© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Anna Gardyniak

Redaktor: Mirosław Ruszkiewicz

Producent: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Katarzyna Błaszczyk, Woblink

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Konior/bluemango.pl

Ilustracja na okładce: Stephanie Soon/Shutterstock

Publikacja ukazała się dzięki dofinansowaniu Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021 r., (wyd. I)
Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6331-8

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

AUTORZY

prof. dr hab. n. med. Ewa Pilarska

Klinika Neurologii Rozwojowej

Katedra Neurologii

Gdański Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Ilona Kopyta, prof. ŚUM

Katedra i Klinika Neurologii Dziecięcej

Wydział Nauk Medycznych w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr hab. n. med. Robert Sabiniewicz, prof. GUMed

Klinika Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca

Gdański Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Edyta Szurowska

II Zakład Radiologii

Gdański Uniwersytet Medyczny

Przedmowa

Jednym z głównych problemów zdrowotnych w skali światowej pozostaje udar mózgu ze względu na częste występowanie, dużą śmiertelność i nadal, pomimo ogromnego postępu w leczeniu, znaczną niepełnosprawność będącą jego następstwem. Mimo że udary u dzieci występują znacznie rzadziej niż u osób dorosłych, stanowią istotny problem diagnostyczny i leczniczy.

„Czas to mózg” – to często używane stwierdzenie w neurologii staje się ważnym wezwaniem dla populacji dziecięcej. Badania prowadzone na całym świecie pokazują, że rozpoznanie udaru mózgu u dzieci jest znacznie opóźnione. Wynika to przede wszystkim z małej świadomości społeczeństwa – a więc rodziców, opiekunów, lecz także lekarzy różnych specjalności – że udar mózgu może dotyczyć wszystkich: od noworodka do osoby pełnoletniej.

W Polsce nie ma podręcznika poświęconego zagadnieniom chorób naczyniowych mózgu u dzieci i młodzieży, a tylko w nielicznych dostępne są rozdziały dotyczące tego ważnego zagadnienia.

W publikacji tej zostały omówione czynniki ryzyka, przyczyny, obraz kliniczny, diagnostyka laboratoryjna, obrazowa i kardiologiczna udaru niedokrwiennego mózgu u dzieci i młodzieży. Przedstawiono leczenie z uwzględnieniem najnowszych metod, jakie obecnie stosuje się u osób dorosłych, a więc trombolizę oraz trombektomię. Poruszono zagadnienia różnicowania udaru i profilaktyki. Przybliżono rzadkie przyczyny udaru mózgu u dzieci. Zaprezentowano też najważniejsze kwestie z zakresu udaru krwotocznego oraz zakrzepicy zatok i żył mózgowia.

Książka jest skierowana nie tylko do neurologów dziecięcych, ale również do neurologów, a zwłaszcza pediatrów, lekarzy rodzinnych, do lekarzy, którzy w ramach dyżuru spotykają się z dzieckiem w ostrym okresie udaru, w którym czas przeprowadzenia właściwej diagnostyki i wdrożenia odpowiedniego leczenia odgrywa kluczową rolę.

Mam nadzieję, że ten podręcznik, oparty na najnowszym piśmiennictwie i doświadczeniu Autorów, pomoże w szybkim rozwiązywaniu problemu dziecka z ostrą chorobą naczyniową mózgu.

