© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorki i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wiedza przekazana w tym opracowaniu była zgodna z aktualnymi danymi naukowymi i praktyką w gabinecie dietetyka. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań, Czytelnik musi brać pod uwagę, że wiedza wraz z biegiem czasu może ulec modyfikacjom. Należy pamiętać, że książka nie zastąpi porady dietetyka bądź lekarza.

Recenzja: prof. dr hab. n. med. Jerzy Samochowiec
prof. dr hab. n. med. Ewa Stachowska

Wydawca: Inga Miros

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Zuzanna Wierus

Korekta: Kamila Recław

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

Projekt grafiki na okładce i stronach tytułowych: Tomxyz

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24800-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.162

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorki

Dr n. med. i n. o zdr. Joanna Róg

Dietetyk, psychodietetyk, nauczyciel akademicki i badacz. Absolwentka kierunku dietetyka w SGGW w Warszawie, stopień doktora w zakresie biologii medycznej uzyskała w I Klinice Psychiatrii, Psychoterapii i Wczesnej Interwencji Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Ukończyła również studia podyplomowe z diagnostyki molekularnej oraz specjalistyczną ścieżkę w zakresie analiz statystycznych, co pozwala jej na prowadzenie zaawansowanych badań naukowych. Jako naukowiec i praktyk koncentruje się na wdrażaniu u pacjentów z zaburzeniami psychicznymi terapii żywieniowych, których celem jest poprawa dobrostanu psychicznego. Pionierka nutripsychiatrii w Polsce, aktywnie rozwija i popularyzuje tę dziedzinę zarówno w praktyce klinicznej, jak i badaniach naukowych. Autorka licznych publikacji dotyczących roli żywienia w zaburzeniach psychicznych w czasopismach naukowych i popularnonaukowych. Członkini International Society for Nutritional Psychiatry Research, Polskiego Towarzystwa Medycyny Stylu Życia oraz Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Należy także do zespołów redakcyjnych czasopism Current Problems of Psychiatry oraz BMC Psychiatry.

Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Hanna Karakuła-Juchnowicz

Lekarz, specjalista psychiatra oraz specjalista terapii środowiskowej. Klinicysta, nauczyciel akademicki i badacz. Kierownik Katedry i I Kliniki Psychiatrii, Psychoterapii i Wczesnej Interwencji Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, a także konsultant wojewódzki w dziedzinie psychiatrii. Przewodnicząca lubelskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz redaktor naczelna czasopisma Current Problems of Psychiatry. W latach 2019–2024 pełniła funkcję prodziekana Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Zdobywała doświadczenie za granicą, m.in.: w 2001 roku była stypendystką rządu Danii oraz polskiego Ministerstwa Edukacji Narodowej i odbyła staż naukowy w Departament of Psychiatry University of Copenhagen w Danii. W latach 2009–2010 pracowała jako konsultant oraz specjalista psychiatra w szpitalu uniwersyteckim w Aalborgu w Danii. Członkini Komisji Bioetycznej przy Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Autorka i współautorka ponad 530 publikacji naukowych w czasopismach krajowych i zagranicznych. Jako naukowiec i praktyk koncentruje się na wdrażaniu w psychiatrii innowacyjnych rozwiązań, sprzyjających spersonalizowanemu leczeniu pacjentów. Pionierka nutripsychiatrii w Polsce. Łączy praktykę kliniczną z badaniami naukowymi, z pasją rozwijając i popularyzując tę dziedzinę. Upowszechnia podejście, w którym żywienie stanowi istotny element terapii.

Przedmowa

Niech pożywienie będzie twoim lekarstwem, a lekarstwo pożywieniem

HIPOKRATES

Zadziwiające, jak aktualne mogą być słowa przypisywane Hipokratesowi, zwanemu ojcem medycyny, żyjącemu ponad 2 tysiące lat temu. Dziś, w dobie dynamicznego rozwoju biologii molekularnej, genomiki, metagenomiki, analizy mikrobiomu jelitowego oraz zaawansowanych nauk obliczeniowych, zyskują one zupełnie nowe znaczenie. Obserwujemy bowiem znaczący przełom – nie tylko w sposobie rozumienia funkcjonowania ludzkiego organizmu, ale również w kierunku redefiniowania paradygmatu współczesnej medycyny. Po raz pierwszy w historii nauki człowiek może z tak dużą precyzją prześledzić powiązania między genotypem, środowiskiem, żywieniem a funkcjami mózgu i psychiką.

Rozwój metod sekwencjonowania DNA, analizy ekspresji genów, profilowania metabolomu i transkryptomu, a także technologii, takich jak metagenomika, spektrometria mas czy wielkoskalowe przetwarzanie danych (big data), pozwala na identyfikację subtelnych, lecz istotnych zależności między stylem życia a funkcjonowaniem osi neuroendokrynnych, odpornościowych i metabolicznych. Dzięki najnowocześniejszym technologiom jesteśmy w stanie nie tylko obserwować te zmiany, ale także analizować ich wpływ na produkcję neuroprzekaźników, ekspresję receptorów i sygnalizację komórkową.

Nutripsychiatria wyrasta z nowego rozumienia człowieka jako dynamicznego systemu, w którym pożywienie nie pełni jedynie funkcji energetyczno-strukturalnej, ale staje się czynnikiem epigenetycznym, immunomodulującym, neuroregulacyjnym i metabolicznym. Wiedza ta zmienia nasze spojrzenie na zaburzenia psychiczne z jednostek chorobowych na dysfunkcje złożonych układów organizmu – podatnych na modyfikacje środowiskowe, z których najważniejszą, bo codzienną, jest sposób żywienia.

Nowe dane pokazują, że to, co jemy, wpływa na metylację DNA, aktywność histonów, skład mikrobiomu, stężenie cytokin, neuroprzekaźników, neurotrofin i hormonów, co istotnie oddziałuje na dobrostan psychiczny. W diagnostyce i terapii pojawia się nowy kierunek – żywienie spersonalizowane, oparte na zrozumieniu indywidualnych uwarunkowań genetycznych, biochemicznych i środowiskowych pacjenta przy jednoczesnym uwzględnieniu jego potrzeb oraz możliwości.

Książka, którą oddajemy w ręce czytelnika, stanowi próbę ujęcia tego intensywnie rozwijającego się obszaru w sposób systematyczny i ugruntowany naukowo. Zawiera zarówno przegląd podstawowych mechanizmów patofizjologicznych, takich jak: stan zapalny o niskim nasileniu, zaburzenia równowagi pro- i antyoksydacyjnej, zaburzenia integralności bariery jelitowej, niedobory składników odżywczych, jak i konkretne zalecenia kliniczne w leczeniu depresji, schizofrenii, zaburzeń ze spektrum autyzmu oraz zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Uzupełnieniem są praktyczne rozdziały poświęcone wpływowi żywienia na wybrane objawy kliniczne oraz interakcjom żywieniowo-lekowym.

