© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzja: prof. dr hab. n. med. Tomasz Szydełko

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Anna Gardyniak

Redaktor: Mirosław Ruszkiewicz

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Konior/bluemango.pl

Ilustracja na okładce i grafiki: Izabela Michalik

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022 r., (wyd. I)

Warszawa 2022

ISBN 978-83-01-22485-1

DOI: https://doi.org/10.53271/2022.014

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: br.pzwl@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Monika Lipiec /Woblink

Spis treści

O Autorach

About the Authors

Przedmowa

Preface

Neuromodulacja krzyżowa

1. Wstęp

2. Neuroanatomia i neurofizjologia dolnych dróg moczowych

2.1. Prawidłowy proces mikcji

2.2. Unerwienie pęcherza moczowego

3. Neuromodulacja krzyżowa

3.1. Wskazania i przeciwwskazania

3.2. Przygotowanie przedoperacyjne

3.3. Rodzaje stymulatorów i elementy urządzeń stymulujących

3.4. Protokół implantacji – jak to zrobić? (Porady i wskazówki)

3.5. Opieka pooperacyjna

3.6. Powikłania

4. Leczenie powikłań po neuromodulacji krzyżowej

5. Podsumowanie

Urodynamika

1. Wstęp

2. Protokół badania urodynamicznego wg ICS-SUP

3. Badanie urodynamiczne – wskazania

4. Badanie urodynamiczne – jak to zrobić? (Porady i wskazówki)

4.1. Sprzęt (cewniki)

4.2. Przygotowanie i kalibracja sprzętu urodynamicznego

4.3. Szybkość wypełniania pęcherza moczowego

4.4. Przygotowanie pacjenta

5. Uroflowmetria

6. Cystometria

6.1. Jak poprawnie zinterpretować zapis cystometryczny (PPK)?

6.2. Wpływ pozycji pacjenta i szybkości wypełniania pęcherza moczowego na zapis cystometryczny

6.3. Czucie pęcherzowe podczas cystometrii

6.4. Maksymalna pojemność cystometryczna

6.5. Typy nadaktywności wypieracza pęcherza moczowego

6.6. Podatność pęcherza moczowego

6.7. Ciśnienia wycieku moczu (LPP – Leak Point Pressures)

7. Badanie ciśnieniowo-przepływowe

7.1. Jak prawidłowo interpretować badanie ciśnieniowo-przepływowe

7.2. Zapisy urodynamiczne przeszkody podpęcherzowej

7.3. Kurczliwości pęcherza moczowego

8. Elektromiografia (EMG)

8.1. Dyssynergia wypieraczowo-zwieraczowa (DSD)

8.2. Dysfunkcja zwieracza cewki moczowej

9. Profilometria cewkowa (UPP – Urethral Pressure Profile)

10. Najczęstsze artefakty w zapisach badań urodynamicznych

11. Podsumowanie

Sacral neuromodulation

1. Introduction

2. Neuroanatomy and neurophysiology of the lower urinary tract

2.1. Normal voiding cycle

2.2. Bladder innervation

3. Sacral neuromodulation

3.1. Indications and contraindications

3.2. Preoperative preparation

3.3. Types of stimulators and elements of stimulation devices

3.4. Implantation protocol – how do I do it? (Tips and tricks)

3.5. Post-operative care

3.6. Complications

4. Treatment of complications after sacral neuromodulation

5. Summary

Urodynamics

1. Introduction

2. Protocol for urodynamic examination according to ICS-SUP

3. Urodynamic study – indications

4. Urodynamic study – how do I do it? (Tips and tricks)

4.1. Equipment (catheters)

4.2. Preparation and calibration of urodynamic equipment

4.3. Rate of bladder filling

4.4. Preparation of the patient

5. Uroflowmetry

6. Cystometry

6.1. How to correctly interpret the cystometric record? (Three C)

6.2. Influence of patient position and infusion rate on cystometric recording

6.3. Bladder sensation during filling cystometry

