© 2023 Stephen Rollnick, William R. Miller, Christopher C. Butler, oryginal edition published in English under the title «Motivational Interviewing in Health Care. Helping Patients Change Behavior» 2e.

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Copyright © 2023 The Guilford Press

A Division of Guilford Publications, Inc.

Published by arrangement with The Guilford Press

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzja: dr hab. n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas, prof. UMW
dr hab. n. med. Aldona Katarzyna Jankowska, prof. UMK

Wydawca: Inga Miros

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Dorota Filip

Korekta: Katarzyna Bury-Słabicka

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24636-5

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Prolog

CZĘŚĆ I. WPROWADZENIE DO DIALOGU MOTYWUJĄCEGO

Rozdział 1. Dobra praktyka. Troskliwy przewodnik

Rozdział 2. Dialog motywujący

CZĘŚĆ II. UMIEJĘTNOŚCI

Rozdział 3. Pytanie

Rozdział 4. Słuchanie

Rozdział 5. Afirmacja

Rozdział 6. Podsumowywanie

CZĘŚĆ III. DIALOG MOTYWUJĄCY W PRAKTYCE

Rozdział 7. Nawiązywanie relacji z pacjentem. Angażowanie

Rozdział 8. Wyznaczanie celu. Ukierunkowanie

Rozdział 9. Przyczyny i sposoby zmian. Wywoływanie

Rozdział 10. Przystąpienie do akcji. Planowanie

CZĘŚĆ IV. CODZIENNE WYZWANIA

Rozdział 11. Oferowanie porad i informacji

Rozdział 12. Dialog motywujący w skróconej formie

Rozdział 13. Dialog motywujący i ocena diagnostyczna

Rozdział 14. Dialog motywujący w grupach

Rozdział 15. Dialog motywujący w formie zdalnej

Rozdział 16. Dialog motywujący dla kierownictwa i pracowników administracyjnych w placówkach opieki zdrowotnej

CZĘŚĆ V. DIALOG MOTYWUJĄCY OD WEWNĄTRZ

Rozdział 17. Wątpliwości co do szczepień. Studium przypadku

Rozdział 18. Wnikliwe spojrzenie na DM. „Co na to odpowiesz?”

Załącznik. Przewodnik praktyka po badaniach nad DM

Piśmiennictwo

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

O Autorach

Stephen Rollnick, PhD – nosi tytuł profesora honorowego Szkoły Medycyny na walijskim Cardiff University w Wielkiej Brytanii. Jest współpomysłodawcą koncepcji dialogu motywującego, psychologiem klinicznym i wykładowcą akademickim, a jego kariera zawodowa koncentruje się na podnoszeniu jakości rozmów dotyczących zmiany zachowania. To jeden z założycieli Sieci Trenerów Dialogu Motywującego (www.motivationalinterviewing.org). Pracuje w różnych dziedzinach, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia psychicznego i badań nad przewlekłymi schorzeniami, takimi jak cukrzyca, choroby serca i HIV/AIDS. Jest autorem licznych artykułów w czasopismach naukowych oraz książek związanych z tematyką udzielania pomocy w zmianie zachowania (wraz z Williamem R. Millerem napisał uznaną za klasyk książkę pt. „Dialog motywujący: jak pomagać ludziom w zmianie”, która doczekała się już trzeciego wydania). Podróżuje po całym świecie, prowadząc szkolenia dla praktyków w rozmaitych środowiskach i kulturach, a jednocześnie pracuje jako trener i konsultant z zakresu opieki zdrowotnej i sportu. Prowadzi stronę internetową www.stephenrollnick.com.

William R. Miller, PhD – jest emerytowanym profesorem psychologii i psychiatrii na Uniwersytecie Stanu Nowy Meksyk. Do jego głównych zainteresowań naukowych należy psychologia zmiany. Jest współpomysłodawcą koncepcji dialogu motywującego, a w swojej dotychczasowej karierze zawodowej zajmował się opracowywaniem i udoskonalaniem metod leczenia osób uzależnionych od alkoholu i narkotyków. Opublikował ponad 400 artykułów i rozdziałów w monografiach naukowych, jak również 60 książek, w tym przełomowe dzieło „Dialog motywujący”, ukazujące się już w trzecim wydaniu. Jest laureatem międzynarodowej nagrody Jellinek Memorial Award oraz dwóch nagród za całokształt pracy naukowej przyznawanych przez Amerykańskie Stowarzyszenie Psychologiczne. Otrzymał nagrodę Innowatorzy w Walce z Nadużywaniem Substancji ufundowaną przez Fundację Roberta Wooda Johnsona, jak również wiele innych wyróżnień. Instytut Informacji Naukowej umieścił go na liście najczęściej cytowanych naukowców na świecie.

