© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Anna Jegier

dr hab. n. med. Hubert Krysztofiak, prof. IMDiK PAN

Wydawca: Inga Markiewicz

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Arkadiusz Gudowski

Korekta: Agnieszka Janowska

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Piotr Paczuski

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23515-4

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.181

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Absolwent Wydziału Lekarskiego Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi oraz Studiów Podyplomowych (na kierunku „Elementy metodologii badań empirycznych w medycynie i zastosowanie statystyki w badaniach biomedycznych”) na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

dr Zbigniew Krenc

Doktor nauk medycznych, specjalista chorób dzieci, kardiologii dziecięcej i medycyny sportowej.

W latach 2011–2022 kierownik Pracowni Kardiologii Sportowej przy Klinice Pediatrii, Kardiologii Prewencyjnej i Immunologii Wieku Rozwojowego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Od 2023 roku kierownik Zakładu Dydaktyki Pediatrycznej w Katedrze Pediatrii i Immunologii Wieku Rozwojowego.

Autor lub współautor ponad 100 artykułów naukowych i doniesień zjazdowych, podręcznika „Badanie kliniczne w pediatrii z elementami badania neurologicznego” oraz 16 rozdziałów w książkach.

Od wczesnych lat szkolnych związany ze sportami walki. Początkowo jako zawodnik judo odnosił sukcesy na turniejach rangi okręgowej i krajowej (m.in. złoty medalista Mistrzostw Polski Szkolnego Związku Sportowego, brązowy medalista Mistrzostw Polski Uczelni Wojskowych). Później związany z Polskim Związkiem Karate Tradycyjnego jako instruktor (3 DAN ITKF), sędzia, egzaminator i członek Komisji Medycznej.

Za wieloletnią współpracę z Okręgowym Związkiem Judo w Łodzi wyróżniony Srebrną Honorową Odznaką Polskiego Związku Judo.

Zainteresowania: promowanie zdrowego stylu życia, biohacking, muzyka (od poważnej do różnych nurtów metalu), literatura piękna i sensacyjna.

Fragment

WPROWADZENIE DO MEDYCYNY SPORTÓW WALKI

1. Sporty walki – definicje i klasyfikacje

Sporty walki a sztuki walki

Klasyfikacje sportów walki

2. Historia, charakterystyka i zasady współzawodnictwa w wybranych sportach walki

Boks

Boks tajlandzki, boks tajski (muay thai)

Brazylijskie jiu-jitsu

Judo

Karate

Kendo

Kickboxing

Mieszane sztuki walki

Sambo

Sumo

Szermierka sportowa

Taekwondo

Wushu

Zapasy

3. Przepisy prawne regulujące organizację opieki zdrowotnej nad sportowcem w Polsce

Ustawa o sporcie

Ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie

Akty prawne regulujące opiekę zdrowotną nad sportowcem

Sport szkolny

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej

PODSTAWY FIZJOLOGII I BIOCHEMII WYSIŁKU FIZYCZNEGO

4. Fizjologia narządu ruchu

Budowa i funkcje kości, tkanki chrzęstnej, więzadeł i ścięgien

Budowa mięśnia szkieletowego

Rodzaje włókien mięśniowych

Skład chemiczny mięśni szkieletowych

Molekularny mechanizm skurczu miocytu

Fizjologia skurczu mięśnia szkieletowego

Mięśnie szkieletowe jako narząd wewnątrzwydzielniczy

Adaptacyjny przerost mięśni szkieletowych

Ból mięśni indukowany wysiłkiem fizycznym

5. Fizjologia układu krążenia

Wpływ wysiłku dynamicznego na układ krążenia

Wpływ wysiłku statycznego na układ krążenia

Wpływ treningu sportowego na układ krążenia

Klasyfikacja sportów walki na podstawie reakcji układu krążenia na wysiłek

6. Fizjologia układu oddechowego

Reakcja układu oddechowego na wysiłek

Wpływ treningu sportowego na parametry czynnościowe płuc

Trening mięśni oddechowych w sportach walki

7. Energetyka wysiłku fizycznego

Energetyka skurczu włókna mięśniowego

Sposoby resyntezy ATP

Glikoliza beztlenowa

Tlenowe procesy resyntezy ATP

Kwas mlekowy (mleczan)

Wykorzystanie substratów energetycznych podczas wysiłków o różnej intensywności i różnym czasie trwania

Deficyt tlenowy a dług tlenowy

8. Podstawowa i całkowita przemiana materii oraz metody ich oceny

Podstawowa i całkowita przemiana materii

Bezpośrednie i pośrednie metody oznaczania wydatku energetycznego

PODSTAWOWE BADANIA DIAGNOSTYCZNE

9. Badanie sportowo-lekarskie

Cele badania sportowo-lekarskiego

Wywiad

Badanie przedmiotowe – ogólne zasady

Ocena rozwoju fizycznego i stanu odżywienia

Ocena somatotypu

Postawa ciała i metody jej oceny

Proporcje ciała i metody ich oceny

Badanie narządu ruchu

Badanie stabilizacji centralnej

Badanie układu nerwowego

Przeciwwskazania medyczne do udziału w treningach sportów walki (stałe i czasowe dyskwalifikacje)

10. Badania laboratoryjne

BADANIA DIAGNOSTYCZNE UKŁADU KRĄŻENIA

11. Badanie elektrokardiograficzne

Elektrokardiograficzna manifestacja remodelingu adaptacyjnego u sportowców

Rekomendacje dotyczące interpretacji EKG u sportowców

Diagnostyka różnicowa wybranych zmian w EKG

Cechy przerostu przedsionków/komór

Nieprawidłowe załamki Q

Fala epsilon

Zaburzenia repolaryzacji

EKG u zawodników sportów walki

12. Elektrokardiograficzna próba wysiłkowa

Elektrokardiograficzna próba wysiłkowa u sportowców

Aspekty techniczne próby wysiłkowej

Interpretacja zmian w wysiłkowym EKG

Wskazania do przerwania próby wysiłkowej

Próba wysiłkowa a zmiany w zakresie zespołu ST-T typu niedokrwiennego

Próba wysiłkowa a arytmie serca i zaburzenia przewodzenia

Próba wysiłkowa w diagnostyce chorób kanałów jonowych

Próba wysiłkowa w zespołach preekscytacji

13. Pulsometria w monitorowaniu efektów treningowych

Fizjologiczne aspekty pomiaru tętna

Strefy tętna

Charakterystyka metaboliczna i treningowa stref tętna

Tętno w okresie powysiłkowym

Ortostatyczny test zmęczeniowy

BADANIA DIAGNOSTYCZNE UKŁADU ODDECHOWEGO

14. Badanie spirometryczne

Spirometria spoczynkowa – informacje ogólne

Wskazania do badania spirometrycznego u sportowców

Przeciwwskazania do badania spirometrycznego

Przygotowanie pacjenta do badania

Oceniane parametry spirometryczne

Pojemność życiowa i jej składowe (spirometria statyczna)

Krzywa maksymalny przepływ–objętość (maximal flow–volume loop) – spirometria dynamiczna

Maksymalna wentylacja dowolna

Interpretacja badania spirometrycznego

Próba rozkurczowa

15. Spirometria wysiłkowa

Wskazania i przeciwwskazania do spirometrii wysiłkowej

Metodyka badania

Interpretacja wyniku

OCENA WYDOLNOŚCI FIZYCZNEJ I SPRAWNOŚCI SPECJALNEJ W SPORTACH WALKI

16. Wydolność fizyczna – definicje

Co to jest wydolność fizyczna?