Książka powstała na podstawie naszego wieloletniego doświadczenia klinicznego oraz działalności naukowo-badawczej w pracy z osobami z zaburzeniami psychicznymi i neurorozwojowymi.Zawarte w niej treści zostały stworzone z uwzględnieniem zasad medycyny opartej na dowodach naukowych (evidence-based medicine, EBM). Nie tylko stanowiły podstawę naszych badań, lecz także zostały z powodzeniem zastosowane w codziennej praktyce klinicznej. Dzięki bezpośredniemu kontaktowi z pacjentami oraz systematycznej pracy nad oceną i doskonaleniem skuteczności stosowanych metod terapeutycznych zyskałyśmy unikalną perspektywę łączącą aktualną wiedzę naukową z realiami praktyki terapeutycznej.

To nie tylko publikacja naukowa, ale też manifest nowego sposobu myślenia o psychiatrii – holistycznego, precyzyjnego, osadzonego w biologii systemowej i praktyce klinicznej. Wierzymy, że stanie się ona zarówno źródłem wiedzy, jak i inspiracją do pogłębionej refleksji nad zdrowiem psychicznym oraz jego zależnością od codziennej diety, zaproszeniem do głębszego namysłu nad tym, jak wielką moc mają nasze codzienne decyzje – również te podejmowane przy stole.

Być może dbałość o zdrowie psychiczne zaczyna się właśnie tu: w prostych działaniach i wyborach żywieniowych, będących wyrazem troski o własne zdrowie i zdrowie najbliższych, uważności oraz świadomego budowania równowagi – w ciele, umyśle i relacjach ze światem. W końcu – jak powiedział Linus Pauling, laureat Nagrody Nobla – „optymalne żywienie będzie medycyną jutra”.

Autorki

Słowo wstępne Profesora Jerzego Samochowca

Z ogromnym uznaniem przyjmuję publikację Dietoterapia w zaburzeniach psychicznych autorstwa prof. Hanny Karakuły-Juchnowicz i dr Joanny Róg – dzieło, które wyznacza nowy kierunek w myśleniu o psychiatrii i zdrowiu psychicznym.

To książka, która w sposób wyjątkowy łączy precyzję naukową z praktycznym podejściem klinicznym, stając się mostem pomiędzy światem biologii, dietetyki i psychiatrii.

W ostatnich latach obserwujemy rosnące zainteresowanie zależnością pomiędzy odżywianiem, funkcjonowaniem osi jelito–mózg a regulacją emocji. Autorki, należące do pionierów nurtu nutripsychiatrii w Polsce, nie tylko prezentują aktualny stan wiedzy naukowej, lecz także pokazują, jak tę wiedzę zastosować w codziennej praktyce. Ich publikacja ma charakter interdyscyplinarny i spersonalizowany – jest jednocześnie podręcznikiem, przewodnikiem klinicznym i inspiracją do dalszych badań.

Zaletą tej książki jest konsekwentne osadzenie treści w paradygmacie medycyny opartej na faktach (EBM) oraz jej spójność z ideą medycyny stylu życia i psychiatrii zintegrowanej. To przykład naukowego opracowania, które – nie rezygnując z rzetelności – zachowuje jasność i komunikatywność, dzięki czemu może być z powodzeniem wykorzystywane zarówno przez lekarzy i dietetyków, jak i studentów oraz wszystkich zainteresowanych zależnością między tym, co jemy, a tym, jak myślimy i czujemy.

To publikacja, która nie tylko porządkuje wiedzę, ale również inspiruje do zmiany sposobu myślenia o pacjencie – jako o człowieku funkcjonującym w złożonej sieci relacji biologicznych, psychicznych i społecznych. W tym sensie książka ta nie jest jedynie naukowym kompendium – jest manifestem nowoczesnej, holistycznej psychiatrii, opartej na zrozumieniu, że troska o zdrowie psychiczne zaczyna się od codziennych wyborów i uważności wobec samego siebie.

Z przekonaniem rekomenduję tę książkę jako pozycję obowiązkową dla wszystkich, którzy pragną poszerzać perspektywę leczenia i profilaktyki zaburzeń psychicznych. To dzieło otwierające nową przestrzeń dialogu między biologią, medycyną a człowiekiem.

Dietoterapia w zaburzeniach psychicznych to publikacja, na którą czekało polskie środowisko medyczne. W czasach, gdy psychiatrię definiujemy coraz szerzej – w kontekście biologii, stylu życia, relacji i środowiska, autorki tworzą spójną i opartą na dowodach naukowych koncepcję nutripsychiatrii, czyli nauki o wpływie żywienia na zdrowie psychiczne.

To dzieło wyjątkowe – łączy w sobie erudycję naukową, kliniczne doświadczenie i umiejętność przekładu złożonych mechanizmów biologicznych na praktyczne rekomendacje terapeutyczne. Zrozumiale i przekonująco pokazuje, że dieta nie jest jedynie tłem leczenia psychiatrycznego, ale może stanowić jego integralny element – wspierający farmakoterapię, psychoterapię i profilaktykę nawrotów choroby.

Autorki proponują nowy sposób myślenia o pacjencie – holistyczny i spersonalizowany, w którym troska o zdrowie psychiczne zaczyna się od troski o ciało, o codzienne wybory i nawyki. Ich praca jest nie tylko kompendium wiedzy, lecz także inspiracją do dalszych badań i praktyki klinicznej, w duchu medycyny przyszłości: precyzyjnej, empatycznej i opartej na zrozumieniu biologii człowieka.

Dietoterapia w zaburzeniach psychicznych to książka ważna, potrzebna i pięknie napisana. Ugruntowuje miejsce nutripsychiatrii jako nowego nurtu w polskiej i europejskiej psychiatrii. Z pełnym przekonaniem rekomenduję ją wszystkim lekarzom, psychologom, dietetykom i studentom kierunków medycznych – każdemu, kto pragnie zrozumieć, jak blisko siebie pozostają nauka, odżywianie i emocje.

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Samochowiec

Kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrii

Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie

Słowo wstępne Profesor Ewy Stachowskiej

W czasach, gdy termin „superfood” zdominował popularną narrację o zdrowiu, Dietoterapia w zaburzeniach psychicznych przywraca rozmowie o żywieniu należytą głębię naukową. „Niech pożywienie będzie twoim lekarstwem…” – cytat z Hipokratesa otwierający publikację – nie brzmi tu jak wyświechtany aforyzm, lecz jak naukowe credo, które autorki konsekwentnie realizują na 300 stronach tekstu. Reprezentują one dwa uzupełniające się podejścia. Dr Joanna Róg, pionierka nutripsychiatrii w Polsce, wnosi świeże spojrzenie badaczki, która rozumie, że współczesna medycyna wymaga równowagi między statystyką, genomiką a empatią kliniczną. Prof. Hanna Karakuła-Juchnowicz, uznana psychiatra i kierowniczka kliniki, daje książce fundament wieloletniego doświadczenia oraz autorytetu akademickiego. Razem budują pomost między praktyką kliniczną a laboratorium badawczym.

