© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Anna Jung-Hauska

Wydawca: Joanna Szejba

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Agnieszka Janowska

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Lipka

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24818-5

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.004

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Przedmowa

Wykaz wybranych skrótów

1. Podstawowa terminologia – Danuta Zwolińska

2. Budowa i czynność układu moczowego w zależności od wieku – Kinga Musiał

Budowa makroskopowa układu moczowego

Okres prenatalny

Okres postnatalny

Piśmiennictwo

3. Epidemiologia zakażeń układu moczowego – Anna Kawalec

Informacje ogólne

Zapadalność na poszczególne postaci kliniczne zakażeń układu moczowego

Epidemiologia nawracających zakażeń układu moczowego

Piśmiennictwo

4. Etiopatogeneza zakażeń układu moczowego – Anna Kawalec

Etiologia

Patogeneza zakażeń układu moczowego

Rola mikrobioty układu moczowego

Mechanizmy chroniące drogi moczowe przed zakażeniem

Interakcja między gospodarzem a drobnoustrojami

Piśmiennictwo

5. Czynniki ryzyka wystąpienia zakażeń układu moczowego – Anna Kawalec

Wiek i płeć dziecka

Czynniki genetyczne

Zaburzenia odpływu moczu

Odpływ pęcherzowo-moczowodowy

Zaburzenia czynności dolnych dróg moczowych

Kamica układu moczowego i hiperkrystaluria

Cewnikowanie i instrumentacja dróg moczowych

Zmiany składu mikrobioty przewodu pokarmowego i układu moczowego

Piśmiennictwo

6. Postaci kliniczne zakażeń układu moczowego – Maria Szczepańska

Klasyfikacja zakażeń układu moczowego

Podział uwzględniający lokalizację zakażeń układu moczowego

Podział uwzględniający przebieg zakażeń układu moczowego

Podział uwzględniający obecność wad anatomicznych lub czynnościowych zaburzeń

Podział zakażeń układu moczowego w zależności od liczby epizodów

Piśmiennictwo

7. Powikłania zakażeń układu moczowego – Agnieszka Pukajło-Marczyk

Powikłania wczesne

Urosepsa

Ropień nerki

Ropień okołonerkowy

Roponercze

Powołania późne

Przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek

Ksantoziarniniakowe (żółtakowe) zapalenie nerek

Malakoplakia

Piśmiennictwo

8. Zasady postępowania diagnostycznego w zakażeniach układu moczowego – Katarzyna Kiliś-Pstrusińska

Wywiad lekarski

Badanie fizykalne

Badania dodatkowe

Diagnostyka różnicowa

Uwagi

Piśmiennictwo

9. Wskazania do badań urodynamicznych – Katarzyna Kiliś-Pstrusińska

Diagnostyka zaburzeń czynności dolnych dróg moczowych

Przepływ cewkowy (uroflowmetria)

Cystometria przepływowa

Podsumowanie

Piśmiennictwo

10. Badania obrazowe w zakażeniach układu moczowego u dzieci – Urszula Zaleska-Dorobisz

Wstęp

Ultrasonografia

Wskazania do wykonania USG u dzieci z zakażeniami układu moczowego

Przygotowanie dziecka do badania USG układu moczowego

Cel badania USG u dzieci z zakażeniami układu moczowego

Obraz USG w różnych postaciach zakażeń układu moczowego u dziecka

Ograniczenia badania USG u dzieci z ZUM

Cystoureterografia mikcyjna

Przygotowanie i wykonanie cystoureterografii mikcyjnej

Badania radioizotopowe

Scyntygrafia statyczna

Renoscyntygrafia

Renografia diuretyczna

Przygotowanie do badań radioizotopowych u dzieci

Tomografia komputerowa

Przygotowanie do badania

Urografia w tomografii komputerowej

Rezonans magnetyczny

Urografia wydalnicza

Wskazania do wykonania urografii wydalniczej

Przygotowanie do badań radiologicznych

Piśmiennictwo

11. Leczenie zakażeń układu moczowego u dzieci – Danuta Zwolińska

Uwagi ogólne

Leczenie zakażeń górnego odcinka dróg moczowych (ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek)

