© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: lek. dent. Paweł Kosakowski

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor językowy: Zespół

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24676-1

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.158

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Wstęp

1. Propedeutyka materiałoznawstwa

2. Podziały i klasyfikacje materiałów stomatologicznych

3. Podstawowe pojęcia w materiałoznawstwie

4. Narzędzia i akcesoria

5. Materiały tymczasowe

6. Materiały podkładowe

7. Materiały stałe

8. Materiały pomocnicze

9. Masy wyciskowe

10. Przegląd wybranych materiałów stomatologicznych

11. Znieczulenia w gabinecie stomatologicznym

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WSTĘP

Materiały stomatologiczne stanowią nieodzowną część procesu leczenia stomatologicznego. Pełnią wiele ważnych funkcji, bez których prawidłowe zakończenie procedur byłoby niemożliwe.

Historia materiałoznawstwa stomatologicznego sięga początków samej stomatologii. Gdyż już pierwsze przekazy mówiące o leczeniu jamy ustnej zawierają informacje o próbach zastępowania utraconych zębów oraz o wypełnianiu zębów uszkodzonych. Materiałoznawstwo stomatologiczne jest dziedziną, która nadal rozwija się bardzo szybko. Katalizatorem tych zmian są ciągle rosnące potrzeby personelu stomatologicznego oraz oczekiwania pacjentów. Obecnie na rynku znajduje się szeroki wybór różnych materiałów służących w przeróżnych protokołach postępowania.

Podręcznik przeznaczony jest dla osób kształcących się na kierunkach asystentki i higienistki stomatologicznej. W podstawowym zakresie może być także punktem wejścia w świat materiałoznawstwa dla studentów stomatologii. Obejmuje zakres wiedzy do opanowania według podstaw programowych tych zawodów, miejscami wykraczając z uwagi na ważność i trudność tematu oraz dla łatwiejszego zrozumienia. Mam nadzieje, że wiedza zawarta w podręczniku będzie pomocna. Publikacja została napisana w sposób przystępny, co powinno wpłynąć na szybsze przyswojenie przedstawionych w niej tez. Ponadto buduje świadomość tego, co się dzieje i ile ciekawych zjawisk zachodzi podczas tak niewinnie wyglądającej procedury wypełniania zęba.

Powodzenia!

1

PROPEDEUTYKA MATERIAŁOZNAWSTWA

Trudno znaleźć inną dziedzinę medyczną, w której występowałaby taka różnorodność materiałów i narzędzi. Przez ostatnie 30 lat postęp w tym segmencie był niebywały. Tak samo tempo opracowywania nowych rozwiązań jest zdumiewające: każdego roku do obiegu wchodzi wiele nowych materiałów i akcesoriów pomocniczych. Producenci preparatów prześcigają się nieustannie w tworzeniu nowocześniejszych, lepszych, bardziej optymalnych produktów. Rozwój ten dotyczy zarówno samych materiałów, jak i leków stomatologicznych. Laboratoria, w których dokonuje się ich wytwarzania i produkcji, w niczym nie przypominają już tradycyjnych zakładów chemicznych, a  procesy projektowania i wytwarzania odbywają się pod mikroskopem. Aktualnie makroskopowe cechy materiałów spadają na drugi plan. Natomiast na pierwszy plan wychodzi ich budowa mikroskopowa oraz to, w jaki sposób na poziomie cząsteczkowym zachodzi proces ich utwardzania oraz łączenia się z tkankami pacjenta. Postęp technologiczny jest tak szybki i ogromny, że za rok z pewnością nastąpi kolejny krok naprzód, co sprawi, że wiele obecnej wiedzy będzie wymagało aktualizacji.

Rycina. 1.1.