6.4. Maximum cystometric capacity

6.5. Types of detrusor overactivity

6.6. The compliance of the urinary bladder

6.7. Leak point pressures (LPP)

7. Pressure-flow study

7.1. How to correctly interpret the pressure-flow record

7.2. Urodynamic records of the urinary bladder outlet obstruction

7.3. Detrusor contractility

8. Electromyography (EMG)

8.1. Detrusor sphincter dyssynergia (DSD)

8.2. Urethral sphincter dysfunction

9. Urethral pressure profile (UPP)

10. The most common artifacts in urodynamic study records

11. Summary

Skorowidz pojęć i terminów obcojęzycznych

Index of foreign terms and terms

O Autorach

Jerzy B. Gajewski, MD. FRCSC, Professor Emeritus Dalhousie University, Halifax, Kanada

Ukończył Akademię Medyczną w Poznaniu (1973) i odbył staż urologiczny w Polsce i Niemczech. Wyemigrował do Kanady w 1982 roku, gdzie ukończył rezydenturę z urologii oraz dwa lata stażu naukowego z neurourologii i urodynamiki na Uniwersytecie Dalhousie w 1986 roku. Został laureatem I nagrody za badania naukowe w dziedzinie neurourologii eksperymentalnej, przyznanej w roku 1984 przez Amerykańskie Towarzystwo Urologiczne (AUA). Jego głównym zainteresowaniem jest urologia funkcjonalna. Założył Program Stypendialny w Urologii Funkcjonalnej i wyszkolił kilku krajowych i międzynarodowych stypendystów. Opublikował ponad 150 artykułów i rozdziałów do książek naukowych oraz miał ponad 200 doniesień zjazdowych. Od wielu lat jest aktywnym członkiem Kanadyjskiego Towarzystwa Urologicznego (CUA). Był skarbnikiem, a następnie prezesem (w latach 2009–2010) Kanadyjskiego Towarzystwa Urologicznego (CUA). Był również jednym z inicjatorów corocznej wymiany naukowo-szkoleniowej między Kanadyjskim (CUA) i Europejskim Towarzystwem Urologicznym (EAU). Jest również jednym z założycieli organizacji współpracy między kanadyjskim (CUA) i chińskim (CUA) towarzystwem urologicznym „The Norman Bethune Urological Society”. Jest laureatem CUA „Life Achievement Award” (2014) oraz CUA „Golden Lithotrite Award” w 2018 roku. Jest członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Urologicznego (AUA) od 1998 roku. Został wybrany prezydentem Północno-Wschodniej Sekcji (NEAUA) w latach 2013–2014. Był też członkiem Komisji Historycznej AUA. Jest byłym przewodniczącym Komitetu Publikacji i Komunikacji oraz byłym członkiem Zarządu Głównego i skarbnikiem International Continence Society (ICS). Autor i współautor wielu wytycznych ICS. Przez lata był członkiem Kolegium Redakcyjnego „Neurourology and Urodynamics”, obecnie jest członkiem Kolegium Redakcyjnego nowego czasopisma ICS „Continence”. Otrzymał Honorowe Członkostwo ICS w 2019 roku. Jest członkiem wielu komisji i publikacji „International Consultation on Incontinence (ICI)”. W 2017 członek komisji sterującej ICI 2020 in Las Vegas. Udziela się również bardzo aktywnie w International Consultation on Incontinence – Research Society (ICI-RS) i International Neurourology Society (INUS). Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Urologicznego (PTU) od 1979 roku. Inicjator współpracy naukowej i szkoleniowej między Uniwersytetem Dalhousie a Akademią Medyczną w Bydgoszczy w dziedzinie urodynamiki, sztucznego zwieracza i neuromodulacji. Organizator czterech delegacji urologów kanadyjskich do Polski. Za współpracę naukową i edukacyjną otrzymał Honorowe Członkostwo Polskiego Towarzystwa Urologicznego oraz Polską Nagrodę Urologii Funkcjonalnej „Zwierciadło Duszy”.

