© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor merytoryczny: Magdalena Pluta

Korekta: Krzysztof Nalepa

Okładkę i strony tytułowe zaprojektowała: Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcie na okładce: Agencja fotograficzna Flash Press Media

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5868-0

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Książkę tę dedykuję mojej Rodzinie

Joanna Surowińska

Spis treści

Przedmowa

Rozdział 1. Sylwetka profesora Václava Vojty

Rozdział 2. Podstawy teoretyczne metody Vojty

Warunek pierwszy: prawidłowe automatyczne sterowanie postawą ciała, czyli tzw. reaktywność posturalna

Warunek drugi: mechanizmy podporowo-wyprostne dotyczące organu osiowego (głowa i tułów) oraz stawów kluczowych z pracą mięśni przeciwko sile grawitacji

Warunek trzeci: celowa fazowa motoryka

Rozdział 3. Podstawy motorycznego rozwoju dziecka

Najważniejsze wzorce postawy motoryki spontanicznej dziecka

Wzorzec postawy noworodka w ułożeniu na brzuchu

Wzorzec postawy niemowlęcia na 6. tydzień życia w ułożeniu na brzuchu

Wzorzec postawy niemowlęcia na koniec 3. miesiąca życia w leżeniu na brzuchu

Wzorzec postawy noworodka w pozycji na plecach

Wzorzec postawy niemowlęcia na 6. tydzień życia w pozycji na plecach

Wzorzec postawy niemowlęcia na koniec 3. miesiąca życia w pozycji na plecach

Wzorzec postawy niemowlęcia na 4.–5. miesiąc życia w pozycji na brzuchu

Wzorce postawy dziecka na 7.–8. miesiąc życia

Rozdział 4. Podstawowe objawy zaburzeń w 1. roku życia

Porady fizjoterapeuty

Rozdział 5. Diagnostyka neurokinezjologiczna i terapeutyczna według Vojty

Etapy badania neurokinezjologicznego według Vojty

1. Ocena motoryki spontanicznej

2. Badanie reakcji ułożeniowych

3. Badanie tzw. odruchów prymitywnych

Rozdział 6. Praktyczne podstawy metody Vojty

Częstotliwość sesji terapeutycznych

Wzorzec odruchowego pełzania

Pozycja wyjściowa odruchowego pełzania

Strefy wyzwalania

Ramię twarzowe

Noga potyliczna

Noga twarzowa

Ramię potyliczne

Strefy na tułowiu i obręczach

Strona twarzowa obręczy barkowej

Strona twarzowa obręczy biodrowej

Strona potyliczna obręczy barkowej

Strona potyliczna obręczy biodrowej

Co to są mechanizmy uniku?

Najważniejsze reakcje z planowanego ruchu wzorca odruchowego pełzania

Przykłady analogicznych gier mięśniowych występujących w odruchowym pełzaniu jako wzorce częściowe z motoryki człowieka

Odruchowy obrót

Przykłady analogicznych gier mięśniowych występujących w odruchowym obrocie jako wzorce częściowe z motoryki człowieka

Rozdział 7. Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące terapii metodą Vojty

1. Czy terapia metodą Vojty jest bolesna?

2. Jak często prowadzi się terapię metodą Vojty?

3. Czy terapię prowadzi się na czas?

4. Czy padaczka jest przeciwwskazaniem do terapii metodą Vojty?

5. Dlaczego terapię metodą Vojty traktuje się jako mającą zastosowanie tylko dla najmłodszych dzieci?

6. W jakim stroju ćwiczy się metodą Vojty?

7. Czy rodzice są w stanie nauczyć się prowadzenia prawidłowo terapii metodą Vojty?

8. Kto jest uprawniony do prowadzenia terapii metodą Vojty?

9. Czy mogę zrobić krzywdę dziecku w trakcie terapii?

10. Czy odruchowe pełzanie uczy pełzania?

11. Gdzie można uzyskać więcej informacji na temat metody Vojty?

12. Jakie są wskazania do terapii metodą Vojty?

13. Jakie są przeciwwskazania do terapii?

Piśmiennictwo

Przedmowa

Decyzja o napisaniu poradnika dla rodziców była trudna. Jeszcze trudniejsze okazało się zrealizowanie tego zamiaru.

