© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Alicja Wiercińska-Drapało, prof. dr hab. n. med. Adam Antczak

Wydawca: Joanna Szejba

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Elżbieta Kossarzecka

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Hubert Grajczak

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24841-3

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.182

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Fragment

Wykaz wybranych skrótów

1. Ogólne zasady wakcynologiczne – Michał Rząd, Aneta Nitsch-Osuch

1.1. Wstęp

1.2. Krótka historia szczepień

1.3. Czym jest szczepionka?

1.4. Rodzaje szczepionek

1.4.1. Szczepionki skojarzone

1.5. Zasady oceny skuteczności szczepień

1.6. Odstępy pomiędzy dawkami szczepionki

1.6.1. Skrócenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki

1.6.2. Wydłużenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki

1.6.3. Zalecane odstępy pomiędzy różnymi szczepionkami

1.7. Koadministracja szczepionek

1.8. Najczęstsze pytania i wątpliwości

2. Program Szczepień Ochronnych – Aneta Nitsch-Osuch, Katarzyna Lewtak, Dagmara Pokorna-Kałwak, Alicja Jazienicka, Mateusz Babicki, Magdalena Krysińska-Pisarek

2.1. Wprowadzenie (Aneta Nitsch-Osuch)

2.2. Szczepienia obowiązkowe realizowane w ramach PSO (stan na rok 2026)

2.2.1. Szczepienie przeciw WZW B (Katarzyna Lewtak)

2.2.2. Szczepienie przeciw gruźlicy (Katarzyna Lewtak)

2.2.3. Szczepienie przeciw rotawirusom (Katarzyna Lewtak)

2.2.4. Szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi (Katarzyna Lewtak)

2.2.5. Szczepienie przeciw poliomyelitis (Katarzyna Lewtak)

2.2.6. Szczepienia przeciw Haemophilus influenzae typu B (Dagmara Pokorna-Kałwak, Alicja Jazienicka)

2.2.7. Szczepienia przeciw pneumokokom (Mateusz Babicki, Dagmara Pokorna-Kałwak)

2.2.8. Szczepienia przeciw odrze, śwince i różyczce (Dagmara Pokorna-Kałwak, Alicja Jazienicka)

2.3. Szczepienia zalecane

2.3.1. Szczepienie przeciw ospie wietrznej (Katarzyna Lewtak)

2.3.2. Szczepienie przeciw meningokokom (Katarzyna Lewtak)

2.3.3. Szczepienie przeciw HPV (Katarzyna Lewtak)

2.3.4. Szczepienie przeciw WZW A (Katarzyna Lewtak)

2.3.5. Szczepienie przeciw grypie (Aneta Nitsch-Osuch, Magdalena Krysińska-Pisarek)

3. Szczepienia dorosłych – Aleksander Biesiada, Justyna Ledwoch, Mateusz Babicki, Hanna Laudy-Wiaderny, Aneta Nitsch-Osuch, Agnieszka Mastalerz-Migas

3.1. Wstęp

3.2. Jak opracować kalendarz szczepień dla osoby dorosłej?

3.3. Gdzie szukać informacji o wykonanych szczepieniach?

3.4. Jak postępować w przypadku braku dokumentacji szczepień?

3.5. Szczepienia dorosłych zalecane i obowiązkowe

3.5.1. Obowiązkowe szczepienia w określonych grupach ryzyka

3.5.2. Obowiązkowe szczepienia ochronne przeciw WZW B

3.5.3. Obowiązkowe szczepienia poekspozycyjne

3.6. Czy szczepienia dorosłych są bezpłatne lub refundowane?

3.7. Organizacja szczepień osób dorosłych

3.7.1. Organizacja szczepienia zalecanego w POZ

3.7.2. Przykładowe warianty organizacji szczepienia zalecanego

3.8. Kwalifikacja do szczepienia osób dorosłych

3.8.1. Kto może przeprowadzić kwalifikację do szczepienia u dorosłego pacjenta?

3.8.2. Na co należy zwrócić uwagę podczas kwalifikacji pacjenta dorosłego do szczepienia?

3.8.3. Ocena przeciwwskazań do szczepień

3.8.4. Edukacja pacjenta i zgoda na szczepienie

3.9. Sprawozdawczość szczepień

3.9.1. Jakie informacje powinny znaleźć się w e-Karcie Szczepień?

3.10. Dobór szczepień do sytuacji klinicznej

3.10.1. Szczepienia a wiek

3.10.2. Szczepienia a choroby przewlekłe

3.10.3. Szczepienia osób z zaburzoną odpornością

3.11. Szczepienia w programie „Moje Zdrowie”

3.12. Szczepienia w opiece koordynowanej

3.13. Szczepienia zalecane dorosłym

3.13.1. Szczepienie przeciw pneumokokom (Mateusz Babicki, Agnieszka Mastalerz-Migas, Aleksander Biesiada)

3.13.2. Epidemiologia

3.13.3. Dostępne preparaty

3.13.4. Schemat szczepienia

3.14. Szczepienie przeciw RSV (Justyna Ledwoch, Agnieszka Mastalerz-Migas)

3.14.1. Sytuacja epidemiologiczna

3.14.2. Schemat szczepienia

3.14.3. Szczepionki dostępne w Polsce

3.14.4. Informacje dodatkowe

3.15. Szczepienie przeciw półpaścowi (Justyna Ledwoch, Agnieszka Mastalerz-Migas)

3.15.1. Sytuacja epidemiologiczna

3.15.2. Schemat szczepienia

3.15.3. Szczepionki dostępne w Polsce

3.16. Szczepienia przeciw HPV (Aneta Nitsch-Osuch)

3.17. Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (Aneta Nitsch-Osuch)

3.17.1. Epidemiologia

3.17.2. Schemat szczepienia

3.18. Szczepienia przeciw meningokokom (Aneta Nitsch-Osuch)

3.18.1. Schemat szczepienia

3.18.2. Dostępne preparaty

3.19. Szczepienie przeciw grypie (Aneta Nitsch-Osuch)

3.19.1. Epidemiologia

3.19.2. Szczepionki przeciw grypie dostępne w Polsce

3.20. Szczepienia przeciw odrze, śwince, różyczce (Aneta Nitsch-Osuch)

3.21. Szczepienia przeciw ospie wietrznej (Aneta Nitsch-Osuch)

3.22. Szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (Hanna Laudy-Wiaderny)

3.23. Szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (Aneta Nitsch-Osuch)

3.24. Szczepienia przeciw COVID-19 (Hanna Laudy-Wiaderny)

3.24.1. Szczepionki dostępne w Polsce i schemat szczepienia

Schematy szczepień u osób dorosłych – Aleksander Biesiada, Justyna Ledwoch

1. Schemat szczepienia przeciw grypie

2. Schemat szczepienia przeciw pneumokokom

3. Schemat szczepienia przeciw COVID-19

4. Schemat szczepienia przeciw RSV

5. Schemat szczepienia przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi

6. Schemat szczepienia przeciw ospie wietrznej

7. Schemat szczepienia przeciw półpaścowi

8. Schemat szczepienia przeciw HPV

9. Schemat szczepienia przeciw odrze, śwince i różyczce

10. Schemat szczepienia przeciw Heamophilus influenzae typu B

11. Schemat szczepienia przeciw poliomyelitis

12. Schemat szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu

13. Schemat szczepienia przeciw meningokokom

14. Schemat szczepienia przeciw WZW A

15. Schemat szczepienia przeciw WZW B

4. Szczepienia kobiet w ciąży, przed planowaną ciążą oraz w okresie połogu i laktacji – Aneta Nitsch-Osuch, Monika Zasztowt-Sternicka