Materiały poglądowe

Na pozór szeroka wiedza na temat materiałoznawstwa w zawodach asystentki i higienistki może wydawać się zbędna. Należy jednak pamiętać, że aby lepiej wypełniać swoje obowiązki, powinno się mieć jak najszerszą znajomość tego, czego używamy. Trzeba rozumieć procesy i zjawiska, które się obserwuje. Zrozumienie tego, co się dzieje w trakcie zabiegu, na każdym jego etapie, jest wymogiem, by podnosić swoje kwalifikacje zawodowe jako asystentka. Higienistki natomiast będą używać tylko niektórych z przedstawionych w publikacji materiałów, takich jak materiały profilaktyczne czy pomocnicze. Przykładowo zabiegi lakowania czy fluoryzacji wymagają lepszej znajomości materiału, na którym się pracuje, oraz zrozumienia zjawisk dziejących się po za zasięgiem oczu. Właściwe wykorzystanie materiału, poparte dogłębną wiedzą na temat jego budowy, struktury, przeznaczenia i właściwości, umożliwia jego optymalne zastosowanie. Dzięki temu efekt końcowy będzie optymalny, bezpieczniejszy i trwalszy. Tym samym zostanie podniesiona jakość świadczonych usług. Należy pamiętać także o tym, że zawody higienistki oraz asystentki stomatologicznej zajmują się organizacją pracy w gabinecie. Do zakresu tych działań należy zaopatrzenie w materiały czy leki. Przy dzisiejszym tempie rozwoju, dostępności oraz mnogości produktów różnych marek asysta i higiena powinna mieć w tym rynku dobre rozeznanie. Znać standardy, zamienniki, zastosowania. Posiadać wiedzę na temat materiałów, by móc je różnicować i określać ich jakość. Tempo ekspansji tego rynku wymusza na personelu średniego szczebla regularne poszerzanie i odświeżanie swojej wiedzy w tym segmencie.

Przygodę z materiałami należy rozpocząć od zrozumienia, czym tak naprawdę one są.

Można się domyślić, że stosowanie różnych materiałów do zastąpienia naturalnych tkanek pacjenta wymaga odpowiedniej ramy prawno-organizacyjnej. Z tego względu konieczne jest również zbadanie tego zagadnienia od strony prawnej.

Potoczne pojęcie „leku” jest zapewne wszystkim dobrze znane. Jednak czym tak naprawdę jest lek? Czy materiały stomatologiczne można do niego zaliczyć? Odpowiedzi na te pytania nie są jednoznaczne. Reguluje to szereg ustaw, a prawo często nie nadąża za dynamicznym rozwojem rynku, pojawiającymi się nowymi materiałami oraz protokołami postępowania. Sytuacja prawna jest szczególnie skomplikowana w kontekście walki z pandemią COVID-19.

Poniżej znajduje się kod QR kierujący do Dziennika Ustaw z obowiązującymi aktami prawnymi.

Oprócz leków, można znaleźć również przepisy prawne dotyczące produktów określanych jako „wyroby medyczne” oraz „środki biobójcze”. Te ostatnie zostaną omówione przy innej okazji. Aktualnie uwaga będzie skupiona na lekach oraz wyrobach medycznych.

Uproszczając, lek to substancja lub mieszanina substancji przeznaczona do leczenia lub zapobiegania chorobom u ludzi lub zwierząt. Działa on w organizmie za pomocą mechanizmów farmakologicznych, immunologicznych lub metabolicznych. Szczegółowa definicja leku uwzględnia także inne cechy, takie jak jego pochodzenie (naturalne lub syntetyczne) oraz forma, w jakiej występuje (stała, ciekła, półstała).

Podział leków ze względu na postać obejmuje:

1. Leki stałe – tabletki, drażetki, kapsułki, proszki,

2. Półstałe – maści, żele, kremy,

3. Ciekłe – roztwory, syropy, krople, zawiesiny, aerozole.

Wybór odpowiedniej formy leku zależy od właściwości substancji, drogi podania, sposobu wchłaniania oraz oczekiwanego efektu terapeutycznego.

Podział leków ze względu na dostępność:

• leki RX – wydawane na receptę lekarza,

• leki OTC – dostępne bez recepty,

• leki OTC/OTRX – wydawane na receptę, ale pod nadzorem farmaceuty,

• leki RPZ – recepturalne leki specjalistyczne, np. opioidalne środki przeciwbólowe, których wydanie może zlecić tylko lekarz specjalista.

Dostępność leku zależy od jego bezpieczeństwa i ryzyka wystąpienia działań niepożądanych. Im mniej dostępny jest lek, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych odczynów. Przed wprowadzeniem na rynek każdy lek musi przejść rygorystyczne kontrole i badania, które określają jego skuteczność i bezpieczeństwo. Leki OTC, czyli dostępne bez recepty, charakteryzują się niskim ryzykiem działań niepożądanych. Jednak ich niewłaściwe stosowanie, bez zapoznania się z ulotką, może prowadzić do powikłań. Kontrole i badania nad lekami trwają również po ich wprowadzeniu na rynek, co może skutkować zmianami w ich dostępności na przestrzeni czasu.

Uwaga! Zawsze zapoznaj się z ulotką dołączoną do leku. Nawet jeśli wydaje ci się bezpieczny z powodu dostępności.