Christopher C. Butler, MD – jest profesorem podstawowej opieki zdrowotnej na Wydziale Nauk o Zdrowiu i Podstawowej Opieki Zdrowotnej im. Nuffielda na Uniwersytecie Oksfordzkim w Wielkiej Brytanii, jak również profesorem Trinity College. Obecnie piastuje stanowisko dyrektora klinicznego Ośrodka Badań Klinicznych nad Podstawową Opieką działającego przy Uniwersytecie Oksfordzkim i przewodniczy zespołowi doradczemu przyznającemu nagrodę Longitude Prize. Przez wiele lat pracował jako lekarz ogólny w południowej Walii. W 2019 roku został nominowany przez własnych pacjentów do nagrody Walijski Lekarz Roku, zaś w 2020 roku otrzymał nagrodę Królewskiego Kolegium Lekarzy Ogólnych w kategorii „Najlepszy artykuł naukowy”. Do jego głównych zainteresowań badawczych należą występujące powszechnie infekcje i komunikacja w ochronie zdrowia, jak również mechanizmy zmiany zachowania. Christopher C. Butler prowadził lub pomagał prowadzić ponad 30 badań klinicznych i opublikował ponad 400 recenzowanych artykułów.

Przedmowa

Drugie wydanie książki pt. „Dialog motywujący w opiece zdrowotnej” jest przeznaczone dla praktyków pierwszego kontaktu, m.in. pielęgniarek, lekarzy, fizjoterapeutów, pracowników socjalnych, terapeutów zajęciowych, stomatologów, dydaktyków, psychologów, trenerów i przedstawicieli kierownictwa placówek opieki zdrowotnej. Tematem publikacji jest umiejętne prowadzenie rozmów mających na celu zmianę trybu życia, a także udzielenie odpowiedzi na pytania: „dlaczego?” i „jak?” dokonać takiej zmiany. Pomysłodawcy koncepcji dialogu motywującego (DM) gruntownie przeredagowali całość tekstu, modyfikując główne założenia terapii i rozszerzając ją o praktyczne sugestie i strategie ukierunkowane na ulepszenie praktyki klinicznej.

Od czasu publikacji pierwszego wydania książki w 2007 roku liczba badań nad DM wzrosła ośmiokrotnie, przy czym ponad 1700 badań klinicznych skupiało się na szerokim zakresie zagadnień zdrowotnych. Rosnący wskaźnik zapadalności na przewlekłe schorzenia, takie jak cukrzyca, choroby serca, gruźlica i HIV/AIDS, sprawił, że koncepcja DM znalazła zastosowanie w dziedzinie promowania zachowań prozdrowotnych i zmiany stylu życia. Nasza wiedza na temat DM i najlepszych sposobów jego wykorzystania była weryfikowana i udoskonalana w praktyce klinicznej oraz podczas warsztatów szkoleniowych dla klinicystów. W niniejszym, drugim wydaniu książki nakreśliliśmy uproszczone założenia metody DM, przedstawionej w oryginalnej formie w podręczniku pt. „Dialog motywujący: jak pomagać ludziom w zmianie” (Miller i Rollnick, 2013), dzięki którym – mamy nadzieję – łatwiej znajdą Państwo sposoby na radzenie sobie z najczęstszymi wyzwaniami.

Dobrostan klinicystów nader często zakłóca presja czasu i wyników. W tym zaktualizowanym wydaniu poświęcamy więcej miejsca usprawnieniu procesu konsultacji, aby zredukować poczucie presji i zwiększyć skuteczność. Zmiana roli „naprawiacza” na rolę „przewodnika” uwalnia od stresu i ciężaru rozwiązywania problemów związanych ze zmianą zachowania, pozwalając pacjentom na większą samodzielność w tym zakresie. Taki zabieg nie tylko poprawi wyniki, lecz także pozwoli na czerpanie przyjemności z codziennej pracy.