4.1. Szczepienia przed planowaną ciążą

4.1.1. Szczepienie przeciw odrze, śwince, różyczce (MMR)

4.1.2. Szczepienie przeciw ospie wietrznej

4.1.3. Szczepienie przeciw WZW B

4.2. Szczepienia zalecane do wykonania w czasie ciąży

4.2.1. Szczepienie przeciw krztuścowi

4.2.2. Szczepienie przeciw grypie

4.2.3. Szczepienie przeciw syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV)

4.2.4. Szczepienie przeciw COVID-19

4.2.5. Szczepienia możliwe do wykonania w ciąży

4.2.6. Szczepienia konieczne do wykonania w ciąży

4.3. Szczepienia przeciwwskazane do wykonania w czasie ciąży

4.4. Szczepienia kobiet po porodzie

5. Szczepienia w medycynie podróży – Mateusz Babicki, Dagmara Pokorna-Kałwak

5.1. Wstęp

5.2. Szczepienie przeciw WZW A

5.3. Szczepienie przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi

5.4. Szczepienia przeciw poliomyelitis

5.5. Szczepienie przeciw durowi brzusznemu

5.5.1. Dostępne preparaty

5.5.2. Schemat szczepienia

5.6. Szczepienie przeciw cholerze

5.7. Szczepienie przeciw żółtej gorączce

5.7.1. Przeciwwskazania

5.8. Szczepienie przeciw japońskiemu zapaleniu mózgu

5.9. Szczepienie przeciw dendze

5.10. Szczepienie przeciw Chikungunyi

5.10.1. Przeciwwskazania

5.11. Szczepienie przeciw wściekliźnie

5.11.1. Szczepienie przedekspozycyjne przeciw wściekliźnie

5.11.2. Szczepienie poekspozycyjne

5.12. Najczęstsze pytania i wątpliwości

6. Szczepienia pracownicze – Aneta Nitsch-Osuch, Magdalena Krysińska-Pisarek

6.1. Akty prawne regulujące szczepienia pracownicze

6.2. Dlaczego warto szczepić pracowników?

6.3. Rodzaje szczepień pracowniczych

6.4. Szczepienia rekomendowane wybranym grupom pracowników

6.4.1. Szczepienia pracowników ochrony zdrowia

6.4.2. Szczepienia pracowników sektora edukacji i opieki społecznej

6.4.3. Szczepienia pracowników sektora turystycznego

6.4.4. Szczepienia pracowników sektora gastronomicznego

6.4.5. Szczepienia pracowników sektora komunalnego

6.4.6. Szczepienia pracowników sektora rolnego i leśnego

6.4.7. Szczepienia pracowników sektora transportu i budownictwa

6.5. Najczęstsze pytania i wątpliwości

7. Strategia kokonowa szczepień – Aneta Nitsch-Osuch

7.1. Strategia kokonowa w zapobieganiu krztuścowi

7.2. Strategia kokonowa w zapobieganiu grypie

7.3. Czy strategię kokonową szczepień można zastosować w profilaktyce innych chorób zakaźnych?

7.4. Strategia kokonowa a odporność środowiskowa

8. Profilaktyka poekspozycyjna chorób zakaźnych – Aneta Nitch-Osuch, Martyna Szwejkowska

8.1. Odra – postępowanie poekspozycyjne

8.2. Ospa wietrzna – postępowanie poekspozycyjne

8.2.1. Profilaktyka poekspozycyjna

8.3. Wścieklizna – postępowanie poekspozycyjne

8.4. Wirusowe zapalenie wątroby typu A – profilaktyka poekspozycyjna

8.5. Inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) – postępowanie poekspozycyjne

8.6. Tężec – profilaktyka poekspozycyjna

8.7. Krztusiec – profilaktyka poekspozycyjna

8.8. Wirusowe zapalenie wątroby typu B – profilaktyka poekspozycyjna

8.9. Zakażenia wirusem HIV – profilaktyka poekspozycyjna

8.10. Podsumowanie

9. Mity na temat szczepień i szczepionek – Aleksander Biesiada, Agnieszka Mastalerz-Migas

9.1. Mity dotyczące składników szczepionek

9.1.1. Tiomersal

9.1.2. Grafen

9.1.3. Adiuwanty

9.1.4. „Ludzkie” linie komórkowe

9.2. Mity dotyczące działań niepożądanych po szczepieniach

9.2.1. Zespół Guillaina-Barrégo (GBS)

9.2.2. Stwardnienie rozsiane

9.2.3. Szczepionki powodują lub zaostrzają przebieg astmy i alergii

9.2.4. Szczepionki powodują nowotwory

9.2.5. Zespół przewlekłego zmęczenia po szczepieniu przeciw HPV

9.2.6. Zapalenie mięśnia sercowego

9.2.7. Wpływ szczepień na płodność

9.2.8. Autyzm

9.2.9. Obniżenie odporności

9.3. Mity dotyczące przeciwwskazań do szczepień

9.3.1. Upały i mrozy

9.3.2. Przebyta w przeszłości reakcja anafilaktyczna

9.3.3. Karmienie piersią

9.3.4. Niepożądane odczyny poszczepienne

9.3.5. Infekcja lub antybiotykoterapia

9.3.6. Kontakt z osobą chorą

9.3.7. Wcześniactwo

9.3.8. Okres rekonwalescencji po chorobie

9.4. Liczby osób uchylających się od szczepień

9.5. Postawy wahające się a zdecydowani przeciwnicy szczepień

10. Jak rozmawiać o szczepieniach? – Antonina Doroszewska, Iwona Drozdowska

10.1. Rozpoznanie postawy pacjenta/opiekuna

10.2. Zaufanie, bezpieczna atmosfera rozmowy

10.3. Poznanie perspektywy pacjenta

10.4. Przekazywanie informacji

10.5. Wspólne podejmowanie decyzji

10.6. Podsumowanie rozmowy

10.7. Czego nie robić podczas rozmowy o szczepieniach?

10.8. Przykład rozmowy z rodzicem dziecka

10.9. Przykład rozmowy z dorosłą pacjentką

10.10. Podsumowanie

11. Niepożądane odczyny poszczepienne – Izabela Kucharska

11.1. Monitorowanie niepożądanych odczynów poszczepiennych

11.2. Definicja niepożądanego odczynu poszczepiennego

11.3. Rodzaje niepożądanych odczynów poszczepiennych i kryteria ich rozpoznawania

11.4. Obowiązek i sposób zgłaszania niepożądanych odczynów poszczepiennych

11.5. Sposób prowadzenia rejestru zgłoszeń niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz udostępniania danych nim objętych

