© Copyright by Halina Woś, Anna Staszewska-Kwak, Warszawa 2008, 2012

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, 2012

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: mgr Agata Góra

Redaktor merytoryczny: mgr Magdalena Pluta

Korekta: Zespól

Okładkę i strony tytułowe projektowała: Maria Sosnowska

Zdjęcie na okładce: Agencja Fotograficzna EAST NEWS

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I - 5 dodruk)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6554-1

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

Podstawowe wiadomości z zakresu żywienia dzieci

Prawidłowe żywienie – co to znaczy?

Co należy wiedzieć o składnikach pokarmowych?

Woda

Energia

Białka

Węglowodany

Tłuszcze

Składniki mineralne

Witaminy

Co to są naturalne substancje nieodżywcze?

Co to są substancje dodatkowe w żywności?

Jak praktycznie można ocenić, czy dziecko jest prawidłowo żywione i odżywione?

Żywienie przyszłej matki

Od jakiego momentu należy racjonalnie żywić dziecko?

Na czym polega racjonalna dieta przyszłej matki?

Co powinien zawierać jadłospis przyszłej matki?

Co i w jakiej ilości wypijać?

Najczęstsze problemy

Żywienie noworodka i niemowlęcia

Jak żywić nowo narodzone dziecko?

Karmienie naturalne – dlaczego najlepsze?

Zalety karmienia naturalnego

Skład pokarmu kobiecego

Podstawowe zasady karmienia piersią

Kiedy karmienie piersią nie wystarcza?

Przeciwwskazania do karmienia naturalnego

Leki zażywane przez matkę a karmienie piersią

Wprowadzanie nowych pokarmów do diety dziecka karmionego naturalnie

Odstawianie od piersi

Dieta matki karmiącej piersią

Najczęstsze problemy

Żywienie sztuczne niemowląt

Karmienie sztuczne w pierwszym kwartale życia

Karmienie sztuczne w drugim kwartale życia

Karmienie sztuczne w trzecim i czwartym kwartale życia

Najczęstsze problemy

Żywienie dzieci małych

Jakie są potrzeby żywieniowe małego dziecka?

Jak często karmić?

Jak ułożyć prawidłowy jadłospis?

„Zakazane” produkty

Kształtowanie prawidłowych zachowań żywieniowych

Najczęstsze problemy

Żywienie dziecka przedszkolnego

Zalecane produkty żywieniowe

Czego należy unikać?

Kształtowanie właściwych zachowań żywieniowych

Najczęstsze problemy

Żywienie dziecka szkolnego

Jak przygotować śniadanie, aby dziecko nie było głodne w szkole?

Wspólny domowy obiad

Zagrożenia pojawiające się w wieku szkolnym

Jak pomóc dziecku szkolnemu?

Żywienie młodzieży w okresie intensywnego wzrostu

Najczęstsze problemy

Sytuacje szczególne

Zespół metaboliczny zaczyna się w dzieciństwie

Zapobieganie osteopenii/osteoporozie

Diety wegetariańskie w okresie dorastania dziecka

Soki czy owoce?

Żywienie dziecka w wybranych stanach chorobowych

Dziecko gorączkujące

Dziecko z niedokrwistością (anemią)

Dziecko z biegunką

Dziecko ulewające

Dziecko z kolką jelitową (niemowlęcą)

Dziecko z zaparciami

Dziecko z alergią pokarmową

Dziecko z celiakią

Dziecko z mukowiscydozą

Porady żywieniowe w Internecie

Słownik terminów medycznych i żywieniowych

Przykładowe przepisy kulinarne

Śniadania i/lub kolacje

Zupy

Dania mięsne

Dania bezmięsne

Surówki i sałatki

Desery

Piśmiennictwo uzupełniające

Zakończenie

Wykaz skrótów

Wstęp

Dziecko to nie „mały dorosły” i dlatego jedzenie zarówno dla malucha, jak i dorastającej młodzieży musi być odpowiednio dobrane i przygotowane z wyselekcjonowanych, najlepszych produktów spożywczych. Pamiętajmy o tym, że to my właśnie przez odpowiednie żywienie naszych pociech i kształtowanie wśród nich postaw prozdrowotnych mamy bezpośredni wpływ na ich rozwój fizyczny i psychiczny. W żywieniu dzieci kierujmy się nie tylko sercem, ale przede wszystkim rozumem.