Leczenie zakażeń dolnego odcinka układu moczowego (zapalenia pęcherza moczowego)

Bezobjawowa bakteriuria

Leczenie nawrotowych zakażeń układu moczowego

Piśmiennictwo

12. Profilaktyka zakażeń układu moczowego u dzieci – Anna Medyńska

Zalecenia behawioralne

Profilaktyka nieantybiotykowa

Surowce roślinne

Probiotyki

Glikozaminoglikany

D-mannoza

Profilaktyka antybiotykowa

Piśmiennictwo

13. Zakażenia układu moczowego w wybranych grupach chorych – Dorota Polak-Jonkisz, Danuta Zwolińska

Zakażenia układu moczowego u ciężarnych nastolatek

Przyczyny zwiększonego ryzyka rozwoju zakażeń układu moczowego w ciąży

Epidemiologia zakażeń układu moczowego u ciężarnych

Postaci kliniczne zakażeń układu moczowego u ciężarnych i ich następstwa

Diagnostyka

Etiologia

Leczenie

Profilaktyka zakażeń układu moczowego

Zakażenia układu moczowego wywołane przez Pseudomonas aeruginosa

Czynniki ryzyka zakażeń układu moczowego o etiologii P. aeruginosa

Objawy i diagnostyka

Leczenie

Profilaktyka

Zakażenia układu moczowego u dzieci z pęcherzem neurogennym

Etiologia

Czynniki ryzyka zakażeń układu moczowego

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Profilaktyka

Atypowe zakażenia układu moczowego (aZUM)

Definicja i etiologia

Chlamydiowe aZUM

Zakażenia układu moczowego o etiologii grzybiczej

Piśmiennictwo

14. Zakażenia układu moczowego u noworodka – Barbara Królak-Olejnik

Epidemiologia zakażeń układu moczowego

Czynniki ryzyka rozwoju zakażeń układu moczowego

Etiologia

Objawy kliniczne

Badania diagnostyczne

Leczenie

Nawracające zakażenia układu moczowego

Profilaktyka zakażeń układu moczowego

Powikłania zakażeń układu moczowego

Piśmiennictwo

15. Jak rozmawiać z rodzicami dziecka z zakażeniem układu moczowego – Anna Maria Jakubowska

Podejrzenie infekcji dróg moczowych

Diagnoza i leczenie

Plan dalszej diagnostyki

Jakie działania mogą podjąć rodzice?

Podsumowanie

Piśmiennictwo

O Autorce

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy

prof. dr hab. n. med. Danuta Zwolińska

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

* * *

dr n. med. Anna Maria Jakubowska

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr n. med. Anna Kawalec

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Katarzyna Kiliś-Pstrusińska

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Barbara Królak-Olejnik

Katedra i Klinika Neonatologii

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr hab. n. med. Anna Medyńska

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Kinga Musiał

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr hab. n. med. Dorota Polak-Jonkisz, prof. UMW

Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr n. med. Agnieszka Pukajło-Marczyk

Katedra i Klinka Nefrologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Maria Szczepańska

Katedra i Klinika Pediatrii, Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

prof. dr hab. n. med. Urszula Zaleska-Dorobisz

Zakład Radiologii Ogólnej i Pediatrycznej

Katedra Radiologii

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Przedmowa

Zakażenia układu moczowego (ZUM) stanowią jeden z najważniejszych problemów klinicznych w pediatrii. Są najczęstszym bakteryjnym schorzeniem wieku dziecięcego oraz drugą – po infekcjach dróg oddechowych – przyczyną zachorowań u dzieci. Ich znaczenie wynika nie tylko z częstości występowania, ale także z potencjalnych powikłań, w tym ryzyka trwałego uszkodzenia nerek, zwłaszcza przy opóźnionym rozpoznaniu lub niewłaściwym leczeniu u dzieci ze współistniejącymi wadami.

