© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2023

Poprzednie wydanie ukazało się pod tytułem „Terapia zajęciowa”.

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Krzysztof Klukowski

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Monika Ślusarska

Korekta: Zespół

Producent: Marta Kubica

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Ilustracja na okładce: Tartila/Adobe Stock

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie II poprawione i rozszerzone)

Warszawa 2023

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23378-5

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.132

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680-44-88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Fragment

Autorzy

Przedmowa do drugiego wydania

Przedmowa do pierwszego wydania

Od redaktor naukowej

Część I. Teoretyczne podstawy terapii zajęciowej

1. Terapia zajęciowa – podstawowe pojęcia - Edyta Janus

1.1. Wprowadzenie

1.2. Rys historyczny

1.3. Definiowanie terapii zajęciowej

1.4. Definicja zajęcia

1.5. Zajęcie, zdrowie, dobrostan

1.6. Podejście Person Centered Practice

1.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

2. Modele praktyki w terapii zajęciowej - Marta Frankiewicz

2.1. Wprowadzenie

2.2. Przykładowe modele praktyki

2.2.1. Person – Environment – Occupation Model (PEO)

Poszczególne składowe modelu PEO

2.2.2. Canadian Model of Occupational Performance – Engagement (CMOP-E)

Poszczególne składowe modelu CMOP-E

2.2.3. Model of Human Occupation (MOHO)

Poszczególne składowe modelu MOHO

2.2.4. Model Kawa

Poszczególne składowe modelu Kawa

2.3. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

3. Analiza aktywności - Urszula Chrabota

3.1. Wprowadzenie

3.2. Znaczenie i cele analizy aktywności

3.3. Proces analizy aktywności

3.3.1. Wybór zajęcia do analizy

3.3.2. Podział czynności na etapy

3.3.3. Określenie materiałów, narzędzi, sprzętu i warunków środowiska niezbędnych do wykonania czynności

3.3.4. Funkcje organizmu

3.3.5. Struktury organizmu

3.3.6. Umiejętności

3.3.7. Analiza zebranych informacji

3.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

4. Proces terapii zajęciowej na przykładzie Canadian Practice Process Framework (CPPF) - Anna Misiorek

4.1. Wprowadzenie

4.2. Poszczególne elementy procesu CPPF

4.3. Etapy (kroki) procesu CPPF

4.3.1. Rozpoczęcie współpracy z osobą (pacjentem) (enter/initiate)

4.3.2. Określenie obszaru działania (set the stage)

4.3.3. Ocena/ewaluacja (assess/evaluate)

4.3.4. Ustalenie celów szczegółowych i planowanie terapii (agree on objectives and plan)

4.3.5. Implementacja planu (implement the plan)

4.3.6. Monitoring i modyfikacja (monitor and modify)

4.3.7. Ewaluacja wyników (evaluate outcome)

4.3.8. Zakończenie współpracy (conclude/exit)

4.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

4.5. Analiza przypadku

5. Etyka zawodu terapeuty zajęciowego - Agnieszka Smrokowska-Reichmann

5.1. Wprowadzenie

5.2. Niezbędność refleksji etycznej w zawodzie terapeuty zajęciowego

5.3. Definicja i odgraniczenie etyki

5.4. Odmiany etyki

5.5. Etyka ogólna a etyki stosowane

5.6. Etyka zawodu i kodeks etyki zawodowej

5.7. Dylematy etyczne w zawodzie terapeuty zajęciowego

5.8. Odpowiedzialność moralna terapeuty zajęciowego w oparciu o kodeks etyki zawodowej sformułowany przez COTEC

5.8.1. Cechy i obowiązki terapeuty zajęciowego

5.8.2. Uniwersalne zasady etyczne

5.8.3. Model rozwiązywania problemów

5.8.4. Reprezentatywne przykłady przypadków

5.9. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część II. Terapia zajęciowa w pracy z pacjentem