Czynniki determinujące wydolność fizyczną

Wydolność fizyczna a wytrzymałość

Ocena wydolności fizycznej w sportach walki

17. Proste testy laboratoryjne oparte na pomiarach tętna

Próba Martineta

Próba Ruffiera

Próba harwardzka

Test stopnia w modyfikacji Montoya

18. Próby boiskowe

Test Coopera

Odwrócony test Coopera

Test Conconiego

19. Pośrednie metody wyznaczania pułapu tlenowego

Test Astranda-Ryhming

Test PWC₁₇₀

Próba Margarii

20. Spiroergometria

Wskazania do wykonania testu wysiłkowego/CPET

Warunki bezpiecznego wykonania testu wysiłkowego/CPET

Przeciwwskazania do wykonania testu wysiłkowego/CPET

Wskazania do przerwania testu wysiłkowego/CPET

Metodyka obciążania wysiłkiem

Zasady przeprowadzania badania spiroergometrycznego

Podstawowe parametry rejestrowane w czasie badania spiroergometrycznego

Parametry kardiologiczne rejestrowane w czasie badania spiroergometrycznego

Parametry wentylacyjne i wymiany gazowej w płucach rejestrowane w czasie badania spiroergometrycznego

Metody wyznaczania progu beztlenowego w czasie badania spiroergometrycznego

21. Wydolność beztlenowa

Definicje wydolności beztlenowej i metody jej oceny

Test Margarii-Kalamena

Test Wingate

Test Wingate kończyn górnych na ergometrze ręcznym

Inwazyjna diagnostyka wydolności beztlenowej

22. Testy sprawności specjalnej w sportach walki

Sprawność fizyczna a sprawność specjalna

Międzynarodowy Test Sprawności Fizycznej

Testy sprawności specjalnej w sportach grapplingowych (judo, zapasy)

Test specjalnej sprawności ruchowej (TSSR) (SJFT, special judo fitness test)

Test Sprawności Specjalnej Judo

Testy sprawności specjalnej w sportach walki opartych na technikach uderzeń i kopnięć (karate, kickboxing, boks)

Testy sprawności fizycznej karateki

Test sprawności fizycznej kickboxera

Test Pawluka w boksie

Testy sprawności specjalnej w mieszanych sportach walki (MMA, sportowe ju-jitsu)

Ocena umiejętności technicznych i taktycznych

ŻYWIENIE I SUPLEMENTACJA W SPORTACH WALKI

23. Energia i makroskładniki

Energia

Węglowodany

Białko

Tłuszcze

Woda

24. Suplementy diety w sportach walki

Klasyfikacja suplementów diety według Australijskiego Instytutu Sportu

Suplementy o działaniu ergogenicznym

Kofeina

β-alanina

Wodorowęglan sodu

Boostery tlenku azotu

Kreatyna

Suplementy witaminowo-mineralne

Witamina D₃

Magnez

25. Redukcja masy ciała w sportach walki

Planowa (długotrwała) redukcja masy ciała

Ostra redukcja masy ciała

Rekuperacja po ważeniu

26. Triada sportsmenek. Względny niedobór energii w sporcie

Triada sportsmenek

Względny niedobór energii w sporcie

TRAUMATOLOGIA SPORTÓW WALKI

27. Epidemiologia, charakterystyka i przyczyny urazów w sportach walki

Urazy a obrażenia – kwestie nazewnictwa i podziałów

Epidemiologia urazów w sportach walki

Specyfika urazów w wybranych sportach walki

Boks

Brazylijskie jiu-jitsu

Judo

Karate

Kendo

Kickboxing oraz muay thai

Mieszane sztuki walki

Taekwondo

Zapasy

28. Urazy czaszkowo-mózgowe

Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne

Wspomaganie powrotu do zdrowia

Powrót do aktywności sportowej

Zespół drugiego uderzenia

Zespół młodzieńczego urazu głowy

Przewlekła encefalopatia pourazowa

Neuropatologia

Objawy kliniczne

Postępowanie diagnostyczne

Leczenie

Działania prewencyjne

29. Urazy twarzoczaszki

Rany skóry twarzoczaszki

Złamania kości twarzoczaszki

Urazy okolicy oczodołowej i gałki ocznej

Powierzchowne urazy powiek i spojówek

Uraz tępy gałki ocznej

Tępy uraz oczodołu

Urazy nosa

Krwawienie z nosa

Krwiak przegrody nosa

Złamania nosa

Urazy zębów i żuchwy

Przemieszczenie zęba (awulsja)

Poluzowanie zęba (zwichnięcie)

Złamanie zęba

Zwichnięcie żuchwy

Urazy małżowiny usznej

Krwiak małżowiny usznej

Ucho kalafiorowate/ucho zapaśnika

30. Urazy klatki piersiowej

Pęknięcie/złamanie żebra

Postępowanie

Złamanie obojczyka

Postępowanie

Wstrząśnienie serca

Postępowanie

31. Urazy jamy brzusznej

Pierwsza pomoc

Uderzenie w splot słoneczny

Postępowanie diagnostyczne po urazie

Postępowanie terapeutyczne

32. Urazy okolicy krocza

Urazy jąder

Pierwsza pomoc

Postępowanie diagnostyczno-lecznicze

33. Urazy kręgosłupa

Mechanizmy i specyfika urazów kręgosłupa w sportach walki

Objawy kliniczne

Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne

34. Pourazowe uszkodzenia tkanek miękkich narządu ruchu

Urazy mięśni i ścięgien

Postępowanie terapeutyczne po urazie

Diagnostyka po urazie

Urazy więzadeł i torebek stawowych

Postępowanie po urazie

Powrót do aktywności sportowej

35. Złamania kości długich

Pierwsza pomoc

Powrót do aktywności sportowej

Wspomaganie procesów gojenia złamania

AKTYWIZACJA I OPTYMALIZACJA PROCESÓW WYPOCZYNKOWYCH. BIOHACKING

36. Fizjologia i patofizjologia zmęczenia

37. Fizjologia restytucji powysiłkowej i metody jej wspomagania

Fizjologia restytucji powysiłkowej

Odnowa biologiczna a periodyzacja procesu treningowego

38. Chronobiologia w treningu sportowym i wypoczynku

Zegar biologiczny

Dostosowanie treningu i wypoczynku do rytmów biologicznych

Jak zadbać o zegar biologiczny?

Sen

Optymalizacja jakości i czasu trwania snu

Progresywne rozluźnianie mięśni

Suplementy ułatwiające zasypianie

39. Fizjoterapeutyczne metody i środki odnowy biologicznej

Masaż

Jak i kiedy stosować?

Rolowanie

Jak i kiedy stosować?

Kinesiotaping

Sauna

Jak i kiedy stosować?

Krioterapia ogólna

Jak i kiedy stosować?

Tlenoterapia hiperbaryczna i normobaryczna

Jak i kiedy stosować?

Inne metody

40. Fitopreparaty wspomagające restytucję powysiłkową

Adaptogeny

Ashwagandha

Żeń-szeń syberyjski

Różeniec górski

Maczużnik chiński

Aromaterapia

Kannabidiol

NIEDOZWOLONE WSPOMAGANIE ZDOLNOŚCI WYSIŁKOWYCH

41. Niedozwolone wspomaganie w sportach walki

Dylemat Goldmana

Problem dopingu w sportach walki

42. Organizacja walki z dopingiem. Lista substancji i metod zabronionych

Światowa Agencja Antydopingowa i Polska Agencja Antydopingowa

Co to jest doping?

Analiza próbek biologicznych

Lista substancji i metod zabronionych

S0. Substancje niezatwierdzone

S1. Środki anaboliczne

S2. Hormony peptydowe, czynniki wzrostu, substancje pokrewne i mimetyki

S3. Beta-2 agoniści

S4. Modulatory hormonów i metabolizmu

S5. Diuretyki i inne środki maskujące

Ml. Metody poprawiające transport tlenu

M2. Manipulacje chemiczne i fizyczne

M3. Doping genowy i komórkowy

S6. Stymulanty

S7. Narkotyki

S8. Kanabinoidy

S9. Glikokortykosteroidy

Pl. Beta-blokery

Wyłączenia dla celów terapeutycznych

Program monitorujący

Nieświadome użycie substancji dopingujących

Antydopingowe Pogotowie Informacyjne

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Słowo wstępne Profesor Anny Jegier

Sporty walki znane były już w czasach starożytnych igrzysk olimpijskich. Wiele sportów walki znajduje się również wśród dyscyplin nowożytnych letnich igrzysk olimpijskich i paraolimpijskich. Ale co należy szczególnie podkreślić w stosunku do monografii dr n. med. Zbigniewa Krenca to fakt, że aktualnie wiele osób trenuje sporty walki nie tylko na poziomie zawodniczym, lecz także amatorsko i rekreacyjnie. Są to osoby w różnym wieku – dorośli, młodzież i dzieci. Instruktorzy sportów walki prowadzą nawet zajęcia z dziećmi w wieku przedszkolnym. Dlatego też do lekarzy zgłasza się coraz więcej osób w celu uzyskania zaświadczenia o braku przeciwwskazań do udziału w treningu i zawodach. A zatem tematyka monografii dotyczy dużej części społeczeństwa i dodatkowo wypełnia lukę w piśmiennictwie w tym zakresie.

Dużym atutem monografii jest jej autor. Dr n. med. Zbigniew Krenc jest nie tylko lekarzem, specjalistą w dziedzinie pediatrii, kardiologii dziecięcej i medycyny sportowej, nauczycielem akademickim w Uniwersytecie Medycznym w Łodzi, lecz także osobą związaną ze sportami walki od najmłodszych lat. Był zawodnikiem judo, który odnosił sukcesy na turniejach rangi krajowej, a później był również instruktorem, sędzią, egzaminatorem i członkiem Komisji Medycznej Polskiego Związku Karate Tradycyjnego. Za wieloletnią współpracę z Okręgowym Związkiem Judo w Łodzi został wyróżniony Srebrną Honorową Odznaką Polskiego Związku Judo. Należy zatem podkreślić autentyczność pracy Autora w obszarze sportów walki, w którym połączył z powodzeniem teorię z praktyką.