To nie jest kolejny poradnik z pogranicza dietetyki i psychologii. To naukowy manifest – książka, która łączy przystępny język z rzetelnością dowodów. Autorki prowadzą czytelnika przez świat epigenetyki, mikrobiomu, metabolomiki i neurochemii w sposób zrozumiały nawet dla osób bez wykształcenia medycznego. Pokazują mechanizmy, przez które dieta może modulować ekspresję genów, wpływać na wydzielanie cytokin i w konsekwencji – na nastrój, motywację i zdolność adaptacji organizmu.

Na szczególne uznanie zasługuje rzetelność naukowa. Każda teza znajduje oparcie w literaturze evidence-based medicine, a jednocześnie książka pozostaje praktyczna i przystępna. W tle czuć doświadczenie autorek z pracy z pacjentami – osobami, które często szukają rozwiązań tam, gdzie farmakologia nie przynosi oczekiwanych efektów. Kiedy autorki piszą, że „żywienie staje się czynnikiem epigenetycznym, immunomodulującym i neuroregulacyjnym”, nie brzmi to jak abstrakcyjna deklaracja z konferencji naukowej, lecz jak realne narzędzie terapeutyczne.

Nutripsychiatria redefiniuje pojęcie zdrowia psychicznego. Uczy, że depresja, schizofrenia czy zaburzenia ze spektrum autyzmu to nie tylko „choroby mózgu”, lecz także wynik złożonych interakcji biologicznych, w których dieta pacjenta odgrywa rolę równie istotną jak farmakoterapia. W świecie, w którym psychiatria często zaczyna się od recepty, a kończy na ograniczonych opcjach terapeutycznych, ta książka wprowadza nową perspektywę. Łączy naukę z praktyczną nadzieją na poprawę. To lektura obowiązkowa nie tylko dla specjalistów – lekarzy, psychiatrów, dietetyków – ale także dla każdego, kto rozumie, że zdrowie psychiczne buduje się z codziennych wyborów. Również tych przy stole.