6. Terapia zajęciowa w dysfunkcjach narządu ruchu - Paulina Aleksander-Szymanowicz

6.1. Wprowadzenie

6.2. Metody i narzędzia oceny w dysfunkcjach narządu ruchu

6.2.1. Podstawowe narzędzia oceny pacjenta z dysfunkcją narządu ruchu

6.2.2. Wybrane narzędzia oceny czynności dnia codziennego (ADL) pacjenta z dysfunkcją narządu ruchu

6.2.3. Wybrane narzędzia oceny kończyny górnej

6.3. Wybrane obszary interwencji

6.3.1. Lokomocja

6.3.2. Higiena osobista

6.3.3. Przygotowywanie posiłków

6.4. Opis przypadku

6.4.1. Pacjent z dysfunkcją narządu ruchu pochodzenia neurologicznego

6.4.2. Pacjent z dysfunkcją narządu ruchu pochodzenia reumatologicznego

6.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

7. Terapia zajęciowa w pediatrii - Aleksandra Kulis

7.1. Wprowadzenie

7.2. Metody i narzędzia oceny w pediatrii

7.3. Wybrane obszary interwencji

7.4. Opis przypadku

7.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

8. Terapia zajęciowa w geriatrii - Aneta Bac

8.1. Wprowadzenie

8.2. Metody i narzędzia oceny w geriatrii

8.3. Wybrane obszary interwencji

8.3.1. Pacjenci geriatryczni bez choroby otępiennej

Zapobieganie upadkom

Higiena osobista

Przygotowanie posiłków

Robienie zakupów

Trening pamięci

Transfery

Przeciwdziałanie wykluczeniom i samowykluczeniom społecznym

8.3.2. Pacjenci geriatryczni z chorobą otępienną

Stadium I choroby otępiennej

Stadium II choroby otępiennej

Stadium III choroby otępiennej

8.4. Opis przypadku

8.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

9. Terapia zajęciowa w psychiatrii - Dorota Kurbiel

9.1. Wprowadzenie

9.2. Metody i narzędzia oceny w terapii zajęciowej w psychiatrii

9.3. Wybrane obszary interwencji

9.4. Opis przypadku

9.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

10. Terapia zajęciowa osób z niepełnosprawnością intelektualną - Paweł Żychowicz

10.1. Wprowadzenie

10.2. Metody i narzędzia oceny u osób z niepełnosprawnością intelektualną

10.3. Wybrane obszary interwencji

10.3.1. Czynności dnia codziennego

10.3.2. Edukacja zawodowa i zatrudnienie

10.3.3. Integracja, uczestnictwo w życiu społecznym i wsparcie społeczne

10.4. Opis przypadku

10.5. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

Część III. Artystyczne formy w terapii zajęciowej

11. Arteterapia - Marek Pokutycki

11.1. Pojęcia i definicje arteterapii

11.2. Rys historyczny arteterapii

11.3. Oddziaływanie arteterapii na kondycję psychofizyczną człowieka

11.3.1. Kontekst społeczny

11.3.2. Kontekst psychologiczny

11.3.3. Kontekst fizyczny

11.4. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

11.5. Przykładowa forma zajęć: „grafika – drukowanie liści”

12. Choreoterapia - Katarzyna Filar-Mierzwa

12.1. Pojęcia i definicje choreoterapii

12.2. Rys historyczny choreoterapii

12.3. Oddziaływanie terapii tańcem na organizm człowieka

12.3.1. Kontekst fizyczny

12.3.2. Kontekst społeczny i psychologiczny

12.4. Zastosowanie choreoterapii

12.5. Muzyka w choreoterapii

12.6. Choreoterapia a potrzeby pacjenta

12.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

12.8. Choreoterapia – ilustracja praktyczna

13. Muzykoterapia - Anna Bukowska

13.1. Pojęcia i definicje muzykoterapii

13.2. Rys historyczny muzykoterapii

13.3. Oddziaływanie muzyki na organizm człowieka

13.3.1. Kontekst fizyczny

13.3.2. Kontekst psychologiczny

13.3.3. Kontekst społeczny

13.4. Zastosowanie muzykoterapii

13.4.1. Podstawy teoretyczne stosowania muzykoterapii

13.4.2. Sposoby oddziaływania w muzykoterapii

13.4.3. Wybrane metody i modele muzykoterapeutyczne

13.5. Muzyka w muzykoterapii

13.6. Muzykoterapia a potrzeby pacjenta

13.7. Podsumowanie

Pytania sprawdzające

13.8. Muzykoterapia – ilustracja praktyczna

Słowniczek pojęć

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy

dr Paulina Aleksander-Szymanowicz

Zakład Terapii Zajęciowej Stosowanej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab. Aneta Bac, prof. AWF

