© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: prof. dr hab. n. biol. Anna Bajer

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Zespół

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Cybulski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-23627-4

DOI: https://doi.org/10.53271/2024.159

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Przedmowa

Podziękowania

Autorki

Słownik

Rozdział 1. Pierwotniaki (Protozoa, Protista)

Gatunek: Trypanosoma equiperdum (świdrowiec koński)

Gatunek: Trypanosoma cruzi (świdrowiec amerykański)

Gatunek: Trypanosoma brucei gambiense (świdrowiec gambijski)

Gatunek: Trypanosoma brucei rhodesiense (świdrowiec rodezyjski)

Gatunek: Trypanosoma evansi (świdrowiec Evansa)

Gatunek: Trypanosoma lewisi (świdrowiec szczurzy)

Gatunek zbiorczy: Leishmania donovani, Leishmania tropica

Gatunek: Tritrichomonas foetus (rzęsistek bydlęcy)

Gatunek: Trichomonas vaginalis (rzęsistek pochwowy)

Gatunek: Giardia duodenalis = Lamblia intestinalis (ogoniastek jelitowy, wielkouściec jelitowy)

Gatunek: Entamoeba coli (pełzak okrężnicy)

Gatunek: Entamoeba histolytica (pełzak czerwonki)

Gatunek: Naegleria fowleri

Gatunek: Acanthamoeba castellanii

Gatunek: Babesia canis

Gatunek: Babesia divergens

Gatunek: Plasmodium vivax (zarodziec ruchliwy)

Gatunek: Plasmodium malariae (zarodziec pasmowy)

Gatunek: Plasmodium falciparum (zarodziec sierpowy)

Gatunek: Plasmodium (Haemamoeba) gallinaceum

Gatunek: Eimeria stiedai = E. stiedae

Gatunek: Eimeria tenella

Gatunek: Isospora suis

Gatunek: Cryptosporidium parvum, Cryptosporidium hominis

Gatunek: Toxoplasma gondii

Gatunek: Sarcocystis hominis, S. suihominis

Gatunek: Balantidium coli = Balantioides coli = Neobalantidium coli

Gatunek: Buxtonella sulcata

Gatunek: Trichodina mutabilis

Rozdział 2. Przywry

Przywry monogeniczne (Monogenea)

Gatunek: Diplozoon paradoxum

Gatunek: Polystoma integerrimum

Gatunek: Gyrodactylus sp.

Gatunek: Dactylogyrus sp.

Trematoda

Gatunek: Aspidogaster conchicola

Przywry digeniczne (Digenea)

Gatunek: Dicrocoelium dendriticum (motyliczka wątrobowa)

Gatunek: Paragonimus westermani (przywra płucna)

Gatunek: Prosthogonimus pellucidus, P. cuneatus

Gatunek: Fasciola hepatica (motylica wątrobowa)

Gatunek: Fasciolopsis buski

Gatunek: Paramphistomum cervi

Gatunek: Echinostoma revolutum

Gatunek: Echinochasmus perfoliatus

Gatunek: Opisthorchis felineus (przywra kocia)

Gatunek: Clonorchis sinensis (przywra chińska)

Gatunek: Schistosoma haematobium

Gatunek: Schistosoma mansoni

Gatunek: Schistosoma japonicum

Gatunek: Bilharziella polonica

Gatunek: Opisthioglyphe ranae

Gatunek: Alaria alata

Gatunek: Gastrodiscoides hominis

Rozdział 3. Tasiemce (Cestoda)

Gatunek: Caryophyllaeus laticeps

Gatunek: Dibothriocephalus latus = Diphyllobothrium latum (bruzdogłowiec szeroki)

Gatunek: Triaenophorus nodulosus

Gatunek: Mesocestoides lineatus

Gatunek: Hymenolepis nana = Rodentolepis nana = Vampirolepis nana = Hymenolepis fraterna = Taenia nana (tasiemiec karłowaty)

Gatunek: Hymenolepis diminuta (tasiemiec szczurzy)

Gatunek: Drepanidotaenia lanceolata = Hymenolepis lanceolata

Gatunek: Raillietina cesticillus

Gatunek: Taenia saginata (tasiemiec nieuzbrojony)

Gatunek: Taenia solium (tasiemiec uzbrojony)

Gatunek: Taenia pisiformis = Taenia serrata

Gatunek: Taenia hydatigena = Taenia marinata

Gatunek: Hydatigera taeniaeformis = Taenia taeniaeformis

Gatunek: Echinococcus granulosus (tasiemiec bąblowcowy jednojamowy)

Gatunek: Echinococcus multilocularis (bąblowiec wielojamowy)