Przykładem takiego nieodpowiedzialnego zażywania leków są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), do których należą znane preparaty takie jak: ibuprofen, kwas acetylosalicylowy czy ketoprofen. Należy zapoznać się z ich ulotkami, aby lepiej zrozumieć potencjalne zagrożenia. Inny powszechnie stosowany lek, dostępny w wielu preparatach przeciwbólowych, to paracetamol. Często jest przyjmowany następnego dnia po spożyciu alkoholu w celu złagodzenia bólu i złego samopoczucia. Jednak takie połączenie może uszkodzić wątrobę, a w konsekwencji doprowadzić do jej marskości.

Uwaga! Każdy lek powinien być stosowany zgodnie z ulotką producenta, zaleceniami lekarza lub farmaceuty i nie należy go nadużywać.

Kolejnym ważnym aspektem związanym z lekami są pojęcia substancji czynnej oraz nazwy handlowej. Oba te elementy występują w każdym leku, jednak warto je od siebie rozróżniać, aby świadomie korzystać z dostępnych preparatów i odpowiednio dobierać je do własnych potrzeb.

Substancja czynna to składnik leku, który – według definicji – działa szkodliwie zarówno na organizm, jak i na mikroorganizmy, wywołując określony efekt i reakcję na poziomie tkankowym lub komórkowym. Innymi słowy, jest to substancja, która wywołuje zamierzony efekt leczniczy w organizmie. Różne substancje czynne mają różne działanie, w zależności od oczekiwanego efektu. Przykładowo antybiotyki eliminują mikroorganizmy, ibuprofen czy ketoprofen łagodzą stany zapalne, a paracetamol działa przeciwbólowo.

Z kolei nazwa handlowa to nazwa nadana przez producenta danego leku. Może ona odnosić się bezpośrednio do substancji czynnej, ale nie musi. Służy głównie do łatwiejszego rozpoznania produktu przez pacjenta i często ma charakter marketingowy, podkreślając główne lub poboczne właściwości leku. Na rynku dostępne są leki zawierające tę samą substancję czynną pod różnymi nazwami handlowymi. Każdy producent może również stosować odrębne dawkowania, dodawać substancje pomocnicze czy oferować różne formy leku.

Przykładowo ibuprofen (substancja czynna) często jest dostępny pod nazwami handlowymi takimi jak: Ibuprom, Ibum, Nurofen czy Ibupar. Natomiast paracetamol (substancja czynna) można znaleźć pod nazwami: Apap, Gripex, Fervex.

Warto zauważyć, że mogą występować różnice w dawkowaniu, ilości substancji czynnej, a także w składnikach dodatkowych. Na przykład paracetamol często dostępny jest w wersji z kofeiną, co wzmacnia jego działanie. Z kolei ibuprofen bywa wzbogacony o 30 mg epinefryny, co zwiększa jego właściwości przeciwzapalne i pomocnicze w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych.

Nie zmienia to faktu, że leki o takim samym składzie można kupić od różnych producentów. Dlatego warto pytać w aptece o dostępne zamienniki – często są one tańsze, a ich skład i działanie pozostają identyczne. Nie należy się ich obawiać, ponieważ każdy lek przeszedł odpowiednią kontrolę przed dopuszczeniem do obrotu.

Na rynku dostępne są także inne produkty pełniące funkcje medyczne. Mogą służyć do diagnozowania, monitorowania czy wspomagania pracy określonych organów lub układów. Uczestniczą w procesie leczenia lub rehabilitacji. Niektóre z nich mogą także chronić przed chorobami. Jednak same w sobie nie są lekami, ponieważ nie osiągają określonych efektów w organizmie przez działania fizjologiczne, metaboliczne czy immunologiczne.

Przykładem takiego produktu jest ciśnieniomierz – znane urządzenie, które służy jedynie do diagnozy i monitorowania. Nie wpływa bezpośrednio na organizm, ale w procesie leczenia jest nieocenione: pozwala zdiagnozować schorzenie, śledzić przebieg terapii oraz ocenić jej skuteczność po zakończeniu leczenia. Nie stanowi jednak leku.

Produkty tego typu zalicza się do grupy wyrobów medycznych, które reguluje ustawa z dnia 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych (Dz.U. 2022 poz. 974) oraz inne obowiązujące akty prawne, np. Dz.U. z 2024 r. poz. 1620. Poniżej znajduje się kod QR z odpowiednimi przepisami.