Co można znaleźć w tym wydaniu książki? Przede wszystkim połączenie umiejętnego poradnictwa z DM, które pozwoli zespolić Waszą profesjonalną wiedzę z życiową mądrością i motywacją pacjentów, jak również maksymalnie wykorzystać to połączenie. Można w nim również znaleźć nowe, praktyczne sugestie dotyczące udzielania pochwał i afirmacji w codziennej praktyce. W niektórych rozdziałach pojawia się temat łączenia oceny diagnostycznej z DM, bardzo krótkich konsultacji, prowadzenia grup terapeutycznych na bazie DM, jak również sposobów wspierania DM przez kierownictwo placówek ochrony zdrowia, dzięki czemu usługi medyczne staną się bardziej przyjazne odbiorcom.

Podstawowym elementem konstrukcji książki jest dialog kliniczny z komentarzem, który w możliwie najpełniejszy sposób wykorzystuje sytuacje występujące w codziennej praktyce klinicznej, takie jak rozmowa z pacjentem niechętnym do zmiany, motywowanie osoby, której brakuje pewności siebie, a przede wszystkim poruszanie delikatnego tematu zmiany.

Pamiętaliśmy również o zaletach i wyzwaniach związanych z pracą w zawodach pomocowych w społecznościach zmarginalizowanych, w których pacjenci napotykają na każdym kroku zagrożenia zdrowotne i przeszkody na drodze do zmian. Nie istnieje chyba choroba, w przypadku której sposób życia człowieka i dostępne mu zasoby nie miałyby bezpośredniego wpływu na jej przebieg i późniejsze wyzdrowienie. Mamy nadzieję, że dzięki tej książce poczujecie się pewniej w pracy, mimo barier językowych i kulturowych, ponieważ położyliśmy szczególny nacisk na praktyczne działania mające na celu nawiązanie skutecznej komunikacji z ludźmi, często pod presją czasu. Książka zawiera liczne przykłady interakcji praktyków z osobami z innych kultur. Klucz do sukcesu tkwi w przestrzeganiu jednej prostej zasady: ludzie, których spotykacie na swojej drodze, są w pierwszej kolejności ludźmi, w drugiej pacjentami, dlatego pokażcie im, że Wam zależy. Dopiero potem możliwe jest rozwijanie umiejętności.

Jak najlepiej korzystać z tej książki? Sugerujemy przeczytać te części, które wydają się Wam najbardziej pomocne, z jednym zastrzeżeniem: najpierw gruntownie przestudiujcie dwa pierwsze rozdziały, gdyż opisują one istotę DM, podkreślając jednocześnie wielką wagę zmiany w sposobie pomagania pacjentom. Dialog motywujący to styl konsultacji oparty na postawie raczej odległej od tradycyjnej „znajdź i napraw”, która dobrze się sprawdza w leczeniu ostrych objawów medycznych. Przejście na ten styl pracy rozpoczyna się w Was, gdy przestajecie rozwiązywać problemy pacjentów i przyjmujecie sposób myślenia przewodnika, który przede wszystkim pomaga ludziom wykorzystać swoje mocne strony i umiejętności w celu osiągnięcia lepszego zdrowia.

Przyjrzyjmy się niektórym spośród zagadnień poruszanych w książce:

• Lepszy kontakt z pacjentami.

• Bardziej umiejętne poradnictwo.

• Pomoc niezdecydowanemu pacjentowi w rozwianiu jego wątpliwości.

• Poruszanie trudnych tematów.

• Pomoc pacjentom w budowaniu pewności siebie i planowaniu zmian.

• Zmiana środowiska terapeutycznego na bardziej przyjazne pacjentom.

Życzymy Wam powodzenia w rozwijaniu i doskonaleniu stylu pracy i mamy nadzieję, że spodoba się Wam przede wszystkim spojrzenie, jakie prezentuje ta książka. Opierając się na doświadczeniach własnych i innych osób, które włączyły DM do swojej praktyki zawodowej, jesteśmy przekonani, że jeśli przestaniecie starać się rozwiązywać każdy problem pacjenta, Wasze życie stanie się łatwiejsze, a Wasi pacjenci z większą ochotą będą podejmować decyzje dotyczące ich zdrowia.