Gatunek: Dipylidium caninum (tasiemiec psi)

Gatunek: Anoplocephala magna, Anoplocephala perfoliata, Paranoplocephala mamillana

Gatunek: Moniezia expansa, Moniezia benedeni

Gatunek: Cittotaenia denticulata

Rozdział 4. Nicienie (Nematoda)

Gatunek: Ascaris lumbricoides (glista ludzka)

Gatunek: Ascaris suum (glista świńska)

Gatunek: Parascaris equorum (glista końska)

Gatunek: Toxocara canis (glista psia), Toxocara cati (glista kocia)

Gatunek: Toxascaris leonina

Gatunek: Anisakis simplex

Gatunek: Ascaridia galli

Gatunek: Heterakis gallinarum

Gatunek: Enterobius vermicularis (owsik ludzki)

Gatunek: Oxyuris equi (owsik koński)

Gatunek: Passalurus ambiguus = Oxyuris ambigua

Gatunek: Skrjabinema ovis (owsik owczy)

Gatunek: Metastrongylus elongatus

Gatunek: Dictyocaulus filaria, Dictyocaulus viviparus

Gatunek: Syngamus trachea

Gatunek: Uncinaria stenocephala

Gatunek: Ancylostoma duodenale (tęgoryjec dwunastnicy)

Gatunek: Ancylostoma caninum

Gatunek: Bunostomum trigonocephalum

Gatunek: Strongylus equinus, Strongylus edentatus, Strongylus vulgaris, tzw. słupkowce duże

Gatunek: Chabertia ovina

Gatunek: Oesophagostomum radiatum

Gatunek: Oesophagostomum dentatum

Gatunek: Haemonchus contortus, Ostertagia ostertagi

Gatunek: Nematodirus filicollis

Gatunek: Strongyloides ransomi (węgorek świński)

Gatunek: Dracunculus medinensis (robak gwinejski, riszta)

Gatunek: Dirofilaria immitis (nicień sercowy)

Gatunek: Dirofilaria repens

Gatunek: Wuchereria bancrofti

Gatunek: Onchocerca volvulus

Gatunek: Loa loa

Gatunek: Trichinella spiralis (włosień kręty)

Gatunek: Trichuris suis (włosogłówka świńska)

Gatunek: Trichuris trichiura (włosogłówka ludzka)

Gatunek: Pearsonema plica = Capillaria plica, Pearsonema feliscati = Capillaria feliscati

Gatunek: Capillaria aerophila = Eucoleus aerophilus

Gatunek: Calodium hepaticum = Capillaria hepatica

Gatunek: Capillaria annulata = Eucoleus annulatus, C. anatis, C. bursata = Aonchotheca bursata, C. caudinflata, C. contorta = Eucoleus contortus

Rozdział 5. Kolcogłowy (Acantocephala)

Gatunek: Neoechinorhynchus rutili

Gatunek: Acanthocephalus lucii

Gatunek: Echinorhynchus gadi

Gatunek: Macracanthorhynchus hirudinaceus

Rozdział 6. Pijawki właściwe (Hirudinea)

Gatunek: Glossiphonia complanata (odlepka ślimacza)

Gatunek: Helobdella stagnalis

Gatunek: Hemiclepsis marginata

Gatunek: Piscicola geometra (pijawka rybia)

Gatunek: Hirudo medicinalis (pijawka lekarska)

Gatunek: Haemopis sanguisuga (pijawka końska)

Rozdział 7. Stawonogi (Arthropoda)

Pajęczaki (Arachnida)

Gatunek: Ixodes ricinus (kleszcz pospolity)

Gatunek: Hyalomma marginatum (kleszcz wędrowny)

Gatunek: Dermacentor marginatus (kleszcz lasostepowy), Dermacentor reticulatus (kleszcz łąkowy)

Gatunek: Dermacentor andersoni

Gatunek: Argas reflexus (obrzeżek gołębi)

Gatunek: Dermanyssus gallinae (ptaszyniec, dręcz kurzy)

Gatunek: Varroa destructor

Gatunek: Acarapis woodi (świdraczek pszczeli)

Gatunek: Myobia musculi

Gatunek: Cytodites nudus

Gatunek: Cheyletiella blakei, Cheyletiella yasguri

Gatunek: Demodex canis (nużeniec psi)

Gatunek: Dermatophagoides pteronyssinus (kurzolubek)

Gatunek: Sarcoptes scabiei (świerzbowiec drążący)

Gatunek: Notoëdres cati (świerzbowiec koci)

Gatunek: Psoroptes equi (świerzbowiec naskórny koński)

Gatunek: Chorioptes bovis (świerzbowiec pęcinowy)

