© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: dr n. społ. Joanna Klonowska

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor językowy: Elżbieta Kossarzecka

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24794-2

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.194

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Wstęp

1. Budowa skóry

Warstwy skóry i jej fizjologia

Znaczenie warstwy hydrolipidowej w leczeniu pacjenta onkologicznego

Wniosek

2. Co to jest nowotwór?

Opis samobadania piersi krok po kroku

Opis samobadania jąder krok po kroku

Leczenie chemioterapią i jej rodzaje

Skutki uboczne chemioterapii dotyczące skóry i zdrowia ogólnego

Radioterapia

Skutki uboczne radioterapii oraz dotyczące skóry i zdrowia ogólnego

Zasady ogólne w dbaniu o skórę po radioterapii

Operacyjne usuwanie guza

Blizny po operacyjnym usunięciu guza

Pielęgnacja blizny pooperacyjnej

Leczenie hormonalne

Skutki uboczne leczenia hormonalnego

Skutki uboczne terapii hormonalnej w odniesieniu do skóry

3. Pielęgnacja skóry pacjenta onkologicznego

Zakazane składniki w produktach kosmetycznych

Jak powinien wyglądać przygotowany gabinet dla pacjenta?

Cechy dobrego kosmetologa pracującego z pacjentem onkologicznym

Czego kosmetolog powinien unikać w pracy z pacjentem onkologicznym?

Plan BEAUTY po rozpoznaniu nowotworu, przed podjęciem leczenia onkologicznego

Zabiegi upiększające ingerencyjne – dozwolone po rozpoznaniu nowotworu, przed podjęciem leczenia onkologicznego

Domowa pielęgnacja przygotowująca skórę do leczenia

Delikatny zabieg regenerująco-nawilżający dla pacjenta onkologicznego (z wykorzystaniem kosmetyków Madara)

Lista użytych produktów MADARA

Włosy po diagnozie – pielęgnacja i świadome przygotowanie przed leczeniem

Część psychologiczna – co warto wiedzieć i przemyśleć przed terapią?

Część pielęgnacyjna – co można zrobić dla włosów i skóry głowy przed terapią?

Pielęgnacja domowa w trakcie leczenia chemioterapią

Delikatne oczyszczanie manualne (bez ekstrakcji)

Peelingi enzymatyczne

Zabiegi nawilżające, natłuszczające oraz kojące

Delikatny masaż twarzy

Zabiegi z użyciem światła LED (terapia czerwonym światłem)

Aplikacja dermokosmetyków

Zakazane składniki w produktach kosmetycznych

Budowa kremu – co kryje się w słoiczku?

Kremy DIY w trakcie chemioterapii

Domowe sera do twarzy dla pacjentów onkologicznych w trakcie chemioterapii

Domowe zabiegi na ciało w trakcie chemioterapii

Pielęgnacja gabinetowa w trakcie leczenia chemioterapią

Procedura zabiegu pielęgnacyjnego twarzy – pacjent onkologiczny w trakcie chemioterapii

Instrukcja malowania brwi

Nowoczesny przewodnik krok po kroku

Czego nie robić przy malowaniu brwi

Ratuj sytuację!

Jaki kształt brwi pasuje do Twojej twarzy?

Makijaż kolorowy dla pacjentek w trakcie chemioterapii

Najczęstsze błędy w makijażu kolorowym, czyli czego unikać przy pielęgnacji cery po chemioterapii i radioterapii

Kolor w makijażu po chemioterapii

Analiza kolorystyczna

Instrukcja analizy kolorystycznej – jak dobrać kolory makijażu do swojego typu urody?

Tkaniny, które wspierają – co powinien nosić pacjent onkologiczny?

