© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr. hab. n. med. Henryk Kaźmierczak

Wydawca: Joanna Szejba

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Anna Gidaszewska

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Lipka

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24564-1

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.079

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Fragment

Wykaz skrótów

Przedmowa

1. Podstawy anatomiczno-fizjologiczne oraz kliniczne szumów usznych i nadwrażliwości słuchowej – Jurek Olszewski, Patrycja Wróblewska

1.1. Szkic anatomii i fizjologii drogi słuchowej

1.1.1. Anatomia i fizjologia narządu słuchu

1.1.2. Fizjologia i przebieg drogi słuchowej

1.2. W jaki sposób słyszymy? – teorie słyszenia

1.3. Epidemiologia szumów usznych

1.4. Definicja i geneza powstawania szumów usznych

1.5. Podział i charakterystyka szumów usznych

1.6. Co to jest nadwrażliwość słuchowa i jakie są jej przyczyny?

1.7. Jak rozpoznajemy szumy uszne i nadwrażliwość słuchową?

1.7.1. Szczegółowy wywiad z pacjentem

1.7.2. Badanie przedmiotowe otorynolaryngologiczne

1.7.2.1. Podstawy badania stanu narządu słuchu i informacje dla pacjenta

1.7.2.2. Oglądanie (wziernikowanie) nosa i wskazówki dla pacjenta

1.7.2.3. Sposoby badania jamy ustnej i gardła oraz informacje dla pacjenta

1.7.2.4. Podstawowe sposoby badania krtani i wskazówki dla pacjenta

1.7.3. Badania audiologiczne

1.7.3.1. Audiometria tonalna progowa i audiometria wysokich częstotliwości oraz wskazówki dla pacjenta

1.7.3.2. Audiometria impedancyjna i informacje dla pacjenta

1.7.3.3. Audiometria słowna i wskazówki dla pacjenta

1.7.3.4. Otoemisja akustyczna i informacje dla pacjenta

1.7.3.5. Rejestracja potencjałów wywołanych z pnia mózgu (ABR) i wskazówki dla pacjenta

1.7.4. Badania obrazowe radiologiczne

1.7.4.1. Tomografia komputerowa i informacje dla pacjenta

1.7.4.2. Rezonans magnetyczny i wskazówki dla pacjenta

2. Metody terapii szumów usznych i nadwrażliwości słuchowej – Jurek Olszewski

2.1. Jak leczyć szumy uszne obiektywne?

2.2. Jak leczyć szumy uszne subiektywne?

2.2.1.  Farmakoterapia jako wątpliwa i mało skuteczna metoda leczenia szumów usznych

2.2.2. Psychoterapia u pacjentów z szumami usznymi

2.2.3. Kompleksowa terapia szyi u chorych z szumami usznymi

2.2.4. Implanty ślimakowe u pacjentów z szumami usznymi

2.2.5. Aparaty słuchowe u pacjentów z szumami usznymi

2.2.5.1. Informacje dotyczące rozwoju technologicznego i budowy aparatów słuchowych

2.2.5.2. Zastosowanie aparatów słuchowych u pacjentów z szumami usznymi

2.2.6. Chirurgia strzemiączka u pacjentów z szumami usznymi

2.2.7. Generatory szumu u pacjentów z szumami usznymi

2.2.8. Terapia TRT u pacjentów z szumami usznymi

2.2.9. Terapia poznawczo-behawioralna u pacjentów z szumami usznymi

2.2.10. Nowoczesne metody leczenia szumów usznych

2.2.10.1. Stymulacja nerwu błędnego

2.2.10.2. Stymulacja bimodalna

2.2.11. Prototypowe urządzenie do elektromagnetostymulacji ucha jako alternatywna i przyszłościowa metoda leczenia szumów usznych

2.2.12. Neurofeedback w leczeniu szumów usznych

2.2.13. Wartość aplikacji mobilnych u pacjentów z szumami usznymi

2.3. Terapia nadwrażliwości słuchowej

2.4. Aktywność fizyczna w leczeniu szumów usznych

2.5. Znaczenie BMI i redukcji masy ciała w prewencji oraz terapii szumów usznych

2.6. Wskazówki dla pacjentów z szumami usznym i zaburzeniami snu

2.7. Klub pacjentów z szumami usznymi

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy

prof. dr hab. med. Jurek Olszewski

Kierownik II Katedry Otolaryngologii

Klinika Otolaryngologii, Onkologii Laryngologicznej, Audiologii i Foniatrii

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Zakład Dialektologii Polskiej i Logopedii

Uniwersytet Łódzki

lek. Patrycja Wróblewska

Klinika Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi

Świętokrzyskie Centrum Onkologii w Kielcach

Wykaz skrótów

ABHAB – (Abbreviated Profile for Hearing Aid Benefit) – kwestionariusz oceny jakości słyszenia