Zakład Terapii Zajęciowej Stosowanej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Anna Bukowska

Zakład Terapii Zajęciowej Sensorycznej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Urszula Chrabota

Zakład Terapii Zajęciowej Stosowanej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab. Katarzyna Filar-Mierzwa, prof. AWF

Zakład Terapii Zajęciowej Sensorycznej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab. Edyta Janus, prof. AWF

Zakład Terapii Zajęciowej Stosowanej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Marta Frankiewicz

Zakład Adaptowanej Aktywności Fizycznej i Sportu

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Aleksandra Kulis

Zakład Terapii Zajęciowej Stosowanej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

mgr Dorota Kurbiel

Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Psychiatrii i Opieki Środowiskowej, Kraków

dr Anna Misiorek

Zakład Terapii Zajęciowej Stosowanej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr hab. Marek Pokutycki, prof. AWF

Zakład Terapii Zajęciowej Sensorycznej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Agnieszka Smrokowska-Reichmann

Zakład Terapii Zajęciowej Sensorycznej, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

dr Paweł Żychowicz

Zakład Adaptowanej Aktywności Fizycznej i Sportu, Instytut Nauk Stosowanych,

Wydział Rehabilitacji Ruchowej, AWF Kraków

Przedmowa do drugiego wydania

Studia I stopnia – licencjackie – kształcące terapeutów zajęciowych, oparte na standardach przyjętych przez World Federation of Occupational Therapy i European Network of Occupational Therapy in Higher Education – organizacji funkcjonujących w ramach Council of Occupational Therapists for the European Countries, zostały utworzone w 2012 roku w Akademiach Wychowania Fizycznego w Krakowie i we Wrocławiu.

Otwarcie w Polsce kierunku terapia zajęciowa, opartego na modelu obowiązującym w rozwiniętych krajach Europy i Ameryki Północnej, było możliwe dzięki uprzednim, kilkuletnim szkoleniom przeprowadzonym w kraju i w wyspecjalizowanych ośrodkach w państwach Unii Europejskiej przez europejskie organizacje terapeutów zajęciowych dla grupy polskich nauczycieli akademickich z kilku wiodących, zainteresowanych szkoleniem ośrodków naukowych. Ukoronowaniem starań w realizacji przedmiotowego przedsięwzięcia było otwarcie w 2015 roku studiów II stopnia – magisterskich, o profilu ogólnoakademickim, dla kierunku terapia zajęciowa na Wydziale Rehabilitacji Ruchowej w Akademii Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie.

Podręcznik „Terapia zajęciowa”, pod redakcją naukową Pani Prof. Anety Bac, wydany w 2016 roku przez PZWL, był pierwszą polską pozycją, niezbędną dla studentów nowego na gruncie krajowym kierunku, stworzoną przez zespół nauczycieli akademickich w AWF w Krakowie. Opracowany podręcznik był udaną próbą usystematyzowania podstawowych treści przypisanych do przedmiotowych studiów, przedstawiał teoretyczne podstawy terapii zajęciowej, terapię zajęciową w pracy z pacjentem z dysfunkcjami narządu ruchu, z pacjentem geriatrycznym, terapię zajęciową w pediatrii, psychiatrii, terapię zajęciową osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz opis artystycznych form w terapii zajęciowej realizowanej poprzez sztukę, taniec i muzykę.

W międzyczasie powstały nowe, rozbudowane pozycje podręcznikowe dla studentów kierunku terapia zajęciowa zatytułowane: „Współczesna terapia zajęciowa”, „Terapia zajęciowa dzieci” czy „Terapia zajęciowa w geriatrii”. Pozycje te wzbogaciły literaturę obowiązkową dla studentów przedmiotowego kierunku.

Obecne, drugie wydanie podręcznika „Terapia zajęciowa. Kompendium” rozszerzone i uzupełnione o nowe treści, będzie stanowiło potężne wsparcie dla rozwoju terapii zajęciowej w Polsce, będzie kompleksowym kompendium wiedzy dla studentów przedmiotowego kierunku, może także stanowić cenne źródło wiedzy dla osób zajmujących się szeroko rozumianą rehabilitacją.