Uwaga dotycząca języka: pisząc tę książkę, podjęliśmy kilka decyzji językowych i stylistycznych. Na przykład osoby, które leczymy i którym zapewniamy opiekę medyczną, nazywamy „pacjentami”, choć w niektórych miejscach spotkacie wyraz „klienci” lub „ludzie”. W miarę możliwości unikamy stosowania żargonowej, specjalistycznej terminologii.

Stephen Rollnick

William R. Miller

Christopher C. Butler

Przedmowa do wydania polskiego

Oddajemy w Państwa ręce tłumaczenie drugiego, rozszerzonego wydania książki, która powinna trafić w ręce każdego klinicysty chcącego skuteczniej wspierać swoich pacjentów we wprowadzaniu prozdrowotnych zmian. Dialog motywujący to sposób prowadzenia rozmowy oparty na współpracy i partnerstwie. Jego celem jest wydobycie i wzmocnienie wewnętrznej motywacji pacjentów do zmiany. Pomaga im własnymi słowami sprecyzować, czy i jak wprowadzą zmianę w swoim życiu.

Czy w trakcie ograniczonych czasowo wizyt jest miejsce na dialog i motywowanie pacjentów? Czy naszym zadaniem nie jest przedstawienie faktów i zaleceń – i to wszystko, co możemy i powinniśmy zrobić? Dzięki badaniom potwierdzającym skuteczność dialogu motywującego w pracy z pacjentami wiemy, że stosowanie tej metody nie wymaga dodatkowego czasu. Za to zmniejsza obciążenie lekarza, dając więcej przestrzeni pacjentowi, poprawia relację i atmosferę wizyty oraz zapobiega frustracji w przypadku późniejszego braku realizacji zaleceń.

W trakcie edukacji medycznej uczono nas, jak precyzyjnie zebrać wywiad, przeprowadzić badanie fizykalne, przedstawić diagnozę i konkretne zalecenia postępowania. Stosowanie się do tego standardu prowadzenia wizyty zawsze pozostaje priorytetem, zapewnia bezpieczeństwo pacjentowi i chroni nas samych, m.in. przed roszczeniami z powodu nieudzielenia wymaganych informacji.

Niestety nie uczono nas, co robić, jeśli pacjent usłyszał już zalecenia, rozumie je, ale się do nich nie stosuje. Intuicyjnie więc zwiększamy nacisk – przekonujemy, argumentujemy, dajemy dyrektywne wskazówki, chcemy „ratować” pacjenta przed konsekwencjami jego zachowań. Efekt jest odwrotny od oczekiwanego – pacjent mnoży argumenty, dlaczego nie może się zastosować do zaleceń. Brak rezultatów naszych wysiłków powoduje frustrację i może sprzyjać wypaleniu zawodowemu.

W książce, którą trzymacie Państwo w rękach, omówiono na praktycznych przykładach, jak współpracować z pacjentem, aby sam siebie „ratował”, jak po partnersku negocjować i jak wspierać motywację oraz jak postrzegać opór pacjenta jako informację, a nie atak na nasze dobre intencje. Stosując narzędzia dialogu motywującego, skupiamy się na nawiązaniu dobrej relacji, postrzegamy pacjenta przede wszystkim jako osobę, skupiamy się na jego mocnych stronach, a nie na problemach i deficytach. Przekonujemy się, że pacjenci, z którymi do tej pory bardzo trudno było współpracować, są w stanie podjąć mądre decyzje dotyczące własnego życia. Mniej mówimy i przekonujemy, a więcej pytamy i słuchamy, oferując poradę wtedy, gdy jest ona oczekiwana, zamiast się z nią narzucać. A na końcu uzyskujemy lepsze efekty.

Co ważne, stosowanie dialogu motywującego nie wymaga rewolucyjnych zmian w sposobie prowadzenia wizyty. Kluczowe znaczenie mogą mieć małe modyfikacje, takie jak częstsze zadawanie pytań otwartych, uważne słuchanie czy oferowanie porady dopiero wtedy, gdy pacjent sam jej oczekuje.