Instrukcja wiązania turbanu dla pacjentek onkologicznych

Masaż onkologiczny całego ciała

Cel masażu onkologicznego

Bezpieczeństwo masażu onkologicznego

Przeciwwskazania do masażu onkologicznego

Zakazane zabiegi gabinetowe w trakcie chemioterapii

Zakazane i przeciwwskazane zabiegi w gabinecie kosmetycznym dla pacjentów onkologicznych

Pielęgnacja domowa w trakcie radioterapii

Składniki aktywne w pielęgnacji skóry po radioterapii

Krem vs. serum – różnice

Dwa zabiegi domowe premium w trakcie radioterapii

Pielęgnacja domowa podczas leczenia hormonalnego podtrzymującego

Ogólny plan pielęgnacyjny odpowiedni dla pacjenta onkologicznego

Znaczenie pielęgnacji w trakcie terapii hormonalnej

Składniki zawarte w produktach kosmetycznych mające wpływ na gospodarkę hormonalną

4. Wyciągi ziołowe w produktach kosmetycznych

Wyciągi roślinne i składniki naturalne w pielęgnacji skóry pacjenta onkologicznego

Wprowadzenie

Składniki naturalne zalecane w pielęgnacji skóry pacjenta onkologicznego

Składniki naturalne niezalecane i zakazane w pielęgnacji skóry pacjenta onkologicznego

5. Historie pacjentek onkologicznych

6. Podsumowanie

Najczęstsze pytania pacjentki onkologicznej do kosmetologa

Poradnik dla bliskich: jak wspierać osobę chorą przez codzienną pielęgnację, obecność i czułość

Kosmetologia w pigułce

Twoja osobista kosmetyczka

Produkty pielęgnacyjne (łagodne, bezpieczne, odbudowujące)

Produkty kolorowe (hipoalergiczne, mineralne lub medyczne)

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wstęp

Nie ma słów, które w pełni oddałyby ciężar momentu, w którym pada rozpoznanie: nowotwór. To chwila, która zatrzymuje czas, burzy poczucie bezpieczeństwa i rzuca cień na wszystkie dotychczasowe plany. W jednej sekundzie życie zmienia się nieodwracalnie. Wszystko, co znane i oczywiste, staje się kruche, a ciało – dotychczas wierny towarzysz – zaczyna się zmieniać, czasem boleśnie, czasem niezrozumiale.

Właśnie z tej perspektywy – perspektywy ciała, które doświadcza choroby, leczenia i trudnych emocji – została popełniona ta książka. Napisałam ją, ponieważ wierzę, że piękno, troska i czułość są potrzebne zawsze – nawet, a może szczególnie wtedy, gdy jesteśmy w kryzysie. Onkokosmetologia to dziedzina, która nie tylko wspiera skórę i ciało w trakcie leczenia onkologicznego, ale też przywraca poczucie sprawczości, kobiecości i godności.

Dla wielu osób chorujących na nowotwór kontakt z własnym ciałem staje się trudny. Wypadanie włosów, suchość skóry, przebarwienia, blizny pooperacyjne czy utrata paznokci to tylko niektóre z efektów ubocznych leczenia. Często powodują one nie tylko dyskomfort fizyczny, ale też ogromne cierpienie psychiczne. Pielęgnacja schodzi na dalszy plan, ponieważ skupiamy się na przeżyciu. A jednak właśnie wtedy ciało najbardziej potrzebuje troski, uważności i dotyku.

Pisząc tę książkę, myślałam o kobietach i mężczyznach, którzy codziennie walczą – nie tylko o zdrowie, ale i o zachowanie siebie w tym wszystkim, co przynosi choroba. Myślałam o osobach, które potrzebują informacji, zrozumienia i przyjaznego przewodnika po świecie pielęgnacji, który to bywa pełen sprzecznych sygnałów i nie zawsze dostosowany do realiów leczenia onkologicznego.

To nie jest książka tylko o kosmetykach. To książka o godności. O tym, że mamy prawo czuć się dobrze we własnym ciele, nawet wtedy, gdy jest ono obolałe, zmienione, „nie nasze”. To książka o tym, jak zorganizować sobie kawałek codzienności, w której jest miejsce na rytuały – choćby proste, jak nałożenie bezpiecznego kremu, masaż dłoni czy ciepły okład na spierzchnięte usta.