Wyrobem medycznym nazywamy substancję, urządzenie, oprogramowanie, przyrząd, narzędzie oraz każdy inny produkt, które służą do diagnozowania, monitorowania, badania, łagodzenia, wspomagania leczenia lub profilaktyki. Ważne jest, aby nie osiągały one swojego efektu w organizmie lub na nim drogami fizjologicznymi, metabolicznymi czy immunologicznymi. Produkty te znajdują zastosowanie także w kompensowaniu skutków urazów, upośledzeń funkcji ciała (zarówno anatomicznych, jak i fizjologicznych). Do tej kategorii zalicza się również wyroby wspomagające diagnostykę i regulację poczęć metodą in vitro, a także wyroby wykorzystywane przy przeszczepach i implantacjach.

Przykłady wyrobów medycznych obejmują m.in.:

• cewniki,

• stetoskopy,

• ciśnieniomierze,

• aparaty RTG, RVG, CBCT,

• strzykawki i igły,

• opatrunki,

• wózki inwalidzkie,

• laktatory,

• implanty,

• maseczki, rękawiczki jednorazowe oraz wiele innych.

Uproszczając, wyrób medyczny to produkt, który nie ma prawa leczyć ani nie osiąga swojego działania drogami farmakologicznymi, fizjologicznymi czy innymi. Jego głównym zadaniem jest wspomaganie diagnostyki, monitorowania czy funkcji organizmu.

Na potrzeby regulacji prawnych wprowadzono pojęcie wyrobu medycznego, co pozwala na odróżnienie go od leków czy suplementów diety. Niestety, coraz częściej można spotkać się z reklamami różnego rodzaju produktów przypominających formą i sposobem podania leki lub suplementy diety, które mimo że są wyrobami medycznymi, często wprowadzają konsumentów w błąd. Wynika to z faktu, że ich działanie jest minimalne lub nieistniejące, a promocja opiera się na rejestracji jako wyrobu medycznego, co ma budzić zaufanie i zwiększać sprzedaż.

Dla przeciętnego konsumenta, nieznającego szczegółów regulacji, nazwanie produktu wyrobem medycznym może sugerować, że jest on skuteczny i bezpieczny, co skłania do zakupu. W efekcie na rynku pojawiają się liczne spraye, kremy, maści, tabletki czy syropy, które rzekomo mają poprawić zdrowie lub wygląd, a których faktyczne działanie jest wątpliwe. Dlatego tak ważne jest, aby przed zakupem skonsultować się ze specjalistą, który wskaże produkty rzeczywiście wspomagające leczenie.

Ważne jest również rozróżnienie między lekami a wyrobami medycznymi. Leki działają zwykle poprzez farmakologiczne mechanizmy, natomiast wyroby medyczne często mają działanie fizyczne, np. stanowiąc barierę. Przykładem mogą być rękawiczki jednorazowe – jako wyroby medyczne zapobiegają zakażeniom, tworząc fizyczną barierę przed patogenami.

Rejestracja produktu jako wyrobu medycznego jest stosunkowo prosta i wiąże się z minimalnymi formalnościami, co skłania wielu producentów do korzystania z takiej możliwości w celu poprawy wizerunku produktu.

Znajomość podstawowych definicji pozwala lepiej zrozumieć, czym są materiały stomatologiczne. W przepisach prawa są one wymieniane w kontekście farmaceutyków, lekarzy oraz lekarzy dentystów, lecz nie stanowią odrębnej kategorii. Obecnie, w świetle obowiązujących regulacji, kwalifikują się do grupy wyrobów medycznych. Należy jednak podkreślić, że do materiałów stomatologicznych nie zalicza się leków czy środków znieczulających, które są faktycznymi lekami w rozumieniu prawa i stosuje się je w gabinetach dentystycznych.

Warto również zauważyć, że specyfika materiałów stomatologicznych i ich zastosowań często skłania do chęci utworzenia odrębnej kategorii produktów – obok leków, wyrobów medycznych, kosmetyków i środków biobójczych. Zgadzam się z tymi postulatami, ponieważ ze względu na specyfikę i szerokie spektrum zastosowań materiały stomatologiczne zasługują na osobne uregulowania i klasyfikację.

Materiał stomatologiczny to wyrób medyczny, który może zawierać substancje zarówno organiczne, jak i nieorganiczne. Występuje w formie samodzielnej lub mieszanej, pochodzącej z naturalnych lub syntetycznych źródeł. Jego podstawowym przeznaczeniem jest praktyczne zastosowanie w leczeniu, profilaktyce i rehabilitacji stomatologicznej.

