© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: prof. dr hab. med. Elżbieta Krajewska-Kułak

Redaktor ds. publikacji medycznych: mgr Hanna Dąbrowską

Redaktor merytoryczny: mgr Urszula Dubisz

Korekta: Małgorzata Kołakowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2009 r., (wyd. I) 

Warszawa 2018

ISBN 978-83-200-5691-4

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl 

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

„Umacniacie nadzieję, podnosicie na duchu w chwilach zwątpienia. Dajecie setki łagodnych uśmiechów, a przede wszystkim wiarę we własne siły i możliwości.

Nic nie obiecujecie, ale wierzycie w nas.

To bardzo wiele - DZIĘKUJEMY II!

Wiemy, że to za mało. Chcielibyśmy sięgnąć dla Was po najpiękniejszą z gwiazd w podzięce za Wasze serca i bezinteresowne oddanie.

Nie znajdziemy słów, które choć w maleńkim stopniu mogłyby oddać naszą radość, szacunek i wdzięczność za to, że jesteście z nami."

(z listu wdzięcznej rodziny pacjenta Kliniki Paraplegii 10WSZKzP w Bydgoszczy)

Spis treści

Wstęp

Problemy funkcjonalne dotyczące stawu skokowego

Stopa opadająca

Zaopatrzenie

Łuski typu AFO (ankle foot orthosis)

Aparat podnoszący stopę foot-up

Przykurcz ścięgna Achillesa

Zaopatrzenie

Łuski typu AFO (ankle foot orthosis)

Buty ortopedyczne i masywne ortezy skokowo-stopowe

Staw skokowy niestabilny

Zaopatrzenie

Dwustronny stabilizator stawu skokowego

Jednostronny stabilizator stawu skokowego

Buty ortopedyczne

Problemy funkcjonalne dotyczące stopy

Palce podwijające się

Zaopatrzenie

Wkładki z podwyższoną częścią przednią

Problemy funkcjonalne dotyczące stawu kolanowego

Kolano niestabilne

Zaopatrzenie

Stabilizator stawu kolanowego

Kolano w przeproście

Zaopatrzenie

Krótki stabilizator stawu kolanowego z mechanizmem niedopuszczającym do przekroczenia pozycji zerowej w stawie kolanowym

Osłabienie siły mięśni prostujących staw kolanowy

Zaopatrzenie

Orteza stabilizująca staw kolanowy z tzw. zegarami

Łuski na kończyny dolne

Przykurcz stawu kolanowego

Zaopatrzenie

Podnóżek wózka

Klocek przymocowany do podnóżka

Problemy funkcjonalne dotyczące stawu biodrowego

Skostnienia w stawie biodrowym ograniczające zakres ruchu zgięcia

Zaopatrzenie

Klin

Problemy funkcjonalne dotyczące kręgosłupa

Stan po złamaniu kręgosłupa

Zaopatrzenie

Gorsety sztywne

Gorsety miękkie – sznurówki

Kołnierze stosowane do stabilizacji i odciążenia elementów odcinka szyjnego kręgosłupa

Problemy funkcjonalne dotyczące stawu barkowego

Osłabienie mięśni stawu barkowego – podwichnięcie dolne

Zaopatrzenie

Temblak, chusta trójkątna

Aparat odwodzący kończynę górną

Aparaty zmniejszające ryzyko podwichnięcia

Problemy funkcjonalne dotyczące stawu łokciowego

Przykurcz stawu łokciowego – ręka spastyczna

Zaopatrzenie

Aparat stabilizujący

Problemy funkcjonalne dotyczące stawu nadgarstkowego i dłoni

Dłoń spastyczna

Zaopatrzenie

Łuska na dłoń plastyczna

Łuska z tworzywa nieplastyczna

Łuska wykonana z gipsu

Problemy w zakresie funkcji stania

Pionizacja

Zaopatrzenie

Stół pionizacyjny („niedynamiczny”)

Erigo – dynamiczny stół pionizacyjny

Wózki z funkcją pionizacji

Parapodium statyczno-dynamiczne Balance-Trainer

Parapodium

Problemy w zakresie funkcji chodu

Zaopatrzenie

Parapodium kroczące z tzw. szelkami

HAL (Hybrid Assistive Limb)

Biodex – system odciążenia dynamicznego

Lokomat – urządzenie do treningu lokomotorycznego

Balkoniki

Laski, kule i akcesoria

Problemy w zakresie mobilności – przemieszczania się

Zaopatrzenie

Wózki inwalidzkie

Wózki z oparciem głowy i pleców

Wózki inwalidzkie niskie (pokojowe, ortopedyczne)

Wózki sportowe i aktywne

Wózki elektryczne

Problemy związane z długotrwałym przebywaniem w pozycji siedzącej na wózku

Zaopatrzenie

Poduszki przeciwodleżynowe z gąbki, gorczycy itp.