Metodę Vojty wykorzystuję w mojej pracy od kilkunastu lat, co oznacza, że stosowałam ją w przypadku wielu pacjentów. Przełożyło się to także na wiele rozmów z ich rodzicami. W czasie tych rozmów stale odnosiłam wrażenie, iż rodzice mają niedosyt informacji teoretycznych, które mogą pomóc prowadzić terapię. Postanowiłam więc zamieścić w książce wiedzę, która może być dla nich przydatna.

Decydując się na pisanie książki, byłam w ciąży bliźniaczej. Dziś, jako szczęśliwa matka bliźniaków Kingi i Maksa, a nie tylko terapeuta, mogę stwierdzić, że bycie dobrym rodzicem jest bardzo trudnym zadaniem. Jeśli do tego dochodzi jeszcze troska o zdrowie dziecka, to czasami brak odpowiednich informacji z tego zakresu może zachwiać poczuciem kompetencji rodzicielskich.

Szanowni Rodzice! Pisałam tę książkę nie tylko jako nauczyciel metody Vojty, lecz także jako praktyk. Mam nadzieję, że przyczynię się w ten sposób do szybszego powrotu Państwa dzieci do zdrowia oraz rozwieję wiele Waszych wątpliwości związanych z terapią metodą Vojty.

Joanna Surowińska,
międzynarodowy instruktor metody Vojty IVG e.V.

Rozdział 1 Sylwetka profesora Václava Vojty

Profesor Václav Vojta był genialnym człowiekiem, który stworzył jedną z najbardziej skutecznych i znanych terapii leczenia zaburzeń neurologicznych. Odznaczał się niezwykłą charyzmą. Miał wyjątkowe podejście do pacjentów. Umiał z dokładnością do jednego dnia określić wiek każdego dziecka. Do tego wyróżniała go niezwykła zaleta: każde dziecko uspokajało się na jego rękach. Cudowny dar – umiejętność spojrzenia na pacjenta i wyczucia, jakiej terapii potrzebuje, to także cechy profesora Vojty.

Vojta stworzył cały system – metodę leczenia powiązaną ściśle z opracowaną przez niego metodą diagnostyczną.

Model terapeutyczny Profesor opracował początkowo na dzieciach starszych, co jest o tyle ciekawe, że metoda Vojty często bywa kojarzona tylko z terapią dla dzieci najmłodszych w 1. roku życia. Jest to jednak zupełnie błędne wyobrażenie i mit.

Pierwsze wzorce, które Profesor wykorzystywał w terapii, odkrył on u chłopca z postacią porażenia mózgowego znaną jako dipareza spastyczna. W przełożeniu na język niemedyczny diagnoza taka oznacza, iż chodzi o pacjentów, którzy mają nogi dużo mniej sprawne niż ręce.

Właśnie u dzieci starszych o prawidłowym rozwoju psychicznym Vojta zaobserwował, że pewne ruchy w określonych pozycjach i pod wpływem określonego oporu mają wpływ na zmiany napięcia w całym ciele. Pierwszymi jego pacjentami były dzieci w wieku 3–12 lat, których rozwój psychiczny przebiegał prawidłowo i które najczęściej chodziły samodzielnie lub za pomocą balkoników czy kul.

To właśnie w tej grupie pacjentów Vojta po raz pierwszy zauważył, że istnieją wzorce w każdym z nas odpowiedzialne za postawę. Dzieci z trudnościami w rozwoju mają tzw. blokady, które nie pozwalają na prawidłową motorykę.