Prof. dr hab. n. med. Ewa Stachowska

Kierownik Katedry Żywienia Człowieka i Metabolomiki

Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie

Fragment

Autorki

Przedmowa

Słowo wstępne Profesora Jerzego Samochowca

Słowo wstępne Profesor Ewy Stachowskiej

1. Rola żywienia w modulacji mechanizmów związanych z zaburzeniami psychicznymi - Hanna Karakuła-Juchnowicz, Joanna Róg

1.1. Stan zapalny o niskim nasileniu

1.1.1. Znaczenie czynników żywieniowych

1.2. Oś jelito–mikrobiota–mózg

1.2.1. Znaczenie czynników żywieniowych

1.3. Integralność bariery jelitowej i nieprawidłowe reakcje na składniki pokarmowe

1.3.1. Znaczenie czynników żywieniowych

1.4. Zaburzenia równowagi pro- i antyoksydacyjnej

1.4.1. Znaczenie czynników żywieniowych

1.5. Polimorfizmy genetyczne

1.5.1. Znaczenie czynników żywieniowych

1.6. Zaburzenia metaboliczne

1.6.1. Podstawowe założenia dietoterapii zaburzeń gospodarki węglowodanowej

1.6.2. Podstawowe założenia dietoterapii zaburzeń gospodarki lipidowej

1.7. Hipoteza programowania płodowego

1.7.1. Znaczenie czynników żywieniowych

Piśmiennictwo

2. Składniki pokarmowe a zdrowie psychiczne - Joanna Róg

2.1. Wstęp

2.2. Wpływ niedoborów pokarmowych na zdrowie psychiczne, monitorowanie niedoborów pokarmowych

2.2.1. Witamina A (retinol)

2.2.2. Witamina B₁ (tiamina)

2.2.3. Witamina B₂ (ryboflawina)

2.2.4. Witamina B₃ (niacyna)

2.2.5. Witamina B₆ (pirydoksyna)

2.2.6. Witamina B₉ (foliany)

2.2.7. Witamina B₁₂ (kobalamina)

2.2.8. Witamina D₃ (cholekalcyferol)

2.2.9. Witamina E (tokoferol)

2.2.10. Witamina K

2.2.11. Witamina C (kwas askorbinowy)

2.2.12. Cholina

2.2.13. Wapń

2.2.14. Fosfor

2.2.15. Magnez

2.2.16. Żelazo

2.2.17. Cynk

2.2.18. Miedź

2.2.19. Jod

2.2.20. Selen

2.2.21. Sód

2.2.22. Potas

2.2.23. Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) omega-3

2.2.24. Błonnik pokarmowy

Piśmiennictwo

3. Dietoterapia zaburzeń psychicznych - Joanna Róg

3.1. Depresja

3.1.1. Dieta śródziemnomorska

3.1.2. Dieta o zmodyfikowanej zawartości węglowodanów: nisko- lub wysokowęglowodanowa

3.1.3. Dieta bezglutenowa

3.1.4. Dieta przeciwzapalna

3.2. Schizofrenia

3.2.1. Dieta bezglutenowa

3.2.2. Dieta ketogeniczna

3.2.3. Restrykcje energetyczne

3.2.4. Dieta przeciwzapalna

3.3. Choroba afektywna dwubiegunowa

3.3.1. Post przerywany/chronożywienie

3.3.2. Dieta śródziemnomorska

3.3.3. Dieta ketogeniczna

3.3.4. Restrykcje energetyczne

3.4. Zaburzenia ze spektrum autyzmu

3.4.1. Dieta eliminacyjna: bezglutenowa i bezkazeinowa

3.4.2. Dieta specyficznych węglowodanów

3.4.3. Dieta low FODMAP

3.4.4. Dieta ketogeniczna

3.5. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi

3.5.1. Dieta DASH

3.5.2. Diety eliminacyjne

3.5.3. Zdrowa dieta

3.6. Skutki uboczne i niebezpieczeństwo modyfikacji sposobu żywienia

3.6.1. Dieta ketogeniczna

3.6.2. Diety eliminacyjne

3.6.3. Monitorowanie przebiegu modyfikacji sposobu żywienia

3.7. Wytyczne stosowania nutraceutyków i fitoceutyków w zaburzeniach psychicznych

3.7.1. Bezpieczeństwo stosowania

Piśmiennictwo

4. Ciężarna z rodzinnym obciążeniem zaburzeniami psychicznymi: zalecenia żywieniowe - Joanna Róg

4.1. Programowanie płodowe, neurorozwój i zdrowie psychiczne

4.2. Wartość energetyczna diety

4.3. Białko

4.4. Węglowodany

4.5. Tłuszcze

4.6. Witaminy i składniki mineralne

4.7. Rekomendowane w ciąży wzorce żywieniowe

4.8. Dieta ojca

4.9. Sposób żywienia Polek w ciąży

Piśmiennictwo

5. Objawy chorobowe a interwencje żywieniowe - Joanna Róg

5.1. Planowanie interwencji żywieniowej u pacjenta

5.2. Bariery utrudniające realizację zaleceń żywieniowych

5.3. Stosowana farmakoterapia a pobór żywności

5.4. Podsumowanie

Piśmiennictwo

6. Farmakoterapia a żywienie - Joanna Róg

6.1. Wstęp

6.2. Interakcje leków z żywnością

6.2.1. Pora i skład posiłku a dostępność leku dla organizmu

6.2.2. Cytochrom P450 a interakcje lek–żywność

6.3. Leki a stan odżywienia

6.4. Skutki uboczne farmakoterapii a żywienie

6.4.1. Działanie antycholinergiczne

6.4.2. Hepatotoksyczność

6.4.3. Układ kostny

6.4.4. Nadmierny przyrost masy ciała i powikłania metaboliczne

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ1

Rola żywienia w modulacji mechanizmów związanych z zaburzeniami psychicznymi

Hanna KARAKUŁA-JUCHNOWICZ, Joanna RÓG

1.1.
Stan zapalny o niskim nasileniu

Wprowadzenie

Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu (low-grade inflammation, LGI) jest mechanizmem patogenetycznym przyczyniającym się do rozwoju wielu chorób cywilizacyjnych, w tym chorób psychicznych. LGI różni się od klasycznej ostrej reakcji zapalnej. Cechuje się bowiem subklinicznym przebiegiem i niewielkim, lecz utrzymującym się wzrostem stężeń markerów zapalnych, np. interleukiny-6 (IL-6), czynnika martwicy nowotworów α (tumor necrosis factor α, TNF-α), białka C-reaktywnego (C-reactive protein, CRP) interleukiny-1β (IL-1β) oraz haptoglobiny. W przeciwieństwie do ostrego zapalenia w LGI nie dochodzi do klasycznego napływu neutrofilów czy wyraźnego zaczerwienienia, gorączki, lecz „niskiego szumu immunologicznego”, który prowadzi do przewlekłego i postępującego uszkodzenia struktur komórkowych i tkanek. Wywiera on subtelny, długofalowy wpływ na metabolizm, układ immunologiczny, barierę krew–mózg (blood-brain barrier, BBB) oraz funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego (OUN).

Z perspektywy nutripsychiatrii LGI jest jednym z ważniejszych celów interwencji żywieniowych, a jego redukcja stanowi istotny krok w kierunku wspomagania zdrowia psychicznego i somatycznego.

Mechanizmy molekularne i komórkowe przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu

LGI jest związany z utrzymującą się aktywnością wrodzonych komponentów układu immunologicznego, nasileniem aktywności monocytów i makrofagów, a w mózgu – mikrogleju. Istotnym elementem rozwoju LGI jest aktywacja kompleksu białkowego receptora typu NOD z domeną pirynową 3, tzw. inflamasomu (NOD-like receptor family pyrin domain containing 3, NLRP3), co prowadzi do produkcji interleukin IL-1β i IL-18. NLRP3 jest szczególnie wrażliwy na bodźce związane z dietą (np. profil spożywanych kwasów tłuszczowych), składem mikrobioty jelit oraz równowagą pro- i antyoksydacyjną ustroju.

Koncepcja neurozapalna zaburzeń psychicznych

Przez wiele lat uważano, że dzięki BBB mózg jest całkowicie odizolowany od procesów zapalnych toczących się w innych częściach ustroju. Ochrona ta jest jednak względna, ponieważ cytokiny zapalne wytwarzane w ciele (przez tkankę tłuszczową czy układ odpornościowy) mogą wpływać na OUN na drodze bezpośredniego przenikania przez uszkodzoną BBB lub aktywacji nerwu błędnego, a także przez struktury mózgu pozbawione BBB. LGI może osłabiać integralność BBB przez umożliwienie przenikania do mózgu cząsteczek zapalnych i toksyn bakteryjnych, w tym lipopolisacharydu (LPS). Obecność cząsteczek prozapalnych w mózgu wywołuje odpowiedź neurozapalną, która prowadzi do zaburzeń w neurotransmisji – szczególnie w układach wykorzystujących serotoninę, dopaminę i glutaminian. IL-1β i TNF-α mogą wpływać na aktywność enzymu 2,3-dioksygenazy indolaminy, zawężając metabolizm tryptofanu – prekursora serotoniny – do produkcji neurotoksycznych metabolitów. Proces ten może się przyczyniać do obniżenia nastroju i rozwoju objawów depresyjnych. W hipokampie – strukturze mózgu odpowiedzialnej za pamięć i emocje – cytokiny prozapalne mogą hamować powstawanie nowych neuronów, szczególnie w zakręcie zębatym, który jest głównym miejscem neurogenezy u dorosłych. Skutkami zaburzenia procesu neurogenezy są pogorszenie funkcji poznawczych, spadek elastyczności emocjonalnej i nasilenie objawów depresyjnych.

Rola mikrogleju w rozwoju LGI

Mikroglej to komórki odpornościowe mózgu, które odgrywają rolę strażników nieustannie monitorujących mikrośrodowisko mózgu w poszukiwaniu sygnałów zagrożenia. W warunkach fizjologicznych wspierają rozwój neuronów i oczyszczają przestrzeń międzykomórkową. Cytokiny stymulują mikroglej do przyjęcia prozapalnego fenotypu M1, odpowiadającego klasycznie aktywowanym makrofagom reagującym na sygnały infekcyjne, takie jak interferon gamma (IFN-γ) i LPS. Mikroglej w fenotypie M1 produkuje prozapalne cytokiny (np. TNF-α, IL-1β, IL-6), reaktywne formy tlenu (ROS) oraz tlenek azotu (NO), które choć działają toksycznie na patogeny, mogą uszkadzać neurony i inne elementy tkanki nerwowej. TNF-α wpływa na równowagę między synapsami pobudzającymi a hamującymi, co może destabilizować sieci neuronalne i prowadzić do zaburzeń nastroju oraz procesów uczenia się. Długotrwałą aktywację mikrogleju wykazano u osób z depresją (major depressive disorder, MDD), chorobą afektywną dwubiegunową (bipolar disorder, BD), schizofrenią (schizophrenia, SZ) oraz zaburzeniami ze spektrum autyzmu (autism spectrum disorder, ASD).

Oś podwzgórze–przysadka–nadnercza: interakcja z przewlekłym stanem zapalnym o niskim nasileniu

Oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (hypothalamic-pituitary-adrenal axis, HPA) to główny szlak odpowiedzi organizmu na stres. W warunkach krótkotrwałego stresu kortyzol – końcowy produkt osi HPA – wykazuje działanie przeciwzapalne. W sytuacji stresu przewlekłego obserwuje się natomiast pogorszenie wrażliwości receptorów na kortyzol (glucocorticoid resistance), co osłabia jego potencjał przeciwzapalny i powoduje zaburzenia równowagi pro- lub przeciwzapalnej, czego konsekwencją mogą być zmiany przekaźnictwa serotoninergicznego i dopaminergicznego. Powstaje błędne koło: stres → LGI → zaburzenia neuroprzekaźnictwa → objawy depresji → dalszy stres. Wyniki licznych badań potwierdzają zaburzenia funkcji osi HPA w MDD, BD i SZ.

