© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2023

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Krzysztof Roszkowski

Wydawca: Joanna Szejba

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Agnieszka Janowska

Producent: Grzegorz Mosieniak

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Warszawa 2023

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-23270-2

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.082

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Autorzy

Dr n. med. Aleksandra Grela-Wojewoda

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy

Szpital Narodowego Instytutu Onkologii – oddział w Krakowie

Klinika Onkologii Klinicznej

Pratia MCM Kraków

Prof. dr hab. med. Ewa Konduracka

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II

*******************************************************

Dr hab. n. med. Agnieszka Adamczyk

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Zakład Patomorfologii Nowotworów

Pracownia Molekularno-Genetyczna w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Stanisław Bartuś

Klinika Kardiologii Interwencji Sercowo-Naczyniowych

Uniwersytet Jagielloński

Collegium Medicum w Krakowie

Lek. Olgerd Duchnevič

Szpital Specjalistyczny im. J. Dietla w Krakowie

Dr hab. Andrzej Gackowski, profesor UJ

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Uniwersytet Jagielloński

Collegium Medicum w Krakowie

Zespół Pracowni Nieinwazyjnej Diagnostyki Układu Krążenia

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II

Aleksandra Karcińska

Studenckie Koło Naukowe przy Klinice Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Lek. Paulina Kilian-Van Miegem

Ambulatorium Chemioterapii

Centrum Onkologii im. prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy

Lek. Tomasz Kopciński

Narodowy Instytut Onkologii

Państwowy Instytut Badawczy im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Krakowie

Dr hab. inż. Renata Kopeć, prof. IFJ PAN

Instytut Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego PAN

Centrum Cyklotronowe Bronowice w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Magdalena Kostkiewicz

Klinika Chorób Serca i Naczyń

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Zakład Medycyny Nuklearnej Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawła II w Krakowie

Lek. Anna Krause

Ambulatorium Chemioterapii

Centrum Onkologii im. prof. Franciszka Łukaszczyka

w Bydgoszczy

Pododdział Chemioterapii

Specjalistyczny Szpital Onkologiczny NU-MED

w Tomaszowie Mazowieckim

Dr n. med. Agata Krawczyk-Ożóg

Oddział Kliniczny Kardiologii oraz Interwencji Sercowo-Naczyniowych Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie

Katedra Anatomii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie

Dr n. med. Maksymilian Kruczała

Zakład Onkologii, Radioterapii i Medycyny Translacyjnej

Instytut Nauk Medycznych Uniwersytetu Rzeszowskiego

Centrum Medyczne Mrukmed w Rzeszowie

Lek. Dorota Księżniak-Baran

I Klinika Radioterapii i Chemioterapii,

Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Gliwicach

Lek. Jakub Kuciński

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II

Dr n. med. i n. o zdrowiu Manuela Las-Jankowska

Ambulatorium Chemioterapii/Oddział Kliniczny Onkologii

Centrum Onkologii im. prof. F. Łukaszczyka w Bydgoszczy

Katedra Chirurgii Onkologicznej Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Lek. Joanna Lompart

Narodowy Instytut Onkologii

Państwowy Instytut Badawczy im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Krakowie

Anna Matrejek

Studenckie Koło Naukowe przy Klinice Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Lek. Patrycja Mołek-Dziadosz

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Krakowski Szpital Specjalistyczny

im. Jana Pawła II w Krakowie

Dr hab. n. med. Anna Mucha-Małecka

Zakład Radioterapii

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Lek. Karol Nowak

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Krakowski Szpital Specjalistyczny

im. Jana Pawła II w Krakowie

Dr n. med. i n. o zdr. Monika Olejniczak

Ambulatorium Chemioterapii

Centrum Onkologii im. prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy

Pododdział Chemioterapii

Specjalistyczny Szpital Onkologiczny NU-MED w Tomaszowie Mazowieckim

Dr n. med. Renata Pacholczak-Madej

Klinika Onkologii Klinicznej

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Krakowie

Katedra Anatomii

Uniwersytet Jagielloński

Collegium Medicum w Krakowie

Lek. Ewa Pasieka

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Lek. Agnieszka Pietruszka

Klinika Onkologii Klinicznej

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Dr n. med. Paweł Polanowski

I Klinika Radioterapii i Chemioterapii

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Gliwicach

Dr Mirosława Püsküllüoğlu

Klinika Onkologii Klinicznej

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Jadwiga Rachtan

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Mgr Bożena Rozwadowska-Bogusz