Zakres merytoryczny monografii jest bardzo szeroki i obejmuje nie tylko tematy medyczne uwzględniające diagnostykę kliniczną, w tym diagnostykę wysiłkową, lecz także teorię sportów walki, elementy fizjologii i biochemii wysiłku fizycznego, ocenę sprawności fizycznej zawodników, sposób racjonalnego żywienia i optymalizacje procesów regeneracji zawodników. Czytelnik znajdzie w tej pozycji również treści związane z traumatologią zawodników sportów walki, które to powikłania nierzadko obserwuje się w tej grupie sportowców. Autor przybliża czytelnikowi również tematy związane z niedozwolonym wspomaganiem zdolności wysiłkowych organizmu człowieka i opisuje metody prewencyjne możliwe do zastosowania w tym zakresie.

Treści wszystkich rozdziałów monografii zostały przedstawione w bardzo prosty, czytelny i nowoczesny sposób, zawierają dużą liczbę zestawień, tabel i rycin. Autor pozwala skorzystać z książki tak lekarzom, jak i fizjoterapeutom, fizjologom, trenerom, instruktorom, dietetykom, sędziom zawodów i innym grupom osób związanych ze sportami walki. Co ważne, odbiorcą treści książki – w mojej opinii – mogą być również sami zawodnicy sportów walki, którzy znajdą w niej wiele cennych treści i wskazówek, przekazanych w dostępny sposób.

Biorąc pod uwagę fakt, że zgodę na udział w treningu i zawodach w sportach walki dzieciom, młodzieży i osobom młodym mogą obecnie wydawać lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, należy nadmienić, że wartościowe treści znajdą tu lekarze specjaliści w dziedzinie medycyny rodzinnej, pediatrii, interny, ortopedii i traumatologii, rehabilitacji medycznej i wielu innych specjalności lekarskich, w tym również medycyny sportowej.

Mimo że tytuł pracy sugeruje przydatność monografii dla pracowników medycznych, to może ona być również wykorzystana w procesie kształcenia przed- i podyplomowego przez duży krąg odbiorców. Można wyszczególnić tutaj studentów kierunków: lekarskiego, fizjoterapii, dietetyki, a także sportu, wychowania fizycznego, rekreacji i turystyki i innych.

Podsumowując stwierdzam, że ta obszerna monografia przygotowana starannie przez jednego autora dr n. med. Zbigniewa Krenca skutecznie uzupełnia lukę tematyczną w zakresie medycyny sportów walki na rynku krajowym.

Łódź, 12.02.2024 r.

prof. dr hab. n. med. Anna Jegier

Zakład Medycyny Sportowej

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Słowo wstępne Profesora Huberta Krysztofiaka

Do katalogu książek z zakresu medycyny sportowej dochodzi wartościowa pozycja zatytułowana „Medycyna sportów walki. Fizjologia wysiłku, diagnostyka, traumatologia i żywienie”. Autor tego podręcznika, doktor nauk medycznych Zbigniew Krenc, jest lekarzem specjalistą medycyny sportowej, pediatrą i kardiologiem dziecięcym. Zainteresowanie autora problemami medycznymi związanymi z uprawianiem sportów walki jest nieprzypadkowe, ponieważ doktor Zbigniew Krenc był także zawodnikiem judo i karate. Więcej, był sędzią, instruktorem i egzaminatorem Polskiego Związku Karate Tradycyjnego.

Podręcznik zaczyna się od zaprezentowania definicji i klasyfikacji oraz bardzo ciekawie opisanych historii powstania i rozwoju wybranych sportów walki. Czuć w tych opisach, że sporty walki i sztuki walki są częścią pasji doktora Zbigniewa Krenca.

Dalej autor przechodzi do części merytorycznej i metodycznie przedstawia kompleksowe opracowania zagadnień z zakresu fizjologii i biochemii wysiłku fizycznego, oceny wydolności fizycznej, badań diagnostycznych układu krążenia i układu oddechowego, dietetyki i suplementacji sportowej, traumatologii, fizjoterapii i odnowy biologicznej. Książkę kończy rozdział o problemach antydopingowych.

Warto zwrócić uwagę, że sposób opracowania wyżej wymienionych zagadnień jest tak dogłębny i jednocześnie uniwersalny, że na ich studiowaniu skorzysta każda osoba zainteresowana tymi zagadnieniami nie tylko z perspektywy sportów walki, lecz także z perspektywy ogólnej – a w szczególności lekarze przygotowujący się do egzaminu specjalizacyjnego z medycyny sportowej. Walor dydaktyczny książki wzmacniają starannie przygotowane ryciny i tabele.

Tytuł podręcznika wskazuje na ukierunkowanie na szczególną grupę pacjentów – sportowców. Osoby zainteresowane, w szczególności te opiekujące się zawodniczkami i zawodnikami sportów walki, znajdą oczywiście zagadnienia specyficzne dla tych sportów, takie jak ocena sprawności specjalnej, redukcja masy ciała przed zawodami w związku z kategoriami wagowymi, traumatologia zorientowana na urazy specyficzne dla sportów walki czy powrót do sportu po urazie głowy.

Z radością rekomenduję ten podręcznik. Jest to książka o wysokim poziomie merytorycznym, napisana z pasją przez niezwykle kompetentnego specjalistę. Jestem przekonany, że będzie praktycznym przewodnikiem dla lekarzy opiekujących się sportowcami, w szczególności zawodniczkami i zawodnikami sportów walki. Będzie też źródłem inspiracji do ciągłego pogłębiania wiedzy z zakresu medycyny sportowej.

Warszawa, 22.02.2024 r.

dr hab. n. med. Hubert Krysztofiak, prof. IMDiK PAN

Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej

Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej

im. M. Mossakowskiego PAN w Warszawie

WPROWADZENIE DO MEDYCYNY SPORTÓW WALKI

Sporty walki to dziś jedne z najpopularniejszych i najbardziej masowo uprawianych dyscyplin sportowych. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2018 roku w Polsce spośród 1 056 000 osób aktywnych sportowo, aż 11,2% związanych było ze sportami walki. Spośród wszystkich tych dyscyplin największą popularnością cieszyło się karate, które uprawiało niemal 50 000 osób (4,3% ogólnej liczby), oraz judo – ponad 26 000 ćwiczących (2,3%). Na dalszych miejscach znalazło się taekwondo – 10 000 trenujących (0,9%) oraz boks i zapasy – po około 8000 ćwiczących (0,7%).

Faktyczna liczba osób uprawiających sporty walki jest jednak znacznie większa, ponieważ nie wszystkie dyscypliny sportowe zostały uwzględnione przy tworzeniu bazy danych przez GUS, np. pominięto cieszące się dużą popularnością w Polsce brazylijskie jiu-jitsu, kickboxing czy mieszane sporty walki.

Co powoduje tak duże zainteresowanie sportami walki?

Jednym z kluczowych czynników wpływających na decyzję o rozpoczęciu uprawiania sztuki czy sportu walki jest aspekt zdrowotny, związany z poprawą stanu zdrowia i uzyskaniem wysokiej sprawności fizycznej.

Wielu ćwiczących widzi także szansę na nabycie praktycznych umiejętności przydatnych w samoobronie,

Trening sportów walki pozwala również na budowanie poczucia własnej wartości, pewności siebie, wyrabia w ćwiczących spokój, odporność psychiczną i poczucie bezpieczeństwa.

Co więcej, wygasza się wiele negatywnych emocji, takich jak strach czy gniew. Z kolei stabilizacja emocji sprzyja tłumieniu agresji.

Duże zainteresowanie i stale rosnąca liczba osób rozpoczynających przygodę ze sportami walki niesie za sobą konieczność tworzenia warunków dla odpowiedniego wsparcia medycznego tej grupy sportowców.

Nie jest to proste zadanie. Opieka zdrowotna nad zawodnikami sportów walki stanowi duże wyzwanie dla specjalistów wielu dziedzin medycznych (lekarzy, fizjoterapeutów, dietetyków sportowych, psychologów sportu), ponieważ wymaga nie tylko wiedzy stricte medycznej, lecz także znajomości specyfiki technicznej danej dyscypliny sportowej i związanych z nią potencjalnych problemów i zagrożeń. Kompleksowa opieka medyczna sportowców powinna uwzględniać szeroko pojęte działania profilaktyczno-diagnostyczne, edukacyjne oraz leczniczo-rehabilitacyjne.