Poduszki przeciwodleżynowe powietrzne

Obrzęki kończyn dolnych

Zaopatrzenie

Rajstopy, pończochy, podkolanówki przeciwobrzękowe

Problemy związane z długotrwałym przebywaniem w pozycji leżącej

Zaopatrzenie

Łóżko rehabilitacyjne

Materac przeciwodleżynowy gąbkowy

Materac przeciwodleżynowy z ziarnami

Materac przeciwodleżynowy zmiennociśnieniowy

Materac przeciwodleżynowy (niezmiennociśnieniowy)

Problemy związane ze zmianą pozycji i przesadzaniem chorego

Jak prawidłowo ułożyć chorego

Ułożenie na plecach

Ułożenie na boku

Leżenie przodem

Jak obrócić chorego z leżenia na plecach do leżenia na boku

Przesuwanie chorego w górę (w kierunku zagłówka)

Jak właściwie przesadzać chorego

Problemy architektoniczne

Problemy motoryzacyjne – korzystanie z samochodu przez osoby niepełnosprawne

Problemy osób niepełnosprawnych i ich opiekunów w mieszkaniu

Problemy funkcjonalne w kuchni

Problemy funkcjonalne w łazience

Problemy funkcjonalne w WC

To też może się przydać

Przydatne adresy internetowe

Wykaz firm, od których uzyskano ryciny

Wstęp

W rehabilitacji zaopatrzenie ortopedyczne jest jednym z ważnych elementów wspomagających terapię. Dział rehabilitacji zajmujący się usprawnianiem ruchowym osób z uszkodzeniem ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego w sposób szczególny korzysta z dobrodziejstw zaopatrzenia ortopedycznego. W zależności od miejsca i rozległości uszkodzenia układu nerwowego można się spotkać z różnego rodzaju nieprawidłowościami w funkcjonowaniu aparatu ruchu. Pacjenci ze względu na złożoność problemu wymagają niejednokrotnie wspomagania w postaci m.in. zaopatrzenia ortopedycznego. Sprzęt ten zwiększa szansę osiągnięcia samodzielności lub jej części, wcześniej niemożliwej do uzyskania. Trzeba przy tym pamiętać, że zaopatrzenie powinno być:

skuteczne;

dyskretne;

proste w obsłudze.

Zaopatrzenie należy stosować w takim zakresie, aby było go „tak dużo, jak to jest ko-nieczne,atak mało, jak tylko się da”; ma ono wspomagać,anie przeszkadzać; wreszcie pacjent powinien z niego korzystać, a nie tylko mieć je do dyspozycji.

Celem tej publikacji nie jest omawianie poszczególnych chorób związanych z układem nerwowym. Głównym jej zadaniem jest przedstawienie problemów, które pojawiają się w funkcjonowaniu aparatu ruchu w sytuacji, gdy układ nerwowy został uszkodzony (niezależnie od przyczyny uszkodzenia) oraz zaproponowanie działań zmierzających do zniesienia lub zmniejszenia problemu przy użyciu sprzętu zaopatrzenia ortopedycznego jako jednego z elementów kompleksowej rehabilitacji. Wskazano przykłady konkretnych rozwiązań wraz z ich zaletami i niedogodnościami. Tekst uzupełniono bogatym materiałem zdjęciowym.

Adresaci. Książka przeznaczona jest głównie dla personelu medycznego pracującego z osobami niepełnosprawnymi (lekarze specjaliści rehabilitacji medycznej, ortopedii, neurologii oraz fizjoterapeuci, studenci fizjoterapii, medycyny i pielęgniarstwa). Ma służyć pomocą w ocenie i rozwiązywaniu zaistniałych problemów. Wartość szczególną tej publikacji stanowi opis zalet i wad proponowanych rozwiązań, które mogą mieć wpływ na podejmowanie decyzji w zakresie zaopatrzenia pacjenta w sprzęt pomocniczy i ortopedyczny. Informacje te są istotne i przydatne, ponieważ niejednokrotnie wielopłaszczyznowość i stopień komplikacji przypadku każe wybierać „mniejsze zło” i skłaniać się ku rozwiązaniom kompromisowym. W takich sytuacjach niezbędna jest wiedza pozwalająca ocenić, czego można się spodziewać po zastosowaniu konkretnego sprzętu zaopatrzenia medycznego. Konieczne jest przewidywanie zarówno skutków pozytywnych, jak i negatywnych towarzyszących danym rozwiązaniom. Trzeba pamiętać, że w medycynie nie ma dwóch takich samych przypadków i nie ma rozwiązań „złotych”. Można korzystać z dobrodziejstw myśli technicznej, ale należy robić to rozsądnie i indywidualnie rozpatrywać każdy przypadek, biorąc pod uwagę przedstawione zalety i wady.