Znajdziesz tu wiedzę opartą na nauce, ale przekazaną w przystępny, poradnikowy sposób. Wytłumaczę, jak działa skóra w trakcie leczenia, co jest dla niej bezpieczne, a czego należy unikać. Pokażę, że onkokosmetologia to coś więcej niż estetyka – to wsparcie w drodze ku zdrowiu.

Zależało mi też na tym, aby książka dawała poczucie bezpieczeństwa. By nie była tylko zbiorem faktów, ale też ciepłym towarzyszem w drodze przez doświadczenie choroby. Nieważne, czy jesteś dopiero na początku leczenia, czy już po terapii, czy jesteś opiekunem, kosmetologiem, czy samym pacjentem – ta książka jest dla Ciebie.

Nie obiecuję, że znajdziesz tu rozwiązanie wszystkich problemów, ale mam nadzieję, że treść książki przyniesie Ci ulgę, wiedzę i czułość. Że pomoże spojrzeć na swoje ciało nie jak na wroga, ale jak na sprzymierzeńca. Że pomoże Ci poczuć się znów sobą – choćby w drobnych gestach.

Bo każdy z nas zasługuje na to, by czuć się dobrze we własnej skórze. Nawet – a raczej zwłaszcza – w najtrudniejszych momentach życia.

1

Budowa skóry

Warstwy skóry i jej fizjologia

Skóra składa się z trzech głównych warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Naskórek to najbardziej zewnętrzna warstwa, która chroni organizm przed szkodliwymi czynnikami. Skóra właściwa zawiera kolagen i elastynę, nadające skórze wytrzymałość i elastyczność. Tkanka podskórna, złożona głównie z tłuszczu, pełni funkcje izolacyjną i amortyzującą.

Jeśli chodzi o fizjologię skóry, stanowi ochronę przed zakażeniami, reguluje temperaturę ciała, a także umożliwia odczuwanie bodźców. W przypadku chemioterapii skóra może reagować na różne sposoby, np. staje się bardziej wrażliwa, sucha, może pojawić się na niej wysypka czy zaczerwienienie.

Znaczenie warstwy hydrolipidowej w leczeniu pacjenta onkologicznego

Warstwa rogowa skóry jest warstwą ochronną, położoną na zewnątrz warstwy naskórka. Ma bezpośredni kontakt ze światem zewnętrznym. Składa się z tłuszczów i wody, tworząc tzw. warstwę hydrolipidową, która w procesie leczenia ulega największemu zniszczeniu. Podczas terapii dochodzi do ścierania się tej warstwy, a z czasem jej wybrakowania z wody oraz tłuszczów, czego następstwem jest wysuszenie skóry.

Warstwa rogowa stanowi główną barierę ochronną skóry, zabezpieczając ją przed:

• utratą wody (transepidermal water loss, TEWL),

• drobnoustrojami,

• substancjami drażniącymi,

• promieniowaniem UV.

W trakcie chemioterapii znacznie osłabia się i uszkadza warstwa rogowa na kilku poziomach. Dochodzi do:

• uszkodzenia bariery hydrolipidowej: cytostatyki zakłócają metabolizm komórek skóry oraz syntezę lipidów odpowiedzialnych za integralność płaszcza hydrolipidowego,

• przyspieszonego złuszczania lub niewłaściwej keratynizacji: keratynocyty nie przechodzą prawidłowo przez etapy różnicowania, co powoduje suchość, szorstkość i nadwrażliwość skóry,

• zaburzenia mikrobiomu skóry: brak fizjologicznej bariery sprzyja kolonizacji skóry przez drobnoustroje patogenne.

Konsekwencje uszkodzenia warstwy rogowej podczas leczenia onkologicznego:

• suchość skóry,

• świąd i łuszczenie,

• pękanie i mikrourazy naskórka,

• stany zapalne,

• nadwrażliwość,

• kontaktowe zapalenie skóry,

• podrażnienia i nadreaktywność skóry na kosmetyki i wodę,

• zwiększone ryzyko infekcji bakteryjnych i grzybiczych.