Ewa Pilarska

Wykaz skrótów

ACA | (ang. anterior cerebral artery) – tętnica przednia mózgu
ACCP | – American College of Chest Physicians
aCL | (ang. anti-cardiolipin antibodies) – przeciwciała antykardiolipinowe
ADC | (ang. apparent diffusion coefficient) – współczynnik dyfuzji
AHA | – American Heart Association
AIS | (ang. arterial ischemic stroke) – udar niedokrwienny mózgu
APC | (ang. active protin C) – aktywne białko C
APS | (ang. antiphospholipid syndrome) – zespół antyfosfolipidowy
aPTT | (ang. activated partial thromboplastin time) – czas częściowej tromboplastyny po aktywacji
ASA | – American Stroke Association
ASPECTS | (ang. Alberta Stroke Programme Early Computed Tomography Score)
ATIII | (ang. antithrombin III) – antytrombina III
AVF | (ang. arteriovenous fistula) – przetoka tętniczo-żylna
AVM | (ang. arteriovenous malformation) – malformacja tętniczo-żylna
BA | (ang. basilar artery) – tętnica podstawna
β2GPI | (ang. anti-β2 glycoprotein) – glikoproteina anty-β2
CADASIL | (ang. Cerebral Autosomal Dominant Arteriopathy with Subcortical Infarcts and Leucoencephalopathy) – mózgowa autosomalna dominująca arteriopatia z zawałami podkorowymi i leukoencefalopatią
CASCADE | (ang. Childhood AIS Standardized Classification and Diagnostic Evaluation) – ocena kliniczna oraz standaryzowana klasyfikacja udaru niedokrwiennego mózgu u dzieci
CBF | (ang. cerebral blood flow) – mózgowy przepływ krwi
CCAD | (ang. craniocervical arterial dissection) – rozwarstwienie ściany naczynia tętniczego czaszkowego lub szyjnego
CM | (ang. cavernous malformation) – malformacja jamista
CSVT | (ang. cerebral sinus venous thrombosis) – zakrzepica zatok żylnych mózgu
CT | (ang. computed tomography) – tomografia komputerowa
CVT | (ang. cerebral venous thrombosis) – zakrzepica żylna mózgu
DIC | (ang. disseminated intravascular coagulation) – zespół rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego
DVT | (ang. deep vein thrombosis) – zapalenie żył głębokich
DWI | (ang. diffusion-weighted imaging) – obrazowanie dyfuzyjne
ECMO | (ang. extracorporeal membrane oxygenation) – pozaustrojowe utlenowanie krwi
EDS | (ang. Ehlers-Danlos syndrome) – zespół Ehlersa-Danlosa
FAST | (ang. Face Arm Speech Test) – test twarz–ramię–mowa
FCA | (ang. focal cerebral arteriopathy of childhood) – ogniskowa arteriopatia naczyń mózgowych okresu dzieciństwa
FGA | (ang. fibrinogen A) – fibrynogen A
FGB | (ang. fibrinogen B) – fibrynogen B
FGG | (ang. fibrinogen G) – fibrynogen G
FII | (ang. factor II) – czynnik II
FV | (ang. factor V) – czynnik V
FVII | (ang. factor VII) – czynnik VII
FIX | (ang. factor IX) – czynnik IX
FX | (ang. factor X) – czynnik X
FXIII | (ang. factor XIII) – czynnik XIII
FLAIR | (ang. fluid attenuated inversion recovery) – sekwencja inwersji i powrotu
FMD | (ang. fibromuscular dysplasia) – dysplazja włóknisto-mięśniowa
GRE | (ang. gradient-recalled echo) – sekwencja echa gradientowego
HDL | (ang. high-density lipoprotein) – lipoproteiny o wysokiej gęstości
HS | (ang. haemorrhagic stroke) – udar krwotoczny
ICA | (ang. internal carotid artery) – tętnica szyjna wewnętrzna
ICH | (ang. intracerebral hemorrhage) – krwawienie śródmózgowe/wewnątrzczaszkowe
ICP | (ang. increased intracranial pressure) – wzmożone ciśnienie śródczaszkowe
INR | (ang. international normalized ratio) – znormalizowany czas protrombinowy
IPSS | (ang. International Paediatric Stroke Study) – Międzynarodowa Grupa Udaru Dziecięcego
IQ | (ang. intelligence quality) – poziom rozwoju intelektualnego