Lek. Małgorzata Kiljańska

Słowo wstępne Profesor Agnieszki Mastalerz-Migas

Książka „Dialog motywujący w opiece zdrowotnej. Jak skutecznie pomagać pacjentom w zmianie stylu życia”, autorstwa Stephena Rollnicka, Williama R. Millera i Christophera C. Butlera, opracowany w języku polskim pod redakcją naukową lek. Małgorzaty Kiljańskiej, to kompleksowe i przystępne opracowanie na temat dialogu motywującego – metody niezbędnej, aby skutecznie i efektywnie opiekować się pacjentami.

Ta książka to nieocenione źródło wiedzy i praktycznych wskazówek dla lekarzy, którzy chcą skuteczniej wspierać pacjentów w podejmowaniu i utrzymywaniu zdrowych zmian w stylu życia.

W publikacji pokazano, jak dialog motywujący może być efektywnie wykorzystywany w podstawowej opiece zdrowotnej, m.in. w leczeniu chorób przewlekłych oraz w edukacji zdrowotnej i profilaktyce – a przez to przyczyniać się do poprawy wyników zdrowotnych i zmniejszania ryzyka niestosowania się do zaleceń lekarskich. Autorzy zwracają uwagę na to, że kluczem do sukcesu jest nie tylko to, co mówi się pacjentowi, lecz także – przede wszystkim – to, jak prowadzi się rozmowę. Rozwój umiejętności praktyka w zakresie dialogu motywującego przekłada się bezpośrednio na lepszą współpracę i oczekiwane zmiany zachowań pacjentów.

Książka zawiera liczne przykłady dialogów i rozwiązań, które można od razu zastosować w codziennej praktyce lekarskiej, co jest szczególnie cenne w kontekście ograniczonego czasu wizyty. Jest to zatem praktyczny przewodnik łączący teorię z zastosowaniami klinicznymi.

Lektura książki inspiruje do rozwijania własnych kompetencji komunikacyjnych, których niestety podczas studiów się nie uczy i których niedobór powoduje frustrację u wielu medyków. Polecam tę książkę wszystkim lekarzom, pielęgniarkom i innym profesjonalistom medycznym, którym zależy na oferowaniu wysokiej jakości opieki i skutecznym pomaganiu pacjentom w dokonywaniu trwałych zmian zdrowotnych.

Prof. dr hab. n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas

Słowo wstępne Profesor Aldony Katarzyny Jankowskiej

Sięgając po Dialog motywujący w opiece zdrowotnej autorstwa Stephena Rollnicka, Williama R. Millera i Christophera C. Butlera, miałam poczucie, że to książka, na którą czekałam od dawna. Nie jest to kolejny podręcznik o komunikacji z pacjentem. To zaproszenie do zmiany myślenia na temat relacji lekarz–pacjent – do odrzucenia paternalistycznych schematów i spojrzenia na rozmowę z chorym jak na wspólne poszukiwanie, a nie jednostronne instruowanie. Lekarz przestaje być „naprawiaczem” – staje się przewodnikiem, który pomaga pacjentowi samodzielnie określić cele, sposób i tempo zmian. To podejście ma udowodnioną skuteczność, m.in. w leczeniu chorób przewlekłych, uzależnień czy w działaniach profilaktycznych.

Dialog motywujący w opiece zdrowotnej ukazuje się w Polsce w niezwykle ważnym momencie. Współczesny, dynamiczny rozwój sztucznej inteligencji i jej zastosowań w medycynie – zwłaszcza w zakresie wspomagania diagnostyki i podejmowania decyzji klinicznych – sprawia, że rośnie znaczenie kompetencji komunikacyjnych lekarzy. Umiejętność wspierania pacjenta, budowania z nim relacji i towarzyszenia mu w procesie zmiany staje się równie ważna jak trafna diagnoza. Sztuczna inteligencja może dostarczyć świetnych analiz i zaleceń zgodnych z EBM, ale to człowiek, który wysłucha i zada właściwe pytania, zdobywa zaufanie niezbędne w procesie leczenia.

Książka przedstawia przebadaną i szeroko stosowaną w praktyce metodę dialogu motywującego (DM). Autorzy prowadzą czytelnika krok po kroku przez cztery procesy DM: angażowanie, ukierunkowanie, wywoływanie i planowanie. Znajdziemy tu nie tylko spójną teorię, lecz także konkretne przykłady z praktyki oraz scenariusze rozmów – żywe, realistyczne, w których można odnaleźć siebie i swoich pacjentów.