TABELA 1

Fizjologia skóry w trakcie chemioterapii

ETAPY LECZENIA

WYGLĄD WARSTWY ROGOWEJ

FUNKCJE OCHRONNE

TYPOWE OBJAWY SKÓRNE

CEL PIELĘGNACJI

Przed leczeniem

Komórki rogowe są zwarte i uporządkowane, stabilny płaszcz hydrolipidowy

Skuteczna bariera przed utratą wody i patogenami

Brak

Profilaktyka

Nawilżanie

W trakcie leczenia

Zmniejszona liczba lipidów, utrata ceramidów

Zaburzone różnicowanie keratynocytów

Ograniczona

Skóra staje się przepuszczalna i nadwrażliwa

Suchość, pękanie, złuszczanie, świąd, nadreaktywność, podrażnienia, przebarwienia

Odbudowa bariery hydrolipidowej

Intensywne nawilżanie i natłuszczanie

Regeneracja

Działanie przeciwświądowe i przeciwzapalne

Po zakończeniu leczenia

Częściowo odbudowana struktura, ale może występować długotrwały deficyt lipidów i osłabiona regeneracja

Stopniowa poprawa, ale nadal zwiększona podatność na uszkodzenia

Przewlekła suchość, blizny, przebarwienia

Nawilżanie i odbudowa bariery hydrolipidowej

Wniosek

Warstwa rogowa wraz z jej płaszczem hydrolipidowym to najważniejsza struktura ochronna skóry. W terapii onkologicznej ulega ona zniszczeniu, co stanowi główną przyczynę większości objawów skórnych u pacjentów leczonych cytostatykami. Dlatego tak istotna jest prawidłowa, celowana pielęgnacja emolientowa i barierowa mająca na celu odbudowę płaszcza ochronnego. Cała pielęgnacja gabinetowa oraz domowa polega na nawilżaniu, natłuszczaniu oraz regenerowaniu skóry, aby polepszyć swój komfort oraz przygotować skórę do ewentualnej radioterapii.

2

Co to jest nowotwór?

Nowotwór to nieprawidłowy rozrost komórek w organizmie. W zdrowym ciele komórki dzielą się w kontrolowany sposób, ale czasami proces ten ulega zaburzeniu. Komórki zaczynają rosnąć i dzielić się w sposób niekontrolowany, tworząc masy tkankowe zwane guzami. Nowotwory mogą być łagodne (niezłośliwe) lub złośliwe.

Nowotwory łagodne zazwyczaj nie rozprzestrzeniają się na inne części ciała i rzadko stanowią zagrożenie dla życia. Nowotwory złośliwe, czyli rak, mogą atakować okoliczne tkanki i rozprzestrzeniać się na inne części ciała przez proces zwany przerzutami.

Przyczyny powstawania nowotworów mogą być różne i należą do nich czynniki genetyczne i środowiskowe, styl życia, a także ekspozycja na substancje rakotwórcze. Wczesne wykrywanie i leczenie nowotworów zwiększa szanse na skuteczne wyleczenie.

W Polsce najczęściej występującym nowotworem u mężczyzn jest rak prostaty. Jest to nowotwór, który rozwija się w gruczole krokowym, a jego ryzyko wzrasta z wiekiem. Regularne badania, takie jak oznaczanie poziomu PSA we krwi, mogą pomóc we wczesnym wykrywaniu zmian w tym narządzie.

U kobiet najczęściej występującym nowotworem jest rak piersi, który może rozwijać się w tkance gruczołowej piersi. Regularne badania, takie jak mammografia oraz samobadanie piersi, są kluczowe dla wczesnego wykrycia i leczenia tego nowotworu.

Opis samobadania piersi krok po kroku

Czas trwania: 5–10 minut.

Jak często? Raz w miesiącu – najlepiej między 6. a 9. dniem cyklu.

Dlaczego? Wczesne wykrycie zmian może uratować życie.

KROK 1  ➢  Obejrzyj piersi przed lustrem

Pozycja: Stojąc prosto, z opuszczonymi rękami.

Obserwuj:

• kształt i wielkość piersi,

• symetrię,

• zmiany w skórze (np. marszczenie, zaczerwienienie),

• wciągnięcie brodawki lub wyciek.

Następnie unieś ręce do góry i ponownie przyjrzyj się piersiom.