Zakład Fizyki Medycznej

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Lek. Agnieszka Rudzińska

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy – oddział w Krakowie

Klinika Onkologii Klinicznej w Krakowie

Lek. Agata Sałek-Zań

Klinika Onkologii Klinicznej

Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Krakowie

Dr hab. n. med. Beata Sas-Korczyńska prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego

Zakład Onkologii, Radioterapii i Medycyny Translacyjnej

Instytut Nauk Medycznych

Uniwersytet Rzeszowski

Kolegium Nauk Medycznych

Dr n. med. Konrad Stępień

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Uniwersytet Jagielloński

Collegium Medicum, Kraków

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II

Lek. Gabriela Szczubiałka

Centrum Onkologii

Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Krakowie

Lek. Patrycja Wiktor-Mucha

Klinika Onkologii Klinicznej

Centrum Onkologii

Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Krakowie

Bartosz Wojewoda

Studenckie Koło Naukowe Onkologii Klinicznej przy Katedrze i Klinice Onkologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego

Dr n. med. Marek Ziobro

Klinika Onkologii Klinicznej

Narodowy Instytut Onkologii

Państwowy Instytut Badawczy im. Marii Skłodowskiej-Curie – oddział w Krakowie

Dr hab. n. med. Aneta Zygulska

Oddział Kliniczny Onkologii

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Przedmowa

Choroby onkologiczne jako druga co do częstości przyczyna zgonów w Polsce i na świecie stanowią istotny problem epidemiologiczny. Z każdym rokiem zwiększa się liczba chorych leczonych z powodu nowotworów. W ostatnich dekadach nastąpił dynamiczny rozwój leczenia systemowego. Nowoczesne techniki diagnostyczne umożliwiły poznanie mechanizmów genetyczno-molekularnych związanych z procesem powstawania i progresją nowotworów. W ślad za tym wprowadzono leki nowej generacji, które w istotny sposób wpłynęły na rokowania chorych onkologicznych leczonych radykalnie i paliatywnie. Terapie ukierunkowane molekularnie i immunoterapia pozwalają na leczenie chorych z zaawansowanym nowotworem przez długie miesiące, a nawet lata. Dodatkowo postęp, jaki dokonał się w ciągu ostatnich dekad w zakresie kardiologii, pozwala na leczenie onkologiczne coraz większej liczby pacjentów obciążonych schorzeniami kardiologicznymi. Warto jednak pamiętać, że stosowanie nowoczesnych leków onkologicznych wiąże się z ryzykiem rozwinięcia poważnych powikłań ze strony układu krążenia. Dlatego właśnie współczesna terapia onkologiczna wymaga ścisłej współpracy między kardiologiem i onkologiem.

Prezentowana tematyka książki ma na celu zwrócenie uwagi na implikacje kardiologiczne leczenia onkologicznego ze szczególnym uwzględnieniem nowoczesnych terapii i technologii. Część teoretyczna stanowi solidną podstawę i uzasadnienie do wprowadzenia adekwatnej praktyki klinicznej. W oparciu o wytyczne światowe i polskie autorzy opisują, jakie należy stosować środki prewencyjne powikłań kardiologicznych oraz terapeutyczne w razie ich wystąpienia. Schematy postępowania diagnostyczno-terapeutycznego ułatwiają praktyczne korzystanie z zawartych w książce treści. Książka jest przeznaczona dla lekarzy specjalistów: onkologów, kardiologów, rodzinnych oraz innych specjalności medycznych. W jej przygotowanie zostali zaangażowani lekarze praktycy, specjaliści z zakresu onkologii, kardiologii i farmakologii klinicznej. Celem książki jest ułatwienie interdyscyplinarnej opieki nad pacjentem onkologicznym, która nie może być opóźniana z powodu braku sprawnego działania systemu opieki zdrowotnej.