Prof. dr hab. Anna Marchewka

We współczesnym świecie standardem postępowania w pracy z osobą obciążoną różnymi problemami zdrowotnymi, społecznymi czy zajęciowymi jest kompleksowa i wieloaspektowa rehabilitacja. Nowoczesna terapia zajęciowa stanowi doskonałe uzupełnienie tego procesu i jest niezbędnym elementem terapii zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Przedmowa do pierwszego wydania

W XX w. w Polsce, szczególnie w okresie po II wojnie światowej, terapia zajęciowa rozumiana jako forma rehabilitacji zawodowej, społecznej i fizycznej funkcjonowała głównie w środowiskach osób niepełnosprawnych intelektualnie oraz fizycznie, w trzech podstawowych formach: jako ergoterapia, arteterapia i socjoterapia. Zawód „terapeuta zajęciowy” był w tamtym czasie wykonywany przez osoby, które w ramach ukończonych kierunków pedagogicznych bądź kierunku fizjoterapia uzyskiwały dodatkowo specjalność z terapii zajęciowej. Skok jakościowy w rozwoju terapii zajęciowej w Polsce nastąpił w 2012 r., kiedy po raz pierwszy w naszej rzeczywistości edukacyjnej powołano do życia kierunek studiów stacjonarnych, licencjackich – terapia zajęciowa w Akademiach Wychowania Fizycznego w Krakowie i we Wrocławiu. Na tym nowo powołanym kierunku studiów kształci się terapeutów zajęciowych zgodnie ze standardami przyjętymi przez Światową Organizację Terapeutów Zajęciowych (WFOT – World Federation of Occupational Therapy) i Europejską Sieć Terapii Zajęciowej w Szkolnictwie Wyższym (ENOTHE – European Network of Occupational Therapy in Higher Education) – organizacji funkcjonującej w ramach Rady Terapeutów Zajęciowych dla Krajów Europejskich (COTEC – Council of Occupational Therapists for the European Countries). Otwarcie w Polsce kierunku terapia zajęciowa, opartego na modelu obowiązującym w Europie, przede wszystkim w krajach anglosaskich i skandynawskich, oraz w Ameryce Północnej, było możliwe dzięki uprzednim kilkuletnim szkoleniom przeprowadzonym w kraju i w wyspecjalizowanych ośrodkach w państwach Unii Europejskiej przez europejskie organizacje terapeutów zajęciowych dla grupy polskich nauczycieli akademickich z kilku wiodących, zainteresowanych szkoleniem ośrodków naukowych. Ukoronowaniem starań w realizacji przedmiotowego przedsięwzięcia było otwarcie w 2015 r. studiów II stopnia – magisterskich, o profilu akademickim, dla kierunku terapia zajęciowa, na Wydziale Rehabilitacji Ruchowej w Akademii Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie.

Podręcznik „Terapia zajęciowa” został opracowany przez zespół osób tworzących kadrę nauczycieli akademickich kierunku terapia zajęciowa w AWF w Krakowie i jest udaną próbą usystematyzowania podstawowych treści przypisanych do przedmiotowych studiów. Książka skonstruowana została z trzech części. Część I jest przedstawieniem teoretycznych podstaw terapii zajęciowej. W części II opisana została terapia zajęciowa w pracy z pacjentem mającym dysfunkcje narządu ruchu, z pacjentem geriatrycznym, terapia zajęciowa w pediatrii, psychiatrii oraz terapia zajęciowa osób z niepełnosprawnością intelektualną. Część III zawiera opis artystycznych form w terapii zajęciowej realizowanej poprzez sztukę, taniec i muzykę. W mojej opinii podręcznik „Terapia zajęciowa” będzie stanowił bardzo dobry materiał promujący w Polsce współczesny, światowy i europejski model terapii zajęciowej, będzie też aktualnym, użytecznym narzędziem dla każdego studenta i absolwenta kierunku terapia zajęciowa.