11.6. Fundusz kompensacyjny

11.7. Zgłaszanie niepożądanych działań leków

12. Aspekty prawne i organizacja szczepień w Polsce – Izabela Kucharska

12.1. Przepisy dotyczące przeprowadzania i organizacji szczepień w Polsce

12.2. Ogólne zasady przeprowadzania szczepień

12.3. Kwalifikacje osób przeprowadzających szczepienia

12.4. Obowiązek szczepień ochronnych i szczepienia obowiązkowe

12.5. Egzekwowanie obowiązku szczepień

12.6. Fundusz kompensacyjny

12.7. Szczepienia zalecane

12.8. Dokumentowanie szczepień

12.9. Sprawozdawczość z realizacji szczepień ochronnych

12.10. Ogólne zasady organizacji szczepień

12.11. Rezerwa przeciwepidemiczna

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy

prof. dr hab. n. med. Aneta Nitsch-Osuch

Zakład Medycyny Społecznej i Zdrowia Publicznego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas, prof. UMW

Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

***

dr n. med. Mateusz Babicki

Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr n. med. Aleksander Biesiada

Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński

lek. Alicja Jazienicka

Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Centrum Medyczne AD-MED we Wrocławiu

dr n. o zdr. Magdalena Krysińska-Pisarek

Zakład Medycyny Społecznej i Zdrowia Publicznego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. o zdr. Izabela Kucharska

Zastępca Głównego Inspektora Sanitarnego

Główny Inspektorat Sanitarny w Warszawie

lek. Hanna Laudy-Wiaderny

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Zofia Ledwoch

NZOZ Kraków Południe w Krakowie

dr n. med. Katarzyna Lewtak

Zakład Medycyny Społecznej i Zdrowia Publicznego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Dagmara Pokorna-Kałwak

Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

lek. Michał Rząd

Zakład Medycyny Społecznej i Zdrowia Publicznego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Martyna Szwejkowska

Oddział Kliniczny Obserwacyjno-Izolacyjny i Pediatrii w Samodzielnym Publicznym Szpitalu Klinicznym w Warszawie

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Monika Zasztowt-Sternicka

Zakład Medycyny Społecznej i Zdrowia Publicznego

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Wykaz wybranych skrótów

ACIP (Advisory Committee on Immunization Practices) – Amerykański Komitet Doradczy

ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists) – Amerykańskie Kolegium Położników i Ginekologów

AZS – atopowe zapalenie skóry

BCG (Bacillus Calmette-Guérin) – „żywe” szczepionki przeciw gruźlicy

CCI – Charlson Comorbidity Index

CFR (coronary flow reserve) – wysoka rezerwa przepływu wieńcowego

ChPL – charakterystyka produktu leczniczego

CVD (cardiovascular disease) – choroby sercowo-naczyniowe ds. Szczepień

DTP – skojarzona szczepionka przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi dla niemowląt i dzieci

ECDC (Centers for Disease Control and Prevention) – Komitet Doradczy do spraw Szczepień Europejskiego Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób

EDM – elektroniczna dokumentacja medyczna

EMA – Europejskia Agencja Leków

ETEC – łac. enterotoxigenic Escherichia coli

ETF – Emergency Task Force

FDA – Food and Drug Administration

GKS – glikokortykosteroidy

GPI – Global Pertussis Initiative

HAV – szczepionka przeciw wirusowi WZW A

HBIG – ludzka immunoglobulina przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B

HBV (hepatitis B virus) – wirus zapalenia wątroby typu B

HD (high dose) – szczepionka zawierająca zwiększoną dawkę antygenów

Hib – łac. Haemophilus influenzae

HIV (human immunodeficiency virus) – ludzki wirus niedoboru odporności

HPV – (human papillomavirus) – wirus brodawczaka ludzkiego

HSCT – (hematopoietic stem cel transplantation) – przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych

IChM – inwazyjna choroba meningokokowa

IChP – inwazyjna choroba pneumokokowa

IPV (inactivated poliovirus vaccine) – „zabita” szczepionka przeciw polio

IVIG (intravenous immune globulin) – immunoglobulina dożylna

JCVI – Joint Committee on Vaccination and Immunisation

KZM – kleszczowe zapalenie mózgu

LIT – immunoglobulina przeciwtężcowa

MDR (multiple drug resistance) – wysoka oporność na dostępne antybiotyki

MMR (measles, mumps, rubella) – „żywe” szczepionki przeciw odrze/śwince/różyczce

MPZ – Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne

NOP – niepożądane odczyny poszczepienne

OIT – oddział intensywnej terapii

PEP – profilaktyka poekspozycyjna

PMR – płyn mózgowo-rdzeniowy

POChP – przewlekła obturacyjna choroba płuc

POZ – podstawowa opieka zdrowotna

PPIS – państwowy powiatowy inspektorat sanitarny

PSO – Program Szczepień Ochronnych

PSSE – Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna

PTW – Polskie Towarzystwo Wakcynologii

RABV – rabies virus

RSV (respiratory syncytial virus) – syncytialny wirus oddechowy

RV – rotawirusy

SCID (severe combined immunodeficiency) – ciężki złożony niedobór odporności

SMA (spinal muscular atrophy) – rdzeniowy zanik mięśni

STIKO – Standing Committee on Vaccination

T – nieskojarzona szczepionka przeciw tężcowi

Td – skojarzona szczepionka przeciw tężcowi i błonicy dla młodzieży i dorosłych zawierająca zmniejszoną dawkę toksoidu błonicy

Tdap – skojarzona szczepionka przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi dla młodzieży i dorosłych zawierająca zmniejszoną dawkę toksoidu błonicy i antygenów krztuśca

TIV (total intravenous anaesthesia) – znieczulenie całkowicie dożylne

VDPV (vaccine-derived poliovirus) – wirus polio pochodzenia szczepionkowego

VITT (vaccine-induced thrombotic thrombocytopenia) – odczyn poszczepienny – incydenty zakrzepowo-zatorowe