Przyczyny i czynniki ryzyka przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu

Etiologia LGI ma charakter wieloczynnikowy, a przedstawiona poniżej tabela 1 zawiera najistotniejsze i najlepiej udokumentowane czynniki wywołujące, nie wyczerpuje jednak pełnego zakresu możliwych przyczyn. Co istotne, wiele z tych zjawisk przebiega dwukierunkowo: LGI może być zarówno skutkiem zaburzeń metabolicznych i psychicznych, jak i czynnikiem, który je wyzwala i nasila, tworząc pętle dodatniego sprzężenia zwrotnego. LGI jest zjawiskiem systemowym, a doniesienia naukowe stale odkrywają kolejne źródła i modulatory tego stanu. Rozwija się najczęściej wskutek kumulacji kilku czynników jednocześnie, np. nieprawidłowej diety, nadmiernej masy ciała, przewlekłego stresu oraz niedostatecznej ilości i/lub jakości snu.

Tabela 1

Najczęstsze czynniki ryzyka rozwoju LGI

Kategoria

Czynnik

Mechanizm zapalny

Styl życia

Dieta prozapalna

Aktywacja NF-κB, ↑ IL-6 i TNF-α, zmiany jakościowe/ilościowe mikrobioty jelitowej

Brak aktywności fizycznej

Zmniejszenie działania przeciwzapalnego mięśni (↓ IL-10, ↑ CRP)

Przewlekły stres psychiczny

Aktywacja osi HPA, ↑ kortyzolu i cytokin prozapalnych

Zaburzenia snu

Dysregulacja rytmu dobowego, ↑ IL-6 i TNF-α

Czynniki metaboliczne

Otyłość trzewna

Produkcja IL-1β, TNF-α, leptyny przez adipocyty i makrofagi tkanki tłuszczowej

Insulinooporność (insulin resistance, IR)

Glikacja białek i zaburzenia równowagi pro- lub antyoksydacyjnej

Zespół metaboliczny (metabolic syndrome, MetS)

Skumulowane czynniki ryzyka metabolicznego podtrzymują i nasilają LGI

Mikrobiom i bariera jelitowa

Zmiany jakościowe i ilościowe mikrobioty jelitowej

Przenikanie LPS z jelit do krwi (endotoksemia) → aktywacja układu odpornościowego za pośrednictwem receptorów TLR4

Zwiększona przepuszczalność bariery jelitowej

Czynniki środowiskowe

Zanieczyszczenie powietrza (szczególnie PM2,5)

Aktywacja makrofagów płucnych, zaburzenia równowagi pro- i antyoksydacyjnej, ↑ TNF-α

Ekspozycja na pestycydy, metale ciężkie

Zaburzenia równowagi pro- i antyoksydacyjnej

Procesy starzenia

Immunosenescencja

Osłabienie odpowiedzi immunologicznej, LGI związany z wiekiem (inflammaging)

Zakażenia przetrwałe

Latentne infekcje wirusowe (np. CMV, EBV, HSV)

Stała aktywacja limfocytów T, ↑ produkcja cytokin prozapalnych

Inne

Palenie tytoniu

↑ CRP, IL-6, TNF-α, uszkodzenie śródbłonka naczyń krwionośnych

Alkohol

Zmiany w przepuszczalności bariery jelitowej, stymulacja procesów zapalnych wątroby

CMV – wirus cytomegalii; CRP – białko C-reaktywne; EBV – wirus Epsteina–Barr; HSV – wirus opryszczki; IL-10 – interleukina-10; IL-1β – interleukina-1β; IL-6 – interleukina-6; LGI – przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu; LPS – lipopolisacharydy; NF-κB – jądrowy czynnik transkrypcyjny NF kappa B; PM2,5 – aerozole atmosferyczne (pył zawieszony) o średnicy nie większej niż 2,5 μm; TLR4 – receptor toll-podobny TLR4; TNF-α – czynnik martwicy nowotworów α.

Ma przebieg utajony i może pozostawać niezidentyfikowany przez długie lata, co przyczynia się do pogorszenia stanu zdrowia psychicznego i fizycznego.

Związek przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu ze zdrowiem psychicznym

LGI może wpływać na patogenezę, przebieg wielu zaburzeń psychiatrycznych oraz odpowiedź na leczenie. W licznych badaniach klinicznych i metaanalizach potwierdzono, że osoby z MDD mają podwyższone stężenia IL-6, TNF-α, IL-1β oraz CRP w surowicy krwi, szczególnie gdy doświadczają objawów anhedonii i wykazują oporność na leczenie. Ocenia się, że częstość występowania LGI (definiowanego jako CRP > 3 mg/l) w MDD wynosi 2–30%. Aktywacja szlaku kynureninowego prowadzi do przekształcenia tryptofanu – nie w serotoninę,

Rycina 1

Potencjalne mechanizmy rozwoju depresji związane z LGI.

Na podstawie: Bhatt S., Devadoss T., Kumar Jha N. i wsp.: Targeting inflammation: a potential approach for the treatment of depression. Metabolic Brain Disease, 2023; 38 (1): 45–59.

lecz w neurotoksyczne metabolity (np. kynureninę i kwas chinolinowy), co nasila objawy depresyjne i lękowe. LGI może też wpływać na funkcję osi HPA, nasilając hiperaktywność stresową i zaburzenia snu. Proponowaną formą wspomagania leczenia objawów zaburzeń nastroju są niektóre leki o działaniu przeciwzapalnym (np. inhibitory cyklooksygenazy 2). Potencjalny wpływ LGI na objawy MDD przedstawiono na rycinie 1. W SZ i BD obserwuje się podobne mechanizmy rozwoju tych zaburzeń.

Biomarkery i diagnostyka przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu

Nie istnieje jeden swoisty biomarker LGI, a do najczęściej wykorzystywanych wskaźników umożliwiających jego ocenę należą:

1) Białko C-reaktywne (CRP) – wysokoczułe oznaczenie CRP (high-sensitivity CRP, hs-CRP) jest powszechnie stosowane do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego oraz LGI. Przy czym wartości hs-CRP < 1 mg/l są uważane za oznakę niskiego ryzyka zapalnego, 1–3 mg/l – umiarkowane, mogące świad-czyć o obecności LGI, oraz > 3 mg/l – wysoki poziom zapalny, wymagający dalszej diagnostyki.

2) Interleukina 6 (IL-6), czynnik martwicy nowotworu α (TNF-α), interleukina 1β (IL-1β) – prozapalne cytokiny kluczowe dla rozwoju LGI. Ich stężenia mają głównie wartość badawczą. W warunkach fizjologicznych pozostają niskie: IL-6 zwykle < 1,5 pg/ml, TNF-α: < 8,1 pg/ml, IL-1β: < 5 pg/ml. Ich wzrost wykraczający poza te wartości wiąże się z aktywacją osi stresu oraz nasileniem procesów neurozapalnych.