1

Sporty walki – definicje i klasyfikacje

Sporty walki a sztuki walki

Dopóki walczysz, jesteś zwycięzcą

św. Augustyn

Sporty walki to dyscypliny sportowe, często wywodzące się z tradycyjnych sztuk walki, opierające się na rywalizacji według określonych reguł, której celem jest odniesienie zwycięstwa nad przeciwnikiem w bezpośredniej walce, a tym samym odniesienie sukcesu sportowego.

Umiejętności nabywane w czasie treningu sportowego, który obejmuje przygotowanie szybkościowe, siłowe, wytrzymałościowe, techniczno-taktyczne, są testowane w walkach treningowych, potem na zawodach sportowych. Sport rozwija więc głównie te umiejętności, które są szczególnie przydatne w odnoszeniu sukcesów na turniejach sportowych, chociaż długotrwały trening z pewnością prowadzi także do wykształcenia bardzo podobnych technik i umiejętności jak w tradycyjnych sztukach walki.

Sztuki walki są sposobami walki wręcz, czasami z użyciem broni, u podstawy których leży długotrwały trening, który poza rozwijaniem aspektów czysto fizycznych (zdobyciem umiejętności samoobrony, poprawą wydolności fizyczneji ogólnej sprawności) uczy kontroli nad emocjami, redukcji poziomu strachu, służy szeroko pojętemu samodoskonaleniu oraz budowaniu pewności siebie i wiary we własne umiejętności.

Główną cechą rozgraniczającą sztuki i sporty walki jest stawiany cel. Teoretycznym priorytetem w sztukach walki jest rozwój osobowościowo-duchowy, podczas gdy w sportach – zdobycie tytułu mistrzowskiego w turniejach sportowych.

Elementem różnicującym może być także wiek osób trenujących. O ile sporty walki w zasadzie są domeną ludzi młodych, znajdujących się u szczytu swoich możliwości psychofizycznych i motorycznych, o tyle sztuki walki mogą być uprawiane przez osoby, których wiek nie pozwala już na udział we współzawodnictwie sportowym.

W klubach, w których praktykowane są sztuk walki, znajdą też swoje miejsce osoby z przewlekłymi problemami zdrowotnymi, uniemożliwiającymi udział w sporcie wyczynowym. W tych przypadkach sztuki walki mogą stanowić atrakcyjną formę rehabilitacji ruchowej.

Pytaniem, które często zadają sobie adepci współczesnych sportów czy sztuk walki, jest, w jakim stopniu są w stanie praktycznie wykorzystać nabyte umiejętności w realnej walce, np. w samoobronie.

Częściowo odpowiedzią na to pytanie może być zjawisko nazywane paradoksem Kanō. Jigorō Kanō, tworząc judo, odrzucił z tradycyjnego ju-jutsu techniki niebezpieczne dla życia i zdrowia. Gdy w 1886 roku zorganizowano turniej między zawodnikami judo i ju-jutsu, z 15 pojedynków 13 wygrali uczniowie mistrza Kanō. Paradoksalnie okazało się więc, że techniki teoretycznie mniej destrukcyjne są skuteczniejsze od tych z założenia niebezpiecznych. Bezpieczne techniki można bowiem ćwiczyć wielokrotnie w sytuacjach zbliżonych do prawdziwej walki, nie robiąc przy tym krzywdy partnerowi. Technik najbardziej brutalnych, które niosą zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia, nie da się ćwiczyć w sposób realny. Ćwiczenia z partnerem sprowadzają się więc do markowania technik lub wykonywania ich z ograniczoną siłą lub szybkością.

Paradoks Kanō wskazuje więc, że trening współczesnych sportów walki daje realne umiejętności praktyczne, choć do zastosowania ich w samoobronie droga może być jeszcze daleka…

Klasyfikacje sportów walki

Wszystkie sporty walki można podzielić według różnych kryteriów, np. rodzaju stosowanych technik czy też ekspansywności i siły kontaktu. Należy jednak zaznaczyć, że klasyfikacje te mają charakter umowny, z uwagi na dość dużą płynność granic pomiędzy tworzonymi grupami czy kategoriami.

Jednym z kryteriów klasyfikujących sporty walki jest płaszczyzna, w jakiej toczy się pojedynek.

Na tej podstawie wyróżnia się sporty stójkowe, w których większość technik realizowana jest w płaszczyźnie stójkowej (np. taekwondo, karate, boks), oraz parterowe, oparte na walce w pozycji leżącej lub klęczącej (np. brazylijskie jiu-jitsu).

Są też dyscypliny wymagające od zawodników wszechstronnych umiejętności technicznych w obu płaszczyznach (np. MMA, zapasy, judo). W tych dyscyplinach walka rozpoczyna się w stójce, ale może być przeniesiona w parter i w nim zakończona.

Na podstawie dominujących elementów technicznych stosowanych w walce sportowej sporty walki można podzielić na uderzeniowe (striking) – oparte na ciosach i/lub kopnięciach (np. boks, karate, muay thai) oraz chwytane – grapplingowe (grapple – ang. „chwytać”), np. brazylijskie jiu-jitsu, judo, zapasy.

Z kolei w bardzo popularnych obecnie mieszanych sztukach walki, jak wskazuje już sama nazwa, zawodnicy korzystają z bardzo szerokiego arsenału technik, zarówno uderzeniowych, jak i wymagających uchwytu, czyli rzutów, duszeń czy też dźwigni.

Chociaż w zawodach MMA startują zawodnicy o dużej wszechstronności technicznej, to jednak fakt, że wywodzą się z konkretnego stylu walki, determinuje ich sposób zachowania się na ringu. Z tego względu wśród zawodników mieszanych sztuk walki można wyróżnić trzy typy.

Parterowcy (grapplers), czyli zawodnicy specjalizujący się w rozstrzygnięciach walki w parterze, dążący do wymuszenia na przeciwniku poddania za pomocą dźwigni lub duszenia. W tej grupie dominują zawodnicy brazylijskiego jiu-jitsu.

Zapaśnicy (wrestlers) preferują walkę w stójce w zwarciu (tzw. klinczu) oraz walkę na uderzenia w parterze. Dążą do obalenia przeciwnika, osiągnięcia dominującej pozycji w parterze (np. dosiadu) i zakończenia walki uderzeniami (ground and pound). Tę strategię walki przyjmują często zawodnicy wywodzący się z zapasów lub judo.

Za prekursora strategii walki zwanej ground and pound, polegającej na zajęciu dogodnej pozycji w parterze i zadawaniu ciosów przeciwnikowi, uważa się Marka Colemana – wicemistrza świata w zapasach w stylu wolnym z 1991 roku, mistrza UFC w wadze ciężkiej z 1997 roku i zwycięzcę PRIDE Openweight Grand Prix z 2000 roku.

Uderzacze (strikers) preferują walkę w stójce i próbują rozstrzygnąć ją poprzez zadawanie silnych uderzeń (to znaczy kopnięć i ciosów pięściami), natomiast unikają sytuacji, które mogłyby narazić ich na obalenie. Stosują zasadę „unikaj zwarcia i uderzaj” (sprawl and brawl). Do tej grupy należą zawodnicy rekrutujący się np. z taekwondo, karate czy też boksu.

Sporty walki, w których dominują techniki uderzeniowe, można z kolei podzielić także w zależności od specyfiki systemów treningowych oraz ograniczeń dotyczących siły i ekspansywności technik dozwolonych w rywalizacji sportowej.

Według tego podziału można wyróżnić:

• sporty z lekkim kontaktem (light-contact), np. w których nie stosuje się zwykle uderzeń na głowę, krocze itp., a zawodnicy zazwyczaj noszą ochraniacze (kaski, rękawice, napięstniki, ochraniacze na zęby);

• sporty średniokontaktowe (semi-contact), w których dopuszczone są kopnięcia lub uderzenia na głowę, przy mniejszym zabezpieczeniu ciała niż w sportach z lekkim kontaktem;

• sporty pełnokontaktowe (full-contact), zakładające walkę zwykle bez ochraniaczy i z bardzo nielicznymi ograniczeniami dotyczącymi bezpieczeństwa zawodników (takimi jak zakaz uderzeń w tył głowy czy dźwigni na stawy).

Sporty walki różnią się między sobą także sposobem odniesienia zwycięstwa w rywalizacji sportowej. Pokonanie przeciwnika w sportach walki może nastąpić przez nokaut (np. boks, kickboxing, MMA), wykonanie technicznie poprawnego rzutu (np. judo), przytrzymanie przeciwnika na macie (np. judo, zapasy), poddanie przeciwnika (np. judo, brazylijskie jiu-jitsu), wypchnięcie rywala poza granice maty (np. sumo, sanda) czy też celne trafienia za pomocą broni (np. szermierka, kendo). Walkę sportową można też wygrać poprzez decyzję sędziowską, przyznającą przeciwnikowi punkty karne, np. za pasywność lub niedozwolone techniki.

