© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Afiliacja
Katedra Medycyny Ratunkowej
Wydział Lekarski Collegium Medicum
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Praca recenzowana

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Anna Gardyniak

Redaktor: Katarzyna Niklewska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Konior/bluemango.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24173-5

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.005

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: br.pzwl@pwn.pl

Autorzy

Rakesh Jalali – doktor nauk medycznych, lekarz, specjalista anestezjologii i intensywnej terapii oraz medycyny ratunkowej. Wieloletni nauczyciel akademicki związany od początku istnienia z Katedrą Medycyny Ratunkowej Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, gdzie pełnił kolejno funkcje od asystenta do kierownika katedry. Tworzył programy nauczania dla studentów UWM z zakresu pierwszej pomocy, umiejętności klinicznych oraz medycyny ratunkowej. Od wielu lat jest prodziekanem do spraw studentów i rozwoju Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum UWM w Olsztynie. Pełni funkcję konsultanta wojewódzkiego w dziedzinie medycyny ratunkowej oraz koordynatora Szpitalnego Klinicznego Oddziału Ratunkowego Wojewódzkiego Szpital Specjalistycznego w Olsztynie, na podstawie którego utworzył jedyne na Warmii i Mazurach Centrum Urazowe.

Rakesh Jalali – MD, PhD, board certified in anesthesiology and intensive care and emergency medicine. He has held the positions from assistant to the Chair of the Emergency Department. A long-time academic teacher, associated with the Department of Emergency Medicine, School of Medicine, University of Warmia and Mazury in Olsztyn (UWM) since its establishment. He created teaching programmes for UWM students for first aid, clinical skills and emergency medicine. For many years, he has been serving the role of Vice-Dean for the Students and Development of the School of Medicine, Collegium Medicum UWM in Olsztyn. He is Regional Consultant in the field of Emergency Medicine and Coordinator of the Hospital Clinical Emergency Department of the Regional Specialist Hospital in Olsztyn. He established the one and only Trauma Center in the Warmia and Mazury region.

Lek. Izabela Gajewska

Lek. Szymon Musiał

Lek. Marcin Bałuch

Katedra Medycyny Ratunkowej

Wydział Lekarski Collegium Medicum

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Zdjęcia wykonał: Janusz Pająk

Zakład Dydaktyki i Symulacji Medycznej WL CM UWM

Współpraca studencka:

Olga Chorąży, Barbara Cybulska, Joanna Strzelczyk, Klaudia Dankowska, Aleksandra Stańczyk

Przy Katedrze działa Studenckie Koło Medycyny Ratunkowej. Studenci polsko- i anglojęzyczni mogą się pochwalić wieloma ciekawymi projektami promującymi pierwszą pomoc. Uczą, jak pomagać zarówno przedszkolaków, jaki i słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Studenci biorą czynny udział w międzynarodowych konferencjach i zawodach, gdzie zajmują miejsca na podium.

Od Autorów

Pierwsza pomoc jest integralną częścią życia każdego człowieka. Nikt z nas nie może przewidzieć, kiedy stanie przed koniecznością jej udzielenia albo kiedy sam będzie jej potrzebować. W ostatnich latach pierwsza pomoc stała się tematem, o którym mówi się coraz więcej, a wiele krajowych i międzynarodowych organizacji stara się znaleźć sposób, aby zwiększając poziom wiedzy na temat postępowania w podstawowych stanach nagłych, móc nieść pomoc ludziom na całym świecie. To właśnie dzięki przechodniom, ludziom dobrej woli, udaje się uratować wiele ofiar nieszczęśliwych wypadków poprzez udzielenie im pomocy, zanim pojawią się specjalistyczne służby ratunkowe. Dodatkowo na osobach związanych z ochroną zdrowia i z ratownictwem ciąży szczególny obowiązek zarówno prawny, jak i moralny udzielenia pomocy innej osobie w sytuacji nagłego zagrożenia.

Pomysł podręcznika wywodzi się z zapoczątkowanej przez głównego autora akcji edukacyjnej „Uruchom Serce Bliźniemu”. Na podstawie badań dr. Rakesha Jalali nad przeżywalnością nagłego zatrzymania krążenia oraz przeprowadzonych resuscytacji przez osoby z najbliższego otoczenia narodziła się idea powszechnej edukacji dotyczącej resuscytacji i pierwszej pomocy. Aby to zrealizować, dr Jalali rozpoczął, we współpracy z wojewodą warmińsko-mazurskim, szkolenie nauczycieli szkół województwa warmińsko--mazurskiego. Zamysłem tej akcji było: „my uczymy nauczycieli RKO → nauczyciele uczą swoich uczniów → dzieci wyrastają na świadomych dorosłych i szerzą wiedzę dalej”. Od 2014 roku w projekcie wzięło udział ponad 230 szkół. Od momentu rozpoczęcia projektu zauważyliśmy ciągły wzrost częstotliwości podejmowania RKO przez świadków zdarzenia w województwie warmińsko-mazurskim.