VZV (varicella zoster virus) – wirus ospy wietrznej i półpaśca w wieku przedszkolnym

WHO (World Health Organization) – Światowa Organizacja Zdrowia

WZW – wirusowe zapalenie wątroby

YEL-AND (yellow fever vaccine-associated neurotropic disease) – choroba neurotropowa związana ze szczepieniem przeciw żółtej febrze

YEL-AVD (yellow fever vaccine-associated viscerotropic disease) – choroba trzewna związana ze szczepieniem przeciw żółtej febrze

ZGB – zespół Guillaina-Barrégo

1.
Ogólne zasady wakcynologiczne

Michał Rząd, Aneta Nitsch-Osuch

1.1. Wstęp

Choroby zakaźne towarzyszą ludzkości od początków jej historii. Niektóre zanikają, inne powracają, a jeszcze kolejne zaczynają pojawiać się jako zupełnie dotąd nieznane. Wbrew przewidywaniom z czasów XIX w. wydaje się, że historia człowieka na zawsze będzie powiązana z walką z patogenami, które w miarę upływu czasu ewoluują oraz adaptują się do nowych warunków. Dzieje medycyny znają wiele przełomowych momentów w rozwoju prac nad wyeliminowaniem groźnych czynników chorobotwórczych. Takimi kamieniami milowymi były np. odkrycie penicyliny, wykorzystanie promieni rentgenowskich w diagnostyce, identyfikacja bakterii jako źródła zakażeń, a także wynalezienie szczepień ochronnych. Charakterystykę i znaczenie tych ostatnich chcemy Państwu przybliżyć poprzez prezentowaną publikację, do lektury której zapraszamy.

1.2. Krótka historia szczepień

Epidemia ospy prawdziwej w XVIII w. odpowiadała za zgony przeszło 40 mln ludzi. Ówcześni medycy nie znali przyczyny powstania ani metod jej skutecznego leczenia. W 1796 r. angielski lekarz, Edward Jenner, zaobserwował, że niektórzy mieszkańcy wiosek, pracujący przy udoju krów łagodniej przechodzą ospę prawdziwą. Oprócz wykonywanych obowiązków osoby te łączyła jeszcze jedna cecha – wszystkie przebyły łagodniejszą w przebiegu ospę krowią, czyli tzw. krowiankę (łac. variola vaccina). Jenner postanowił przeprowadzić ryzykowny eksperyment (który w obecnych realiach byłby nie do zaakceptowania przez żadną z komisji bioetycznych) polegający na przeniesieniu ropy od chorego na ospę krowią na nacięcia na ramieniu u ośmioletniego chłopca. Dziecko w sposób łagodny przechorowało krowiankę, jednocześnie nabywając odporność na zachorowanie na ospę prawdziwą. Eksperyment Jennera, kontrowersyjny nawet we współczesnych jemu czasach, dał początek szczepieniom ochronnym. Metoda angielskiego lekarza, nazywana wakcynacją (od łacińskiej nazwy krowianki), rozprzestrzeniła się na terenie Europy jako remedium na panującą wówczas epidemię ospy prawdziwej. Kolejne dziesięciolecia przyniosły opracowanie wielu szczepień ochronnych przeciw różnym patogenom stanowiącym bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia człowieka, a także będącym wyzwaniami dla zdrowia publicznego na całym świecie. Proces walidacji szczepień (patrz dalej) stawał się coraz bardziej restrykcyjny, tak by zapewnić jak najlepszy profil bezpieczeństwa dla pacjentów, przy jednoczesnej jak największej efektywności stosowanej terapii. Programy powszechnych szczepień ochronnych na zawsze zmieniły możliwości ochrony przed patogenami, dotąd zbierającymi „krwawe żniwo” wśród populacji poszczególnych krajów.

1.3. Czym jest szczepionka?

Szczepionka jest preparatem immunologicznym, po podaniu którego oczekiwane jest wytworzenie przeciwciał ochronnych, a więc nabycie przez organizm odporności, podobnej do tej po przebyciu wybranej jednostki chorobowej. Skutki podania szczepionki imitują naturalne zakażenie, jednak niekwestionowaną przewagą nabywania odporności w wyniku szczepienia jest uniknięcie rzeczywistego procesu chorobowego, a co za tym idzie – jego trudnych do przewidzenia powikłań i zagrożeń z nim związanych. Szczepionki są uznawane za najskuteczniejsze osiągnięcie medycyny w zakresie zapobiegania przedłużania łańcucha zakażeń, a także redukcji zgonów oraz trwałych, czasami ciężkich powikłań wynikających z przebiegu chorób zakaźnych.

Proces powstania szczepionek przebiega w ściśle kontrolowanych, aseptycznych warunkach. Szczepionki to produkty pochodzenia biologicznego (co przekłada się na zwiększoną złożoność procesu technologicznego ich powstawania), które w swoim składzie zawierają najczęściej antygeny pozyskiwane z żywych lub zabitych drobnoustrojów chorobotwórczych i ich rozbitych fragmentów, oczyszczone polisacharydy, toksyny bakteryjne czy oczyszczone białka, w tym rekombinowane, otrzymane metodą inżynierii genetycznej. Najnowsze generacje szczepionek niosą w sobie instrukcję w postaci mRNA, na podstawie której komórki szczepionego wytwarzają białko antygenowe danego drobnoustroju, wobec którego wytwarzana jest odporność. Powyższe składniki są substancją aktywną szczepionek. Wobec tak podanych antygenów wytwarzana jest odpowiedź immunologiczna. Pierwszym jej etapem jest identyfikacja obcych antygenów przez komórki układu odpornościowego, następnie w wyniku dalszego pobudzenia produkowane są przeciwciała (odpowiedź humoralna), a także tworzone są komórki pamięci, które odpowiadają za trwałą odporność.

Kolejnym komponentem szczepionek są substancje pomocnicze. Wśród nich wyróżniamy adiuwanty, konserwanty oraz stabilizatory.

Obecność substancji adiuwantowych ma na celu zmniejszenie ilości podawanego antygenu oraz redukcję liczby dawek w danym schemacie szczepienia. Adiuwanty pozwalają na maksymalizację odpowiedzi immunologicznej, prowadząc do skutecznego efektu uodpornienia. Wśród najczęściej stosowanych substancji adiuwantowych można wymienić wodorotlenek lub fosforan glinu, a także emulsję opartą na skwalenie (MF59).

Konserwanty pełnią funkcję zabezpieczenia biologicznego przed nadkażeniem produktu immunologicznego, jakim są szczepionki. Chronią przed zaniesczyszczeniem bakteryjnym czy grzybiczym. Przykładem konserwantów jest tiomersal lub 2-fenoksyetanol.