Jeszcze inny podział sportów walki bierze pod uwagę, czy dana dyscyplina jest na liście sportów uznawanych przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOl) i tym samym znajdzie się w programie igrzysk olimpijskich (sporty olimpijskie i nieolimpijskie).

W języku potocznym są często mylone i błędnie zamiennie stosowane pojęcia igrzysk olimpijskich i olimpiady. Olimpiada to pochodzący z tradycji starogreckiej czteroletni odstęp czasu pomiędzy kolejnymi letnimi igrzyskami olimpijskimi.

Aktualnie na liście dyscyplin olimpijskich znajduje się pięć sportów walki: boks, judo, szermierka, taekwondo oraz zapasy (styl wolny i klasyczny). Swoją olimpijską przygodę miało też karate sportowe. Karate WKF (zrzeszone w World Karate Federation) zadebiutowało na Igrzyskach Olimpijskich w Tokio w 2020 roku (turniej z uwagi na pandemię SARS-CoV-2 rozgrywany był w 2021 roku), ale decyzją MKOl nie znajdzie się już w programie paryskich igrzysk olimpijskich w 2024 roku.

Z kolei 20 lipca 2021 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski podjął decyzję o przyjęciu do rodziny sportów olimpijskich sambo, które reprezentowane jest przez Międzynarodową Federację Sambo (FIAS, Fédération Internationale Amateur de SAMBO).

Warto wspomnieć, że sporty walki znajdują się także w programach igrzysk organizowanych dla osób z różnymi niepełnosprawnościami. Na XV Letnich Igrzyskach Paraolimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 roku o medale walczyli zawodnicy w judo oraz w szermierce na wózkach, z kolei na XXIII Letnich Igrzyskach Olimpijskich Głuchych w Samsun w roku 2017 rozegrano zawody w judo, karate, szermierce oraz taekwondo. Judo pojawiło się także w 2019 roku na XV Światowych Letnich Igrzyskach Olimpiad Specjalnych w Abu Dhabi.

Oficjalnie Polacy uczestniczą w letnich igrzyskach olimpijskich od 1924 roku, choć już wcześniej pojawiali się w ekipach państw zaborczych. Pierwszy medal olimpijski w sportach walki (w kolorze brązowym) zdobyła drużyna szablistów w 1928 roku w Amsterdamie.

Pierwszy tytuł mistrzowski wywalczył w boksie w wadze półśredniej Zygmunt Chychła w 1952 roku na Igrzyskach Olimpijskich w Helsinkach. Do 2020 roku Polacy zdobyli w sportach walki 20 tytułów mistrza olimpijskiego (tab. 1.1).

Tabela 1.1. Polscy złoci medaliści igrzysk olimpijskich w sportach walki

Dyscyplina sportowa

Mistrzowie olimpijscy (miejsce i rok igrzysk olimpijskich)

Judo

Waldemar Legień (Seul 1988, Barcelona 1992), Paweł Nastula (Atlanta 1996)

Boks

Zygmunt Chychła (Helsinki 1952), Kazimierz Paździor (Rzym 1960), Józef Grudzień (Tokio 1964), Marian Kasprzyk (Tokio 1964), Jerzy Kulej (Tokio 1964, Meksyk 1968), Jan Szczepański (Monachium 1972), Jerzy Rybicki (Montreal 1976)

Zapasy (styl klasyczny)

Kazimierz Lipień (Montreal 1976), Andrzej Wroński (Seul 1988, Atlanta 1996), Włodzimierz Zawadzki (Atlanta 1996), Ryszard Wolny (Atlanta 1996)

Floret (indywidualnie)

Egon Franke (Tokio 1964), Witold Woyda (Monachium 1972)

Floret (drużynowo)

Witold Woyda, Marek Dąbrowski, Jerzy Kaczmarek, Lech Koziejowski, Arkadiusz Godel (Monachium 1972)

Szabla (indywidualnie)

Jerzy Pawłowski (Meksyk 1968)

2

Historia, charakterystyka i zasady współzawodnictwa w wybranych sportach walki

Historia walki wręcz jest integralną częścią historii człowieka. Towarzyszyła już społecznościom prehistorycznym, które toczyły między sobą nieustanne wojny.

Walkę wręcz należy rozumieć jako starcie na krótkim dystansie między uzbrojonymi, najczęściej w broń białą (np. nóż, miecz, szablę czy bagnet), lub nieuzbrojonymi przeciwnikami.

Wraz z rozwojem zorganizowanych państw i zewnętrznych zagrożeń dla ich bezpieczeństwa rosło znaczenie dobrej kondycji fizycznej i umiejętności radzenia sobie z przeciwnikiem na polu walki w przypadku utraty broni. Od poziomu wyszkolenia wojownika nierzadko zależało nie tylko jego zdrowie, lecz także życie.

Najwcześniejsze dowody na temat praktykowanych w przeszłości bezpośrednich konfrontacji pochodzą z przedstawień walk zamieszczanych w dziełach sztuki figuratywnej, z wczesnych dzieł literatury, a także analizy artefaktów archeologicznych, zwłaszcza broni.

Za jedne z najstarszych dzieł sztuki przedstawiających sceny walki wręcz uchodzą starożytne egipskie malowidła (datowane na 3400 rok p.n.e.) oraz babilońskie płaskorzeźby sprzed 3000 roku p.n.e. Pierwsze wzmianki o walkach wręcz pojawiają się w Eposie o Gilgameszu (XIII–XI wiek p.n.e.) – poemacie pochodzącym ze starożytnej Mezopotamii.

Z czasem w walkach wręcz zaczęto dostrzegać coś więcej niż tylko formę sztuki wojennej. Poza walorem czysto fizycznym w doskonaleniu umiejętności bojowych zaczęto doszukiwać się pierwiastka duchowego, czasem nawet religijnego. Takie postrzeganie walki wręcz dało początek sztukom walki.

Za kolebkę najpopularniejszych obecnie tzw. wschodnich sztuk walki można uznać starożytne Chiny i Indie, skąd rozprzestrzeniły się na inne kraje wschodniej Azji, w tym do Japonii, Korei, Tajlandii, Birmy czy Wietnamu. Ulegały tam różnego rodzaju lokalnym modyfikacjom i adaptacjom, przyczyniając się do rozwoju wielu różnorodnych systemów walki.

Głębokie piętno na rozwoju sztuk walki odcisnęła dominująca w tym czasie na terenach Dalekiego Wschodu filozofia buddyjska, zwłaszcza praktykowana w klasztorze Shaolin. To ona sprawiła, że istotą treningów stał się rozwój duchowy, kontrola emocji i potrzeba ciągłego samodoskonalenia. Jednocześnie zdobyte umiejętności miały być stosowane przeciwko innemu człowiekowi tylko w ostateczności.

Uprawiane przez setki lat sztuki walki sukcesywnie jednak zmierzały do konfrontacji w mniej lub bardziej ograniczonej zasadami walce. Dla współczesnych sportów walki priorytetem stała się rywalizacja sportowa i pokonanie przeciwnika, podczas gdy element duchowy został istotnie zmarginalizowany.

Sztuki walki musiały pokonać czasem bardzo długą drogę, zanim przekształciły się w dyscyplinę sportową. Ciekawym przykładem takiej ewolucji jest muay thai, czyli popularny obecnie tajski boks. Źródła historyczne wywodzą go z muay boran – silnie zrytualizowanej i przesiąkniętej elementami religijnymi starożytnej sztuki walki, która z czasem ewoluowała w system walki stosowany przez tajską armię. Wysoka urazowość walk wymusiła eliminację najbardziej niebezpiecznych technik oraz konieczność zastosowania różnego rodzaju ochraniaczy. Z kolei rozszerzenie repertuaru ciosów o elementy europejskiego boksu, wprowadzenie podziału walki na rundy i rywalizacji w ramach kategorii wagowych sprawiło, że muay thai stało się popularnym na całym świecie sportem walki.

Boks

Boks, czyli pięściarstwo, to jeden z najstarszych sportów walki, w którym dwóch zawodników walczy ze sobą jedynie przy użyciu pięści osłoniętych specjalnymi rękawicami ochronnymi, a pojedynek odbywa się na określonych zasadach przy ograniczonym polu uderzeń.