Profesor dostrzegł ponadto, że opór stosowany na zbyt napięte mięśnie powoduje, iż napięcie to się zmniejsza i, co za tym idzie, dziecko zaczyna lepiej funkcjonować. Na początku Vojta pracował z pacjentami tylko poprzez opór, przykładając go na różne obszary ciała, dopiero później odkrył tzw. strefy wyzwalania, dzięki którym łatwiej mógł sterować terapią oraz aktywować wzorce odpowiedzialne za prawidłowy ruch.

Vojta zaobserwował też u pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym, że opór stawiany na przykład na tułowiu aktywizuje także mięśnie odpowiedzialne za mowę, co było niezwykle ważne u tego rodzaju osób. Dzieci zaczynały coraz wyraźniej mówić, a u niektórych pojawiało się zjawisko tzw. eksplozji mowy na skutek terapii. Profesor Vojta odkrył, że dla rozwoju motorycznego bardzo istotny jest rozwój postawy, co było zupełną nowością w latach 50. XX wieku.

Rozwój postawy to nic innego jak rozwój tych automatyzmów ruchowych, dzięki którym człowiek nie musi myśleć, czy i jak chodzi albo czy i jak siedzi. U dziecka z zaburzeniami neurologicznymi automatyzmy te są nieprawidłowe. Jeżeli wyobrazimy sobie pacjenta z mózgowym porażeniem dziecięcym, lecz o prawidłowym rozwoju psychicznym, to można powiedzieć, że pacjent ten jest zablokowany jakby przez swoje ciało. Chce wykonać jakąś czynność, lecz nieprawidłowe napięcie mięśniowe czy też niewłaściwa koordynacja mięśni zupełnie mu na to nie pozwalają. Jeżeli poprawi się te automatyczne reakcje mięśniowe i pacjent będzie musiał coraz mniej zastanawiać się nad swoim funkcjonowaniem, to z pewnością wywrze to pozytywny wpływ na poprawę jego funkcji.

Być może brzmi to na razie skomplikowanie, ale w następnych rozdziałach będziemy wracać do tego zagadnienia wielokrotnie.

Profesor Vojta jako pierwszy odkrył, że człowiek ma zakodowane w ośrodkowym układzie nerwowym tzw. wrodzone wzorce ruchowe, leżące u podstawy prawidłowego rozwoju motorycznego.

W latach 50. XX wieku było to całkowicie nowatorskie podejście do terapii. Do dziś wiele osób nie rozumie podstaw metody Vojty, stąd rodzi się tak wiele niepotrzebnych dyskusji wokół tego tematu.

Bardzo ważne było odkrycie przez Vojtę po pierwsze tego, że wzorce, które zastosował w charakterze terapii, każdy człowiek ma zakodowane w ośrodkowym układzie nerwowym. Po drugie, okazało się, że wzorce te można zastosować niezależnie od wieku pacjenta. Na metodę Vojty zareaguje dziecko w 10. dobie życia, ale także człowiek w wieku 98 lat. Bardzo często obserwuje się zdziwienie rodziców w gabinecie na widok dorosłego pacjenta wchodzącego na terapię.

Metoda ta nie ma ograniczenia wiekowego, co pozwala na wykorzystywanie jej praktycznie w przypadku każdego pacjenta z problemami motorycznymi.

Wzorce stosowane w metodzie Vojty można wyzwolić niezliczoną ilość razy, bez ograniczeń. Nie ma obawy, że zastosuje jakiś wzorzec na przykład 100 razy i limit się wyczerpie. Każdy wzorzec czy bodziec można wykorzystać wielokrotnie.

Należy także zauważyć, że w metodzie Vojty oczekuje się ściśle zaplanowanych reakcji, dzięki czemu może ona być łatwo stosowana przez rodziców, jakkolwiek wymaga od nich znacznej dyscypliny. Wyjaśnię to zagadnienie szczegółowo w następnych rozdziałach.

Na przykład w 1. roku życia dziecka terapię wykonuje się 4 razy dziennie, natomiast u starszych dzieci już tylko 1 lub 2 razy dziennie.

Przede wszystkim jednak metoda Vojty musi być realizowana systematycznie.