Gatunek: Otodectes cynotis (świerzbowiec uszny)

Gatunek: Knemidocoptes mutans

Owady (Insecta)

Gatunek: Culicoides pulicaris (kuczman)

Gatunek: Odagmia ornata (meszka)

Gatunek: Phlebotomus papatasi (ćmianka)

Gatunek: Culex pipiens (komar kłujący)

Gatunek: Anopheles maculipennis (widliszek plamistoskrzydły)

Gatunek: Aedes aegypti (komar egipski)

Gatunek: Stomoxys calcitrans (bolimuszka/mucha stajenna)

Gatunek: Glossina palpalis (mucha tse-tse)

Gatunek: Lucilia sericata (mucha zielona)

Gatunek: Hypoderma bovis (giez bydlęcy duży), Hypoderma lineatum (giez bydlęcy mały)

Gatunek: Oestrus ovis (giez owczy)

Gatunek: Gasterophilus intestinalis (giez jelitowy)

Gatunek: Melophagus ovinus (wpleszcz owczy)

Gatunek: Cimex lectularius (pluskwa domowa)

Gatunek: Pediculus humanus (wesz ludzka)

Gatunek: Pthirus pubis (wesz łonowa)

Gatunek: Haematopinus suis (wesz świńska)

Gatunek: Linognathus setosus (wesz psia)

Gatunek: Menopon gallinae

Gatunek: Columbicola columbae

Gatunek: Bovicola bovis

Gatunek: Pulex irritans (pchła ludzka)

Gatunek: Ctenocephalides canis (pchła psia)

Gatunek: Xenopsylla cheopis (pchła dżumowa/orientalna pchła szczurza)

Rozdział 8. Systematyka

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przedmowa

Z wielką radością oddajemy w Państwa ręce książkę Parazytologia w obrazach, która jest efektem naszej pasji do parazytologii. Starałyśmy się stworzyć kompendium aktualnej wiedzy o pasożytach ludzi i zwierząt, które powstało z myślą o szerokim gronie odbiorców.

Parazytologia to fascynującą dziedzina biologii, choć wymagająca, łączy w sobie elementy zoologii, medycyny, weterynarii, mikrobiologii, a także ekologii. Zrozumienie roli pasożytów w ekosystemach oraz ich wpływu na zdrowie ludzi i zwierząt jest kluczowe dla wielu dziedzin, takich jak medycyna, weterynaria czy zdrowie publiczne.

Książka ma na celu nie tylko przekazanie najnowszej wiedzy w przystępnej formie, lecz także umożliwienie lepszego zrozumienia skomplikowanego świata pasożytów. Chcemy, aby Parazytologia w obrazach stała się źródłem informacji zarówno dla studentów biologii, medycyny i weterynarii, jak i osób, które interesują się tą dziedziną – pasożytami i pasożytnictwem. Z myślą o szerokim kręgu odbiorców starałyśmy się stworzyć podręcznik, który będzie łatwy w odbiorze, z najistotniejszymi informacjami zawartymi w zwięzłej, skondensowanej formie. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja zainspiruje do dalszego zgłębiania tajników parazytologii oraz stanie się pomocnym narzędziem w nauce, dydaktyce i praktyce.

Z nadzieją na owocną lekturę polecamy tę książkę wszystkim, którzy pragną poznać i zrozumieć fascynujący świat pasożytów.

Autorki

Podziękowania

Pragniemy wyrazić nasze serdeczne podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki.

Przede wszystkim dziękujemy naszym Rodzinom i Przyjaciołom, których cierpliwość i zrozumienie były nieocenione w trakcie całego procesu twórczego.

Składamy szczególne podziękowania naszym Współpracownikom i Recenzentce, którzy swoją wiedzą i doświadczeniem wzbogacili naszą pracę. Wasze cenne uwagi, sugestie i krytyczne spojrzenie pozwoliły nadać książce ostateczny kształt.

Dziękujemy również wszystkim, którzy wspierali nas logistycznie i organizacyjnie – bez Waszej pomocy proces wydawniczy nie byłby możliwy. Jesteśmy wdzięczni za profesjonalizm, zaangażowanie i cierpliwość w każdym etapie procesu wydawniczego.

W szczególności pragniemy podziękować Profesorowi Grzegorzowi Zaleśnemu za nieocenioną pomoc techniczną przy powstaniu książki, Doktor Natalii Kolendzie za inspirację oraz pomoc w początkowych etapach tworzenia publikacji, a także Pracownikom Zakładu Parazytologii Uniwersytetu Wrocławskiego za tworzenie zespołu, na którym zawsze można polegać.