Człowiek jako gatunek ma naturalne predyspozycje do zadawania ciosów dłonią zaciśniętą w pięść. Ludzie są jedynymi przedstawicielami naczelnych zdolnymi do zwinięcia palców w taki sposób, aby oparte o kłąb kciuka oraz kłębik (czyli kłąb palca małego) utworzyły coś w rodzaju maczugi. Dodatkowo brak ruchomości w drugim i trzecim stawie nadgarstkowo-śródręcznym stabilizuje łańcuch kinetyczny podczas wykonywania ciosu.

Boks należy do najstarszych sportów świata (znany był już w czasach cywilizacji Sumerów około 5000 lat p.n.e.). Jako dyscyplina na igrzyskach olimpijskich po raz pierwszy zaistniał w 688 roku p.n.e. Wówczas to w Olimpii rozegrano pojedynek bokserki, w którym zwycięzcą okazał się Onomastos ze Smyrny. Jemu też przypisuje się stworzenie pierwszych zasad i regulaminu walki, które miały obowiązywać do III w. n.e. W swym najwcześniejszym wydaniu boks był dyscypliną bardzo brutalną. Zawodnicy owijali pięści rzemieniami, w późniejszym czasie wplatano w rzemienie kawałki żelaza, a walki prowadzono do momentu poddania się przeciwnika lub jego niezdolności do kontynuowania pojedynku. W starożytnych igrzyskach istniał podział na kategorie chłopców i mężczyzn, przywiązywano również dużą wagę do wyszkolenia technicznego. W średniowieczu walki na pięści znane były także w Europie Wschodniej, zwłaszcza na Rusi i w krainach pogranicza polsko-ruskiego.

Nowożytne formy boksu jako dyscypliny sportowej kształtowały się w kręgach kultury anglosaskiej w XVIII wieku. Dzięki mecenatowi arystokracji angielskiej zaczęto organizować pojedynki bokserskie, w których walczono na gołe pięści, bez żadnych określonych reguł, a stawką była nagroda pieniężna. Za datę narodzin boksu przyjmuje się rok 1719, kiedy to James Figg założył przy Tottenham Court Road w Londynie akademię boksu.

Sam Figg został też pierwszym mistrzem bokserskim, utrzymując tytuł mistrzowski do 1730 roku, kiedy to stracił go na rzecz Brytyjczyka Jacka Broughtona. Broughton z kolei w 1743 roku jako pierwszy skodyfikował zasady boksu jako dyscypliny sportowej. Zaproponował, by walka toczyła się w kwadratowym polu otoczonym linami, by kończyła się automatycznie, gdy jeden z pięściarzy upadnie i nie podniesie się przez 30 sekund oraz by nie zadawać ciosów poniżej pasa. W 1747 roku Broughton wprowadził do celów treningowych rękawice bokserskie. Reguły walki Broughtona utrzymały się do 1838 roku, kiedy zostały zmodyfikowane dla potrzeb największego przedsiębiorstwa ringowego w Londynie – London Prize Ring.

W 1865 roku walijski bokser John Graham Chambers, pod patronatem Johna Sholto Douglasa – dziewiątego markiza Queensberry, opracował zasady współzawodnictwa w boksie przyjęte następnie w całej Wielkiej Brytanii, a od 1872 roku także w USA (The Marquess of Queensberry Rules of Boxing). Stały się one fundamentem dla współczesnych regulaminów boksu. Wprowadzały między innymi 3-minutowe rundy, walkę w rękawicach ochronnych oraz podział na kategorie wagowe (początkowo tylko trzy).

Nazwa „boks” pochodząca z języka angielskiego (box – „uderzenie pięścią”) rezerwowana jest dla dyscypliny sportowej wywodzącej się z tradycji sportu brytyjskiego, co ma podkreślać różnice historyczne wobec starożytnych i nieanglosaskich odmian walki na pięści, które nazywane są pięściarstwem.

Boks amatorski jako dyscyplina olimpijska zadebiutował w 1904 roku w Saint Louis. Od tego czasu na igrzyskach olimpijskich nie pojawił się tylko raz – w 1912 roku w Sztokholmie – ze względu na zakaz uprawiania tego sportu w Szwecji.

W 1920 roku powstała Międzynarodowa Federacja Boksu Amatorskiego (FIBA, Fédération Internationale de Boxe Amateur), przekształcona następnie w 1956 roku w Międzynarodowe Stowarzyszenie Boksu Amatorskiego (AIBA, Amateur International Boxing Association) z siedzibą w Londynie, zrzeszająca obecnie 200 krajowych związków i stowarzyszeń bokserskich.

W USA boks amatorski kontrolowany jest przez utworzoną w 1963 roku Światową Organizacja Boksu (WBA, World Boxing Association), która obok konkurencyjnej Światowej Rady Boksu (WBC, World Boxing Council) jest najważniejszą organizacją boksu zawodowego przeprowadzającą walki o tytuł mistrzów świata w 15 kategoriach.

Początki boksu w Polsce sięgają przełomu wieków XIX i XX, gdy zorganizowano w Warszawie kilka walk demonstrujących tę dyscyplinę. Pierwsze sekcje bokserskie powstały w 1921 roku przy klubach w Katowicach, Krakowie, Poznaniu, Łodzi i Warszawie. W 1923 roku powstał Polski Związek Bokserski, który już dwa lata później przyjęty został w poczet członków FIBA.

Pierwszy medal dla Polski (w kolorze srebrnym) na Mistrzostwach Europy zdobył w 1930 roku Mieczysław Forlański, a pierwszy złoty 7 lat później wywalczył Aleksander Polus. Pierwszym polskim mistrzem świata był Henryk Średnicki (1978 rok), a pierwszym mistrzem olimpijskim – Zygmunt Chychła (Igrzyska Olimpijskie w 1952 roku w Helsinkach).

Obecnie ważą się losy boksu jako dyscypliny olimpijskiej. Po skandalu korupcyjnym i ustawianiu walk podczas igrzysk w Rio de Janeiro nie można wykluczyć, że w 2024 roku na Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu boksu już nie będzie.

Celem walki bokserskiej jest zadanie przeciwnikowi możliwie największej liczby poprawnych technicznie ciosów bokserskich i jednocześnie udaremnienie jego ataków.

Wśród ciosów bokserskich wyróżnia się ciosy proste, sierpowe oraz tzw. haki, czyli ciosy z dołu – podbródkowe lub na korpus.

W obronie stosowane są: odskok (wyjście poza zasięg ciosów przeciwnika przez odbicie z obu nóg), odchylenie (cofnięcie tułowia poza zasięg ciosów przeciwnika bez zmiany położenia nóg i bioder), garda (ustawienie rękawic i przedramion w pozycji chroniącej boksera przed ciosami przeciwnika) oraz zakrok (cofnięcie nogi w celu uniknięcia ciosu i wyprowadzenia kontry).

Do wyposażenia pięściarza należą: kask ochronny (decyzją Międzynarodowej Federacji Boksu (IBF, International Boxing Federation) od 1 czerwca 2013 roku pięściarze amatorzy rywalizują we wszystkich zawodach międzynarodowych bez kasków), ochraniaczy podbrzusza oraz ochraniaczy zębów.

Prawidłowo ciosy bokserskie powinny być zadawane przednią, wypchaną częścią zamkniętej rękawicy w przednie i boczne części głowy (do linii uszu) oraz powyżej pasa z przodu i z boku do linii ramion opuszczonych luźno wzdłuż tułowia. Zakazane są ciosy poniżej linii pasa, w tylną część głowy, w kark oraz plecy (zwłaszcza w okolicę nerek). Nie wolno uderzać otwartą ręką, łokciem, przedramieniem, barkiem lub głową. Zabronione jest także przytrzymywanie przeciwnika ręką/rękami oraz wchodzenie w tzw. klincz. Ciosy można zadawać tylko po sygnale rozpoczynającym rundę lub wznawiającym przerwaną walkę (ryc. 2.1).

Rycina 2.1. Pojedynek bokserski – Igrzyska Europejskie w 2015 roku (CC BY 4.0, Presidential Press and Information Office/Wikimedia Commons).

Walka bokserska może zakończyć się przez:

• nokaut (KO, knock out), gdy zawodnik zostaje powalony przez rywala i wyliczony przez sędziego do dziesięciu nie wstanie lub przyjmie pozycję walki, ale pozostanie dalej oszołomiony i nie będzie w stanie utrzymać równowagi;

W niektórych uderzanych sportach walki stosowany jest termin „nokdaun” (KD, knock down), oznaczający powalenie przeciwnika.

• nokaut techniczny (TKO, technical knock out), gdy jeden z zawodników nie jest w stanie fizycznie kontynuować walki; w takiej sytuacji decyzję o zakończeniu pojedynku przez TKO może podjąć sędzia ringowy (tzw. RSC, referee stopped contest), lekarz pracujący przy ringu, sam zawodnik lub jego sekundant;

• werdykt sędziowski (zwycięstwo na punkty).