Oddajemy do rąk Czytelników nowoczesny podręcznik pt. „Zakażenia układu moczowego u dzieci”, który w sposób kompleksowy omawia to niezwykle istotne zagadnienie. Publikacja przedstawia aktualny stan wiedzy dotyczący etiopatogenezy zakażeń układu moczowego, czynników ryzyka ich występowania, a także zróżnicowanych postaci i objawów klinicznych w zależności od wieku dziecka. Omówiono również wczesne i późne powikłania ZUM oraz przebieg zakażenia w wybranych grupach chorych. Szczególną uwagę poświęcono praktycznym aspektom diagnostyki i terapii, opartym na obowiązujących rekomendacjach oraz doświadczeniu klinicznym autorów.

Istotnym walorem podręcznika są również zawarte w nim wskazówki i porady przeznaczone dla rodziców, które mogą wspierać współpracę z zespołem medycznym oraz sprzyjać skutecznej profilaktyce nawrotów zakażeń.

Autorami publikacji są doświadczeni klinicyści, na co dzień zajmujący się diagnostyką i leczeniem dzieci z zakażeniami układu moczowego. Dzięki temu podręcznik ten stanowi nie tylko rzetelne źródło wiedzy teoretycznej, lecz także praktyczne narzędzie ułatwiające codzienną pracę lekarza. Jest on wartościową pozycją zarówno dla pediatrów, lekarzy rodzinnych, nefrologów dziecięcych i nefrologów, jak również dla lekarzy będących w trakcie specjalizacji. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja przyczyni się do pogłębienia wiedzy, ujednolicenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego oraz poprawy opieki nad dziećmi z zakażeniami układu moczowego.

Danuta Zwolińska

Wykaz skrótów

ABL – (autologous bacterial lysates) – autologiczne lizaty bakteryjne

ADH – (antidiuretic hormone) – hormon antydiuretyczny

ALN – (acute lobarnephronia) – ostre płatowe zapalenia nerki

A-P – (łac. anterior – przedni, posterior – tylny) – projekcja przednio-tylna

BB – bezobjawowa bakteriuria (sterile bacteriuria)

BBD – (bladder and bowel disfunction) – dysfunkcja pęcherza moczowego i jelit

CAKUT – (congenital abnormalities of the kidney and urinary tract) – wady wrodzone nerek i układu moczowego

cAMP – (cyclic adenosine monophosphate) – cykliczny adenozynomonofosforan

cGMP – (cyclic guanosine monophosphate) – cykliczny guanozynomonofosforan

CIC – (clean intermittent catheterization) – czyste przerywane cewnikowanie

CMV – (cytomegalovirus) – cytomegalowirus

CRP – (C-reactive protein) – białko C-reaktywne

CUM – cystouretrografia mikcyjna

DDM – dolne drogi moczowe

DMSA – kwas 2,3-dwumerkaptobursztynowy

DFA – (dimercaptosuccinic acid scan) – bezpośredni test immunofluorescencyjny (direct fluorescent antibody)

DTPA – (diethylenetriaminepentaacetic acid) – kwas dietylotriaminopentaoctowy

EAU – (European Association of Urology) – Europejskie Towarzystwo Urologiczne

eGFR – (estimated glomerular filtration rate) – szacowany klirens kreatyniny

ELISA – (enzyme-linked immunosorbent assay) – test immunoenzymatyczny sprzężony z nośnikiem stałym

ESPID – (European Society for Paediatric Infectious Diseases) – Europejskie Towarzystwo Dziecięcych Chorób Zakaźnych

ESPU – (European Society for Paediatric Urology) – Europejskie Towarzystwo Urologii Dziecięcej