IUGR | (ang. intrauterine growth retardation) – wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu
KD | (ang. Kawasaki disease) – choroba Kawasakiego
LA | (ang. lupus anticoagulant) – antykoagulant tocznia
LACI | (ang. lacunar anterior circulation infarct) – mały udar podkorowy w zakresie unaczynienia ICA
LDL | (ang. low-density lipoprotein) – lipoproteina o niskiej gęstości
LMWH | (ang. low-molecular-weight haparine) – heparyna drobnocząsteczkowa
Lp(a) | (ang. lipoprotein(a)) – lipoproteina (a)
LVO | (ang. large vessel occlusion) – unaczynienie dużych naczyń mózgowych
MCA | (ang. middle cerebral artery) – tętnica środkowa mózgu
MELAS | (ang. Mitochondrial Encephalopathy with Lactic Acidosis and Stroke-like Episodes) – encefalopatia mitochondrialna z kwasicą mleczanową i udarami
MRI | (ang. magnetic resonance imaging) – obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego
MRV | (ang. magnetic resonance venography) – wenografia metodą rezonansu magnetycznego
MTHFR | (ang. methylenetetrahydrofolate reductase) – reduktaza metylenotetrahydrofolianowa
NIH | (ang. National Institute of Health) – Narodowy Instytut Zdrowia
OUN | – ośrodkowy układ nerwowy
PACI | (ang. partial anterior circulation infarct) – mały lub średni udar korowy w obrębie unaczynienia MCA/ACA albo duży udar podkorowy w zakresie MCA
PAI1 | (ang. plasmonogen activator inhibitor-1) – inhibitor aktywatora plazminogenu typu 1
PAIS | (ang. paediatric arterial ischemic stroke) – dziecięcy niedokrwienny udar mózgu
PC | (ang. protein C) – białko C
PCA | (ang. posteriori cerebral artery) – lewa tętnica tylna mózgu
PedNIHHS | (ang. Pediatric National Institute of Health Stroke Scale) – Pediatryczna Skala Udaru Mózgu Narodowego Instytutu Zdrowia
POCI | (ang. posterior circulation infarct) – udar pnia mózgu lub móżdżku
PRV | (ang. post-radiation vasculopathy) – arteriopatia po leczeniu energią promienistą
PS | (ang. protein S) – białko S
PT | (ang. prothrombin time) – czas protrombinowy
PVA | (ang. post-varicella arteriopathy) – arteriopatia po przebytej ospie wietrznej
PWI | (ang. perfusion-weighted imaging) – obrazowanie perfuzyjne
RCP | – Royal College of Physicians
rtPA | (ang. recombinant tissue plasminogen activator) – rekombinowany tkankowy aktywator plazminogenu
SAH | (ang. subarrachnoid haemorrhage) – krwawienie podpajęczynówkowe
SCD | (ang. sickle cell disease) – niedokrwistość sierpowatokomórkowa
SCI | (ang. silent cerebral ischemia) – „cichy udar”
SERPIN | (ang. serine protease inhibitor) – inhibitor proteaz serynowych
SLE | (ang. systemic lupus erythematosus) – toczeń rumieniowaty
SWI | (ang. susceptibility weighted imaging) – obrazowanie metodą podatności magnetycznej
TACI | (ang. total anterior circulation infarct) – duży lub średni udar korowy w zakresie MCA/ACA albo duży udar podkorowy w zakresie MCA
TCA | (ang. transient cerebral arteriopathy) – przejściowa arteriopatia naczyń mózgowych
TIA | (ang. transient ischemic attack) – przemijający atak niedokrwienia mózgu
ToF | (ang. time-of-flight) – czas przepływu (sekwencja do obrazowania naczyń bez podania środka kontrastującego dożylnie)
UFH | (ang. unfractionated heparin) – heparyna niefrakcjonowana
URI | (ang. upper respiratory tract infection) – infekcja górnych dróg oddechowych
VA | (ang. vertebral artery) – tętnica kręgowa
Vkas | (ang. vitamin K antagonists) – antagoniści witaminy K
VZV | (ang. varicella-zoster virus) – wirus ospy wietrznej i półpaśca