Dziękujemy również naszym Czytelnikom – to dla Was, z myślą o Waszej pasji, powstała ta książka. Mamy nadzieję, że będzie źródłem inspiracji i cennych informacji.

Autorki

Autorki

Dr hab. n. biol. Joanna Hildebrand, prof. UWr

Biolog, parazytolog, nauczyciel akademicki. Z Uniwersytetem Wrocławskim i parazytologią, która stała się jej pasją, związana od prawie 30 lat. Autorka kilkudziesięciu publikacji z zakresu parazytologii, które w zdecydowanej większości ukazały się w czasopismach o zasięgu międzynarodowym oraz kilkudziesięciu wystąpień konferencyjnych prezentowanych na konferencjach krajowych i zagranicznych. Aktualnie kierownik Zakładu Parazytologii Uniwersytetu Wrocławskiego, prezes Polskiego Towarzystwa Parazytologicznego, członek zarządu Europejskiej Federacji Parazytologów, edytor w czasopismach „Parasites & Vectors” oraz „Annals of Parasitology”, członek komisji uniwersyteckich i pozauniwersyteckich.

Dr n. biol. Katarzyna Buńkowska-Gawlik

Mikrobiolog, parazytolog. Absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego. Aktualnie adiunkt w Zakładzie Parazytologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Autorka publikacji z zakresu parazytologii prezentujących w większości wyniki badań prowadzonych w oparciu o metody molekularne. Dydaktyk z powołania i zamiłowania, regularnie wysoko oceniany i doceniany przez studentów.

Lek. wet. Weronika Hildebrand

Praktykujący lekarz weterynarii. Absolwentka Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, gdzie obecnie prowadzi badania w ramach szkoły doktorskiej. Dodatkowo związana z The Royal (Dick) School of Veterinary Studies, the University of Edinburgh w Szkocji, gdzie kontynuuje naukę na studiach wyższego stopnia (postgraduate degree). Autorka publikacji naukowych, w szczególności w zakresie parazytologii. Poza działalnością zawodową rozwija zainteresowania lingwistyczne oraz artystyczne, zwłaszcza w obszarze rysunku i rzeźby.

Słownik

Choroba pasożytnicza (parasitosis, parazytoza) – choroba inwazyjna wywołana przez pasożyty.

Cykl heterokseniczny (polikseniczny) – w cyklu życiowym pasożyta występuje kilku żywicieli.

Cykl holokseniczny (monokseniczny, jednożywicielski) – w cyklu życiowym pasożyta występuje jeden żywiciel.

Pasożyt bezwzględny (obligatoryjny, stały) – prowadzi pasożytniczy tryb życia w ciągu całego cyklu życiowego.

Pasożyt czasowy (okresowy) – styka się na krótko (jednorazowo lub wielokrotnie) z żywicielem.

Pasożyt i żywiciel – tworzą biologiczny układ, który może być krótko- lub długotrwały, a także zmienny na przestrzeni cyklu życiowego pasożyta, który jest wynikiem przystosowania i dopasowania obu organizmów; jego różnorodność dostrzegamy, gdy rozpatrujemy go w rożnych aspektach – miejsce pasożytowania, czas przebywania w lub na żywicielu, specyficzność, tj.: „przywiązanie” pasożyta do danego gatunku żywiciela, złożoność cyklu życiowego pasożyta, adaptacja biologii pasożyta do biologii żywiciela, wpływ pasożyta na żywiciela.

Pasożyt wewnętrzny – pasożytuje w organizmie żywiciela (około 90% pasożytów).

Pasożyt względny lub przygodny (fakultatywny) – prowadzi pasożytniczy tryb życia w pewnych warunkach, może rozwijać się poza żywicielem.

Pasożyt zewnętrzny – bytuje na powierzchni ciała żywiciela.

Pasożytnictwo (definicja za Buczek 2005) – związek stały lub czasowy, zmienny ewolucyjnie, między dwoma organizmami, z których jeden (pasożyt) jest uzależniony bezpośrednio lub pośrednio od drugiego (żywiciela) i żyje jego kosztem; żywiciel stanowi środowisko bytowania dla pasożyta, tzw. mikrohabitat.

Pasożytnictwo – jeden z rodzajów związków międzygatunkowych, w jaki wchodzą organizmy (np. mutualizm, komensalizm, drapieżnictwo), przez jednych uważany tradycyjnie jako przykład interakcji antagonistycznych, przez innych zaś jako rodzaj związku symbiotycznego (z gr. symbioun – żyć razem).

Żywiciel ostateczny – żywiciel postaci dorosłej pasożyta, w którym pasożyt osiąga dojrzałość płciową i rozmnaża się płciowo.