Materiały te powinny być używane wyłącznie w gabinetach stomatologicznych przez wykwalifikowany personel lub w warunkach domowych pod nadzorem lekarza czy higienistki stomatologicznej.

Biorąc pod uwagę dotychczasową wiedzę, słusznym jest umiejscowienie materiałów stomatologicznych jako wyrobów medycznych spełniających specyfikację stomatologiczną. Dobrym przykładem jest leczenie próchnicy. Konieczne jest usunięcie tkanek zmienionych próchnicowo, lecz samo usunięcie nie kończy procesu leczenia. Należy wypełnić ubytek, aby zapobiec dalszym uszkodzeniom twardych tkanek i miazgi, które mogą wynikać z narażenia na czynniki środowiskowe, substancje chemiczne i patogeny. Niewypełnienie ubytku prowadzi do utraty funkcji zęba i pogłębienia się uszkodzeń. Dlatego zęby należy uzupełniać materiałami takimi jak kompozyty, które odtwarzają brakujące tkanki. Jednakże, takie wypełnienie nie jest lekiem; nie leczy choroby, lecz służy jako fizyczna i mechaniczna rekonstrukcja zęba, chroniąc jego głębsze struktury i przywracając funkcję. Można powiedzieć, że wypełnienie funkcjonuje bardziej jako proteza niż jako terapia lecznicza.

Podobne zasady dotyczą innych materiałów, takich jak masy wyciskowe, cementy protetyczne czy ortodontyczne – one nie leczą, lecz pełnią funkcje wypełniające i ochronne, zgodnie z definicją wyrobu medycznego.

Aby skutecznie i bezpiecznie stosować materiały stomatologiczne, konieczna jest znajomość ich różnych aspektów, obejmujących między innymi:

1. Charakterystykę biofizykochemiczną,

2. Wpływ miejscowy i ogólny,

3. Zastosowanie i wskazania,

4. Przygotowanie do użycia,

5. Postaci użytkowe i warunki przechowywania,

6. Wpływ na środowisko i otoczenie,

7. Bezpieczeństwo pracy,

8. Certyfikację, oznakowanie, karty charakterystyki i monitorowanie zużycia.

Właściwości biofizykochemiczne mogą wydawać się skomplikowane, lecz w istocie są proste do zrozumienia. Obejmują takie cechy jak kształt, kolor, zapach, smak i teksturę. Na przykład, znamy wygląd i smak świeżego mleka oraz jego zepsutej wersji, co pozwala nam rozpoznawać, czy produkt jest odpowiedni do spożycia. Podobnie jest z materiałami stomatologicznymi – należy nauczyć się odróżniać materiały prawidłowe od tych, które uległy pogorszeniu, np. przez czas czy warunki przechowywania.

Wpływ miejscowy i ogólny to zagadnienia mówiące o tym, jak dany materiał oddziałuje na tkanki otaczające (takie jak miazga czy błony śluzowe) oraz jaki może mieć wpływ na cały organizm, zważywszy na fakt, że jama ustna jest miejscem wchłaniania substancji. Przykładem mogą być stare amalgamaty – mimo wycofania ich z użytku kontakt z nimi nadal może występować, a potencjalne skutki uboczne obejmują przebarwienia tkanek czy zmiany lichenoidalne.

Znajomość zastosowania i wskazań do użycia jest podstawą wiedzy każdego pracownika stomatologicznego. Podobnie jak wiemy, kiedy sięgnąć po paracetamol w codziennym życiu, tak w zawodowym kontekście konieczne jest rozpoznanie, w jakich sytuacjach stosować konkretne materiały, a także kiedy ich użycie jest przeciwwskazane. Ten aspekt materiałoznawstwa najbardziej potrzebny będzie dla higieny stomatologicznej.

Ponadto, dla obu zawodów, istotna jest znajomość procedur przygotowania materiałów do użycia. Współczesne produkty występują w różnych formach: do ręcznego mieszania (np. dwuskładnikowe proszek i płyn, pasta i pasta), w gotowych opakowaniach (np. plastelina, strzykawki), czy w kaniulach i kapsułkach, które można stosować w urządzeniach podających, mieszalnikach i aplikatorach. Często ten sam materiał dostępny jest w różnych formach, co wymaga od użytkownika znajomości odmiennych metod przygotowania i aplikacji. Współpraca z różnymi gabinetami i lekarzami, którzy stosują odmienny sprzęt i materiały, wymaga zarówno od higienisty i jak asystentki stomatologicznej szerokiej wiedzy i elastyczności, aby móc pracować skutecznie i bezpiecznie w każdej sytuacji.