Proponowany poradnik ma ułatwić młodym Rodzicom oraz dorastającym dzieciom i młodzieży wybór takiego sposobu odżywiania się, który zapewni każdemu zdrowie oraz właściwą aktywność psychiczną i fizyczną.

Podstawowe wiadomości z zakresu żywienia dzieci

Prawidłowe żywienie – co to znaczy?

Prawidłowe żywienie to dostarczanie z posiłkami takich składników pokarmowych (w odpowiedniej ilości i we właściwych proporcjach), które zapewnią „dostawę” energii niezbędnej do zaprogramowanego genetycznie wzrastania całego organizmu, regeneracji tkanek oraz aktywności fizycznej i umysłowej.

Odpowiednio ułożona dieta i prawidłowo wykształcone nawyki żywieniowe są gwarancją właściwego rozwoju fizycznego (przyrost masy ciała i wzrost), sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia.

Co należy wiedzieć o składnikach pokarmowych?

Podstawowymi składnikami pokarmowymi, zwanymi także składnikami odżywczymi, są: woda, białka, węglowodany, tłuszcze, składniki mineralne i witaminy.

Wszystkie muszą być dostarczone nie tylko w odpowiednich ilościach, lecz także we właściwych proporcjach. Dokonując wyboru sposobu żywienia dziecka, należy pamiętać o tym, że to my, już od okresu życia płodowego, mamy wpływ na jego prawidłowy rozwój fizyczny, dojrzewanie układu pokarmowego, nerwowego i immunologicznego oraz wytworzenie właściwych szlaków metabolicznych. Zdolność do trawienia, wchłaniania i wykorzystania składników pokarmowych pojawia się u płodu już około 26. tygodnia ciąży, ale aktywność porównywalną z funkcjonowaniem dorosłego osobnika, zaprogramowaną genetycznie i stymulowaną urozmaiconym pożywieniem, dziecko osiąga dopiero około 2. roku życia. Donoszone noworodki z prawidłową masą urodzeniową są w pełni gotowe do przyjmowania pokarmu naturalnego, natomiast wcześniaki wymagają indywidualnego podejścia, zawsze pod nadzorem pediatry lub lekarza rodzinnego.

Uwzględniając dojrzałość organizmu naszego dziecka, a także jego aktualne potrzeby wzrostowe i rozwojowe, należy dostarczyć z pokarmem:

• substancje energetyczne – przede wszystkim węglowodany i tłuszcze, a tylko sporadycznie białka;

• substancje strukturalne – głównie białka, sole mineralne i niektóre związki tłuszczowe;

• substancje regulujące – niektóre białka wchodzące w skład enzymów i hormonów oraz witaminy.

Woda

Woda to największy ilościowo budulec ciała ludzkiego, który u donoszonego noworodka stanowi prawie ³/₄ masy ciała, podczas gdy u dorosłego tylko ²/₃, i podstawowy składnik codziennej diety, niezbędny do utrzymania prawidłowej temperatury ciała, wytwarzania energii oraz transportu składników odżywczych i produktów przemiany materii.

Podstawowym źródłem wody są wypijane płyny, ale również spożywane pokarmy; woda powstaje także w procesie przemiany węglowodanów, tłuszczów i białek.

Z organizmu woda wydalana jest przez:

• nerki,

• skórę,

• płuca

• oraz z kałem.

Dobowe zapotrzebowanie na wodę obejmuje podstawowe zapotrzebowanie zależne od wieku i masy ciała oraz wszelkie nadmierne straty (np. podczas upałów czy gorączki, na skutek biegunki lub wymiotów).

Pamiętajmy, że im młodsze dziecko, tym bardziej wrażliwe na straty wody.

Niemowlęta karmione wyłącznie piersią w pierwszym półroczu życia nie wymagają dodatkowej podaży wody, dopajamy je dopiero w momencie wprowadzania do żywienia nowych produktów pozamlecznych.