Żywiciel parateniczny – żywiciel, który nie jest niezbędny do rozwoju pasożyta, kumulują się w nim postacie larwalne. W żywicielu paratenicznym nie następuje rozwój pasożyta (żywiciel „na przeczekanie” lub zwiększenie szans na zarażenie kolejnego żywiciela).

Żywiciel pośredni – żywiciel, w którym występują formy larwalne pasożyta i/lub w którym zachodzi namnażanie (rozmnażanie bezpłciowe) pasożyta.

Żywiciel przypadkowy – żywiciel, w którym danego pasożyta spotyka się wyjątkowo; nie dochodzi w nim do pełnego rozwoju.

Żywiciel rezerwuarowy – pasożyty utrzymują się długo w tych organizmach.

Rozdział 1

Pierwotniaki (Protozoa, Protista)

Wiciowce

Gatunek: Trypanosoma equiperdum (świdrowiec koński)

Występowanie: kosmopolityczny.

Lokalizacja: drogi rodne (początkowo), krew (przejściowo), płyn mózgowo-rdzeniowy (ostatecznie).

Żywiciel: koniowate.

Budowa:

•  mierzy 24–28 × 2,6 μm,

•  kształt wrzecionowaty, tylny koniec ciała jest stożkowaty,

•  jądro znajduje się w połowie długości ciała; kinetoplast 2–3 μm od tylnej części,

•  błona falująca szeroka i silnie pofałdowana, łączy wić z komórką pierwotniaka,

•  wolna wić mierzy 6–7 μm długości.

Cykl życiowy i zarażenie:

•  do zarażenia dochodzi podczas kopulacji,

•  brak żywiciela pośredniego i wektora (wyjątek wśród świdrowców).

Chorobotwórczość:

•  wywołuje zarazę stadniczą (dourine) – obrzęk genitaliów, śluzowy wypływ z dróg rodnych,

•  na skórze obecne są obrzęki talarowate, które znikają po kilku godzinach (dniach); w przebiegu przewlekłym – porażenia, okresowe gorączki, śmierć.

Zwalczanie i zapobieganie:

•  brak dostępnej szczepionki,

•  zwierzę pozostaje nosicielem do końca życia,

•  dbanie o higienę przy kryciu,

•  oddzielanie zwierząt zdrowych od zwierząt chorych.

SŁOWA KLUCZOWE: zaraza stadnicza, dourine, brak wektora.

Gatunek: Trypanosoma cruzi (świdrowiec amerykański)

Występowanie: Ameryka Południowa i Środkowa, południowe stany Ameryki Północnej.

Lokalizacja: osocze krwi (postać trypomastigota), układ siateczkowo-śródbłonkowy, centralny układ nerwowy, mięsień sercowy (postać wewnątrzkomórkowa amastigota).

Żywiciel:

•  pasożytuje u ludzi, psów, ssaków dziko żyjących,

•  rezerwuarem są – oposy, małpy, pancerniki, psy, szopy.

Budowa:

•  postać trypomastigota, wygięta w kształcie liter C oraz U,

•  kształt krępy, tylny biegun komórki zaostrzony,

•  błona falująca, słabo pofałdowana,

•  duży kinetoplast,

•  postać amastigota – niewielkich rozmiarów, okrągła.

RYCINA 1.

Trypanosoma cruzi – trofozoity (postać trypomastigota) w rozmazie krwi

RYCINA 2.

Trypanosoma cruzi – od lewej, postać: amastigota, epimastigota i trypomastigota

Cykl życiowy i zarażenie:

•  przenoszony przez pluskwiaka (Triatoma infestans, Rhodnius sp., Panstrongylus sp.) z grupy tzw. pluskwiaków całujących,

•  zarażenie następuje przez wniknięcie bezpośrednie w mikrourazy, ranki, a także przez spojówkę i błony śluzowe nosa, jamy ustnej poprzez wtarcie odchodów pluskwiaka, w którym to kale znajdują się postacie inwazyjne Trypanosoma,

•  należy do trypanosom kałowych (stercoraria) – patogenny (większość patogennych trypanosom należy do trypanosom ślinowych, salivaria),

•  u żywicieli postać amastigota rozmnaża się przez podział podłużny w komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego, komórkach nerwowych, glejowych, mięśnia sercowego i mięśni gładkich; następnie wydostaje się z komórki żywiciela (pęknięcie) i przekształca w formę trypomastigota, w której to postaci krąży we krwi,

•  rozmnażają się i przechodzą metamorfozę w tylnej części przewodu pokarmowego i są wydalane z kałem pluskwiaka.