Stabilizatory są substancjami koniecznymi z punktu widzenia technologii postaci leku. Składniki te ograniczają wpływ czynników zewnętrznych, takich jak temperatura, oraz wewnętrznych, takich jak jak adhezja do ścian opakowania, co ma na celu ułatwienie przechowywania oraz redukcję strat podczas podaży substancji aktywnych. Wśród stabilizatorów najczęściej spotykane są cukry (laktoza, sacharoza), aminokwasy (glutaminian sodu) i białka (żelatyna).

Poza wymienionymi składnikami w śladowych ilościach mogą znajdować się pozostałości po procesie produkcyjnym, czyli białka jaja kurzego lub drożdży, antybiotyki czy formaldehyd (stosowany do inaktywacji drobnoustrojów).

Medium zwierającym wszystkie elementy jest woda. Wszelkie informacje dotyczące zawartości wybranej szczepionki znajdują się w jej charakterystyce produktu leczniczego (ChPL), co ułatwia identyfikację czynników alergizujących w przypadku ewentualnej reakcji uczuleniowej.

1.4. Rodzaje szczepionek

Istnieje wiele kryteriów podziału szczepionek, np. uwzględniających:

• moment podania: przed- i poekspozycyjne;

• postać szczepionki: płynne lub w postaci proszku;

• drogę podania: do podawania domięśniowego, podskórnego, śródskórnego, doustnego, donosowego;

• skład (zawartość antygenów): inaktywowane, atenuowane, zawierające oczyszczone antygeny, zawierające produkty metabolizmu bakterii (toksoidy);

• liczbę antygenów i drobnoustrojów, przeciw którym uodparniają: monowalentne, skojarzone.

W codziennej praktyce najczęściej wykorzystywany jest podział szczepionek na „żywe” oraz „zabite” – są to nazwy zwyczajowe, używane w codziennej praktyce i odpowiednio oznaczają szczepionki atenuowane oraz szczepionki inatywowane.

Szczepionki „żywe” zawierają całe, lecz pozbawione chorobowotwórczości i osłabione (atenuowane) drobnoustroje. Ten rodzaj preparatu oparty jest na dobranych genetycznie odmianach patogenów o znacznie obniżonej wirulencji przy równoczesnym zachowaniu oddziaływania na układ immunologiczny. Oddziaływanie to w przypadku szczepionek żywych jest zazwyczaj bardziej nasilone (reaktogenne) względem pozostałych rodzajów preparatów. W związku z tym po szczepieniach można obserwować bardziej nasiloną reakcję uogólnioną organizmu, np. w postaci podwyższonej temperatury ciała. Przykładami szczepionek „żywych” są te przeciw gruźlicy (bacillus Calmette-Guérin, BCG), odrze/śwince/różyczce (measles, mumps, rubella, MMR), ospie wietrznej, żółtej gorączce, durowi brzusznemu (szczepionka doustna) czy rotawirusom.

Szczepionki „zabite” zawierają inaktywowane (z użyciem czynników takich jak związki chemiczne, promieniowanie czy temperatura) drobnoustroje. W ich skład mogą wchodzić zarówno pełnokomórkowe, nieżywe bakterie lub wirusy, ale także ich rozczłonkowane fragmenty (split vaccine), antygeny białkowe (w tym otrzymane w wyniku zabiegów inżynierii genetycznej), wielocukry (polisacharydy) otoczki bakteryjnej, a także toksyny bakteryjne pozbawione działania toksycznego, z zachowaną immunogennością. Szczepionki zabite co do zasady wywołują mniej nasiloną odpowiedź humoralną, co wiąże się z koniecznością stosowania większej liczby dawek przypominających. Przykładem tego typu szczepionek są m.in. szczepionki przeciw grypie, błonicy/tężcowi/krztuścowi, WZW A, WZW B, polio (inactivated poliovirus vaccine, IPV), pneumokokom, meningokokom.

Szczepionki nowej generacji możemy podzielić na te oparte na mRNA oraz szczepionki wektorowe.

Pierwszy rodzaj szczepionek zawiera stabilizowane łańcuchy mRNA, które po wchłonięciu przez komórki pacjenta stają się swoistą matrycą do produkcji antygenu (białka), wobec którego na kolejnym etapie rozwija się odpowiedź humoralna. W przypadku transmisji mRNA możliwa jest produkcja in vivo złożonego białka antygenowego, stanowiącego element konkretnego drobnoustroju, jednocześnie bez narażenia na infekcję (białko pozbawione jest zdolności zakaźnych). Badania nad technologią z wykorzystaniem mRNA w kontekście szczepień ochronnych trwały od wielu lat, lecz ich pierwsze tak szerokie wykorzystanie nastąpiło w przypadku szczepień przeciw COVID-19, gdzie ich skuteczność sięgała 95%.

Drugi podrodzaj to szczepionki wektorowe, których mechanizm działania również opiera się na syntezie antygenów in vivo, lecz w tym celu wykorzystują nośnik w postaci wirusa (np. adenowirusa), który przekazuje komórkom pacjenta matrycę wzorcową w celu produkcji danego białka, wobec którego rozwija się reakcja immunologiczna. Następnie adenowirus jest szybko eliminowany z organizmu, a wraz z nim przenoszona informacja genetyczna. Przykładem tego typu preparatu są szczepienia przeciw COVID-19 oraz wcześniej opracowywane szczepienia przeciw wirusowi Ebola.

1.4.1. Szczepionki skojarzone

Wobec rosnącej liczby szczepień w programie szczepień opracowano tzw. szczepionki skojarzone, zawierające antygeny uodporniające przeciwko więcej niż jednej chorobie. Pozwala to na istotną redukcję liczby iniekcji, a także sumarycznej ilości substancji adiuwantowych (w porównaniu z sumarycznym podawaniem kilku szczepień osobno). Na rynku dostępne są m.in. szczepienia 5w1 (chroniące przed błonicą, tężcem, krztuścem, polio, Haemophilus influenzae) oraz 6w1 (chroniąca dodatkowo przed WZW B).

Zalety wynikające ze stosowania szczepionek skojarzonych to oprócz mniejszej liczby iniekcji: łatwiejsza realizacja programu szczepień (mniej wizyt), łatwiejsze ustalanie indywidualnego programu szczepień, większa akceptacja szczepień (głównie związane jest z redukcją bólu i stresu związanego z iniekcjami), łatwiejsze wprowadzanie nowych szczepionek do krajowego programu szczepień (rozszerzanie ochrony o kolejne choroby zakaźne), łatwiejsze przechowywanie szczepionek (zajmują mniej przestrzeni), mniejsze ryzyko popełnienia przez personel błędu podczas realizacji szczepień.