Przechowywanie i właściwości użytkowe materiałów stomatologicznych są niezwykle istotne. Szczególnie odnosi się to do materiałów wieloskładnikowych, które mogą być mieszane ręcznie lub automatycznie. Ten aspekt wiąże się z znajomością ich właściwości biofizykochemicznych. Nie tylko musimy znać cechy materiału przed jego przygotowaniem, ale także umieć ocenić, jak powinien wyglądać i zachowywać się po wymieszaniu. Materiały stomatologiczne są wrażliwe na wiele czynników środowiskowych. Często jednak, wyciągając je z półki lub szuflady, nie widać od razu oznak ich przeterminowania. Na pozór proszek i płyn mogą wyglądać prawidłowo, lecz po zmieszaniu może się okazać, że gotowy materiał nie spełnia oczekiwań – zmienia kolor, ma nieprawidłową konsystencję, czas wiązania ulega skróceniu lub wydłużeniu, a czasami nawet nie wiąże się w ogóle. Takie nieprawidłowości można zauważyć już na etapie przygotowania materiału. W przypadku gotowych do użycia materiałów ich wygląd jest taki sam, ale niedoskonałości mogą ujawnić się podczas utwardzania w jamie ustnej pacjenta.

Prawidłowe przechowywanie materiałów jest kluczowe dla zachowania ich świeżości i właściwości funkcjonalnych. Pozwala to także uniknąć niepotrzebnych strat materiałów, skraca czas wizyty pacjenta oraz zmniejsza stres. Niezwykle ważne jest także zapewnienie bezpieczeństwa pacjentom i personelowi, ponieważ wiele materiałów zawiera substancje toksyczne lub drażniące. Długotrwałe przebywanie w ich oparach może negatywnie wpływać na zdrowie, zarówno w krótkim, jak i długim okresie. Na przestrzeni lat zasady przechowywania materiałów się zmieniały. W przeszłości, szczególnie w poprzednich dekadach, obowiązywały bardziej skomplikowane wytyczne, ze względu na większą toksyczność i wrażliwość na czynniki środowiskowe tych substancji. Obecnie dostępne materiały są bardziej bezpieczne i ekologiczne, co znacznie upraszcza ich przechowywanie. Niemniej jednak podstawowych zasad należy przestrzegać.

Przede wszystkim należy pamiętać, że niemal każdy materiał jest wrażliwy na:

• światło,

• powietrze,

• wilgoć.

Przed tymi czynnikami trzeba je chronić, aby zachować ich właściwości i bezpieczeństwo użytkowania.

Podstawowe zasady obejmują:

• Natychmiastowe zamykanie szczelnych pojemników oraz zakręcanie butelek z płynami zaraz po użyciu.

• Przechowywanie materiałów w miejscach niedostępnych dla osób nieupoważnionych.

• Utrzymywanie materiałów w zamykanych szafkach, chroniących przed światłem słonecznym i innym źródłem światła.

• Przechowywanie w suchym miejscu, o stabilnej temperaturze.

• Przetrzymywanie materiałów silnych toksycznie, drażniących lub dewitalizujących w szafkach zamykanych na klucz, oznaczonych symbolem zagrożenia chemicznego.

• Magazynowanie materiałów, leków i środków biobójczych w oryginalnych opakowaniach.

• Sortowanie materiałów, leków i substancji według ich zastosowania lub działania.

• Bezzwłoczne utylizowanie materiały, które zmieniły swoje właściwości biofizykochemiczne lub przekroczyły termin ważności.

• Przechowywanie w ciemnych butelkach leków ulegających rozkładowi, aby chronić je przed światłem i powietrzem.

Należy chronić materiały przed światłem i powietrzem, przechowywać je w oryginalnych opakowaniach w niedostępnych dla nieupoważnionych osób miejscach, zabezpieczyć środki trujące, monitorować ich zdatność do użycia, datę ważności oraz stan magazynowy.

Ze względu na różnorodność składników i rodzajów materiałów mogą one mieć różny wpływ na środowisko. W obecnych warunkach utylizacja odpadów powstałych z materiałów stomatologicznych jest stosunkowo prosta. Większość odpadów można wyrzucać do czerwonych worków, przeznaczonych na odpady medyczne zakaźne i niebezpieczne. Dalszą utylizacją zajmuje się wyspecjalizowana firma. Środki dezynfekcyjne, po zakończeniu pracy, można wylać do zlewu.