Prof. dr hab. Anna Marchewka

Od redaktor naukowej

Współczesny terapeuta zajęciowy to osoba mająca wiele kompetencji umożliwiających pracę z pacjentem na wielu płaszczyznach, stosująca modele praktyki dające możliwość lepszego rozumienia pacjenta i jego potrzeb oraz wykazująca się znajomością i umiejętnością implementowania terapii zgodnej z zasadami Evidence Based Practice (EBP). Terapeuta zajęciowy w rozumieniu światowym to również osoba mogąca pracować nie tylko z chorymi fizycznie czy psychicznie, lecz również odnajdująca się w terapii uzależnionych, niedostosowanych społecznie, wykluczonych czy stanowiąca wsparcie dla pracowników i pracodawców w procesie optymalizacji stanowisk pracy i minimalizowania zagrożeń wynikających z wykonywania określonych zawodów. Współczesny terapeuta zajęciowy to również ktoś, dla kogo zasada Person Centered Practice (osoba w centrum działania) jest podstawą i kanonem budowania relacji terapeutycznej. Dzięki umiejętności stosowania tej właśnie zasady terapeuta zajęciowy stara się zrozumieć potrzeby i oczekiwania swojego pacjenta. Nasz podręcznik jest próbą przybliżenia czytelnikom podstaw i założeń terapii zajęciowej zgodnej z wytycznymi Unii Europejskiej oraz Europejskiej Sieci Terapii Zajęciowej w Szkolnictwie Wyższym (ENOTHE – European Network of Occupational Therapy in Higher Education). Przygotowując „Terapię zajęciową”, staraliśmy się poruszyć nie tylko problematykę teoretyczną, ale również pokazać możliwości diagnostyczne, obszary interwencji i przykładowe rozwiązania terapeutyczne w pracy z pacjentami mającymi różne dysfunkcje.

„Terapia zajęciowa” jest pierwszym tego typu kompleksowym opracowaniem problematyki nowoczesnej, europejskiej terapii zajęciowej dostępnym w języku polskim. Dedykujemy ją studentom kierunków terapia zajęciowa, dla których może stanowić pomoc dydaktyczną. Mamy jednak nadzieję, że nasza propozycja znajdzie również uznanie i przybliży kompetencje terapeuty zajęciowego innym członkom zespołów terapeutycznych, a wśród nich fizjoterapeutom, lekarzom, pielęgniarkom, pedagogom, psychologom czy logopedom.

dr hab. Aneta Bac, prof. AWF

Część I

Teoretyczne podstawy terapii zajęciowej

1

Terapia zajęciowa – podstawowe pojęcia

Edyta Janus

Słowa kluczowe: terapia zajęciowa, historia terapii zajęciowej, zajęcie, zdrowie, dobrostan, podejście Person Centered Therapy

1.1. Wprowadzenie

W niniejszym rozdziale zaprezentowano definicje podstawowych terminów z zakresu terapii zajęciowej, takich jak: zajęcie, zdrowie, dobrostan. Przedstawiono także informacje dotyczące historii dyscypliny oraz założenia koncepcji Person Centered Practice – kluczowej dla budowania relacji terapeutycznej.

1.2. Rys historyczny

Terapia zajęciowa nieodłącznie splata się z ludzką egzystencją od zarania dziejów. Zajęcia i ich wykonywanie przez człowieka są kluczowe dla przetrwania gatunku. Początków terapii zajęciowej można upatrywać już w starożytnym Egipcie, Cesarstwie Mongolskim i Chińskim. Istotne dla jej rozumienia są także twierdzenia Galena gloryfikujące zajęcie i pracę jako naturalną terapię dającą człowiekowi szczęście.

Akcentowanie pracy i zajęcia jako narzędzia terapeutycznego ma miejsce także w oświeceniu, dokładniej w XVIII w., kiedy to Phillipe Pinel i William Tuke podjęli działania mające na celu budowanie zrozumienia i godnego traktowania więźniów i osób chorych psychicznie.

Pinel propagował nowe podejście do osób chorych psychicznie polegające na respektowaniu ich praw i możliwości decydowania o własnym losie. Sprzeciwiał się także izolowaniu pacjentów, podkreślając rolę społeczeństwa i rodziny w procesie zdrowienia. Traktował zajęcie jako istotny element leczenia. W jego rozumieniu zajęcie to podejmowanie określonych działań skierowanych na cel poprzez wykorzystanie przez człowieka czasu, energii i uwagi.