Dr n. med. Aleksandra Grela-Wojewoda

Prof. dr. hab. med. Ewa Konduracka

Wykaz najczęściej używanych skrótów

5-FU – 5-fluorouracyl

AC (adenocarcinoma) – rak gruczołowy

ACE (angiotensin-converting enzyme) – enzym konwertujący angiotensynę

ACE-I (angiotensin-converting-enzyme inhibitors) – inhibitory konwertazy angiotensyny

ACS (acute coronary syndrome) – ostry zespół wieńcowy

ACT (adoptive cell therapy) – terapia adoptywna

ADC (antibody-drug conjugates) – koniugaty przeciwciał z lekami

ADT (androgen deprivation therapy) – terapia deprywacji androgenów

AF (atrial fibrilation) – migotanie przedsionków

Akt – serynowo-treoninowa kinaza białkowa

AMPK (5´AMP-activated protein kinase) – kinaza aktywowana 5´AMP

Angio-CT – angiografia metodą tomografii komputerowej

Angio-MRI – angiografia metodą tomografii rezonansu magnetycznego

anty-CTLA-4 – przeciwciało przeciwko antygenowi 4 cytotoksycznych limfocytów T

anty-PD-1 (anty-programmed death receptor 1) – przeciwciało przeciwko receptorowi programowanej śmierci komórki typu 1

anty-PD-L1 (anty-programmed-death ligand) – przeciwciała skierowane przeciwko ligandowi receptora programowanej śmierci komórki 1

APBI (accelerated partial breast irradiation) – przyspieszone częściowe napromienianie gruczołu piersiowego

ARB (angiotensin receptor blockers) – antagoniści receptora angiotensyny

ARB (angiotensin receptor blockers) – blokery receptora aldosteronu

ARNI (angiotensin receptor neprilysin inhibitors) – inhibitory neprylizyny

ASW (age standardized world) – standaryzowany wg wieku współczynnik zachorowalności

ATP – adenozynotrójfosforan

AUC (area under the curve) – pole powierzchni pod krzywą

AV (aortic valve) – zastawka aortalna

BAX/Bcl-XS/Bcl-XL/Bcl-2 – białka apoptotyczne z grupy Bcl

BB – β-blokery

BCR-ABL – kinaza tyrozynowa będąca produktem fuzji genów Bcr i Abl

BCS (breast conservation surgery) – chirurgia z oszczędzeniem piersi

BCT (breast conservation therapy) – leczenie z oszczędzeniem piersi

BMI (body mass index) – wskaźnik masy ciała

BP (blood pressure) – ciśnienie tętnicze

CABG (coronary artery bypass surgery) – pomostowanie aortalno-wieńcowe

CAC (coronary artery calcification) – kalcyfikacja tętnicy wieńcowej

CAD (coronary artery disease) – choroba wieńcowa

CAR-T (chimeric antigen receptor T-cell) – zmodyfikowane (chimeryczne) limfocyty T

CD 4/6 (cyclin-dependent kinases 4/6) – kinazy 4 i 6 zależne od cyklin

CFR (coronary flow reserve) – rezerwa przepływu wieńcowego

CHA₂DS₂-VASc – skala do oceny ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu u chorych z migotaniem przedsionków niezwiązanym z wadą zastawkową

CHF (congestive heart failure) – zastoinowa niewydolność serca

ChPL – charakterystyka produktu leczniczego

CIED (cardiovascular implantable electronic devices) – wszczepialne urządzenia do stałej elektroterapii serca

c-KIT/KIT – onkogenna kinaza tyrozynowa

Cl (confidence interval) – przedział ufności

CRCD (chemotherapy related cardiac dysfunction) – dysfunkcja mięśnia sercowego powodowana chemioterapią

CRS (cytokine release syndrom) – zespół uwalniania cytokin

CRT (cardiac resynchronization therapy) – terapia resynchronizująca

CRT (chemoradiotherapy) – chemioradioterapia

CT (computed tomography) – tomografia komputerowa

CTCAE – kryteria standaryzowanej klasyfikacji działań niepożądanych leków

CTLA-4 (cytotoxic T cell antigen 4) – antygen - 4 cytotoksycznych limfocytów T

CTR-CVT (cancer therapeutics related cardiovascular toxicity dysfunction) – dysfunkcja serca związana z leczeniem onkologicznym