Pojedynek może zostać rozstrzygnięty także przez dyskwalifikację zawodnika, niestawienie się przeciwnika w ringu, na skutek nadwagi jednego z zawodników czy też niedopuszczenia do walki przez lekarza.

Boks tajlandzki, boks tajski (muay thai)

Jest to narodowy tajski sport walki o tysiącletniej tradycji, nieodłącznie związany z historią i kulturą Tajlandii.

Początki muay thai sięgają II–III wieku p.n.e., gdy plemiona tajskie zamieszkiwały jeszcze tereny obecnych południowo-wschodnich Chin, gdzie rozwijały swoje umiejętności walki, napotykając na swej drodze plemiona chińskie, dysponujące starożytnymi technikami kung-fu. Po migracji na południe Półwyspu Indochińskiego doskonalili swoje strategie i techniki walki, tocząc ustawiczne wojny w obronie granic państwa przed najeźdźcami z Birmy i Kambodży.

W XVI wieku powstał dokument – Chupasart, czyli Traktat o zwycięskich działaniach wojennych, który stał się biblią wojowników i podręcznikiem walki dla młodych adeptów muay thai. W traktacie zostały spisane metody treningowe i najbardziej skuteczne, wypróbowane na polu walki, techniki i kombinacje, zamieszczono w nim instrukcje posługiwania się w walce nożem, mieczem, włócznią, toporem bitewnym, a także strzelania z łuku.

W 1921 roku walki muay thai zaczęły odbywać się na wzniesionych platformach otoczonych linami. Platforma i liny miały zapobiec wdarciu się kibiców na ring, co było wówczas dosyć częstym zjawiskiem. W 1929 roku właściciel stadionu Suan Sanuk wprowadził ring dla tajskich bokserów z trzema linami i narożnikami. W tym czasie zaistniała także szansa zorganizowania międzynarodowych walk bokserskich. Ze względu na wysoką urazowość walk od połowy lat 20. XX wieku zaczęto wycofywać z ringu tradycyjne owijacze kaad chuek oraz zakazano stosowania bardziej destrukcyjnych technik, takich jak kopnięcia w krocze, niektóre dźwignie i rzuty czy uderzenia głową.

Kaad chuek to sposób owijania pięści (czasem i przedramion) stosowany w walkach muay thai, a wcześniej stosowany jako ochrona przed zranieniem bronią białą. Początkowo do owijania używano końskiego włosia, później lin splecionych z surowych włókien bawełny lub konopnych, które w celu utwardzenia namaczano w wodzie i suszono na słońcu, uzyskując twardą chropowatą skorupę. By zwiększyć siłę uderzeń, pod owijaczem na kostkach pięści umieszczano węzły, gon hoi, tworzące twarde wybrzuszenia. Z czasem, by jeszcze bardziej wzmocnić kaad chuek, zaczęto używać mieszaniny wody z mąką lub żywicy, a owinięte ręce obtaczano w żwirze, a nawet w pokruszonym szkle.

Na początku lat 30. XX wieku zawodnicy boksu tajskiego zaczęli używać metalowych ochraniaczy na krocze i skórzanych rękawic bokserskich. Stosowanie rękawic bokserskich stało się przy okazji przyczyną rozbudowania technik muay thai o elementy zachodnioeuropejskiego boksu. Przyjęto zmodyfikowane przepisy bokserskie markiza Queensberry i w ślad za tym profesjonalne walki Tajów wyznaczono na pięć 3-minutowych rund. Stopniowo wprowadzono podział zawodników na kategorie wagowe. Wszystko to uczyniło muay thai popularnym na całym świecie sportem walki.

Muay thai uznaje się za jeden z najtwardszych, a jednocześnie najskuteczniejszych sportów walki. Tajski boks nazywany jest „sztuką ośmiu kończyn”, ponieważ w tym sporcie ciosy zadaje się pięściami, kolanami, za pomocą goleni oraz łokci. Jest to sport walki typu full-contact, co oznacza, że uderzenia zadaje się z maksymalną siłą.

Do najważniejszych technik należą: ciosy, uderzenia łokciem, kopnięcia, uderzenia kolanem, uderzenia stopą (tzw. tipy), które mają na celu spowodowanie u przeciwnika utraty równowagi, oraz klincz tajski, czyli walka w bezpośrednim zwarciu.

Podczas walki premiowany jest zawodnik dominujący, tzn. niecofający się, zadający silniejsze ciosy i wywierający większy nacisk na przeciwnika. Każda z walk poprzedzona jest rytualnym tańcem wai khru, poprzez który zawodnicy pozdrawiają kibiców, oddają szacunek trenerom oraz podkreślają swoje pochodzenie. Podczas całej walki sportowcom towarzyszy zespół i muzyka Sarama.

W Polsce od 2012 roku działa Polski Związek Muaythai, zrzeszony w International Federation of Muaythai Amateur (IFMA) oraz European Muaythai Federation (EMF).

Brazylijskie jiu-jitsu

Brazylijskie jiu-jitsu powstało w Brazylii na początku XX wieku na bazie japońskiego ju-jutsu.

Ju-jutsu (jap. „sztuka ustępliwości/łagodności”) to tradycyjna, japońska sztuka walki praktykowana w czasach średniowiecznej Japonii, której istotą było całkowite unieszkodliwienie przeciwnika w oparciu o szeroki zakres stosowanych technik, w tym uderzeń, kopnięć oraz ataków na punkty witalne. Odkąd ju-jutsu trafiło do krajów zachodnich, nastąpiła eliminacja niebezpiecznych, zagrażających zdrowiu i życiu przeciwnika, technik, a wraz z tym procesem tradycyjna nazwa ulegała stopniowej fonetycznej ewolucji. Należy jednak pamiętać, że powszechnie stosowana forma jiu-jitsu jest niepoprawna fonetycznie i niezgodna z systemem międzynarodowej transkrypcji Hepburna.

Jego geneza związana jest z japońskim mistrzem judo – Mitsuyo Maedą (1878–1941). Maeda początkowo trenował sumo, potem tenjin shinyo jujitsu. W 1895 roku rozpoczął studiowanie judo w Instytucie Kodokan Judo u mistrza Jigorō Kanō.

W 1904 roku opuścił Japonię, by jako asystent Tsunejiro Tomity wziąć w Stanach Zjednoczonych udział w pokazach judo organizowanych na uniwersytetach Columbia, Princeton i w akademii West Point. Przez jakiś czas zarabiał w walkach urządzanych w Ameryce Północnej, po czym przeniósł się do Europy, gdzie dalej startował w profesjonalnych turniejach, zyskując przydomek Hrabiego Walki (ang. Count of Combat/Conde Koma).

W roku 1914 Maeda osiedlił się w północnej Brazylii w mieście Belém, gdzie zaczął nauczać swojego stylu walki stanowiącego mieszankę japońskiego Kodokan Judo oraz amerykańskiego catch wrestlingu. Swój styl, rozwijany na podstawie doświadczenia wyniesionego z walk, nazwał Kanō Ryu Jiu Jitsu.

W 1917 roku Maeda, po jednym ze swoich pokazów, poznał Gustao Gracie, brazylijskiego polityka szkockiego pochodzenia, który pomógł mu w pozyskaniu ziemi dla japońskich imigrantów (Maeda był promotorem japońskiej emigracji do Brazylii). Wdzięczny Japończyk zaczął uczyć swojej sztuki walki Carlosa Gracie – syna Gustao.

Już w roku 1925 Carlos Gracie otworzył w Rio de Janeiro pierwszą w Brazylii akademię Gracie Jiu Jitsu. To co wyróżniło Gracie jiu-jitsu to przystosowanie do sytuacji, które mogą przytrafić się w realnym starciu. Fundamentem tej sztuki walki stało się rozwijanie wiedzy o pozycjach dominujących i kontroli w parterze.

Do uczniów Carlosa Gracie należał m.in. młodszy brat Hélio, który od 1932 roku do połowy lat 50. XX wieku był znanym brazylijskim zawodowym fighterem (przegrał tylko dwie walki w życiu). Synowie Hélio: Royce, Rorion i Rickson kontynuowali pracę ojca i w latach 90. XX wieku promowali i rozwijali na całym świecie swoją sztukę walki.