FDA – (Food and Drug Administration) – Agencja Leków i Żywności

GBS – (group B Streptococcus) – Streptokok z grupy B

GDM – górne drogi moczowe

GOZN – gazotwórcze odmiedniczkowe zapalenie nerek

GZUM – grzybicze zakażenie układu moczowego

HPV – (human papillomavirus) – wirus brodawczaka ludzkiego

HSV – (herpes simplex virus) – wirus opryszczki pospolitej

ICCS – (International Children’s Continence Society) – Międzynarodowe Towarzystwo ds. Kontynencji u Dzieci

IDSA – (Infectious Diseases Society of America) – Amerykańskie Towarzystwo Chorób Zakaźnych

IVU – (intravenous urography) – urografia

LUTD – (lower urinary tract dysfunction) – dysfunkcja dolnych dróg moczowych

LUTS – (lower urinary tract symptoms) – objawy ze strony dolnych dróg moczowych

99mTc-MAG3 – (technetium-99m labeled mercaptoacetyltriglycine) – technet-99m związany z merkaptopropionianem triaminowym

MDR – (multi-drug resistant) – wielolekooporne leki

MRI – (magnetic resonance imaging) – obrazowanie metoda rezonansu magnetycznego

NICE – (National Institute for Health and Care Excellence) – Narodowy Instytut Zdrowia i Doskonałości Opieki

NAAT – (Nucleic Acid Amplification Test) – test amplifikacji kwasów nukleinowych

NDTK – niskodawkowa tomografia komputerowa

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

NZUM – nawrotowe zakażenia układu moczowego

OB – odczyn Biernackiego

OOZN – ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek

OPM – odpływ pęcherzowo-moczowodowy

OSOZN – ostre segmentalne odmiedniczkowe zapalenie nerek

PChN – przewlekła choroba nerek

PCR – (polymerase chain reaction) – reakcja łańcuchowa polimerazy

PCT – (procalcitonin) – prokalcytonina

PMMN – pierwotne monosymptomatyczne moczenie nocne

POZ – Państwowa Opieka Zdrowotna

POZN – przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek

PTNefD – Polskie Towarzystwo Nefrologii Dziecięcej

RN – (reflux nephropathy) – nefropatia refluksowa

RTG – rentgenografia

RT-PCR – (reverse transcription polymerase chain reaction) – reakcja łańcuchowa polimerazy z odwrotną transkrypcją

SCCM – (System Center Configuration Manager) – system firmy Microsoft do zarządzania komputerami i urządzeniami w firmowej infrastrukturze IT

SCUM – sonocystouretrografia mikcyjna

SMI – (Superb Microvascular Imaging), zaawansowany ultradźwiękowy doppler mikrokrążenia

SNN – schyłkowa niewydolność nerek

Tc-99m – (Technetium-99m) – Technet 99m

TK – tomografia komputerowa

TLR – (toll-like receptor) – receptor TL

TTS – (The Transplantation Society) – Towarzystwo Transplantologiczne

UF – uroflowmetria

UKM – układ kielichowo-miedniczkowy

URO-TK – (CT urography) – tomografia komputerowa z kontrastem

USG – ultrasonografia

XP – (xanthogranulomatous pyelonephritis) – ksantoziarniniakowe zapalenie nerek

ZUM – zakażenie układu moczowego

1
Podstawowa terminologia

Danuta Zwolińska

Zakażenie układu moczowego (ZUM) – obecność drobnoustrojów w drogach moczowych wywołująca odczyn zapalny.

Zakażenie górnych dróg moczowych (ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek – OOZN, ostre infekcyjne cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek) – bakteryjne zakażenie obejmujące miedniczkę nerkową i śródmiąższ nerki, zazwyczaj o ostrym początku, przebiegające z gorączką > 38°C, wymiotami lub innymi objawami ogólnymi oraz bólem w okolicy lędźwiowej.

Zakażenie dolnych dróg moczowych (zapalenie pęcherza moczowego) – stan zapalny pęcherza moczowego z objawami dyzurycznymi, częstomoczem, parciem naglącym, bólem w okolicy nadłonowej, krwinkomoczem lub krwiomoczem.