Czerpiąc z własnych doświadczeń związanych z organizacją kursów pierwszej pomocy dla studentów kierunków medycznych, niniejsza publikacja została przygotowana tak, aby stanowiła jedyny wymagany podręcznik dla takiego kursu, bez konieczności poszukiwania przez studentów fragmentów wiedzy w wielu miejscach. Jednocześnie jest to publikacja dwujęzyczna, aby kurs dla studentów anglojęzycznych można było prowadzić z wykorzystaniem tej samej publikacji, a więc bez tworzenia różnic wynikających z różnej literatury. Jednocześnie pragniemy zaznaczyć, że publikacja stanowi jedynie wstęp do tematyki pomocy doraźnej, jednak jest to wstęp, który każdy student kierunku medycznego powinien opanować w sposób perfekcyjny z racji na zawód, jaki będzie wykonywał w przyszłości i związane z tym oczekiwania społeczeństwa.

Życzymy Państwu, aby lektura tego poradnika okazała się dla Państwa zarówno przyjemna i aby zaowocowała nową wiedzą oraz postawą wobec potrzebujących pomocy.

Rakesh Jalali

1

WSTĘP

Pierwsza pomoc

Pierwsza pomoc jest to zespół czynności podejmowanych jako pierwsza opieka jeszcze na miejscu zdarzenia w przypadku urazu bądź nagłego zachorowania. Jej celem jest zmniejszenie skutków urazu lub zachorowania, ulga w cierpieniu poszkodowanego oraz wspomaganie rekonwalescencji.

Pierwsza pomoc może być udzielana przez każdego, w każdej sytuacji, wobec każdego. Implikuje to także, że może być to pomoc udzielona samemu sobie.

Osoba udzielająca pierwszej pomocy według wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC) definiowana jest jako osoba przeszkolona w zakresie pierwszej pomocy, która jest w stanie rozpoznać, ocenić i określić priorytet pierwszej pomocy, ma świadomość ograniczeń w niesieniu pierwszej pomocy, jest w stanie udzielić jej w sposób kompetentny oraz w razie potrzeby wezwać w odpowiednim momencie profesjonalną pomoc medyczną.

Osoby udzielające pierwszej pomocy powinny kierować się następującymi priorytetami:

•  Spokojnie i szybko ocenić sytuację.

•  Przede wszystkim chronić siebie, a następnie poszkodowanych przed zagrożeniami.

•  Wspierać poszkodowanych przez cały czas.

•  Wcześnie wdrożyć czynności pierwszej pomocy.

•  Zapewnić poszkodowanemu odpowiednią ostateczną opiekę.

Podstawy prawne pierwszej pomocy

Udzielenie pierwszej pomocy innej poszkodowanej osobie wydaje się rzeczą całkowicie naturalną, zgodną z zasadami solidarności społecznej. Polskie ustawodawstwo nakłada obowiązek powszechny pierwszej pomocy na wszystkich obywateli na podstawie różnych ustaw. Najważniejszym artykułem dotyczącym pierwszej pomocy jest art. 162 Kodeksu karnego:

„§ 1. Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 2. Nie popełnia przestępstwa, kto nie udziela pomocy, do której jest konieczne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, w których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej”.

Z artykułu tego wynika, iż zaniechanie udzielenia pierwszej pomocy w przypadku braku narażenia siebie lub innych na niebezpieczeństwo jest przestępstwem powszechnym. Jest to także przestępstwo ścigane z urzędu. W latach 1999–2020 wszczęto na podstawie art. 162 k.k. 5235 postępowań karnych, z czego 2953 zakończyło się wyrokiem skazującym.

Obowiązek pierwszej pomocy w postaci zawiadomienia podmiotów udzielających pomocy medycznej jest także nakładany przez art. 4 Ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym:

„Kto zauważy osobę lub osoby znajdujące się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego lub jest świadkiem zdarzenia powodującego taki stan, w miarę posiadanych możliwości i umiejętności ma obowiązek niezwłocznego podjęcia działań zmierzających do skutecznego powiadomienia o tym zdarzeniu podmiotów ustawowo powołanych do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego”.

Także w ustawie Prawo o ruchu drogowym art. 44 nakłada obowiązek pierwszej pomocy w razie wypadku:

„1. Kierujący pojazdem w razie uczestniczenia w wypadku drogowym jest obowiązany:

1) zatrzymać pojazd, nie powodując przy tym zagrożenia bezpieczeństwa ruchu drogowego;

2) przedsięwziąć odpowiednie środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa ruchu w miejscu wypadku;

3) niezwłocznie usunąć pojazd z miejsca wypadku, aby nie powodował zagrożenia lub tamowania ruchu, jeżeli nie ma zabitego lub rannego;

4) podać swoje dane personalne, dane personalne właściciela lub posiadacza pojazdu oraz dane dotyczące zakładu ubezpieczeń, z którym zawarta jest umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, na żądanie osoby uczestniczącej w wypadku.