KROK 2  ➢  Zbadaj piersi na stojąco (np. pod prysznicem)

Palcami trzech środkowych palców delikatnie uciskaj piersi: ruchy koliste lub spiralne – od zewnątrz ku brodawce.

Sprawdź także pachy.

Uciskaj delikatnie, ale stanowczo.

Sprawdź, czy wyczuwasz:

• zgrubienia,

• guzki,

• bolesność.

KROK 3  ➢  Zbadaj piersi na leżąco

Połóż się na plecach:

• pod jedną łopatkę włóż poduszkę,

• rękę po tej stronie połóż za głową,

• drugą ręką zbadaj pierś tak samo jak wcześniej.

KROK 4  ➢  Sprawdź brodawki

Delikatnie ściśnij brodawkę palcem wskazującym i kciukiem.

Sprawdź, czy nie wydobywa się z nich płyn (krew, ropa, mleko).

ZGŁOŚ SIĘ DO LEKARZA, JEŚLI ZAUWAŻYSZ:

• guzek, który wcześniej nie był wyczuwalny,

• zmiany w wyglądzie skóry (zagłębienie, marszczenie),

• wyciek z brodawki,

• zmiany w kształcie lub wielkości piersi,

• ból, który nie mija.

Opis samobadania jąder krok po kroku

Czas trwania: 3–5 minut.

Jak często? Raz w miesiącu – najlepiej po ciepłej kąpieli lub prysznicu, gdy moszna jest rozluźniona.

Dlaczego? Rak jądra to najczęstszy nowotwór złośliwy u młodych mężczyzn (15–35 lat). Wczesne wykrycie zwiększa szanse na wyleczenie.

KROK 1  ➢  Przygotuj się

Po kąpieli lub prysznicu stań przed lustrem.

Obserwuj:

• opuchliznę,

• asymetrię,

• zaczerwienienia.

Upewnij się, że dłonie są ciepłe – unikniesz napięcia skóry moszny.

KROK 2  ➢  Zbadaj każde jądro osobno

Technika badania:

• użyj kciuka i dwóch palców (wskazującego i środkowego),

• delikatnie, ale stanowczo przesuwaj palce po jądrze,

• badaj powierzchnię i głębokość.

To normalne:

• jeśli jedno jądro jest nieco większe,

• jeśli czujesz elastyczny przewód z tyłu jądra (najądrze).

Niepokojące objawy:

• guzek wielkości ziarnka grochu,

• twarda zmiana,

• uczucie ciężkości,

• powiększenie jądra,

• ból lub dyskomfort.

KROK 3  ➢  Sprawdź najądrze i powrózek nasienny

Z tyłu każdego jądra wyczujesz miękką, rurkowatą strukturę – to najądrze.

Wyżej wyczujesz powrózek nasienny – również miękki i elastyczny.

Jeśli wyczujesz twarde, niebolesne zmiany – skonsultuj się z urologiem.

ZGŁOŚ SIĘ DO LEKARZA, JEŚLI ZAUWAŻYSZ:

• wyczuwalny guzek lub twardą zmianę,

• nagłą różnicę wielkości między jądrami,

• ból lub uczucie ciężkości,

• płyn wokół jądra (wodniak).

ZAPAMIĘTAJ

➢ Samobadanie = profilaktyka.

➢ Zmiany nie muszą boleć!

➢ Nie czekaj – zgłoś się, jeśli coś Cię niepokoi.

Leczenie chemioterapią i jej rodzaje

Chemioterapia to jedna z głównych metod leczenia nowotworów. Polega na stosowaniu leków przeciwnowotworowych, które mają na celu zniszczenie komórek nowotworowych lub zahamowanie ich wzrostu. Istnieje kilka głównych rodzajów chemioterapii:

• adjuwantowa – stosowana po chirurgicznym usunięciu guza, aby zredukować ryzyko nawrotu choroby,

• neoadjuwantowa – podawana przed głównym leczeniem (np. operacją), aby zmniejszyć rozmiar guza,

• w skojarzeniu – wykorzystuje kilka leków jednocześnie, co zwiększa skuteczność leczenia,

• paliatywna – stosowana w celu łagodzenia objawów i poprawy jakości życia pacjenta, gdy choroba jest nieuleczalna.