ABR/BERA – (Auditory Brainstem Response) – rejestracja słuchowych potencjałów wywołanych z pnia mózgu

ACRN – (Acoustic Coordinated Reset Neuromodulation) – neuromodulacja akustyczna skoordynowanego resetu

BMI – (Body Mass Index) – wskaźnik masy

CBT – (Cognitive Behavioural Therapy) – terapia poznawczo-behawioralna

CI – (Cochlear implant) – implant ślimakowy

CIC – (Complete In Canal) – aparat słuchowy całkowicie wewnątrzkanałowy

daPa – dekapascal

dB HL – (Decibels Hearing Level) – decybele poziomu słyszenia

DCL – (Discomfortable Level DCL) – poziom dyskomfortu dźwiękowego

DL – (Discrimanation Loss) – ubytek dyskryminacji mowy

DPOAE – (Distortion Product Otoacoustic Emissions) – emisje produktów zniekształceń nieliniowych

EEG – elektroencefalografia

EEOAEs – (Electrically-Evoked Otoacoustic Emissions) – emisje wywołane bodźcem elektrycznym

EOAEs – (Evoked Otoacoustic Emissions) – otoemisje akustyczne wywołane

ES – elektrostymulacje

FDA – (Food and Drug Administration) – Amerykańska Agencja Żywności i Leków

fMRI – funkcjonalny rezonans magnetyczny

GBI – (Glasgow Benefit Inventory) – kwestionariusz oceny jakości życia

HA – (Hearing Aid) – aparat słuchowy

HTL – (Hearing Threshold Level) – próg słyszenia

IFPS – Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu

IIC – aparaty niewidoczne w przewodzie słuchowym zewnętrznym

ISSNHL – (Idiopathic Sudden Sensorineural Hearing Loss) – idiopatyczny nagły odbiorczy ubytek słuchu

ITC – (In The Canal) – aparat wewnątrzkanałowy

ITE – (In The Ear) – aparat wewnątrzuszny

ITE HS – aparaty słuchowe częściowo wypełniające małżowinę uszną

ITF FS – aparaty słuchowe całkowicie wypełniające małżowinę uszną

MARS – Mobile App Rating Scale

MET – (Muscle Energy Technique) – technika energii mięśniowej

MRI – rezonans magnetyczny

MS – magnetostymulacje

OAE – (Otoacoustic emissions) – emisja otoakustyczna

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

OWG+ – objaw wyrównania głośności dodatni

PD – (Personality Disorder) – zaburzenia osobowości

PIR – (Post-Isometric Relaxation) – poizometryczna relaksacja mięśni

QEEG – (Quantitative Electroencephalography) – ilościowa elektroencefalografia

RIC – (Receiver In Canal) – aparat wewnątrzkanałowy

rTMS – (repetitive Transcranial Magnetic Stimulation) – przezczaszkowa stymulacja magnetyczna

SCP – (Slow Cortical Potentials) – wolne potencjały korowe

SDT – (Speech Detection Threshold) – próg wykrywania mowy

SFOAE – (Stimulus-Frequency Otoacoustic Emissions) – emisje wywołane sygnałem sinusoidalnym

SG – (Sound Generator) – generator dźwięku

SI – (Sensory Integration) – integracja sensoryczna

SM – stwardnienie rozsiane

SOAE – (Spontaneous Otoacoustic Emission) – otoemisja akustyczna spontaniczna

SRT – (Speech Reception Treshold) – próg rozumienia mowy

SSD – (Single Sided Deafness) – jednostronna głuchota

tDCS – (Transcranial Direct Current Stimulation) – przezczaszkowa stymulacja prądem stałym

TDI – (Tinnitus Disability Index) – indeks upośledzenia funcjonowania przez szumy uszne

TDTS próba – (Threshold Difference Test for Speech) – test różnicy progów dla mowy

TENS – (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation) – przezskórna elektryczna stymulacja nerwów

TEOAE – (Transiently-Evoked Otoacoustic Emissions) – przejściowe otoemisje wywołane

TFI – (Tinnitus Functional Index) – funkcyjny wskaźnik szumów usznych

THI – (Tinnitus Handicap Inventory) – Kwestionariusz Uciążliwości Szumu Usznego

TMS – (Transcranial Magnetic Stimulation) – przezczaszkowa stymulacja magnetyczna

TRT – (Tinnitus Retraining Therapy) – terapia habituacyjna szumów usznych

tVNS – (Transcranial Vagus Nerve Stimulation) –przezskórna stymulacja nerwu błędnego

UCL – (Uncomforttable Level UCL) – badanie ustalenia progu dyskomfortu u pacjenta

URPL – Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych

VNS – (Vagus Nerve Stimulation) – stymulacja nerwu błędnego

Przedmowa

Książka pt. Szumy uszne i nadwrażliwość słuchowa – co warto wiedzieć? Kompendium dla pacjentów i studentów kierunków medycznych to niezwykła i oczekiwana pozycja dla pacjentów, którzy są leczeni bezskutecznie i jednocześnie skazani na siebie ze względu na brak wiedzy o tym złożonym problemie, jakim są szumy uszne.