1.5. Zasady oceny skuteczności szczepień

Szczepionki podlegają restrykcyjnemu procesowi oceny profilu bezpieczeństwa oraz skuteczności. Ze względu na profilaktyczne stosowanie produktu medycznego, jakim jest szczepionka podawana osobom zdrowym, fazy badań klinicznych nad szczepionkami różnią się nieco od tych, które są prowadzone względem leków skierowanych przeciwko określonym chorobom (tab. 1.1).

Tabela 1.1. Charakterystyka faz klinicznych badania szczepionek

Faza badań

Szacowana liczba uczestników

Szacowany czas trwania

Najważniejsze cechy

I

20–100

Do 2 lat

• Wstępna ocena bezpieczeństwa preparatu

• Określenie optymalnej dawki

• Określenie schematu szczepienia

II

100–300

> 2 lat

• Ocena bezpieczeństwa preparatu

• Ocena immunogenności szczepionki

III

> 10 000

Do 4 lat

• Ocena bezpieczeństwa na dużej populacji

• Ocena skuteczności na dużej populacji

• Uzyskanie wystarczającej ilości danych w procesach rejestracji preparatu

• Uzyskanie pozwolenia organów nadzorczych

IV

Nieograniczona

Nieograniczona

• Badania porejestracyjne

• Dalsza ocena bezpieczeństwa w określonych subpopulacjach

• Poszukiwanie nowych wskazań i schematów dawkowania

Mechanizm działania szczepionek opiera się na wzbudzeniu odpowiedzi immunologicznej organizmu. Mierzalną wielkością takowej odpowiedzi najczęściej jest poziom przeciwciał przeciwko danemu antygenowi/patogenowi. Idealnym modelem oceny skuteczności jest badanie randomizowane (pacjenci są losowo rozdzielani pomiędzy grupę badaną i kontrolną) z podwójnie ślepą próbą (zarówno pacjent, jak i lekarz nie wie, czy dana osoba otrzymuje badaną szczepionkę, czy preparat kontrolny/placebo) oraz z grupą kontrolną placebo (preparat wyglądający identycznie względem badanej szczepionki, który nie zawiera jednak substancji czynnej). Ze względu na aspekty moralne i etyczne (obecność skutecznej szczepionki na rynku) nie zawsze możliwe jest przeprowadzenie oceny względem grupy placebo, jednak w takich sytuacjach możliwa jest ocena względem innego, zarejestrowanego już preparatu (head-to-head). Przykładem takich badań jest porównywanie kolejnych generacji skoniugowanych szczepionek przeciw pneumokokom względem siebie oraz ocena uzyskanej immunogenności.

Podsumowując, ocena bezpieczeństwa i skuteczności szczepionek trwa wiele lat, badania kliniczne nad nimi wiążą się z bardziej złożonymi problemami etycznymi oraz prawno-administracyjnymi, a zasady dopuszczenia do powszechnego użytku tych preparatów są bardziej rygorystyczne niż wobec innych leków.

O ile w badaniach przedrejestracyjnych wykorzystuje się głównie badania pozwalające określić immunogenność szczepionek (efficacy), o tyle ważne jest także określenie późniejszej efektywności szczepionek stosowanych już nie w warunkach kontrolowanych, lecz w warunkach rzeczywistych (effectiveness). Badania takie polegają na wyliczaniu względnego ryzyka choroby wśród szczepionych w porównaniu z nieszczepionymi, mogą być prowadzone w układzie kohort lub badań kliniczno-kontrolnych.

1.6. Odstępy pomiędzy dawkami szczepionki

1.6.1. Skrócenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki

Zbyt krótkie odstępy między kolejnymi dawkami tego samego szczepienia mogą przekładać się na nieefektywność szczepień i wyższe ryzyko reaktogenności, natomiast wydłużenie odstępu nie zmniejsza istotnie całkowitego efektu immunizacyjnego w przypadku danego schematu szczepienia.

Skrócenie odstępu powyżej 4 dni łączy się z koniecznością powtórzenia dawki, a dawkę szczepionki podaną zbyt wcześnie należy uznać za niepodaną.

Szczepienie wykonane do 4 dni (≤ 4 dni) przed zalecanym terminem uznaje się za ważne (nie ma potrzeby jego powtarzania).

1.6.2. Wydłużenie odstępu między kolejnymi dawkami szczepionki

Na podstawie wyników badań obserwacyjnych wysnuto wniosek, że wydłużony odstęp pomiędzy kolejnymi dawkami szczepionki nie przynosi istotnego negatywnego wpływu na odpowiedź humoralną organizmu. Jest to istotna informacja przy uwzględnieniu nierzadkiej konieczności przesunięcia terminu danego szczepienia z powodu np. ostrej infekcji lub w sytuacji, gdy pacjent zapomniał o podaniu kolejnych dawek pozwalających zakończyć schemat szczepienia.

Wszystkie podane dawki szczepionki są zaliczane jako „ważne”, nie ma potrzeby rozpoczynania całego schematu szczepienia od początku w sytuacji stwierdzenia brakujących dawek.

1.6.3. Zalecane odstępy pomiędzy różnymi szczepionkami

W tabeli 1.2 podano zalecane odstępy między różnymi rodzajami sczepień. W przypadku szczepionek inaktywowanych („zabitych”) odstęp od nich jest dowolny (przy zachowaniu innych miejsc wkłucia), natomiast w przypadku dwóch szczepionek żywych możliwa jest jednoczesna podaż w różne miejsca iniekcyjne – w przeciwnym wypadku odstęp powinien wynosić minimum 4 tygodnie.

Tabela 1.2. Minimalne zalecane odstępy pomiędzy różnymi szczepionkami

Rodzaje szczepionek

Minimalny odstęp między szczepieniami

2 szczepionki inaktywowane (zabite)

Odstęp dowolny lub jednoczesna podaż (w różne miejsca iniekcyjne)

Szczepionka inaktywowana (zabita) i szczepionka żywa

Odstęp dowolny lub jednoczesna podaż (w różne miejsca iniekcyjne)

2 szczepionki żywe

Jednoczesna podaż (w różne miejsca iniekcyjne) lub odstęp minimum 4 tygodni

1.7. Koadministracja szczepionek

W przypadku większości szczepień możliwe jest ich jednoczesne podanie (koadministracja), z zachowaniem opisanych wcześniej zasad. Skuteczność tak stosowanych preparatów nie ulega obniżeniu, nie zwiększa się również istotnie liczba niepożądanych odczynów poszczepiennych, a możliwa jest sprawna realizacja programu szczepień wobec danego pacjenta.