Chemioterapia może być stosowana samodzielnie lub w połączeniu z innymi metodami leczenia, takimi jak radioterapia czy immunoterapia.

Skutki uboczne chemioterapii dotyczące skóry i zdrowia ogólnego

Chemioterapia, choć jest skuteczna w leczeniu nowotworów, może powodować różne skutki uboczne. Oto niektóre z nich:

• zmęczenie – to jeden z najczęstszych efektów ubocznych chemioterapii; pacjenci często czują się bardzo wyczerpani i osłabieni,

• nudności i wymioty – leki stosowane w chemioterapii mogą powodować nudności i wymioty, choć istnieją leki, które mogą pomóc w ich kontrolowaniu,

• utrata apetytu – pacjenci mogą mieć trudności z jedzeniem i odczuwać zmniejszony apetyt,

• wypadanie włosów – wiele osób poddawanych chemioterapii doświadcza utraty włosów, co jest często jednym z bardziej widocznych skutków ubocznych,

• zaburzenia krwi – chemioterapia może wpływać na szpik kostny, prowadząc do niedokrwistości, obniżenia liczby płytek krwi i zwiększenia ryzyka infekcji,

• zmienności nastroju – niektóre osoby mogą doświadczać zmian nastroju, depresji lub lęku podczas leczenia,

• problemy z układem trawiennym – mogą wystąpić biegunki lub zaparcia.

Warto pamiętać, że skutki uboczne mogą się różnić w zależności od pacjenta, rodzaju i dawki leków. Lekarze często podejmują działania, aby zminimalizować te efekty uboczne.

Oczywiście skutki uboczne chemioterapii dotyczące skóry, włosów i paznokci mogą być dość zróżnicowane. Oto, co może się wydarzyć.

Skóra:

• Suchość i podrażnienia – chemioterapia może prowadzić do suchości skóry, uczucia napięcia oraz zwiększonej wrażliwości na podrażnienia. Skóra może być bardziej podatna na zaczerwienienia i reakcje alergiczne.

• Zwiększona wrażliwość na słońce – osoby poddawane chemioterapii mogą być bardziej wrażliwe na działanie promieni słonecznych, co zwiększa ryzyko poparzeń słonecznych.

Włosy:

• Wypadanie włosów – jednym z najbardziej znanych skutków ubocznych chemioterapii jest utrata włosów. Włosy mogą wypadać nie tylko na głowie, ale także na całym ciele, również brwi i rzęsy.

• Zmiany struktury włosów – po zakończeniu leczenia włosy zwykle odrastają, ale czasami ich tekstura, kolor czy grubość bywają zmienione.

Paznokcie:

• Osłabienie i łamliwość – chemioterapia może powodować łamliwość paznokci, które stają się słabsze i bardziej podatne na uszkodzenia.

• Zmiany koloru – paznokcie mogą zmieniać kolor, stając się żółtawe lub ciemniejące.

• Ból i wrażliwość – niektóre osoby mogą odczuwać ból lub wrażliwość w obrębie paznokci.

Zespół dłoniowo-stopowy:

• Niektóre leki chemioterapeutyczne mogą powodować zespół dłoniowo-stopowy, objawiający się zaczerwienieniem, pieczeniem, obrzękiem oraz bolesnością dłoni i stóp.

Trądzik i wysypki:

• U niektórych pacjentów mogą pojawić się wysypki skórne przypominające trądzik.

Zmiany pigmentacyjne:

• Chemioterapia może powodować zmiany w pigmentacji skóry, prowadząc do jej przebarwień lub utraty pigmentu.

Warto pamiętać, że każdy pacjent może doświadczać innych skutków ubocznych, a niektóre z nich mogą być bardziej nasilone w zależności od indywidualnej reakcji organizmu oraz rodzaju i dawki stosowanych leków. Ważne jest, aby pacjenci byli w kontakcie z lekarzem i informowali go o wszelkich niepokojących objawach.