CTx (chemotherapy) – chemioterapia

CVD (cardio-vascular diseases) – choroby sercowo-naczyniowe

CVE (cardiovascular events) – zdarzenia sercowo-naczyniowe

d1. – dzień pierwszy

DAG – diacyloglicerol

DAPT (dual antiplatelet therapy) – podwójna terapia przeciwpłytkowa

DC – dawka całkowita

DES (drug-eluting stent) – stent lek antymitotyczny

dMMR (mismatch repair deficiency) – zaburzenia mechanizmów naprawy

DNA (deoxyribonucleic acid) – kwas deoksyrybonukleinowy

DPD – dehydrogenaza dihydropirydynowa

DRE (digital rectal examination) – badanie per rectum

DSB (double-strand breaks) – podwójne pęknięcia nici DNA

EBCTCG – Early Breast Cancer Trialists’ Collaborative Group

EBRT (external beam radiotherapy) – radioterapia z pól zewnętrznych

ECHO – badanie echokardiograficzne

EGFR (epidermal growth factor receptor) – receptor czynnika wzrostu naskórka

eGFR (estimated GFR) – estymowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej

EKG – elektrokardiogram

EMA (European Medicines Agency) – Europejska Agencja Leków

eNOS – endotelialna syntaza tlenku azotu

ER (estrogen receptor) – receptor estrogenowy

ESC (European Society of Cardiology) – Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne

ET-1 – endotelina-1

FAK (focal adhesion kinase) – kinaza adhezyjna

FDA (Food and Drug Administration) – Agencja ds. Żywności i Leków

FFR (fractional flow reserve) – cząstkowa rezerwa przepływu

FGF (fibroblast growth factor) – czynnik wzrostu fibroblasów

FGFR (fibroblast growth factor receptor 2) – receptor dla czynników wzrostu fibroblastów

FIGO (International Federation of Gynecology and Obstetrics) – Międzynarodowa Federacja Ginekologii i Położnictwa

FLOT – schemat chemioterapii zawierający 5-fluorouracyl, leukoworynę, oksaliplatynę, docetaksel stosowane dożylnie co 14 dni

FW – folinian wapnia

GLS (global longitudinal strain) – globalne odkształcenie podłużne

GnRH (gonadotropin-releasing hormone – hormon uwalniający gonadotropiny

GSH – zredukowany glutation

HAS-BLED – skala obejmująca nadciśnienie tętnicze, nieprawidłową funkcję wątroby/nerek (1 pkt za każde), udar mózgu, krwawienie w wywiadzie lub tendencję do krwawień, niestabilne wartości INR, podeszły wiek (> 65 lat), stosowane leki/alkohol (1 pkt za każde)

HCC (hepatocellular carcinoma) – rak wątrobowokomórkowy

HER – białka z rodziny receptorów ludzkiego czynnika wzrostu naskórka

HER2 (human epidermal growth factor receptor) – receptor ludzkiego naskórkowego czynnika wzrostu

HER2/ERBB2 (human epidermal growth factor receptor 2) – receptor ludzkiego czynnika wzrostu naskórka

HF (heart failure) – niewydolność serca

HIT – małopłytkowość poheparynowa

HMGB1 (high mobility group box-1) – białko grupy wysokiej mobilności 1

HR (hazard ratio) – hazard względny

IA – inhibitory aromatazy

ICD (implantable cardioverter-defibrillator) – kardiowerter-defibrylator

ICI (immune checkpoint inhibitors) – inhibitory punktów kontrolnych

ICP (implantable cardiac pacemaker) – stymulator serca

iFR (instantaneous wave-free ratio) – chwilowy gradient ciśnienia przez zwężenie w fazie rozkurczu

IHD (ischaemic heart disease) – niedokrwienna choroba serca

IL-1 – interleukina 1

IMRT (intensity modulated radiotherapy) – radioterapia o zmiennym natężeniu mocy dawki

INR (international normalized ratio) – międzynarodowy współczynnik znormalizowany

IP3 – trisfosforan inozytolu

irAE (immune-related adverse events) – objawy uboczne immunoterapii

IrAEs (immune-related adverse events) – niepożądane reakcje związane z układem immunologicznym

LA (left atrium) – lewy przedsionek

LAD (left anterior descendens) – gałąź przednia zstępująca lewej tętnicy wieńcowej

LHRH (luteinizing-hormone-releasing hormone) – hormon uwalniający hormon luteinizujący

LMWH (low molecular weight heparyn) – heparyna drobnocząsteczkowa

LV (left ventricle) – lewa komora

LVAD (left ventricle assist device) – urządzenie wspomagające pracę lewej komory

LVEF (left ventricle ejection fraction) – frakcja wyrzutowa lewej komory

LVSI (lymphovascular space invasion) – zajęcie naczyń limfatycznych

MACE (major adverse cardiac events) – główne niepożądane zdarzenia sercowe

MAPK/ERK (mitogen-activated protein kinases/extracellular signal-regulated kinases) – grupa kinaz aktywowanych mitogenami