Istnieją jedynie trzy wyjątki od opisanej reguły:

1. Nie należy podawać w tym samym momencie skoniugowanej szczepionki przeciw meningokokom grupy A, C, W i Y [preparat Menactra (MenA CWY)] z 13-walentną szczepionką przeciw pneumokokom [preparat Prevenar 13 (PCV-13)] pacjentom z anatomiczną lub czynnościową asplenią. Wykazano bowiem, że jednoczesne podanie tych szczepionek wiąże się ze słabszą odpowiedzią poszczepienną, wyrażoną mniejszymi stężeniami przeciwciał przeciwko trzem serotypom pneumokoków (4, 6B i 18C). Zjawisko to potwierdzono w badaniach dotyczących tych konkretnych preparatów (Menactra i Prevenar 13). Z tego powodu zaleca się, aby osobom z asplenią najpierw podać szczepionkę PCV-13, a po upływie ≥ 4 tygodni szczepionkę MenACWY.

2. Nie należy podawać jednocześnie szczepionki PCV-13 i 23-walentnej polisacharydowej szczepionki przeciw pneumokokom (PPSV-23). Szczepionki te można podać w odstępie ≥ 8 tygodni (najpierw PCV-13).

3. Nie należy podawać jednocześnie doustnej szczepionki przeciw cholerze i doustnej szczepionki przeciw durowi brzusznemu. Między podaniem tych preparatów należy zachować ≥ 2 godzin odstępu, przy czym w pierwszej kolejności należy podać szczepionkę przeciw cholerze.

W codziennej praktyce najczęściej zadawane są pytania o koadministrację następujących szczepionek u dorosłych:

• przeciw grypie i przeciw COVID-19 – koadministracja możliwa;

• przeciw grypie i przeciw RSV – koadministracja możliwa;

• przeciw grypie i przeciw pneumokokom (szczepionka PCV13, PCV 20) – koadministracja możliwa;

• przeciw pneumokokom (PCV 13, PCV 20) i COVID-19 – koadministracja możliwa;

• przeciw krztuścowi (Tdap) i grypie – koadministracja możliwa.

Lista ta nie wyczerpuje odpowiedzi na wszystkie możliwe konfiguracje szczepień i szczepionek.

Wiele pytań o koadministrację dotyczy nowych szczepionek dedykowanych dorosłym: szczepieniom przeciw półpaścowi i przeciw RSV. Poniżej przedstawiono zapisy w ChPL odnośnie do koadministracji szczepienia przeciw półpaścowi, gdzie obserwowano wpływ tego szczepienia na immunogenność szczepienia przeciw krztuścowi, zaznaczając jednocześnie, iż nie jest znany efekt kliniczny tej obserwacji.

Należy zaznaczyć, że w ślad za nowymi doniesieniami naukowymi pojawiają się zmiany w zapisach ChPL, czego m.in. przykładem są zarejestrowane ostatnio zmiany w ChPL szczepionki przeciw RSV (Arexvy): opisano możliwość jej koadministracji ze szczepionką przeciw grypie (4-walentną sezonową, bez adiuwantu lub z adiuwantem lub ze zwiększoną dawką antygenów).

Wiele pytań dotyczy też koadministracji szczepień u kobiet w ciąży (dla przypomnienia – w tej grupie rutynowo zalecane są szczepienie przeciw grypie, krztuścowi, RSV i COVID-19).

Zgodnie z aktualnymi zaleceniami Amerykańskiego Komitetu Doradczego ds. Szczepień (Advisory Committee on Immunization Practices, ACIP): szczepionka przeciw RSV RSVpreF (Abrysvo) może być podawana ciężarnym wraz z innymi zalecanymi szczepionkami, takimi jak szczepionki przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi (Tdap), grypie i COVID-19, bez względu na czas, w tym jednoczesne szczepienie w różnych miejscach anatomicznych tego samego dnia. Podobne rekomendacje sformułował ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists): szczepionka RSV może być podawana ciężarnym w tym samym czasie co inne szczepionki rutynowo zalecane w czasie ciąży.

Koadministracja szczepień u osób dorosłych zapewnia lepsze i szybsze zabezpieczenie pacjenta przed zachorowaniem na wybrane choroby zakaźne, jest bezpieczna i skuteczna pod warunkiem znajomości ogólnych zasad jej stosowania, w tym nielicznych wyjątków od reguły. Koadministracja zapewnia uzyskanie wyższych wskaźników wyszczepialności w populacji ogólnej i wybranych grupach ryzyka, przy okazji zmniejszając liczbę wizyt pacjenta w poradni, a więc przyczyniając się do lepszego wykorzystania zasobów czasowych, organizacyjnych i finansowych, które mogą zostać tym samym wykorzystane w innych obszarach profilaktyki i promocji zdrowia.

1.8. Najczęstsze pytania i wątpliwości

1. Pacjent przygotowywany jest do zabiegu splenektomii. Czy w związku z tym zabiegiem ma zalecony określony zestaw szczepień?

Pacjent przygotowywany do usunięcia śledziony powinien być zaszczepiony co najmniej 2 tygodnie przed zabiegiem przeciw pneumokokom, meningokokom oraz Haemophilus influenzae typu B. Jeżeli splenektomia nie jest planowana (np. pourazowa), powinno dążyć się do szczepienia jak najszybciej po ustabilizowaniu stanu ogólnego pacjenta po przebytym zabiegu. Dodatkowo zalecane są coroczne szczepienia przeciw grypie, szczepienie przeciw WZW B (3 dawki) oraz błonicy, tężcowi i krztuścowi (Tdap z obniżoną liczbą antygenów błonicy i krztuśca). Należy dodać, że monowalentna szczepionka przeciw Haemophilus influenzae jest zarejestrowana do ukończenia 5. roku życia (zapis w ChPL), szczepionkę tę można i należy podać off label (poinformować pacjenta o zapisach w ChPL, z czego one wynikają – przeprowadzenie badań w tej grupie wiekowej) oraz poinformować o korzyściach i ryzyku takiego postępowania.

2. Pacjentka w ciąży wyraża chęć zaszczepienia zgodnie z wcześniejszą rekomendacją lekarza. Jakie szczepienia powinno się jej zalecić?

Kobiety w ciąży są szczególną grupą pacjentek. W związku z aktualną ciążą oraz przyszłym okresem połogu zalecane są następujące szczepienia:

• przeciw grypie (szczepionką inaktywowaną, bez adiuwantu) – w dowolnym trymestrze ciąży;

• przeciw krztuścowi – szczepionka Tdap pomiędzy 27. a 36. tygodniem ciąży;

• przeciw RSV – optymalnie między 32. a 36. tygodniem ciąży (możliwe podanie po 24. tygodniu ciąży, co jest zgodne z ChPL);

• przeciw COVID-19 (według aktualnych wytycznych epidemiologicznych) – w każdym trymestrze ciąży;

• inne uzasadnione szczepienia w związku z ewentualnymi podróżami zagranicznymi ciężarnej lub szczepienia wynikające z sytuacji epidemiologicznej.