Chorobotwórczość:

•  u ludzi wywołuje chorobę Chagasa (amerykańska trypanosomoza): w miejscu wniknięcia pasożyta przez błonę śluzową jamy ustnej lub przez skórę pojawia się miejscowy odczyn zapalny, bolesne zgrubienie z rumieniem i obrzękiem oraz powiększeniem okolicznych węzłów chłonnych; w przypadku dostania się pasożyta przez spojówkę oka pojawia się jednostronny obrzęk powiek z towarzyszącym zapaleniem spojówek oraz powiększeniem przyusznych węzłów chłonnych (tzw. objaw Romañy); ponadto we wczesnej (ostrej) fazie występuje gorączka, powiększenie węzłów chłonnych, bóle głowy, mięśni i stawów, hepatomegalia, splenomegalia oraz zapalenie mięśnia sercowego; po fazie ostrej przechodzi w stan utajony,

•  u psów postać ostra przebiega z limfadenopatiami i objawami związanymi z ostrym zapaleniem mięśnia sercowego (bladość błon śluzowych, letarg, wodobrzusze, powiększenie wątroby i śledziony, tachykardia).

Zwalczanie i zapobieganie:

•  WHO zaleca benznidazol, nifurtymoks,

•  zapobieganie: rozpylanie insektycydów w rejonach o podwyższonym zagrożeniu, usuwanie wektorów z gospodarstw domowych, kontrolowanie dawców krwi oraz organów przed przeszczepem, zapewnienie dostępu do środków przeciwpasożytniczych (szczególnie w rejonach o zwiększonym ryzyku), badanie noworodków, których matki były leczone w przeszłości.

SŁOWA KLUCZOWE: choroba Chagasa, objaw Romañy, pluskwiaki całujące.

Gatunek: Trypanosoma brucei brucei (świdrowiec nagany)

Występowanie: Afryka Subsaharyjska.

Lokalizacja: układ krwionośny (początkowo), płyn mózgowo-rdzeniowy (ostatecznie).

Żywiciel: ssaki domowe i dzikie.

Budowa:

•  duży polimorfizm,

•  postać smukła z długą wicią i szeroką błoną falującą; krępa, bez wici; forma pośrednia o krótkiej wici.

RYCINA 3.

Trypanosoma brucei – postać trypomastigota w rozmazie krwi

Cykl życiowy i zarażenie:

•  przenoszone przez muchę tse-tse (Glossina morsitans),

•  głównym rezerwuarem są antylopy (przebieg bezobjawowy).

Chorobotwórczość:

•  u zwierząt domowych i dzikich wywołuje chorobę znaną jako nagana,

•  szczególnie niebezpieczny dla bydła, koni, owiec, kóz i wielbłądów. Objawia się zazwyczaj gorączką, utratą apetytu, chudnięciem, anemią, powiększeniem węzłów chłonnych i osłabieniem. W skrajnych przypadkach może dojść do upadku zwierzęcia z powodu ciężkiego osłabienia i wyniszczenia organizmu.

Zwalczanie i zapobieganie:

•  szybkie wdrążenie leczenia, później długotrwałe kontrole i testy (nawet do 24 mies. po potwierdzeniu choroby),

•  WHO zaleca suraminę i pentamidynę.

SŁOWA KLUCZOWE: choroba nagana, antylopy, mucha tse-tse.

Gatunek: Trypanosoma brucei gambiense (świdrowiec gambijski)

Występowanie: Afryka Zachodnia i Środkowa.

Lokalizacja i żywiciel: układ krwionośny (początkowo), płyn mózgowo-rdzeniowy (ostatecznie); ludzie.

Budowa:

•  wielkość i kształt podobny do T. brucei brucei,

•  w osoczu krwi występują postacie trypomastigota krótkie, szerokie, z krótką wicią lub wydłużone z długą wicią.

Cykl życiowy i zarażenie:

•  przenoszony przez muchę tse-tse (Glossina palpalis).

Chorobotwórczość:

•  wywołuje śpiączkę (trypanosomozę) afrykańską; odpowiedzialny za przewlekłą formę trypanosomozy afrykańskiej,

•  początkowe objawy to: gorączka, ból głowy, powiększenie węzłów chłonnych, świąd skóry oraz ogólne osłabienie. Może również wystąpić obrzęk twarzy i kończyn; w miarę postępu choroby dochodzi do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, czemu towarzyszą zmiany zachowania, zaburzenia snu, dezorientacja, zaburzenia koordynacji ruchowej i drgawki. W końcowej fazie choroby dochodzi do śpiączki i śmierci, jeśli nie zostanie podjęte leczenie.