MBF (myocardial blood flow) – przepływ krwi w mięśniu sercowym

MCE (major coronary events) – częstość występowania zdarzeń wieńcowych

mCRPC (metastatic castration-resistant prostate cancer) – przerzutowy rak gruczołu krokowego oporny na kastrację

MEC (mucoepidermoid carcinoma) – rak śluzowo-naskórkowy

MHD (mean heart dose) – średnia dawka promieniowania jonizującego na serce

MPI (myocardial perfusion imaging) – obrazowanie perfuzji mięśnia sercowego

MRA (mineralocorticoid receptor antagonists) – antagonisty receptora mineralokortykosteroidowego

MRI (magnetic resonance imaging) – rezonans magnetyczny

MSI-H (microsatellite instability high) – wysoka niestabilność mikrosatelitarna

NADPH – zredukowana forma dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego

NE – noradrenalina

nmCRPC (non metastatic castration-resistant prostate cancer) – oporny na kastrację nieprzerzutowy rak gruczołu krokowego

NOAC (non-vitamin K antagonist oral anticoagulant) – doustny lek przeciwkrzepliwy niebędący antagonistą witaminy K

NRG-1 – neuregulina-1

NS – niewydolność serca

NSCLC (non-small cell lung cancer) – niedrobnokomórkowy rak płuca

NSTEMI (non-ST-segment elevation myocardial infarction) – zawał mięśnia sercowego bez uniesienia odcinka ST

NT-proBNP – peptyd natriuretyczny typu B

OAC (oral anticoagulants) – doustne leki przeciwkrzepliwe

OAR (organ at risk) – narząd krytyczny

OARs (organs at risks) – narządy/struktury krytyczne

OS (overall survival) – przeżycie całkowite

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

OZW – ostry zespół wieńcowy

PA (pulmonary artery) – tętnica płucna

PCI (percutaneous coronary intervention angioplasty) – przezskórna angioplastyka wieńcowa

PCI (prophylactic cranial irradiation) – profilaktyczne napromienianie mózgu

pCR (pathologic complete response) – całkowita odpowiedź patomorfologiczna 

PD-1 (programmed death receptor 1) – receptor programowanej śmierci 1 

PDGF (platelet-derived growth factor) – płytkopochodny czynnik wzrostu

PD-L1 (programmed death receptor-1) – ligand dla receptora programowanej śmierci: PD-1

PET (positron emission tomography) – pozytronowa tomografia emisyjna

PFS (progression-free survival) – czas przeżycia wolny od progresji choroby

PGI2 – prostaglandyna

P-gp – glikoproteina P

PI3K (phosphatidylinositide 3-kinase) – kinaza fosfoinozytolu

PIGF (plancetal growth factor) – łożyskowy czynnik wzrostu

PLCγ – fosfolipaza C gamma

PMRT (post-mastectomy radiotherapy) – radioterapia po mastektomii

PR (progesterone receptor) – receptor progesteronowy

PS (performance status) – stan sprawności

PSA (prostate-specyfic antygen) – specyficzny antygen sterczowy

PTCA (percutaneous coronary angioplasty) – przezskórna angioplastyka wieńcowa

RA (right atrium) – prawy przedsionek

RCA (right coronary artery) – prawa tętnica wieńcowa

RCC (renal cel carcinoma) – rak nerkowokomórkowy

RIHD (radiotherapy-induced heart disease) – choroby serca indukowane radioterapią

RNI (regional nodal irradiation) – napromienianie regionalnych węzłów chłonnych

RNS (reactive nitrogen species) – reaktywne formy azotu

RNV (radionuclide ventriculography) – wentrykulografia radioizotopowa

ROS (reactive oxygen species) – reaktywne formy tlenu

RR (response rate) – odsetek odpowiedzi

RT (radiotherapy) – radioterapia

rt-PA – rekombinowany tkankowy aktywator plazminogenu

RV (right ventricle) – prawa komora

RVAD (right ventricle assist device) – urządzenie wspomagające pracę komory prawej

SART (stereotactic ablative radiotherapy) – stereotaktyczna radioterapia ablacyjna