Warto podkreślić, że polskie wydanie, pod redakcją naukową Małgorzaty Kiljańskiej, to coś więcej niż tłumaczenie. To przemyślana adaptacja, z dbałością o precyzję terminologiczną i dostosowanie do realiów współczesnej polskiej opieki zdrowotnej. Przykłady, język i odniesienia do praktyki POZ oraz czasu trwania wizyt sprawiają, że książka staje się autentycznym narzędziem wsparcia w codziennej pracy. Także tej najtrudniejszej – z pacjentem sceptycznym, zniechęconym czy nieufnym.

W praktyce bywa tak, że niektórzy pacjenci mówią „tak, tak”, a nic nie zmieniają. Inni kręcą głową, a potem zostają i współpracują z lekarzem przez lata. Co sprawia, że jedni chcą się leczyć, a inni nie? Ta książka daje odpowiedź, a także narzędzia i język, dzięki którym trudne rozmowy przestają być frustrujące, a stają się naprawdę skuteczne.

Dialog motywujący to nie tylko metoda – to sposób mówienia do ludzi tak, by poczuli, że mogą i są gotowi. A dla lekarza – sposób, by nie dźwigać wszystkiego samotnie. To przypomnienie, że w opiece medycznej wciąż najważniejsze jest spotkanie człowieka z człowiekiem.

W dobie sztucznej inteligencji, która analizuje dane szybciej niż człowiek, Dialog motywujący w opiece zdrowotnej pozostaje książką nie tylko praktyczną, lecz także głęboko dydaktyczną. Powinna ona trafić w ręce studentów, lekarzy, pielęgniarek i psychologów – niezależnie od etapu kariery – jako przypomnienie, że czasem najważniejsze jest po prostu uważne wysłuchanie chorego.

Warto przeczytać.

Dr hab. n. med. Aldona Katarzyna Jankowska, prof. UMK

Podziękowania

Niezwykle pomocni przy pisaniu tej książki byli członkowie Sieci Trenerów Dialogu Motywującego (Motivational Interviewing Network of Trainers – MINT), którzy stale podsuwali nowe pomysły, oferując jednocześnie wiele form wsparcia. Treść tej książki w dużej mierze ukształtowały rozmowy z przyjaciółmi i kolegami po fachu z całego świata.

Inspiracji do poszukiwania nowych sposobów niesienia pomocy praktykom pracującym pod presją w placówkach o niskim poziomie zasobów w zmarginalizowanych społecznościach dostarczyli nasi południowoafrykańscy przyjaciele: Goodman Sibeko, Loren Human, Fergus Ashburner, Zelra Malan i Shaheema Allie. W kwestii wątpliwości dotyczących szczepionek współpracował z nami wspaniały zespół: Damara Gutnick, Alessandro Diana, Arnaud Gagneur, Patrick Bethiuame, Judith Carpenter i Lynn Williams. Szczególne podziękowania należą się Ninie Gobat za sporządzenie planu pracy i określenie obszarów badań. Swój cenny czas ofiarowali nam: Nathan Wood, Pip Mason, Mike Porteous, Judith Carpenter i Paul Warren, dając świeże spojrzenie na różne sprawy. Naszą inspiracją, i nie tylko inspiracją, był również Shaun Shelly, poświęcający uwagę temu, co powinna obejmować niesiona pomoc.

Na osobne podziękowania zasługują pracownicy wydawnictwa The Guilford Press, zawsze uprzejmi i kompetentni, którzy gładko przeprowadzili nas przez proces pisania i produkcji.

PROLOG

Wszyscy praktycy znają sytuację, w której zachęcamy pacjenta do zmiany danego zachowania i spotykamy się z ambiwalentną reakcją lub nawet odmową. Ten dylemat jest powszechny, podobnie jak wysiłki zmierzające do przekonania ludzi do porzucenia określonych zachowań. Problem w tym, że samo mówienie innym, co mają robić, zwykle nie wystarcza do zmotywowania ich do działania. W czasie pandemii dodatkowym ciężarem dla pracownika ochrony zdrowia były wątpliwości dotyczące szczepionek, będące chyba najlepszym przykładem ambiwalencji, jaki kiedykolwiek istniał. Temat zmiany zachowania to nie temat niszowy.