Zwalczanie i zapobieganie:

•  szybkie wdrożenie leczenia, później długotrwałe kontrole i testy (nawet do 24. mies. po potwierdzeniu choroby),

•  WHO zaleca suraminę i pentamidynę.

SŁOWA KLUCZOWE: śpiączka afrykańska, mucha tse-tse.

Gatunek: Trypanosoma brucei rhodesiense (świdrowiec rodezyjski)

Występowanie: Afryka Zachodnia i Środkowa.

Lokalizacja i żywiciel: osocze krwi ludzi; podobny do T. brucei brucei.

Budowa:

•  wielkość i kształt podobny do T. brucei brucei,

•  w osoczu krwi występują postacie krótkie, szerokie, z krótką wicią lub wydłużone z długą wicią.

Cykl życiowy i zarażenie:

•  przenoszony głównie przez muchę tse-tse,

•  występuje u bydła, które stanowi rezerwuar pasożyta (przebieg bezobjawowy).

Chorobotwórczość:

•  wywołuje śpiączkę (trypanosomozę) afrykańską; odpowiedzialny za ostrą formę trypanosomozy afrykańskiej,

•  początkowe objawy to: gorączka, ból głowy, dreszcze, bóle mięśniowo-stawowe, powiększenie węzłów chłonnych i wysypka. Może również wystąpić bolesny obrzęk w miejscu ukąszenia muchy tse-tse; w miarę postępu choroby dochodzi do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, co prowadzi do zaburzeń neurologicznych, takich jak: dezorientacja, zmiany zachowania, zaburzenia koordynacji ruchowej, zaburzenia snu i śpiączka. Jeśli nie zostanie podjęte leczenie, choroba może prowadzić do śmierci.

SŁOWA KLUCZOWE: mucha tse-tse, śmiertelna śpiączka afrykańska, antylopy.

Gatunek: Trypanosoma evansi (świdrowiec Evansa)

Występowanie: kosmopolityczny.

Żywiciel: koniowate, bydło, psy, koty, świnie, wielbłądy, słonie.

Budowa: organizm polimorficzny; postać smukła o zaokrąglonym końcu, długiej wici i jądrze w środkowej części ciała.

Cykl życiowy i zarażenie:

•  przenoszone mechanicznie przez bąki z rodzaju Tabanus i Chrysops, muchy Stomoxys calcitrans oraz nietoperze żywiące się krwią.

Chorobotwórczość:

•  tzw. choroba surra – poważna choroba zwierząt domowych i dzikich. Chorują przede wszystkim konie, wielbłądy, bydło, psy, koty oraz dzikie zwierzęta (np. jelenie),

•  w fazie ostrej mogą wystąpić gorączka, utrata apetytu, osłabienie, spadek masy ciała, obrzęki, niedokrwistość i żółtaczka,

•  w fazie przewlekłej mogą wystąpić – nawracające epizody gorączki, postępująca utrata wagi, apatia, obrzęki w okolicy brzucha i kończyn, a także problemy z oddychaniem.

Zwalczanie i zapobieganie:

•  zaleca się stosowanie melarsominy u wielbłądów,

•  odnotowano oporność na powszechnie stosowane preparaty,

•  do działań profilaktycznych zalicza się ochronę zwierząt przed ugryzieniami owadów i nietoperzy.

SŁOWA KLUCZOWE: choroba surra, bąki, nietoperze wampiry.

Gatunek: Trypanosoma lewisi (świdrowiec szczurzy)

Występowanie: kosmopolityczny.

Lokalizacja: osocze krwi, do którego dostaje się ze ślinianek.

Budowa: polimorficzny.

Żywiciel pośredni: pchły.

Żywiciel ostateczny: szczury śniade (Rattus rattus), szczury wędrowne (Rattus norvegicus).

Cykl życiowy i zarażenie:

•  należy do grupy „stercoraria” – zarażenie poprzez zjedzenie pchły lub jej kału,

•  szczury zdolne do samouleczenia (produkcja ablastin przez szczury – przeciwciała hamujące reprodukcję pasożyta).

Chorobotwórczość:

•  trypanosomoza gryzoni,

•  zarażenie zazwyczaj przebiega łagodnie,

•  gryzonie mogą wykazywać takie objawy, jak: gorączka, utrata apetytu, osłabienie, spadek masy ciała i anemia; w cięższych przypadkach może dojść do powiększenia śledziony (splenomegalia) i powiększenia węzłów chłonnych (limfadenopatia).

SŁOWA KLUCZOWE: samouleczenie szczurów.