3. Pacjent w wieku 53 lat nie ma żadnej dokumentacji szczepień, pamięta jedynie, że co roku szczepi się przeciw grypie, choruje na astmę oskrzelową, chce wykonać szczepienia zalecane w jego wieku. Jakie szczepienia należy zalecić?

Deklaracja ustna pacjenta o wykonanych szczepieniach w przypadku braku dokumentacji medycznej powinna skłaniać nas do traktowania pacjenta jako niezaszczepionego – ma to szczególnie istotne znaczenie w przypadku postępowania poekspozycyjnego. Od tej zasady są jednak wyjątki, a mianowicie można uznać za wykonane szczepienia deklarowane ustnie przez pacjenta, o ile dotyczą szczepienia przeciw grypie i przeciw pneumokokom (zalecenia ACIP). W przypadku omawianego pacjenta proponowane szczepienia to: Tdpa (zalecane co 10 lat u dorosłych), przeciw WZW B (schemat 0–1–6 miesięcy), szczepienie przeciw pneumokokom (szczepionka skoniugowana 20-walentna – jedna dawka) lub szczepionka skoniugowana 13-walenta, a po 2 miesiącach – szczepionka polisacharydowa 23-walentna.

4. Pacjent w wieku 42 lat szczepiony przeciw WZW B w schemacie 0–1–6 miesięcy. Drugą dawkę szczepionki otrzymał omyłkowo po 21 dniach od podania dawki pierwszej, wyjaśniono mu jednak, że można w takim przypadku zastosować przyspieszony schemat szczepienia. Co należy zrobić w takiej sytuacji?

Pacjent otrzymał zbyt wcześnie drugą dawkę szczepionki, należy więc ją uznać za niepodaną, a drugą (prawidłową) dawkę szczepionki należy podać po 4 tygodniach od podania dawki „pomylonej”. Nie jest właściwe tłumaczenie pacjentowi, że można zastosować schemat przyspieszony szczepienia przeciw WZW B. Schemat przyspieszony (popularny dawniej, obecnie nie jest zalecany) obejmował podanie 4 dawek szczepionki przeciw WZW B z zachowaniem następujących odstępów 0–7–21 dni–12 miesięcy. Aktualnie nie jest on zalecany m.in. z powodu konieczności podania czwartej dawki szczepionki (o której pacjenci często zapominali) oraz z powodu niewykazania znacząco szybszego uzyskiwania odporności w porównaniu ze schematem standardowym, trzydawkowym (0–1–6 miesięcy).

5. Po jakim czasie od zakończenia antybiotykoterapii można podać szcze-pionkę?

Nie istnieje określony odstęp czasowy od zakończenia podaży antybiotyków do wykonania szczepienia i fakt wcześniejszej antybiotykoterapii nie powinien stanowić bezwzględnego powodu do odroczenia przyjęcia szczepionki. Jest to jeden z mitów w temacie szczepień. W niektórych sytuacjach możliwe jest szczepienie w trakcie antybiotykoterapii.

6. Na czym polega strategia kokonowa?

Strategia kokonowa polega na zaszczepieniu osób z najbliższego otoczenia pacjenta, który jest wrażliwy na zachorowanie, ale nie może zostać zaszczepiony (np. z powodu czasowych lub trwałych przeciwwskazań do szczepienia albo ze względu na zbyt młody wiek do szczepienia). W ten sposób minimalizuje się ryzyko transmisji choroby w otoczeniu pacjenta. Przykładem zastosowania takiego postępowania jest szczepienie przeciw krztuścowi rodziców lub rodzeństwa noworodka, szczepienie przeciw grypie bliskich osób z otoczenia pacjenta i immunosupresją, czy wreszcie szczepienia pracowników ochrony zdrowia stykających się na co dzień z chorymi pacjentami.

7. Na czym polega strategia pierścieniowa szczepień?

Strategia pierścieniowa polega na identyfikacji osoby zakażonej danym patogenem oraz zaszczepieniu osób będących w kontakcie z osobą zakażoną, a w następnej kolejności osób kontaktujących się z osobami z kontaktu pierwotnego. Pozwala to na przerwanie łańcucha zakażeń oraz kontrolę ogniska zakaźnego.

8. Czy przed podaniem szczepionki zaleca się aspirację?

Według wytycznych ACIP przed podaniem szczepienia, po iniekcji, nie zaleca się aspiracji, ponieważ w okolicach, które są rekomendowane do wykonania szczepienia (mięsień naramienny, mięsień czworogłowy uda), nie są zlokalizowane duże naczynia. Aspiracja ponadto wydłuża proces szczepienia (co jest szczególnie niekorzystne w przypadku dzieci) oraz niesie za sobą ryzyko przypadkowego wysunięcia igły na niepożądaną głębokość.

9. Czy szczepionki mRNA modyfikują ludzki kod genetyczny?

Szczepionka mRNA nie ma możliwości modyfikacji ludzkiego genomu. Nie jest możliwa zamiana RNA szczepionki na DNA człowieka, tak samo jak nie dochodzi do integracji obcego kodu genetycznego w przypadku transfuzji krwi czy spożywania pokarmów.

10. Pacjent w wieku 38 lat z niepewną historią szczepień w dzieciństwie podaje, że w czasie wakacji skaleczył się w stopę (nadepnął na ostry przedmiot), rana była zanieczyszczona ziemią, otrzymał jedną dawkę szczepienia Td przed 6 tygodniami (jest to udokumentowane, pacjent okazał zaświadczenie). Co należy zrobić w takiej sytuacji?

Pacjenta z niepewną historią szczepień należy traktować jako nieszczepionego i podać podstawowy schemat szczepienia Td (3 dawki 0–1–6 miesięcy).

Piśmiennictwo

1. Szczepienia informacje – oficjalny portal NIZP-PIB oraz Ministerstwa Zdrowia, https://szczepienia.pzh.gov.pl/ (dotęp: 27.07.2025 r.).

2. Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP), https://www.cdc.gov/acip/index.html.

3. World Health Organization: Vaccines and immunization, https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization (dostęp: 27.07.2025 r.).

4. Francis A.I., Ghany S., Gilkes T., Umakanthan S.: Review of COVID-19 vaccine subtypes, efficacy and geographical distributions. Postgrad Med J. 2022; 98(1159): 389–394.

5. Pettini E., Pastore G., Fiorino F. i wsp.: Short or Long Interval between Priming and Boosting: Does It Impact on the Vaccine Immunogenicity? Vaccines. 2021; 9(3): 289.