Powstała ona dzięki doświadczeniu i przemyśleniom redaktora, długoletniego kierownika Kliniki Otolaryngologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, który ma ponad 50-letnie doświadczenia w leczeniu szumów usznych za pomocą elektrostymulacji ucha.

Dolegliwość ta stanowi istotny problem społeczny i kliniczny ze względu na dużą częstość występowania oraz powszechność problemów emocjonalnych u pacjentów z szumami, nie ma jednak w pełni skutecznej metody jej leczenia.

Niniejsza książka dotyczy podstaw anatomiczno-fizjologicznych i klinicznych szumów usznych, ale głównym rozdziałem jest ich terapia, która została przedstawiona w sposób dostępny i zrozumiały dla pacjentów.

Uwzględniono w niej najnowszy stan wiedzy naukowej dotyczącej stosowania odpowiednich metod terapeutycznych na podstawie przyczyny wystąpienia szumów usznych oraz przeanalizowano dane dotyczące skuteczności tych metod na podstawie przeprowadzonych badań klinicznych.

Opisano podłoże teoretyczne dotyczące zasady działania poszczególnych metod oraz przedstawiono skuteczność terapii, czynników wpływających na ich potencjalny sukces oraz ewentualnego ryzyka, które dana terapia za sobą niesie.

Istnieje wiele metod leczenia szumów usznych, ale żadna z nich nie jest uniwersalna. Wybór metody leczenia zależy od indywidualnych potrzeb pacjenta oraz jego stanu zdrowotnego. Ważne jest, by w doborze terapii szumów usznych wykazywać podejście interdyscyplinarne.

Specjaliści z wielu różnych dziedzin medycznych, w tym otorynolaryngolodzy, audiolodzy, chirurdzy, technicy wykonujący badania słuchu, inżynierowie regulujący działanie implantów ślimakowych, protetycy słuchu i audiofonolodzy, psychologowie oraz terapeuci, powinni być zaangażowani w proces diagnostyczno-terapeutyczny i ściśle ze sobą współpracować, aby móc efektywnie pomóc pacjentom w leczeniu szumów usznych.

Każdy pacjent, który przeczyta to kompendium, z pewnością bardzo wiele się z niego nauczy i zdobędzie podstawową wiedzę na temat szumów usznych. Serdecznie zachęcam Państwa do lektury.

Prof. dr hab. n. med. Jurek Olszewski

1.
Podstawy anatomiczno-fizjologiczne oraz kliniczne szumów usznych i nadwrażliwości słuchowej

Jurek Olszewski, Patrycja Wróblewska

1.1. Szkic anatomii i fizjologii drogi słuchowej

1.1.1. Anatomia i fizjologia narządu słuchu

Narząd słuchu składa się z trzech głównych części: ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego (ryc. 1.1). Należy jednak zauważyć, że w tym klasycznym już dziś podziale nie uwzględniono połączenia pomiędzy sensoryczną częścią narządu słuchu a mózgiem. Tak więc integralną częścią analizatora słuchu jest również nerw słuchowy i ośrodek korowy słuchu w mózgu.

Ryc. 1.1. Anatomia ucha.

Ucho zewnętrzne

W strukturze ucha zewnętrznego wyróżnia się małżowinę uszną i przewód słuchowy zewnętrzny, które stanowią ochronę ucha środkowego i wewnętrznego. Małżowina uszna ma za zadanie zbieranie fal akustycznych, które następnie kierowane są do przewodu słuchowego zewnętrznego.

U wielu gatunków zwierząt małżowina uszna ma na celu polepszenie lokalizacji źródeł dźwięku. W przypadku człowieka funkcja ta ma stosunkowo niewielkie znaczenie, choć dzięki wpływowi cienia akustycznego małżowiny dźwięki dobiegające z przodu ludzie słyszą lepiej niż dochodzące z boku czy z tyłu głowy. Zmiany poziomu sygnału spowodowane kierunkiem jego docierania do małżowiny usznej nie przekraczają jednak kilku dB i dotyczą zakresu wyższych częstotliwości.