W przypadku amalgamatów i resztek amalgamatu – zgodnie z dawnym programem nauczania – resztki tej substancji należy utylizować do żółtego worka z kodem 18 01 10. Obecnie każdy gabinet pracujący z amalgamatami jest zobowiązany do posiadania separatora amalgamatu, który wyłapuje i magazynuje resztki tego materiału.

Uwaga! Resztki materiałów, leków oraz środków biobójczych powinny trafić do wyspecjalizowanej firmy utylizującej odpady medyczne. Nigdy do kosza osiedlowego czy miejskiego.

Bezpieczeństwo pracy higienistki i asystentki stomatologicznej jest kwestią kluczową. Kontakt z różnymi materiałami i chemikaliami wiąże się z narażeniem organizmu na ich działanie. Pracując w gabinecie stomatologicznym, ekspozycja na nie jest częsta i różnorodna. Organizm może być narażony poprzez:

• wdychanie oparów i pyłów,

• kontakt ze skórą,

• kontakt z błonami śluzowymi,

• kontakt z oczami,

• przypadkowe zranienie narzędziem z zabrudzonym materiałem lub lekiem.

Większość używanych materiałów wydaje się niegroźna – nie mają silnego zapachu ani nie wywołują natychmiastowych reakcji. Krótkotrwała, jednorazowa ekspozycja zazwyczaj nie powoduje poważnych skutków, o ile nie występują alergie czy nadwrażliwość. Zespół stomatologiczny jest codziennie wystawiany na działanie materiałów i leków przez wiele lat. Stała, choć minimalna, przewlekła ekspozycja na te substancje, szczególnie przy długotrwałym kontakcie, może prowadzić do uszkodzeń niektórych struktur ciała i pogorszenia stanu zdrowia w przyszłości. Ta zasada dotyczy nawet materiałów uważanych za względnie nieszkodliwe.

Przykładem takiego długoterminowego wpływu mogą być nauczyciele szkolni, którzy przez lata codziennego kontaktu wdychali pył kredowy. Kreda, choć nieuważana za materiał niebezpieczny, osadza się na skórze i błonach śluzowych dróg oddechowych, co z czasem może powodować podrażnienia i inne problemy zdrowotne. W przeciwieństwie do kredy, materiały, leki i płyny używane w gabinetach stomatologicznych są często znacznie bardziej szkodliwe.

Podczas pracy zawsze należy stosować odpowiednie zabezpieczenia: chronić oczy, drogi oddechowe oraz skórę.

Zaleca się używanie rękawiczek jednorazowych, gogli i maseczek. Trzeba przestrzegać zasad przechowywania materiałów i płynów dezynfekcyjnych, a także minimalizować czas i zakres kontaktu z nimi. Środki dezynfekujące to zazwyczaj silne związki biobójcze, które mogą uszkadzać komórki ludzkie i patogeny. Ich opary mogą negatywnie wpływać na oczy oraz układ oddechowy przez wiele lat.

Materiały stosowane do wypełnień czy cementowania zawierają kwasy i tlenki metali, które mogą prowadzić do uszkodzeń i zatruć. Leki, środki dewitalizujące, znieczulenia, antybiotyki, sterydy, a także preparaty pomocnicze – takie jak wytrawiacze, bondy, primery czy kondycjonery – mogą wywołać poważne skutki dla zdrowia.

Dlatego każdy członek personelu powinien posiadać podstawową wiedzę o składzie i działaniu używanych materiałów i leków. Pozwoli to na odpowiednie obchodzenie się z nimi podczas pracy oraz na właściwe zabezpieczenie siebie i pacjenta przed potencjalnym zagrożeniem.

Ostatnimi omawianymi elementami są certyfikacja, oznakowanie oraz monitorowanie zużycia materiałów – kluczowe aspekty pracy w gabinecie medycznym. Dotyczą one zarówno zasad przechowywania, jak i protokołów bezpieczeństwa pracy w placówce.

Każdy produkt, taki jak lek, materiał czy preparat dezynfekcyjny, powinien być przechowywany w oryginalnym opakowaniu.

Opakowania te są zawsze opisane zgodnie z wydanymi certyfikatami, które potwierdzają dopuszczenie produktu do obrotu oraz jego bezpieczeństwo. Na etykietach znajdziemy informacje o producencie, sposobie użycia, przeznaczeniu, składzie, terminie ważności oraz nazwie preparatu. To szczególnie istotne w przypadku substancji potencjalnie niebezpiecznych: nie można dopuścić do sytuacji, w której w szafkach znajdują się nieopisane pojemniki zamienne zawierające różne materiały. Takie przechowywanie zwiększa ryzyko pomyłek. Oryginalne opakowania umożliwiają identyfikację produktu, dostarczają podstawowych informacji oraz umożliwiają monitorowanie dat ważności i stanu magazynowego. W przypadku stosowania opakowań zastępczych konieczne jest przyklejenie etykiety z danymi oryginalnego produktu lub naniesienie ich ręcznie.