Dr hab. n. med. Kajetan Juszczak, prof. UMK, FEBU

Ukończył studia medyczne na Wydziale Lekarskim Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (2005). Starszy asystent Oddziału Urologii Szpitala Specjalistycznego im. Ludwika Rydygiera w Krakowie. Od 2015 roku związany z Katedrą Urologii i Andrologii, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W latach 2003–2015 pracował w Katedrze Patofizjologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Członek towarzystw naukowych: Polskie Towarzystwo Urologiczne, Europejskie Towarzystwo Urologiczne. Jest redaktorem działu Functional Urology w czasopiśmie „Central European Journal of Urology”, pisma naukowego Polskiego Towarzystwa Urologicznego. Autor lub współautor wielu prac naukowych opublikowanych w recenzowanych czasopismach naukowych w kraju i za granicą, rozdziałów w książkach oraz doniesień kongresowych. Jest też recenzentem dla kilku czasopism medycznych. Główne zainteresowania: onkologia urologiczna i chirurgia laparoskopowa, urologia doświadczalna i czynnościowa.

Dr hab. n. med. Jan Adamowicz, prof. UMK, FEBU

Ukończył studia medyczne na Wydziale Lekarskim Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (2010). Od początku kariery zawodowej związany z Katedrą Urologii i Andrologii, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2021 roku uzyskał stopień doktora habilitowanego w dziedzinie nauk medycznych. Wieloletni wykładowca uniwersytecki. Członek towarzystw naukowych: Polskie Towarzystwo Urologiczne, Europejskie Towarzystwo Urologiczne. Odbył liczne wielomiesięczne staże w Szwajcarii, Niemczech i Kanadzie. Autor ponad 100 publikacji naukowych i wielu rozdziałów książkowych. Główne zainteresowania: onkologia urologiczna i chirurgia laparoskopowa, urologia doświadczalna i czynnościowa.

Prof. zw. dr hab. n. med. Tomasz Drewa, FEBU

Ukończył Akademię Medyczną w Gdańsku (1996). Były kierownik Zakładu Inżynierii Tkankowej oraz Katedry Medycyny Regeneracyjnej, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od 2015 roku jest kierownikiem Katedry Urologii i Andrologii, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Członek towarzystw naukowych z wyboru: prezes-elekt Polskiego Towarzystwa Urologicznego, kierownik Komitetu Naukowego Polskiego Towarzystwa Urologicznego, członek honorowy Sekcji Nowojorskiej Amerykańskiego Towarzystwa Naukowego, członek Europejskiej Rady Urologii, członek Towarzystwa Endourologicznego, prezes Stowarzyszenia na rzecz Rozwoju Medycyny Regeneracyjnej „Aksolotl”. Członek towarzystw naukowych: European Urological Association, Tissue Engineering and Regenerative Medicine Society. Członek Rad Naukowych czasopism: „Česká urologie”, „Journal of Ultrasonography”, „Tissue Science and Engineering”, „Stem Cell Studies”, „Przegląd Urologiczny”. Od 2013 roku pełni funkcję redaktora naczelnego „Central European Journal of Urology”, pisma naukowego Polskiego Towarzystwa Urologicznego. Jest autorem lub współautorem wielu prac naukowych opublikowanych w recenzowanych czasopismach naukowych w kraju i za granicą, rozdziałów w książkach oraz doniesień kongresowych. Ponadto jest recenzentem dla kilku czasopism medycznych. Obszary działalności naukowej: onkologia urologiczna, chirurgia robotyczna i laparoskopowa, chirurgia rekonstrukcyjna u pacjentów z chorobami nowotworowymi, innowacyjne techniki chirurgiczne, macierzyste komórki nowotworowe, naturalne i sztuczne biomateriały w medycynie regeneracyjnej, konstrukcje narządów in vitro, regeneracja tkanek i narządów, źródła komórek macierzystych, długość życia komórek, ich różnicowanie i możliwości przeróżnicowania.