3) Stosunek neutrofilów do limfocytów (neutrophil-to-lymphocyte ratio, NLR) – nieswoisty wskaźnik zapalny, łatwy do uzyskania z morfologii krwi. W populacji ogólnej wartości NLR 1–3 są uważane za fizjologiczne, zaś NLR > 3 mogą wskazywać na obecność LGI lub innego toczącego się procesu zapalnego.

4) Homocysteina (Hcy) – aminokwas siarkowy, którego podwyższone stężenie może świadczyć o zaburzeniach metylacji, stresie oksydacyjnym i LGI. Za normę uznaje się stężenie Hcy < 10–12 µmol/l u zdrowych osób dorosłych, zaś wartości > 15 µmol/l są uważane za hiperhomocysteinemię, związaną m.in. z większym ryzykiem sercowo-naczyniowym i neurodegeneracją.

5) Wskaźnik układowego stanu zapalnego układu immunologicznego (Systemic Immune-Inflammation Index, SII) – wyrażany jako iloczyn liczby płytek krwi (PLT) i liczby neutrofili (NEU), podzielony przez liczbę limfocytów (LYM) : SII = (PLT × NEU)/LYM. Ten wskaźnik odzwierciedla równowagę między odpowiedzią immunologiczną a stanem zapalnym. Za wartości referencyjne przyjmuje się SII na poziomie 300–500 u zdrowych osób, zaś > 500 mogą sugerować obecność LGI lub innej aktywacji immunozapalnej.

6) Stosunek limfocytów do monocytów (lymphocyte-tomonocyte ratio, LMR) oraz płytek krwi do limfocytów (platelet-to-lymphocyte ratio, PLR) – coraz częściej analizowane wskaźniki, szczególnie w badaniach nad neurozapaleniem i stanem psychicznym. Wysokie PLR i niskie LMR mogą korelować z gorszymi wynikami zdrowotnymi.

Znaczenie przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu w praktyce klinicznej

Stan zapalny jest ważnym ogniwem łączącym styl życia, dietę i zdrowie psychiczne. Coraz więcej danych wskazuje, że LGI wiąże się z patofizjologią zaburzeń psychicznych przez mechanizmy obejmujące neuroprzekaźnictwo, neurogenezę, aktywację mikrogleju i oś HPA. Zidentyfikowanie LGI jako podstawowego mechanizmu patofizjologicznego otwiera nowe możliwości terapeutyczne. Oprócz farmakoterapii ukierunkowanej na modulację wartości cytokin (np. inhibitory TNF-α) coraz więcej uwagi poświęca się interwencjom ukierunkowanym na styl życia. Włączenie interwencji żywieniowych, w tym diet o działaniu przeciwzapalnym oraz suplementacji wybranymi składnikami, może wspierać leczenie psychiatryczne (farmakoterapię, psychoterapię), łagodząc objawy i poprawiając rokowanie – zwłaszcza u osób z potwierdzonym LGI. Jest on zatem nie tylko czynnikiem ryzyka, ale też potencjalnym biomarkerem stratyfikacji pacjentów, którzy wymagają terapii ukierunkowanej na LGI.

1.1.1. Znaczenie czynników żywieniowych

Z perspektywy nutripsychiatrycznej dieta nie pełni już jedynie funkcji wspomagającej, ale staje się integralnym elementem profilaktyki i terapii. W niniejszym podrozdziale omówiono składniki diety wpływające na LGI, a także przedstawiono wzorzec diety przeciwzapalnej oraz znaczenie personalizacji interwencji żywieniowych.

Dieta jest modyfikowalnym czynnikiem, który odgrywa istotną rolę w modulacji równowagi pro- i przeciwzapalnej organizmu zarówno niezależnie od otyłości, jak i w synergii z nią. Wzrost stanu zapalnego po posiłku to proces fizjologiczny, który zachodzi w odpowiedzi na spożycie pokarmu, jednak różnice w proporcjach makroskładników diety mogą zmieniać tę odpowiedź.

Dieta oddziałuje na układ immunologiczny wielopłaszczyznowo przez:

• modulację składu mikrobioty jelitowej, która wpływa na produkcję cytokin i krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (short chain fatty acids, SCFA) oraz zmiany przepuszczalności bariery jelitowej;

• dostarczanie związków pro- lub przeciwzapalnych, takich jak kwasy tłuszczowe, polifenole, antyoksydanty, błonnik pokarmowy i witaminy;

• wpływ na inflamasom NLRP3 i równowagę pro- i antyoksydacyjną, które są ważnymi mediatorami LGI;

• wpływ na skład adipokin, czyli bioaktywnych peptydów i białek tkanki tłuszczowej (np. leptyna, adiponektyna).

Ocena profilu pro- i przeciwzapalnego diety: wskaźnik zapalny diety

Wskaźnik zapalny diety (Dietary Inflammatory Index, DII) jest narzędziem opracowanym w celu ilościowego określania pro- lub przeciwzapalnego potencjału diety na podstawie spożycia określonych składników odżywczych, żywności i związków bioaktywnych. Wskaźnik zapalny diety został opracowany na podstawie przeglądu ponad 1900 publikacji naukowych dotyczących związku między składnikami diety a markerami LGI. Obliczanie wskaźnika DII obejmuje następujące etapy:

1. Pozyskanie danych żywieniowych – najczęściej na podstawie zweryfikowanych narzędzi, takich jak kwestionariusze częstotliwości spożycia konkretnych produktów lub dzienniczki żywieniowe.

2. Standaryzacja spożycia składników odżywczych – wartości spożycia porównywane są z międzynarodową bazą danych referencyjnych, a następnie przeliczane na odchylenia standardowe od średnich wartości populacyjnych.

3. Przypisanie wartości pro- i przeciwzapalnych – na podstawie przeglądu literatury naukowej każdemu składnikowi przypisuje się odpowiedni wynik zapalny (np. błonnik pokarmowy: – 1, cukry proste: + 1).

4. Agregacja punktów – suma wartości dla wszystkich składników daje końcowy wynik DII, który może być dodatni (profil prozapalny) lub ujemny (profil przeciwzapalny):

• DII > 1,5 – dieta silnie prozapalna (np. dieta typu zachodniego);

• DII od 0 do 1,5 – dieta umiarkowanie prozapalna;

• DII od – 1,5 do 0 – dieta umiarkowanie przeciwzapalna;

• DII < – 1,5 – dieta silnie przeciwzapalna (np. śródziemnomorska).

W tabeli 2 przedstawiono przykłady składników ocenianych podczas obliczania DII.

Tabela 2

Wybrane komponenty diety oceniane w DII

Przeciwzapalne (obniżają wartość DII)

Prozapalne (podwyższają wartość DII)

Błonnik pokarmowy

Kwasy tłuszczowe nasycone

NNKT omega-3

Kwasy tłuszczowe typu trans

Witamina D₃

Wysoki IG diety

Witaminy C i E

Cholesterol

Polifenole (np. kwercetyna, kurkumina)

Białko zwierzęce

Magnez, cynk, selen

Cukry proste

Zielona herbata, kawa

Alkohol

NNKT – niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, IG – indeks glikemiczny.