Efektem rewolucji w dziedzinie genetyki i biomarkerów jest początek nowych i lepiej ukierunkowanych terapii w opiece zdrowotnej. Zdumiewa, jak wiele problemów zdrowotnych uważanych zaledwie dekadę temu za nieuleczalne można dzisiaj załagodzić, a nawet wyleczyć, prowadząc regularny tryb życia. Dzięki nowym technologiom i procedurom obserwujemy ogromny postęp w walce z chorobami. Wszystkie te osiągnięcia potwierdzają jednak coś, o czym wszyscy wiemy, a mianowicie to, że prawdziwym przełomem na drodze do lepszego zdrowia i zrównoważonej opieki medycznej będzie zmiana własnych zachowań zdrowotnych. Większości z nas nie uchroni przed problemami samo korzystanie z łatwo dostępnych cudownych terapii.

Nowsze technologie medyczne nie są oczywiście potrzebne, aby ustalić, co powoduje, że chorujemy, a co sprawi, że wyzdrowiejemy. Palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu, siedzący tryb życia i niewłaściwa dieta to przyczyny większości przedwczesnych zachorowań i zgonów, jak również zwiększonych wydatków na opiekę zdrowotną w krajach rozwiniętych. Ludzkie zachowania mają niemal wyłączny wpływ na choroby zakaźne.

Można by się pokusić o pytanie: czy istnieje choć jedna choroba, schorzenie czy stan, którym nie można zapobiec lub których nie można złagodzić dzięki zmianie myślenia lub zachowania? Dostępne dowody naukowe wskazują, że cierpienie spowodowane przewlekłym bólem można znacznie zmniejszyć poprzez zwiększenie aktywności, siły i sprawności fizycznej. Zakażeniu wirusem HIV można zapobiegać dzięki stosowaniu prezerwatyw lub profilaktyce poekspozycyjnej (PEP, post-exposure prophylaxis), a codzienne przyjmowanie leków w dużej mierze powstrzymuje rozwój choroby. Redukcja masy ciała, rzucenie palenia, ruch i zdrowe odżywianie mogą złagodzić przebieg cukrzycy, raka i chorób układu krążenia lub im zapobiec. Grypie zapobiegniemy poprzez szczepienia i mycie rąk, a w przypadku choroby Huntingtona i demencji najskuteczniejszą interwencją wydaje się zmiana zachowania. Dopóki osoby cierpiące na depresję nie zaczną myśleć i postępować inaczej, macki choroby zazwyczaj będą je z powrotem wciągać w swój okrutny uścisk.

Biorąc pod uwagę stopień rozpowszechniania informacji zdrowotnych przez lekarzy, media społecznościowe i wiele innych źródeł, jest jasne, że niewiele osób wybiera niezdrowe zachowania z czystej niewiedzy. Większość niezdrowych zachowań ma dla jednostek zarówno swoje plusy, jak i minusy. Na przykład palenie jest jedną z najbardziej toksycznych rzeczy, jakie można zrobić swojemu ciału; jednak dla wielu osób pozostaje ono użytecznym środkiem odstresowującym, aktem autonomii i nagrodą, pomocą w odchudzaniu i jednym z nielicznych sposobów na relaks. W latach 70. XX wieku krótkie porady udzielane pacjentom przez lekarzy ogólnych, aby ci pierwsi rzucili palenie, przyniosły niewielkie, ale istotne korzyści na poziomie populacji. Obecnie jednak jest niewielu palaczy, którzy są nieświadomi zagrożeń dla zdrowia oraz dezaprobaty dla ich nałogu ze strony przedstawicieli profesji lekarskiej i społeczeństwa. Tym, którzy w dalszym ciągu palą, nie brakuje informacji. Znają ryzyko, a mimo to czerpią korzyści z palenia. Odkryliśmy, że bez względu na to, jak głęboko zakorzenione jest niezdrowe zachowanie, osoba, która je podejmuje, ma do niego w jakimś sensie ambiwalentny stosunek.