About the Authors

Jerzy Bogdan Gajewski MD FRCSC, Professor Emeritus, Dalhousie University, Halifax

He graduated from Medical School in Poznan, Poland (1973) and pursued his urological training in Poland and Germany. He immigrated to Canada in 1982 and completes urology residency and a fellowship in Neurourology and Urodynamics in Dalhousie University in 1986. He was awarded the 1st prize for scientific research in the field of experimental neurourology in 1984, by the American Urological Association (AUA). His main interest is Functional Urology. He established Fellowship Program in Functional Urology and trained several national and international fellows. He published over 150 papers and book chapters and had over 200 presentations. He has been an active member of the Canadian Urological Association (CUA) for many years. He was Treasurer for several years and than President 2009–2010 of the Canadian Urological Association (CUA). He was also one of the initiators (2010) of the annual scientific and training exchange program between the Canadian (CUA) and the European Association of Urology (EAU). He is also one of the founders of the organization between the Canadian (CUA) and Chinese (CUA) urological societies – “The Norman Bethune Urological Society”. He is a recipient of CUA Life Achievement Award (2014) and CUA Golden Lithotrite Award in 2018. He has been a member of the American Urological Association (AUA) since 1998. He has been also a member of the AUA Historical Committee. He was elected President of the Northeast Section (NEAUA) in 2013–2014. He is a Past Chair of the Publication and Communication Committee and the Past Trustee and Treasurer of the International Continence Society (ICS). Author and co-author of many ICS guidelines. He was for years on Editorial Board of “Neurourology and Urodynamics” now on Editorial Board of the new ICS journal “Continence” He received ICS Honorary Membership in 2019. He has been a member of many committees and publications “International Consultation on Incontinence (ICI)”. In 2017, a member of the ICI 2020 steering committee in Las Vegas. He is also very active in the International Consultation on Incontinence – Research Society (ICI-RS) and the International Neurourology Society (INUS). He has been a member of the Polish Society of Urology (PTU) since 1979. Initiator of scientific and educational cooperation between the Dalhousie University and the Medical Academy in Bydgoszcz in the field of urodynamics, artificial sphincter and neuromodulation. Organizer of four delegations of the Canadian urologists to Poland. He received Honorary Membership of the Polish Urological Society and the Polish Functional Urology Award “Zwierciadlo Duszy” for collaboration in research and education.

Dr hab. n. med. Kajetan Juszczak, prof. UMK, FEBU

He graduated from medical studies at the Medical Faculty of Collegium Medicum of the Jagiellonian University in Krakow (2005). Senior assistant to the Urology Department of the Specialist Hospital Ludwik Rydygier in Krakow. Since 2015, he has been associated with the Department of Urology and Andrology, Collegium Medicum Ludwik Rydygier in Bydgoszcz, Nicolaus Copernicus University in Toruń. In the years 2003–2015 he worked at the Department of Pathophysiology of the Collegium Medicum of the Jagiellonian University. Member of scientific societies: Polish Urological Association, European Association of Urology. He is the editor of the “Functional Urology” section of the Central European Journal of Urology, the scientific journal of the Polish Urological Association. Author or co-author of many scientific papers published in peer-reviewed scientific journals in Poland and abroad, book chapters and congress reports. He is also a reviewer for several medical journals. Main interests: urological oncology and laparoscopic surgery, experimental and functional urology.

Dr hab. n. med. Jan Adamowicz, prof. UMK, FEBU

He graduated from medical studies at the Medical Faculty of Collegium Medicum Ludwik Rydygier in Bydgoszcz, Nicolaus Copernicus University in Toruń (2010). From the beginning of his professional career, he was associated with the Department of Urology and Andrology, Collegium Medicum Ludwik Rydygier in Bydgoszcz, Nicolaus Copernicus University in Toruń. In 2021, he obtained a postdoctoral degree in the field of medical sciences. Long-term university lecturer. Member of scientific societies: Polish Urological Association, European Association of Urology. He completed many months of internships in Switzerland, Germany and Canada. Author of over 100 scientific publications and many book chapters. Main interests: urological oncology and laparoscopic surgery, experimental and functional urology.