SBRT (stereotactic body radiation therapy) – radioterapia stereotaktyczna

SCC (squamous cell carcinoma) – rak płaskonabłonkowy

SCLC (small cell lung cancer) – drobnokomórkowy rak płuca

SG – sacituzumab govitecan

SGLT2 (sodium-glucose co-transporter-2) – inhibitor kotransportera sodu i glukozy 2

SOD (superoxide dismutase) – dysmutaza ponadtlenkowa

SPECT (single photon emission computed tomography) – tomografia emisyjna pojedynczych fotonów

SRC – kinaza tyrozynowa Src

STEMI (ST-segment elevation myocardial infarction) – zawał mięśnia sercowego z uniesieniem odcinka ST

SVC (superior vena cava) – żyła główna górna

TACE (transarterial chemoembolisation) – chemoembolizacja

TAVI (transcatheter aortic valve implantation) – przezcewnikowe wszczepienie zastawki aortalnej

TChZZ – tętnicza choroba zakrzepowo-zatorowa

TD (total dose) – całkowita dawka

T-DM1 – trastuzumab emtansine

T-DXd – trastuzumab deruxtecan

TKI (tyrosine kinase inhibitors) – inhibitor kinaz tyrozynowych

TNBC (triple negative breast cancer) – potrójnie ujemny rak piersi

TNF (tumor necrosis factor) – czynnik martwicy nowotworów

TNM (tumour, node, metastasis) – guz, węzły chłonne, przerzuty odległe

TOPOII (topoisomerase II) – topoizomeraza II

TROP-2 (trophoblast cell surface antigen 2 (TROP-2)) – antygen powierzchniowy komórki trofoblastu 2

TRPM6 – kanał jonowy o przejściowym potencjale

TURBT (transurethral resection of the bladder tumor) – przezcewkowa resekcja guza pęcherza

UGT – urydyno-5’-difosfo-D-glukuronylotransferaza

UICC – Union Internationale Contre le Cancer

USG – ultrasonografia

VA (ventricular tachycardia) – arytmia komorowa

VBRT (vaginal brachytherapy) – brachyterapia dopochwowa

VEGF (vascular endothelial growth factor) – czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego

VEGFI – inhibitor czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego

VEGFR (vascular endothelial growth factor receptor) – receptor czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego

VHD (valvular heart disease) – choroba zastawek serca

VKA – antagoniści witaminy K

VMAT (volumetric modulated arc therapy) – wielołukowa dynamiczna technika radioterapii

WBI (whole breast irradiation) – napromienianie całego gruczołu piersiowego

WHO (World Health Organization) – Światowa Organizacja Zdrowia

ZŻG – zakrzepica żył głębokich

ŻChZZ – żylna choroba zakrzepowo-zatorowa

1

Epidemiologia nowotworów w Polsce i na świecie

Jadwiga Rachtan

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (International Agency for Research on Cancer, IARC) oszacowała liczbę nowych zachorowań na nowotwory złośliwe na świecie w roku 2020 na 19,3 mln, a liczbę zgonów z powodu nowotworów złośliwych na 10 mln. Najczęściej występującymi nowotworami złośliwymi na świecie (u obu płci łącznie) był nowotwór piersi, który stanowił 11,7% ogółu nowotworów. Na miejscu drugim był rak płuca (11,4%), a miejsce trzecie zajmowały nowotwory złośliwe jelita grubego (10,0%). Wiodącą przyczyną zgonów z powodu nowotworów złośliwych na świecie (u obu płci łącznie) były nowotwory płuca (18,0%), jelita grubego (9,4%) oraz wątroby (8,3%) [1].

Strukturę najczęstszych zachorowań na nowotwory złośliwe i zgonów z powodu nowotworów wg płci w populacji świata w roku 2020 przedstawiono w tabelach 1.1–1.4.

Tabela 1.1. Zachorowania na najczęstsze nowotwory złośliwe u mężczyzn na świecie w 2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Płuco

1 435 943

31,5

14,3

Gruczoł krokowy

1 414 259

30,7

14,1

Jelito grube

1 065 960

23,4

10,6

Żołądek

719 523

15,8

7,1

Wątroba

632 320

14,1

6,3

Pęcherz moczowy

440 864

9,5

4,4

Przełyk

418 350

9,3

4,2

Chłoniaki nieziarnicze

304 151

6,9

3,0

Nerka

271 249

6,1

2,7

Białaczki

269 503

6,3

2,7

Ogółem

10 065 305

222,0

100,0

ASW (age standardized incidence rate ([World])  – standaryzowany wg wieku współczynnik zachorowalności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Sung H., Ferlay J., Siegel R.L., Laversanne M., Soerjomataram I., Jemal A., Bray F. Global cancer statistics 2020: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin 2021; 71: 209–249.