Proste zakażenia układu moczowego – zakażenia występujące u osób z prawidłowym układem moczowym, bez współistniejącej wady. Najczęściej przebiegają one typowo, bez poważnych powikłań.

Złożone zakażenia układu moczowego – zakażenia występujące u osób z wadami układu moczowego prowadzącymi do zastoju moczu. Charakteryzują się nawrotowością i z reguły cięższym przebiegiem; wymagają intensywniejszej terapii oraz rozszerzonej diagnostyki obrazowej.

Nawrotowe ZUM – to zakażenia spełniające następujące kryteria:

• rozpoznano 2 epizody lub większą liczbę ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek;

• rozpoznano 2 lub więcej epizodów ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek;

• rozpoznano co najmniej 3-krotne zakażenie dolnego odcinka dróg moczowych.

Zakażenie układu moczowego o nietypowym przebiegu – zakażenie, które musi spełniać jedno z poniższych kryteriów:

• ciężki stan ogólny (objawy uogólnionego zakażenia),

• zaburzenia w odpływie moczu (wady układu moczowego),

• upośledzenie filtracji kłębuszkowej,

• posocznica,

• brak odpowiedzi na leczenie przeciwbakteryjne w ciągu 48 godzin,

• ZUM spowodowane inną bakterią niż Escherichia coli.

Bakteriuria znamienna – liczba kolonii bakteryjnych hodowanych w 1 ml moczu, która upoważnia do rozpoznania ZUM, jest różna w zależności od sposobu pobrania moczu na posiew.

Bezobjawowa bakteriuria – obecność w moczu szczepu bakterii w istotnym mianie, który nie wywołuje odpowiedzi zapalnej układu moczowego.

Leukocyturia – obecność w moczu nieodwirowanym powyżej 5 leukocytów w polu widzenia (wpw) mikroskopu przy powiększeniu 400-krotnym lub 10 i powyżej leukocytów wpw w osadzie moczu. W badaniu w mikroskopii automatycznej lub cytometrze przepływowym – to liczba leukocytów powyżej wartości referencyjnych przyjętych w danym laboratorium.

Krwinkomocz (mikroskopowy – microscopic hematuria) – obecność 5 lub więcej erytrocytów w polu widzenia mikroskopu w badaniu osadu moczu.

Krwiomocz (krwinkomocz makroskopowy – macroscopic hematuria) – to zmiana koloru moczu na różowy, czerwony lub brunatny, w zależności od miejsca pochodzenia krwi – z dolnych dróg moczowych lub z nerki. Do jego stwierdzenia dochodzi, gdy w 1 l moczu znajduje się co najmniej 0,5 ml krwi.

Terapia celowana to leczenie antybiotykiem dobranym na podstawie wyniku antybiogramu, który potwierdza wrażliwość wyizolowanego drobnoustroju na dany lek w warunkach laboratoryjnych.

Terapia empiryczna – to leczenie rozpoczęte na podstawie przypuszczenia, który drobnoustrój najprawdopodobniej wywołał zakażenie oraz jakie antybiotyki będą wobec niego skuteczne.

Terapia sekwencyjna – metoda leczenia polegająca na podawaniu tego samego antybiotyku najpierw w formie pozajelitowej, a następnie doustnej. W większości przypadków zakażeń dróg moczowych leczenie doustne jest równie skuteczne jak dożylne.

Terapia skojarzona – terapia polegająca na jednoczesnym stosowaniu co najmniej 2 leków przeciwbakteryjnych o odmiennych mechanizmach działania. Celem takiego postępowania jest zwiększenie skuteczności leczenia poprzez poszerzenie spektrum działania oraz ograniczenie ryzyka powstawania szczepów opornych.

Terapia deeskalacyjna – strategia antybiotykoterapii polegająca na rozpoczęciu leczenia empirycznego antybiotykiem o szerokim spektrum, a następnie, po uzyskaniu wyniku posiewu i antybiogramu, zmianie na antybiotyk o jak najwęższym spektrum, celowany wobec wykrytego patogenu.