Gatunek zbiorczy: Leishmania donovani, Leishmania tropica

Występowanie: Leishmania donovani – głównie w regionach tropikalnych i subtropikalnych, w tym w Afryce (szczególnie w Sudanie), Indiach, Nepalu, Chinach, południowej Europie, Rosji i Ameryce Południowej; Leishmania tropica – głównie w regionach Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej, Północnej Afryki oraz w niektórych częściach Indii i Ameryki Południowej.

Lokalizacja:

•  zależna od postaci leiszmaniozy,

•  najczęściej występuje w śledzionie, wątrobie, szpiku kostnym, błonie śluzowej jelit, węzłach chłonnych krezkowych, tkance skórnej i tkance podskórnej.

Wektor: moskity z rodziny Phlebotominae (rodzaj: Phlebotomus, Lutzomyia) – tylko samice.

Żywiciel: ludzie, psowate, koty, gryzonie.

Budowa:

•  owalne lub kuliste postacie amastigota,

•  mierzy 2–4,5 μm średnicy,

•  duże jądro i pałeczkowaty kinetoplast; brak wici i błony falującej,

•  występuje jako postać amastigota w obrębie makrofagów organizmu żywiciela.

RYCINA 4.

Leishmania donovani – postać promastigota

RYCINA 5.

Leishmania donovani – postać amastigota

RYCINA 6.

Leishmania donovani – od lewej, postać: promastigota i amastigota

Cykl życiowy i zarażenie:

•  przenoszone jako postacie promastigota podczas ukłucia przez moskity (przebywają w ich układzie pokarmowym),

•  w momencie dostania się do organizmu moskita postać amastigota zmienia się w promastigota, która namnaża się w organizmie moskita, przemieszcza się do gardzieli i osiąga jego hypostom,

•  czas od zarażenia do osiągnięcia formy inwazyjnej wynosi około tygodnia, często utrudnia moskitowi pobieranie pokarmu, dlatego przenosi się na wielu żywicieli, roznosząc pierwotniaka,

•  przekazywane podczas ukłucia, fagocytowane przez makrofagi, a następnie roznoszone po całym organizmie.

Chorobotwórczość:

•  wyróżnia się leiszmaniozę symptomatyczną i asymptomatyczną,

•  postacie leiszmaniozy:

•  leiszmanioza narządowa, trzewna (visceral leishmaniasis, VL) (choroba kala-azar, czarna choroba),

•  leiszmanioza skórna (cutaneous leishmaniasis, CL),

•  leiszmanioza skórno-śluzówkowa (mucocutaneous leishmaniasis, MCL) (Brazylia);

•  do charakterystycznego objawu należy limfadenopatia (wyczuwalne palpacyjnie powiększone węzły podkolanowe, dodatkowo przedłopatkowe),

•  leiszmanioza trzewna – L. donovani s.l. (L. donovani, L. chagasi, L. infantum) – występuje w komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego śledziony, wątroby, węzłów chłonnych, szpiku kostnego, naczyń włosowatych, jelit itp.; pasożytuje u ludzi, psów, kotów, gryzoni (Ameryka Środkowa i Południowa, Azja – Indie, Afryka, Europa Południowa),

•  leiszmanioza skórna – L. tropica, L. major – skóra i tkanka podskórna, owrzodzenie skóry, martwica mokra i sucha skóry; postać skórna tzw. wrzód wschodni/wrzód z Aleppo u ludzi; u psów: hyperkeratoza okolicy nosowej; alopecja okolicy oczu; wyłysienia i owrzodzenia; objawy skórne stanowią 90% przypadków; brak świądu (!).

Diagnostyka:

•  przyżyciowo – badanie krwi (gammaglobulinemia, hypoalbuminemia, anemia, leukocytoza lub leukopenia, trombocytopenia, proteinuria, podwyższone parametry wątrobowe, azotemia nerkowa); SNAP testy (mogą dawać wynik fałszywie negatywny), PCR, IF; punkcja węzłów chłonnych czy szpiku kostnego (obecność form amastigota), badanie poziomu przeciwciał,

•  pośmiertnie – hepatomegalia, splenomegalia, hiperplazja węzłów chłonnych, zmiany w nerkach.

Zwalczanie i zapobieganie:

•  zwalczanie jest długotrwałe i kosztowne, wymaga regularnych kontroli stanu narządów wewnętrznych,

•  człowiek i zwierzę są nosicielami do końca życia,

•  stosuje się immunoterapię (autoszczepionki),

•  zapobieganie ukąszeniom owadów (pyretroidy wydają się wykazywać większą skuteczność), obroże i/lub preparaty spot-on; szczepienia (w celu łagodzenia ewentualnych objawów.

SŁOWA KLUCZOWE: leiszmanioza, Phlebotominae, brak błony falującej, VL, CL, MCL.