Tabela 1.2. Zachorowania na najczęstsze nowotwory złośliwe u kobiet na świecie w 2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Pierś

2 261 419

47,8

24,5

Jelito grube

865 630

16,2

9,4

Płuco

770 828

14,6

8,4

Szyjka macicy

604 127

13,3

6,5

Tarczyca

448 915

10,1

4,9

Trzon macicy

417 367

8,7

4,5

Żołądek

369 580

7,0

4,0

Jajnik

313 959

6,6

3,4

Wątroba

273 357

5,2

3,0

Chłoniaki nieziarnicze

240 201

4,8

2,6

Ogółem

9 227 484

186,0

100,0

ASW (age standardized incidence rate ([World])  – standaryzowany wg wieku współczynnik zachorowalności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Sung H., Ferlay J., Siegel R.L., Laversanne M., Soerjomataram I., Jemal A., Bray F. Global cancer statistics 2020: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin 2021; 71: 209–249.

Tabela 1.3. Zgony na najczęstsze nowotwory złośliwe u mężczyzn na świecie w 2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Płuco

1 188 679

25,9

21,5

Wątroba

577 522

12,9

10,5

Jelito grube

515 637

11,0

9,3

Żołądek

502 788

11,0

9,1

Gruczoł krokowy

375 304

7,7

6,8

Przełyk

374 313

8,3

6,8

Trzustka

246 840

5,3

4,5

Białaczki

177 818

4,0

3,2

Pęcherz moczowy

158 785

3,3

2,9

Chłoniaki nieziarnicze

147 217

3,3

2,7

Ogółem

5 528 810

120,8

100,0

ASW (age standardized mortality rate [World]) – standaryzowany wg wieku współczynnik umieralności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Sung H., Ferlay J., Siegel R.L., Laversanne M., Soerjomataram I., Jemal A., Bray F. Global cancer statistics 2020: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries CA Cancer J Clin 2021; 71: 209–249.

Tabela 1.4. Zgony na najczęstsze nowotwory złośliwe u kobiet na świecie w 2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Pierś

684 996

13,6

15,5

Płuco

607 465

11,2

13,7

Jelito grube

419 536

7,2

9,5

Szyjka macicy

341 831

7,3

7,7

Żołądek

266 005

4,9

6,0

Wątroba

252 658

4,8

5,7

Trzustka

219 163

3,8

4,9

Jajnik

207 252

4,2

4,7

Przełyk

169 763

3,2

3,8

Białaczki

133 776

2,7

3,0

Ogółem

4 429 323

84,2

100,0

ASW (age standardized mortality rate [World]) – standaryzowany wg wieku współczynnik umieralności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Sung H., Ferlay J., Siegel R.L., Laversanne M., Soerjomataram I., Jemal A., Bray F. Global cancer statistics 2020: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin 2021; 71: 209–249.

W roku 2020 w Polsce zarejestrowano blisko 146,2 tys. nowych zachorowań na nowotwory i 99,9 tys. zgonów z powodu nowotworów złośliwych [2].

Strukturę najczęstszych zachorowań i zgonów z powodu nowotworów złośliwych w Polsce przedstawiono w tabelach 1.5–1.8. Pokazano w nich podstawowe wskaźniki statystyczne: liczby bezwzględne, odsetki oraz współczynniki standaryzowane wg wieku.