Istnieją także inne wskaźniki oceniające profile pro- i przeciwzapalny diety:

• Empiryczny Wzorzec Zapalny Diety (Empirical Dietary Inflammatory Pattern, EPID), szacowany na podstawie oceny spożycia 18 grup żywności, jest najbardziej predykcyjny dla wartości obwodowych IL-6, CRP i receptora dla TNF-α;

• Wskaźnik Zapalny Diety (Inflammatory Score of Diet, ISD), oceniany na podstawie spożycia 28 rodzajów żywności;

• Wskaźnik Zapalny Stylu Życia (Lifestyle Inflammation Score, LIS), oceniany na podstawie spożycia 19 grup żywności oraz stylu życia (4 zmienne);

• Wskaźnik przeciwzapalny diety (Anti-Inflammatory Diet Index, AIDI-20) obliczany na podstawie analizy spożycia 20 produktów spożywczych dobrze przewidujący rozwój LGI (wzrost stężenia CRP).

Składniki diety a przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu

W badaniach oceniających potencjał pro- i przeciwzapalny diety najczęściej stosowanym biomarkerem jest białko CRP. Wykazano, że takie grupy żywności, jak: pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa i owoce oraz produkty mleczne, zmniejszają stężenie CRP. Oliwa, orzechy, soja i inne nasiona roślin strączkowych wpływają na spadek CRP, jednak redukcja ta nie jest istotna.

Polifenole – bioaktywne składniki występujące w produktach roślinnych – mogą modulować LGI przez oddziaływanie na wrodzony i adaptacyjny układ odpornościowy. Metabolizm polifenoli, a przez to ich wpływ na organizm, jest cechą częściowo osobniczą. Ich przemiany zależą od mikrobioty jelitowej gospodarza oraz obecności innych składników diety, które działają jako kofaktory polifenoli. Szczególnie zasobne w te związki są owoce jagodowe, kakao, kawa, herbata, śliwki, daktyle, orzechy włoskie, brokuły, jarmuż, oliwki, czerwona cebula i szalotka. Szczegółowe dane dotyczące zawartości polifenoli w produktach spożywczych znajdują się w bazie Phenol Explorer (http://phenol-explorer.eu/).

Duży potencjał do modulacji ścieżek prozapalnych wykazują wodne ekstrakty ze skórki granatu, z kakaowca, pestek winogrona, żurawiny. Właściwości przeciwzapalne mają liczne składniki produktów roślinnych, do których należą galusan epigalokatechiny (epigallocatechin gallate, ECGC) z zielonej herbaty, kurkumina z korzenia (przyprawy) kurkumy, allicyna z czosnku, berberyna (która znajduje zastosowanie we wspomaganiu terapii insulinooporności), kemferol pozyskiwany m.in. z herbaty, winogron i jabłek, resweratrol z pestek ciemnych winogron. Skupianie się na pojedynczych składnikach diety pozwala na lepsze zrozumienie ich indywidualnego wpływu na zdrowie, a także na bardziej precyzyjne dopasowanie diety do potrzeb organizmu oraz preferencji żywieniowych. W tabeli 3 przedstawiono dietozależne modulatory odpowiedzi zapalnej.

Węglowodany

Węglowodany mogą odgrywać istotną rolę w rozpoznawaniu antygenów przez limfocyty T oraz działać jako antygeny modulujące adaptacyjną odpowiedź immunologiczną. Różne rodzaje węglowodanów wywierają odmienne działanie na równowagę pro- i przeciwzapalną. Błonnik pokarmowy wykazuje zdolność do obniżania obwodowych markerów zapalnych, w tym białka CRP. Dodatkowe wzmocnienie modulacji układu odpornościowego może być wynikiem działania innych składników w pokarmach zawierających błonnik pokarmowy, tj. polifenoli, cukrów neutralnych w ściankach ziaren zbóż lub polisacharydów jonowych w roślinach strączkowych. Węglowodany proste w formie cukrów dodanych (np. występujące w napojach słodzonych), szczególnie fruktoza, aktywują szlaki zapalne.

Tabela 3

Czynniki żywieniowe wykazujące działanie prozapalne

Czynnik żywieniowy

Źródła w diecie

Mechanizmy prozapalne

Wpływ na zdrowie psychiczne

Cukry proste i wysoki IG

Słodycze, napoje słodzone, rafinowane zboża

Wahania stężeń glukozy i insuliny we krwi → aktywacja NF-κB, ↑ IL-6, TNF-α

↑ ryzyko MDD, lęku, ↓ energii i funkcji poznawczych

Kwasy tłuszczowe nasycone i typu trans

Produkty typu fast food, smażone potrawy, tłuste mięso

Aktywacja receptorów TLR4 → ↑ TNF-α, IL-1β, zaburzenia równowagi pro- i antyoksydacyjnej

↑ nasilenie objawów depresyjnych, ↓ neuroplastyczności

↓ zawartość NNKT omega-3

↓ spożycie tłustych ryb, siemienia lnianego, orzechów włoskich

Zaburzone proporcje omega-3 do -6 → ↑ prozapalnych eikozanoidów i ↓ mediatorów przeciwzapalnych

↓ nastroju i koncentracji uwagi

↓ zawartość błonnika pokarmowego i antyoksydantów

↓ spożycie nieprzetworzonych produktów roślinnych

Zmiany składu mikrobioty jelitowej → ↓ produkcji SCFA i zmiany w integralności bariery jelitowej

↑ przepuszczalność bariery jelitowej → endotoksemia i neurozapalenie

Żywność wysokoprzetworzona

Gotowe dania, przekąski, produkty z dodatkami chemicznymi

Zmiany składu mikrobioty jelitowej → ↓ produkcji SCFA i zmiany w integralności bariery jelitowej

Pogorszenie komunikacji jelito–mózg, ↑ nasilenie objawów depresyjnych i lękowych

IL-1β – interleukina-1β; IL-6 – interleukina-6; NF-κB – jądrowy czynnik transkrypcyjny NF kappa B; SCFA – krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe; TLR4 – receptor toll-podobny TLR4; TNF-α – czynnik martwicy nowotworu α; IG – indeks glikemiczny; NNKT – niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe; MDD – depresja.

Białko

Złagodzenie stanu zapalnego obserwowano po spożyciu niektórych źródeł białka: ryb, owoców morza i produktów mlecznych. Zawierają one bioaktywne peptydy, które składają się z 2–20 aminokwasów, a ich prozdrowotne właściwości warunkowane są strukturą chemiczną.