Układ. W celu zachowania klarowności opisu oraz przekazania najważniejszych informacji przyjęto następujący układ treści:

PROBLEM

CEL ZAOPATRZENIA ORTOPEDYCZNEGO

ZAOPATRZENIE:

zalety;

minusy;

uwagi.

Problemy funkcjonalne dotyczące stawu skokowego

Stopa opadająca

PROBLEM

Stopa nie ma możliwości wykonania ruchu zgięcia grzbietowego lub jej ułożenie to zgięcie podeszwowe bez możliwości osiągnięcia pozycji zerowej. Mięśnie unoszące stopę są porażone lub niedowładne (ryc. 1).

Sytuacja taka doprowadza podczas chodu do zahaczania stopą o podłoże, a w konsekwencji do potykania się. Chód staje się niemożliwy lub musi stać się patologiczny. Pacjent przenosi masę ciała na nogę zdrową, przesuwając jego oś symetrii – chodzi przechylony w kierunku nogi zdrowej (ryc. 2).

Ryc. 1.

Stopa opadająca.

Ryc. 2.

Zaburzenia postawy jako skutek m.in. wystąpienia stopy opadającej.

CEL

Utrzymanie stopy w pozycji zerowej, tak by wyeliminować zahaczanie stopą o podłoże oraz związane z tym konsekwencje.

Zaopatrzenie

Łuski typu AFO (ankle foot orthosis) (ryc. 3)

Zalety:

łuska wkładana do buta, utrzymuje stopę w pozycji zerowej.

Minusy:

łuski są twarde, w przypadku osób z zaburzeniem czucia w stopie mogą powstawać otarcia, rany czy odleżyny; w takiej sytuacji pacjent nie może z nich korzystać;

w przypadku pozytywnych wyników terapii i powracającej czynności mięśni unoszących stopę brak możliwości zmniejszenia udziału łuski na rzecz działania mięśni;

brak możliwości uzyskania propulsji (łagodnego przetoczenia) stopy podczas chodu.

Ryc. 3.

Łuska na stopę typu AFO (ankle foot orthosis).

Uwagi

W nowoczesnej rehabilitacji odchodzi się od stosowania łusek sztywnych.

Jeśli już istnieje konieczność stosowania łusek, słuszne wydaje się stosowanie łusek wykonanych z tworzyw, utrzymujących stopę we właściwym ułożeniu i dostatecznie elastycznych podczas fazy przetoczenia, gdy dochodzi do zgięcia w stawach śródstopno-paliczko-wych stopy (ryc. 5). Łuski te zwane są dynamicznymi (dynamic ankle foot orthosis) (ryc. 4).

Ryc. 4.

Dynamiczna łuska na stopę typu DAFO (dynamic ankle foot orthosis).

Ryc. 5.

Faza przetoczenia stopy.

Aparat podnoszący stopę foot-up (ryc. 6)

Jest to sprzęt składający się z opaski zakładanej nad kostką oraz doczepianej patki z gumą umieszczonej w bucie. Po połączeniu tych dwóch miękkich elementów stopa zostaje uniesiona do pozycji zerowej (ryc. 7).

Ryc. 6.

Aparat foot-up.

Ryc. 7a, b.

Działanie aparatu foot-up.

Zalety:

sprzęt jest bardzo miękki, nie uciska, nie uwiera;

daje możliwość łatwego dostosowania stopnia uniesienia stopy;

jest bardzo estetyczny i dyskretny w użytkowaniu;

umożliwia prawidłowy ruch stopy (propulsja – płynne przetoczenie).

Minusy:

aparat można stosować jedynie w obuwiu sznurowanym;

przy długiej eksploatacji może ulegać uszkodzeniu i należy go wymienić na nowy; dotyczy to zwłaszcza elastycznej patki wkładanej do części sznurówkowej buta.

Uwagi

Koniecznie należy sprawdzać prawidłowość zamocowania patki w części sznurówkowej buta (ryc. 8a i 8b) oraz kontrolować wysokość jej zamocowania; umieszczona bliżej palców będzie mocniej unosiła stopę do góry.

Ryc. 8a, b.

Prawidłowe zamocowanie elementu foot-up.