Nie można dopuścić do sytuacji, w której w gabinecie stomatologicznym pojawiłyby się produkty pochodzące z podejrzanych miejsc. Takie produkty, zwłaszcza narzędzia, materiały czy akcesoria stomatologiczne, powinny być traktowane jako nieznanego pochodzenia i składu, a ich stosowanie jest absolutnie odradzane. W leczeniu należy używać wyłącznie substancji pochodzących z oficjalnej, europejskiej lub krajowej dystrybucji, które posiadają odpowiednie certyfikaty. Tylko produkty certyfikowane europejskimi normami zapewniają gwarancję jakości, bezpieczeństwa i skuteczności.

Przykładem certyfikacji niezbędnej do legalnego użycia produktu jest norma EN ISO 13485:2016, która odnosi się do projektowania, produkcji i dystrybucji wyrobów medycznych w stomatologii. Dodatkowo, konieczna jest certyfikacja zgodności z dyrektywą medyczną MDD 93/42/EEC.

W ramach regulacji Unii Europejskiej obowiązują także inne rozporządzenia, takie jak rozporządzenie MDR (UE) 2017/745 z dnia 5 kwietnia 2017 roku, które weszło w życie w dniu 26 maja 2021 roku i zastąpiło dyrektywę MDD. Materiały wprowadzone na rynek w Polsce muszą spełniać zarówno wymogi unijne, jak i krajowe normy oraz normy międzynarodowe.

Wszystkie rodzaje certyfikacji, takie jak ISO, MDD czy MDR, nie tylko dopuszczają produkt do użytku, lecz także określają standardy produkcji, skład materiałów, procedury badawcze, monitorowanie, zasady dystrybucji i sprzedaży. Ustalają również wszelkie aspekty związane z pracą z danym materiałem, zapewniając tym samym jego bezpieczeństwo i skuteczność.

Taka certyfikacja jest gwarancją, że zakupiony materiał zostanie odpowiednio skomponowany, będzie działał zgodnie z przeznaczeniem i przyniesie oczekiwane efekty. Kupowanie produktów medycznych z niepewnych źródeł lub z odległych rynków wiąże się z ryzykiem, dlatego certyfikacja stanowi ważny element bezpieczeństwa.

W gabinecie oprócz przestrzegania wymogów certyfikacyjnych i właściwego przechowywania materiałów oraz leków powinny być opracowane procedury postępowania na wypadek różnych sytuacji kryzysowych. Z roku na rok rośnie znaczenie bezpieczeństwa pracy i pacjenta. Wymusza to tworzenie i utrzymanie wysokich standardów, szczególnie w obliczu rosnącej liczby dostępnych preparatów, szybkiego tempa pracy i rosnących oczekiwań pacjentów.

Dobrym rozwiązaniem jest stworzenie segregatora materiałowego, do którego wkładamy ulotki (karty charakterystyki) od każdego używanego preparatu, leku czy materiału oraz podpisany protokół zapoznania się z tymi dokumentami przez każdego członka zespołu stomatologicznego.

Ponadto można opracować procedury bezpieczeństwa na wypadek różnych sytuacji kryzysowych, takich jak połknięcie przez pacjenta, kontakt z oczami lub drogami oddechowymi. Jeśli karty charakterystyki zawierają takie informacje, można je wykorzystać. W przeciwnym razie warto przygotować własne protokoły, umieścić je w segregatorze i zapewnić, by każdy pracownik się z nimi zapoznał i złożył podpis potwierdzający tę wiedzę. Dzięki temu rozwiązaniu zapewniamy, że wszyscy wiedzą, jak prawidłowo stosować dany preparat, jak go przygotować, przechowywać oraz jakie potencjalne zagrożenia mogą się z nim wiązać.

Znajomość procedur postępowania w sytuacjach kryzysowych i ekspozycji jest kluczowa dla bezpieczeństwa zarówno personelu, jak i pacjentów.

Taka dokumentacja stanowi także ważny dowód wysokich standardów bezpieczeństwa podczas kontroli zewnętrznych, potwierdzając profesjonalizm i dbałość o bezpieczeństwo w placówce.