Tabela 1.5. Zachorowania na najczęstsze nowotwory złośliwe u mężczyzn w Polsce w  2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Gruczoł krokowy

14 244

38,7

19,6

Płuco

11 518

32,2

15,9

Jelito grube

9 010

25,5

12,4

Pęcherz moczowy

4 815

13,0

6,6

Żołądek

2 856

8,0

3,9

Nerka

2 727

8,5

3,8

Trzustka

1 747

5,1

2,4

Białaczki

1 610

6,1

2,2

Czerniak

1 565

4,9

2,2

Chłoniaki nieziarnicze

1 543

5,2

2,1

Ogółem

72 651

213,2

100,0

ASW (age standardized incidence rate ([World]) – standaryzowany wg wieku współczynnik zachorowalności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Wojciechowska U., Barańska K., Michałek I., Olasek P., Miklewska M., Didkowska J.A. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2020 r. Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2022; https://onkologia.org.pl/sites/default/files/publications/2023-01/nowotwory_2020.pdf

Tabela 1.6. Zachorowania na najczęstsze nowotwory złośliwe u kobiet w Polsce w 2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Pierś

17 511

50,0

23,8

Płuco

7 296

16,3

9,9

Jelito grube

7 081

15,4

9,6

Trzon macicy

5 238

13,0

7,1

Jajnik

3 012

8,8

4,1

Tarczyca

2 699

10,6

3,7

Szyjka macicy

1 920

5,9

2,6

Trzustka

1 808

3,9

2,5

Nerka

1 755

4,4

2,4

Czerniak

1 680

5,0

2,3

Ogółem

73 530

193,0

100,0

ASW (age standardized incidence rate ([World]) – standaryzowany wg wieku współczynnik zachorowalności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Wojciechowska U., Barańska K., Michałek I., Olasek P., Miklewska M., Didkowska J.A. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2020 r. Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2022; https://onkologia.org.pl/sites/default/files/publications/2023-01/nowotwory_2020.pdf

Tabela 1.7. Zgony na najczęstsze nowotwory złośliwe u mężczyzn w Polsce w 2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Płuco

14 211

38,7

26,1

Jelito grube

7 181

18,9

13,2

Gruczoł krokowy

5 748

13,6

10,6

Pęcherz moczowy

3 202

7,9

5,9

Żołądek

3 115

8,5

5,7

Trzustka

2 431

6,9

4,5

Mózg

1 571

5,2

2,9

Białaczki

1 509

4,2

2,8

Nerka

1 434

3,9

2,6

Krtań

1 409

4,1

2,6

Ogółem

54 370

147,9

100,0

ASW (age standardized mortality rate [World]) – standaryzowany wg wieku współczynnik umieralności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Wojciechowska U., Barańska K., Michałek I., Olasek P., Miklewska M., Didkowska J.A. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2020 r. Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2022; https://onkologia.org.pl/sites/default/files/publications/2023-01/nowotwory_2020.pdf

Tabela 1.8. Zgony na najczęstsze nowotwory złośliwe u kobiet w Polsce w 2020 r.

Umiejscowienie

Liczba bezwzględna

ASW na 100 tys.

Odsetek

Płuco

8 002

16,7

17,6

Pierś

6 956

14,7

15,3

Jelito grube

5 321

9,6

11,7

Jajnik

2 688

6,2

5,9

Trzustka

2 542

5,0

5,6

Trzon macicy

1 811

3,3

4,0

Żołądek

1 657

3,2

3,6

Szyjka macicy

1 511

3,7

3,3

Mózg

1 365

3,4

3,0

Białaczki

1 280

2,4

2,8

Ogółem

45 501

90,8

100,0

ASW (age standardized mortality rate [World]) – standaryzowany wg wieku współczynnik umieralności

Standardowa populacja świata: Segi-Doll World Standard Population 1966

Źródło: Wojciechowska U., Barańska K., Michałek I., Olasek P., Miklewska M., Didkowska J.A. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2020 r. Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2022; https://onkologia.org.pl/sites/default/files/publications/2023-01/nowotwory_2020.pdf

Bezwzględna liczba przypadków zachorowań lub zgonów z powodu nowotworów występujących w danej populacji w określonym czasie zależy zarówno od wielkości populacji, jak i jej struktury wieku.

Standaryzowane wg wieku współczynniki zachorowalności (umieralności) są miarą narażenia populacji. Dzięki standaryzacji możliwe jest dokonywanie porównań współczynników zachorowalności i umieralności w czasie oraz w różnych populacjach.

Piśmiennictwo

1. Sung H., Ferlay J., Siegel R.L., Laversanne M., Soerjomataram I., Jemal A., Bray F. Global cancer statistics 2020: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin 2021; 71: 209–249.

2. Wojciechowska U., Barańska K., Michałek I., Olasek P., Miklewska M., Didkowska J.A. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2020 r. Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2022; https://onkologia.org.pl/sites/default/files/publications/2023-01/nowotwory_2020.pdf