Prof. zw. dr hab. n. med. Tomasz Drewa, FEBU

He graduated from the Medical Academy in Gdańsk (1996). Former head of the Department of Tissue Engineering and the Department of Regenerative Medicine, Collegium Medicum Ludwik Rydygier in Bydgoszcz, Nicolaus Copernicus University in Toruń. Since 2015, he has been the head of the Department of Urology and Andrology, Collegium Medicum Ludwik Rydygier in Bydgoszcz, Nicolaus Copernicus University in Toruń. Member of scientific societies by choice: president-elect of the Polish Urological Association, head of the Scientific Committee of the Polish Urological Association, honorary member of the New York Section of the American Scientific Association, member of the European Council of Urology, member of the Endourological Association, president of the Association for the Development of Regenerative Medicine “Aksolotl”. Member of scientific societies: European Urological Association, Tissue Engineering and Regenerative Medicine Society. Member of the Scientific Councils of the following journals: Česká urologie, Journal of Ultrasonography, Tissue Science and Engineering, Stem Cell Studies, Przegląd Urologiczny. Since 2013, he has been the editor-in-chief of the Central European Journal of Urology, the scientific journal of the Polish Urological Association. He is the author or co-author of many scientific papers published in peer-reviewed scientific journals in Poland and abroad, book chapters and congress reports. In addition, he is a reviewer for several medical journals. Areas of scientific activity: urological oncology, robotic and laparoscopic surgery, reconstructive surgery in cancer patients, innovative surgical techniques, cancer stem cells, natural and artificial biomaterials in regenerative medicine, in vitro organ construction, tissue and organ regeneration, stem cell sources, cell life expectancy, their differentiation and differentiation possibilities.

Przedmowa

Drogie Czytelniczki!

Drodzy Czytelnicy!

Oddajemy w Państwa ręce podręcznik obejmujący połączone zagadnienia dotyczące urodynamiki oraz neuromodulacji krzyżowej. Długo zastanawialiśmy się nad formułą publikacji omawiającej tematykę związaną z technikami neuromodulacji funkcji dolnych dróg moczowych i wydaje się, że pozycja taka powinna być uzupełniona o informacje z zakresu urodynamiki, mimo iż obecność na polskim rynku książek opisujących tę problematykę jest zauważalna. Sądzimy, że połączenie obu tych zagadnień w jednym tomie może być pewnym ułatwieniem dla lekarzy chcących zająć się neuromodulacją w urologii.

Przyświecała nam intencja, aby podręcznik napisany został w sposób przejrzysty i praktyczny oraz stanowił minimalne kompendium wiedzy z tej dziedziny. Mamy nadzieję, że cel udało się osiągnąć, gdyż Zespół, który przygotował książkę, ma zarówno bardzo duże doświadczenie w zakresie opisywanych zagadnień, jak i długi staż edukacyjny. Staraliśmy się umieścić jak najwięcej ilustracji i zdjęć, które w naszej opinii najlepiej oddają praktyczny charakter podręcznika.

Liczymy na życzliwe przyjęcie naszej pracy i krytyczne uwagi.

Jerzy Gajewski

Kajetan Juszczak

Jan Adamowicz

Tomasz Drewa

Preface

Dear Readers!

We present to you a textbook covering the combined issues of urodynamics and sacral neuromodulation. We have been thinking for a long time about the formula of the textbook discussing the issues related to the techniques of neuromodulation of the lower urinary tract functions and it seems that such a position should be supplemented with information on urodynamics, even though the presence on the Polish market of items describing issues related to urodynamics is noticeable. It seems to us that combining both of these issues in one textbook may be a help for doctors who want to deal with neuromodulation in urology.

Our intention was that the textbook should be written in a transparent and practical manner, and should constitute a minimum compendium of knowledge in this field. We hope that the goal has been achieved, because the team that prepared this book has extensive experience in both the described issues and a long educational experience. We tried to put as many illustrations and photos as possible, which in our opinion best reflect the practical nature of the manual.

We count on a friendly reception of our work and critical comments.

Jerzy Gajewski

Kajetan Juszczak

Jan Adamowicz

Tomasz Drewa