Przewód słuchowy zewnętrzny jest tubą o nieregularnych wymiarach zakończoną błoną bębenkową i doprowadza falę dźwiękową do błony bębenkowej, ochrania błonę bębenkową przed uszkodzeniami mechanicznymi z zewnątrz oraz zapewnia odpowiednią (stałą) temperaturę i wilgotność. Drgania słupa powietrza zawartego w przewodzie słuchowym zewnętrznym powodują wystąpienie rezonansu dla częstotliwości ok. 3000 Hz i w konsekwencji wzmocnienie dźwięku dla tej częstotliwości o ok. 10 dB.

Błona bębenkowa jest cienką i mocną membraną, złożoną z kilku warstw o niejednorodnej sprężystości. Kształt błony bębenkowej przypomina nieregularną elipsę o wymiarach odpowiednio 9–11 mm. Błona bębenkowa stanowi przegrodę pomiędzy uchem zewnętrznym a środkowym.

Ucho środkowe

Ucho środkowe stanowi zespół kosteczek (młoteczek, kowadełko i strzemiączko) znajdujący się w jamie bębenkowej.

Jama bębenkowa to wąska przestrzeń wysłana błoną śluzową i wypełniona powietrzem. Młoteczek jest przyczepiony jednym końcem do błony bębenkowej, do drugiego końca przymocowane jest zaś kowadełko, które z kolei łączy się ze strzemiączkiem, a ta kosteczka swoją podstawą wypełnia okienko owalne.

W jamie bębenkowej występują dwa mięśnie, tj. mięsień bębenkowy (napinacz błony bębenkowej) oraz mięsień strzemiączkowy, których rola jest szczególnie istotna z punktu widzenia ochrony przed hałasem. Mięsień bębenkowy reguluje napięcie błony bębenkowej, co jest szczególnie istotne w przypadku wystąpienia dźwięku o dużym natężeniu, który mógłby spowodować uszkodzenie narządu słuchu. Z kolei zmniejszenie napięcia błony bębenkowej nosi nazwę refleksu akustycznego. Skuteczność tego zjawiska dotyczy jednak niskich częstotliwości. Zadaniem mięśnia strzemiączkowego jest regulacja ruchu i amplitudy wychylenia układu kosteczek.

Częścią ucha środkowego jest także trąbka Eustachiusza, która łączy ucho środkowe z jamą nosowo-gardłową, która pozwala na wyrównanie ciśnienia panującego w uchu środkowym do poziomu ciśnienia otoczenia w określonych sytuacjach (tj. przełykanie śliny, ziewanie itd.).

Ucho wewnętrzne

Ucho wewnętrzne składa się z szeregu połączonych ze sobą przestrzeni, w których wyróżnia się błędnik błoniasty i błędnik kostny, zawierający przedsionek, ślimak i trzy kanały półkoliste. Jest on wypełniony płynem, zwanym przychłonką. Wewnątrz błędnika kostnego mieści się błędnik błoniasty zawieszony na licznych pasemkach łącznotkankowych, umocowanych na ścianach kostnych. Błędnik błoniasty wypełniony jest śródchłonką.

Błędnik łączy się z jamą bębenkową dwoma otworami: okienkiem przedsionka (owalnym), o które opiera się płytka strzemiączka i okienkiem ślimaka (okrągłym), zamkniętym błoną bębenkową wtórną.

Ze względu na funkcje błędnik dzieli się na część statyczną (narząd równowagi), do której należą przedsionek i kanały półkoliste oraz część słuchową, czyli ślimak. Zadaniem części statycznej jest sygnalizacja zmian położenia głowy i utrzymywanie równowagi ciała.

Ślimak ma postać podobną kształtem do muszli ślimaka o 2 i 3/4 zwojach i zawiera kanał spiralny o długości ok. 28–38 mm. Blaszka spiralna kostna dzieli kanał spiralny ślimaka na dwa piętra zwane schodami. Niższe piętro, które poprzez okienko okrągłe komunikuje się z jamą bębenkową, nazywa się schodami bębenka, wyższe zaś łączące się z przedsionkiem nosi nazwę schodów przedsionka. Układ ten uzupełnia przewód ślimakowy (schody środkowe), czyli część błędnika błoniastego, zlokalizowaną między wolnymi brzegami blaszki spiralnej kostnej a zewnętrzną ścianą kanału spiralnego. Schody przedsionka i bębenka są prawie całkowicie od siebie oddzielone, a łączą się jedynie przez otwór w szczycie ślimaka, czyli otwór osklepka. Przekrój poprzeczny przewodu ślimaka w całej swej długości ma kształt zbliżony do trójkąta. Przewód ślimakowy jest wypełniony endolimfą i od schodów przedsionka jest oddzielony błoną Reissnera, od schodów bębenka zaś błoną podstawną.