Tłuszcz

Diety wysokotłuszczowe przesuwają odpowiedź pro- lub przeciwzapalną organizmu w kierunku prozapalnym. Istotnym czynnikiem determinującym i potęgującym charakter prozapalny diety wysokotłuszczowej jest rodzaj spożywanych kwasów tłuszczowych. Najwięcej kompleksowych dowodów dotyczy potencjału prozapalnego nasyconych kwasów tłuszczowych (saturated fatty acids, SFA). Efekt biologiczny i przesunięcie równowagi w kierunku pro- lub przeciwzapalnym różni się między konkretnymi SFA. Długołańcuchowe kwasy tłuszczowe nasycone (long-chain fatty acids, LCFA), których źródłami są: mięso, wyizolowany tłuszcz zwierzęcy (smalec), olej palmowy i produkty mleczne, mają działanie prozapalne. Natomiast średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe (medium-chain fatty acids, MCFA), SCFA oraz rozgałęzione kwasy tłuszczowe (branched-chain fatty acids, BCFA) stymulują układ odpornościowy w kierunku przeciwzapalnym. MCFA i SCFA mają inne niż LCFA szlaki metaboliczne i odmiennie wpływają na mechanizmy immunomodulacyjne organizmu. Do głównych źródeł MCFA, SCFA i BCFA należą mleko, produkty mleczne, ryby i bezmleczne produkty fermentowane.

Dane przedkliniczne wskazują, że jednonienasycone kwasy tłuszczowe (monounsaturated fatty acids, MUFA) znajdujące się w oliwie, awokado, orzechach laskowych i migdałach mają charakter przeciwzapalny. Charakter i kierunek działania wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (polyunsaturated fatty acids, PUFA) z rodzin omega-3 i omega-6 zależy od ich proporcji w diecie. Źródłami niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) omega-6 są tłuszcze roślinne: orzechy, pestki oraz pozyskiwane z nich oleje. Źródłami roślinnymi NNKT omega-3 (kwasu α-linolenowego, ALA) są siemię lniane, olej lniany, orzechy włoskie i olej rzepakowy, a zwierzęcymi (kwasu dokozaheksaenowego [DHA] i eikozapentaenowego [EPA]) – tłuste ryby morskie. Przekonanie o prozapalnych właściwościach NNKT omega-6 opiera się na uproszczonej interpretacji ich przemian. NNKT omega-6 przekształcają się w kwas arachidonowy (AA), z którego powstają cząsteczki o charakterze prozapalnym, oraz zmniejszają przemiany NNKT omega-3 (ALA do DHA i EPA), których metabolity wykazują potencjał przeciwzapalny. Biologiczne oddziaływanie NNKT omega-6 jest jednak bardziej złożone i jeśli ich spożycie mieści się w zakresie rekomendowanych wartości, wykazują działanie przeciwzapalne. ALA wywiera efekt przeciwzapalny, chociaż ostatnie doniesienia wykazały, że jego suplementacja jako pojedynczego składnika nie wpływa korzystnie na markery zapalenia. Oprócz promowania produkcji mediatorów przeciwzapalnych DHA i EPA działają przeciwzapalnie przez inne ścieżki metaboliczne, co zostało potwierdzone w wielu badaniach interwencyjnych.

Kwasy tłuszczowe typu trans mogą naturalnie występować w produktach spożywczych pochodzących od zwierząt przeżuwających (mleko, mięso). Ich głównymi źródłami w diecie są jednak częściowo uwodornione oleje, przede wszystkim pochodzenia przemysłowego, które znajdują się w żywności wysokoprzetworzonej: wypiekach przemysłowych, słodyczach, produktach typu fast food oraz przetworzonych produktach mięsnych. Wykazują one silne działanie prozapalne.

Nadmierna masa ciała

Tkanka tłuszczowa jest narządem endokrynnym, zaangażowanym w wiele procesów metabolicznych. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej w ciele wiąże się ze wzrostem markerów prozapalnych, takich jak CRP oraz fibrynogen, zarówno u osób z obciążeniem metabolicznym, jak i bez niego. Obwód talii, wskaźnik masy ciała (body mass index, BMI) i analiza składu ciała metodą bioimpedancji elektrycznej są dokładniejsze w przewidywaniu przewlekłego stanu zapalnego niż wskaźnik stosunku obwodu talii do bioder (waist-to-hip ratio, WHR). Obwód talii pozwala na ocenę otyłości trzewnej, dlatego jest lepszym predyktorem markerów zapalnych niż BMI (otyłość ogólna). Według niektórych raportów nadmierna masa ciała może wyjaśniać 15–30% stężenia krążącego CRP. U zdrowych osób ok. 30% całkowitego stężenia krążącej IL-6 pochodzi z tkanki tłuszczowej, a jej uwalnianie jest modulowane przez TNF-α.

Przewlekły stan zapalny jest powiązany nie tylko z większą zawartością tkanki tłuszczowej, ale także z utratą masy mięśniowej. Stężenia CRP, IL-6 i TNF-α są ujemnie skorelowane z siłą i masą mięśni, szczególnie u mężczyzn. TNF-α wywiera wpływ endokrynny na mięśnie szkieletowe, powodując dysfunkcję skurczową. IL-6 zwiększa ryzyko zaniku mięśni przez osłabienie procesów anabolicznych i zaburzenie homeostazy energetycznej.

Przewlekły, subkliniczny stan zapalny może być jednym z mechanizmów patofizjologicznych, które pogarszają stan psychiczny osób z nadmierną masą ciała. Monitorowanie masy ciała, obliczanie współczynnika BMI oraz pomiar obwodu talii powinny być wykonywane rutynowo u pacjentów leczonych psychiatrycznie podczas każdej wizyty lekarskiej. Dodatkowo osobom z zaburzeniami psychicznymi zaleca się cotygodniowy monitoring tych parametrów w warunkach domowych jako potencjalnego wskaźnika stanu zapalnego.

Specyficzne wzorce żywieniowe

W przypadku ograniczonego czasu, możliwości lub innych czynników utrudniających opracowanie zindywidualizowanego protokołu żywienia szybkie wdrożenie efektywnej diety, zredukowanie stanu zapalnego i tym samym poprawa zdrowia psychicznego są możliwe dzięki zastosowaniu wytycznych wzorów żywieniowych. W opracowanych już protokołach składniki pokarmowe spożywane są w określonym połączeniu, co pozwala na wywołanie ich synergistycznego lub antagonistycznego działania. Wzorcem żywieniowym szczególnie rekomendowanym w celu obniżenia stanu zapalnego jest dieta śródziemnomorska. Szczegółowo została opisana w dalszych rozdziałach książki. Przestrzeganie jakiegokolwiek wzorca żywieniowego bogatego w nieprzetworzone produkty pochodzenia roślinnego wiąże się z mniejszym stężeniem obwodowych biomarkerów zapalnych. Dietę typu zachodniego, charakteryzującą się nadmiernym spożyciem przetworzonego mięsa, soli, tłuszczu i cukru dodanego, powiązano z wyższym stężeniem markerów zapalnych.

Rycina 2

Polska wersja piramidy przeciwzapalnej.

Na podstawie: Wingralek Z.J., Miś P., Wróblewski H. i wsp.: The importance of anti-inflammatory diet in depression: a literature review and recommendations. Current Problems of Psychiatry, 2023; 24: 134–150.