2. Jeżeli w wypadku jest zabity lub ranny, kierujący pojazdem jest obowiązany ponadto:

1) udzielić niezbędnej pomocy ofiarom wypadku oraz wezwać zespół ratownictwa medycznego i Policję;

2) nie podejmować czynności, które mogłyby utrudnić ustalenie przebiegu wypadku;

3) pozostać na miejscu wypadku, a jeżeli wezwanie zespołu ratownictwa medycznego lub Policji wymaga oddalenia się – niezwłocznie powrócić na to miejsce.

3. Przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do innych osób uczestniczących w wypadku”.

5 głównych zasad pierwszej pomocy (ERC 2021)

W pozycji bezpiecznej należy układać tylko poszkodowanych, którzy NIE spełniają kryteriów podjęcia oddechów ratowniczych lub uciśnięć klatki piersiowej (RKO).

W celu wczesnego postawienia rozpoznania udaru należy stosować skale oceny pacjenta z udarem.

Jeżeli podejrzewa się udar cieplny (związany z wysiłkiem lub niezwiązany z wysiłkiem), należy natychmiast przenieść poszkodowanego z miejsca o wysokiej temperaturze, rozpocząć bierne chłodzenie i zastosować dodatkowe dostępne metody chłodzenia.

W celu zatamowania ciężkiego, zagrażającego życiu krwawienia należy zastosować bezpośredni ucisk na miejsce krwawiące oraz rozważyć zastosowanie opatrunku hemostatycznego lub opaski uciskowej.

W przypadku oparzenia termicznego należy usunąć poszkodowanego ze źródła wysokiej temperatury i natychmiast rozpocząć chłodzenie oparzenia w chłodnej lub zimnej wodzie przez 20 minut. Oparzenie należy luźno okryć czystym, jałowym opatrunkiem lub folią spożywczą.

2

CIEKAWOSTKI
HISTORYCZNE

Pierwsza pomoc definiowana jest jako wszelkie działania wspierające w ostrym zachorowaniu lub urazie. Takie postępowanie wydaje się naturalną postawą człowieka żyjącego w społeczności. Populacja ludzka od samych początków swojego istnienia zmuszona była stawiać czoła zagrożeniom, zarówno tworzonym przez dzikie zwierzęta jak i konflikty międzyludzkie. Tak więc samopomoc i pomoc innym w obrażeniach i nagłych zachorowaniach była konieczna dla przetrwania populacji.

Już w mitach greckich pojawiają się wzmianki o pomocy poszkodowanym w konfliktach zbrojnych oraz organizowaniu miejsc pomocy w okolicach pól bitewnych.

Z kolei w ewangelii wg Św. Łukasza znajdziemy przypowieść o miłosiernym Samarytaninie, który udzielił „pierwszej” pomocy rannemu i pobitemu człowiekowi.

W historii nowożytnej nie można nie przytoczyć postaci Dominique-Jeana Larreya, przybocznego lekarza Napoleona Bonaparte, który jako pierwszy stworzył nowoczesny system pierwszej pomocy. W czasie bitwy pod Spirą Larrey zauważył konieczność jak najszybszej ewakuacji poszkodowanych do miejsca specjalistycznej pomocy. Jako pierwszy wprowadził ambulanse do pierwszej pomocy i ewakuacji rannych żołnierzy – bezpośrednio po zranieniu, jeszcze w czasie bitwy. Następnie pomysł ten został zaadaptowany także przez armię Konfederacji w wojnie secesyjnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki.

W 1870 roku jako pierwszy użył określenia „Erste Hilfe” (niem. „pierwsza pomoc”) i wprowadził sformalizowaną pierwszą pomoc Fredrick von Esmarch, pruski chirurg wojskowy. Stworzył usystematyzowany schemat szkolenia żołnierzy pruskich, aby mogli i mieli obowiązek udzielić pomocy swoim towarzyszom rannym w bitwie. Podobny system został implementowany na podstawie dokonań Esmarcha także w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii przez Petera Shepherda.

W 1872 roku Zakon Świętego Jana Jerozolimskiego w Imperium Brytyjskim zmienił swoje pole działania z opieki hospicyjnej na udzielanie pierwszej pomocy przedmedycznej i medycznej, co poskutkowało stworzeniem pierwszego cywilnego systemu ambulansów. W 1877 roku powstało istniejące do dziś Stowarzyszenie „Ambulans św. Jana”, którego celem było „nauczanie mężczyzn i kobiet dla korzyści chorych i rannych”.

W 1878 roku Peter Shepherd z Francisem Duncanem, wraz z zakonem Joannitów, podnieśli ideę nauczania pierwszej pomocy nie tylko żołnierzy, ale także cywili. W ten sposób pojawiła się znana nam dzisiaj pierwsza pomoc.

Warto również wspomnieć o Henrym Dunancie. Po tym, jak naocznie doświadczył skutków bitwy pod Solferino, w której zginęło lub pozostało rannych na polu bitwy 40 tys. żołnierzy, Dunant zapoczątkował ruch Międzynarodowego Czerwonego Krzyża i Międzynarodowego Czerwonego Półksiężyca, który do dzisiaj jest największą organizacją humanitarną oraz udzielającą pierwszej pomocy, skupiającą ponad 100 mln wolontariuszy na całym świecie.