Mówienie ludziom, co jest dla nich dobre, często skutkuje – w najlepszym przypadku – brakiem reakcji, zaś w najgorszym – jeszcze silniejszym utrwaleniem niezdrowych zachowań. Dysponując tą wiedzą, co mamy zrobić? W jaki sposób klinicyści mogą sprostać wyzwaniu, jakim jest pomaganie ludziom w rozważaniu wprowadzenia zmian odpowiednich do ich stanu zdrowia? W jaki sposób lekarze mogą złagodzić własną frustrację wywołaną uporem pacjentów w trwaniu przy rzeczach, o których wiadomo, że im zaszkodzą? Postępy w tej kwestii pozostaną ograniczone i tymczasowe, dopóki nasi klienci i pacjenci nie chwycą byka za rogi i nie wezmą pełnej odpowiedzialności za własne problemy związane ze zmianą zachowania. Czy klinicyści mogą pomóc pacjentom odblokować ich unikalne, indywidualne spojrzenie i kreatywną energię, umożliwiając im stanie się własnymi lekarzami, którzy następnie sami będą wiedzieli, jak się wyleczyć?

DO PRZEMYŚLENIA ▶ Na linii frontu

Wspieranie lekarzy klinicystów, którzy pracują w odległych miejscach, w działaniach na rzecz osób znajdujących się w trudnej sytuacji jest kwestią życia i śmierci na rozległych obszarach Afryki i innych kontynentów. Nasze zainteresowanie metodą DM wynika z jej adaptowalności i znaczenia dla nawiązania relacji angażującej pacjentów, którzy w przeciwnym razie byliby narażeni na rezygnację z leczenia. W przypadku takich chorób jak gruźlica, HIV/AIDS i cukrzyca zachowania związane ze stylem życia przenikają się wzajemnie, co oznacza, że lekarzom grozi wypalenie zawodowe, jeśli jedyną rzeczą, jaką robią, jest ciosanie pacjentom kołków na głowie.

GOODMAN SIBEKO, MD, PhD

Dialog motywujący (DM) to sposób na skuteczne, empatyczne i umiejętne radzenie sobie z taką sytuacją. Nie jest to panaceum, ale metoda ta może z powodzeniem zostać włączona do codziennej praktyki.

CZĘŚĆ I
WPROWADZENIE DO DIALOGU MOTYWUJĄCEGO

Istota DM była dla nas jasna od samego początku 40 lat temu: lepsze wyniki można uzyskać, jeśli wywiera się mniejszą presję zmiany, jeśli unika się szufladkowania i oceniania pacjenta, a zamiast tego daje mu się możliwość, by sam opowiedział, dlaczego i jak może się zmienić, w razie potrzeby służąc jak najlepszą radą. Ogromną pomoc dla pacjenta stanowi skuteczne narzędzie, którym jest empatyczne słuchanie.

W dwóch początkowych rozdziałach przedstawiamy zarys niniejszej książki, opisując fundamenty, na których opiera się DM (rozdział 1), a następnie omawiając, jak wygląda i działa ta metoda (rozdział 2). Jeśli niektóre elementy są Ci znane, to dobry znak – nie będziesz musiał całkowicie zmieniać swojego stylu konsultacji, wystarczy wprowadzić poprawki. Niewielkie zmiany mogą mieć ogromny wpływ, podobnie jak korekta kroków w tańcu lub chwytu rakiety tenisowej.

Realizację metody DM należy zacząć od sposobu myślenia, ponieważ to determinuje wszystko inne: trzeba postrzegać pacjentów w pierwszej kolejności jako ludzi, a następnie jako pacjentów obdarzonych pewnymi mocnymi stronami i mądrością, na

których można budować i które można wykorzystać. Należy porzucić tzw. styl przywódczy, czyli podejście „znajdź i napraw”, zastępując je tym, co w rozdziale 1 nazywamy stylem prowadzenia. Dialog motywujący jest zakorzeniony właśnie w takim sposobie pomagania ludziom, którego efekty można dostrzec w pracy utalentowanych przewodników, takich jak nauczyciele, trenerzy sportowi i rodzice. Nic więc dziwnego, że metoda DM wydaje się znajoma. Połączenie znanych uprzednio składników w DM nadaje moc, precyzję i celowość rozmowie o zmianach, w której – mamy nadzieję – będziesz coraz lepszy. Sposób, w jaki rozmawiamy z ludźmi, jest równie ważny jak to, co im mówimy.