Rosnąca popularność Gracie jiu-jitsu spowodowała, że liczni krewni rodziny Gracie zakładali nowe szkoły jiu-jitsu, jednocześnie coraz bardziej odchodząc od pierwotnej filozofii sztuki walki, wyznawanej przez rodzinę Gracie. Z tego powodu Rorion Gracie (który był nie tylko „czarnym pasem” jiu-jitsu, lecz także prawnikiem) zabronił, pod groźbą procesów sądowych, używania nazwiska Gracie w nazwie powstających szkół walki. W ten sposób zrodziła się nazwa brazylijskiego jiu-jitsu.

Walka sportowa w brazylijskim jiu-jitsu rozgrywana jest w stójce, zwarciu oraz w parterze. Taktyka walki polega na sprowadzeniu przeciwnika do parteru, unieruchomieniu go i wykonaniu techniki kończącej – dźwigni bądź duszenia, zmuszającej przeciwnika do poddania się bądź pozbawiającej go przytomności. Jednym z elementów charakterystycznych dla brazylijskiego jiu-jitsu jest tzw. garda, czyli objęcie nogami przeciwnika stojącego lub klęczącego przez zawodnika leżącego. Stosuje się też tzw. dosiad, który polega na siedzeniu okrakiem na leżącym przeciwniku. Wszelkie uderzenia oraz kopnięcia są zabronione.

Walki rozgrywane są w dwóch formułach: w kimonie (gi) oraz w koszulce i spodenkach (no gi – submission fighting) – ryc. 2.2.

Rycina 2.2. Walka w płaszczyźnie parterowej w brazylijskim jiu-jitsu (Kenshin2/Dreamstime).

Pomimo coraz większej popularności brazylijskiego jiu-jitsu w Polsce sport ten nie posiada własnej organizacji związkowej. Część klubów jest jednak zrzeszona w Polskim Związku Zapaśniczym, Polskim Związku Ju-Jitsu i Polskim Związku Ju-Jitsu Sportowego.

Judo

Twórcą judo (jap. „droga do zwinności/droga ustępowania”) był Jigorō Kanō (1860–1938), uczeń wielkich mistrzów ju-jutsu: Hachinosuke Fukuda (szkoła Tenjin Shin’yo-ryu) i Masamoto Iso (szkoła Kito-ryu).

Kanō usunął z starojapońskiej bojowej sztuki ju-jutsu elementy niebezpieczne, mogące zagrozić zdrowiu lub życiu ćwiczących, a wprowadził nowe, stworzone przez siebie techniki.

Za datę powstania judo uważa się rok 1882, kiedy to Jigorō Kanō otworzył szkołę własnego stylu, która dwa lata później otrzymała nazwę Kodokan Judo. W 1887 roku zostały ustalone techniki Kodokan Judo, a w 1899 roku przepisy sędziowskie sportowej walki judo.

Dzięki ogromnemu zaangażowaniu Jigorō Kanō i jego uczniów judo uzyskało dużą popularność w Japonii i jeszcze pod koniec XIX wieku trafiło do Europy. Pierwsze europejskie kluby judo powstały na początku XX wielu we Francji i Wielkiej Brytanii.

Rozwój judo jako dyscypliny sportowej został zahamowany w czasie II wojny światowej, ale już w 1948 roku powstała Europejska Unia Judo, a trzy lata później Międzynarodowa Federacja Judo, zrzeszająca początkowo 13 krajów członkowskich. W 1956 roku w Tokio odbyły się pierwsze mistrzostwa świata, w których wzięło udział 31 judoków z 21 krajów. W roku 1960 podczas sesji MKOl judo zostało wpisane do programu Igrzysk Olimpijskich w Tokio w 1964 roku, jako dyscyplina pokazowa (ale tylko dla mężczyzn), a na stałe do programu olimpijskiego weszło podczas igrzysk w Monachium w 1972 roku. Od 1988 roku judo jest także kobiecą dyscypliną olimpijską.

Pierwsze sekcje judo w Polsce powstały w latach 40. i 50. XX wieku w Warszawie. W 1957 roku powstał Polski Związek Judo, a rok później Polska przystąpiła do Europejskiej Unii Judo.

Pierwsze medale na Mistrzostwach Europy Polacy zdobyli w latach 60. XX wieku. Pierwszy medal z mistrzostw świata (w kolorze brązowym) przywiózł w 1971 roku Antoni Zajkowski, a rok później w Monachium zdobył tytuł wicemistrza olimpijskiego. Pierwszy złoty medal olimpijski dla Polski wywalczył w 1988 roku w Seulu Waldemar Legień, powtarzając ten sukces w roku 1992 w Barcelonie.

Arsenał technik judo obejmuje rzuty, trzymania, dźwignie i duszenia. Zawodnicy (judocy) noszą stroje judo-gi przewiązane pasem w kolorze określającym stopień zaawansowania. Dla lepszego rozróżnienia zawodników judo-gi są w kolorze niebieskim lub białym (ryc. 2.3).

Walki odbywają się w kategoriach wagowych, różnych dla mężczyzn i dla kobiet. Walka trwa 4 minuty (w przypadku młodzików – 3 minuty) i odbywa się na macie (tatami) o wymiarach od 8 × 8 m do 10 × 10 m. Zwycięża ten zawodnik, który rzuci przeciwnika na plecy, utrzyma go leżącego na macie przez 20 sekund lub założy dźwignię bądź duszenie w sposób, który doprowadzi przeciwnika do poddania się (w każdym z tych przypadków, uzyskując ippon i kończąc walkę przed upływem regulaminowego czasu).

Zawodnicy mogą też otrzymywać kary (shido) za: unikanie walki, blokowanie uchwytu, zrywanie uchwytu dwoma rękoma, celowe wyjście za matę, pozorowanie ataku, ściąganie przeciwnika do parteru siłą, utrzymywanie innego chwytu niż podstawowy przez więcej niż 3–5 sekund bez ataku, trzymanie za rękaw, mając palce wewnątrz rękawa przeciwnika, tzw. uchwyt pistoletowy itp. Nie wolno także uderzać i kopać, dotykać twarzy przeciwnika, atakować innych stawów niż łokciowy i barkowy, nosić metalowych elementów, chwytać przeciwnika za nogę, stosować techniki uznane za niebezpieczne (np. rzut kani-basami) czy chwytać za nogę.

Rycina 2.3. Walka w judo (Stef22/Dreamstime).

Jeżeli po upływie regulaminowego czasu nie ma rozstrzygnięcia, to walka jest kontynuowana w formule golden score, czyli do pierwszego punktu technicznego lub dyskwalifikacji jednego z zawodników (np. na skutek otrzymania trzeciej kary shido).

Karate

Źródła historyczne wskazują, że korzenie karate (sztuki walki pustą ręką) sięgają roku 2500 p.n.e. Chociaż uznawane jest za japońską sztukę walki, to za kolebkę karate uważa się starożytne Chiny. Pomostem, którym karate przedostało się z Chin do Japonii, była Okinawa, jedna z wysp archipelagu Ryukyu, będąca w czasach średniowiecza ważnym ośrodkiem pośrednictwa handlowego pomiędzy Chinami i Japonią. Już w połowie XIV wieku cesarz chiński wysłał na Okinawę 36 rodzin, aby tam osiadły i przekazywały miejscowym wiedzę rzemieślniczą i artystyczną.

Na rozwój sztuki walki pustą ręką na Okinawie zasadniczy wpływ miała sytuacja polityczna wyspy. Okinawa, podzielona na liczne księstwa, targana była wewnętrznymi konfliktami. Król Okinawy Sho Hashi, chcąc ukrócić walki na wyspie, wydał zakaz posiadania broni.

Po podbiciu Okinawy przez klan Shimazu w roku 1609 Japończycy potwierdzili edyktem zakaz posiadania broni i konfiskowali chłopom nawet noże do krojenia chleba (tzw. katana gari, czyli polowanie na miecze). Jak głosi legenda, pozostawiono im na głównym placu wsi jeden nóż i jedną siekierę przymocowane łańcuchem do pala. Dla wielu Okinawczyków była to prawdziwa okupacja, szczególnie dla rodów popierających wpływy chińskie.

Konsekwencją wprowadzanych zakazów dotyczących posiadania broni było powstanie organizacji, których celem było nauczanie chłopów metod walki bez użycia broni (to de) bądź z wykorzystaniem przedmiotów codziennego użytku (kobudo). Treningi odbywały się w zupełnej tajemnicy, najczęściej nocą, w gronie osób zaprzysiężonych. Wiedzę przekazywano bezpośrednio z mistrza na ucznia, z ojca na syna, za pomocą sformalizowanych układów walki bez przeciwnika (kata).

Za prekursora okinawskiego karate uchodzi Kanga Sakugawa (1733–1815), znany również jako Sakugawa Satunushi i „Tode” Sakugawa (Sakugawa „Chińska Ręka”). Sakugawa pobierał nauki od mnicha Peichin Takahara (z tego okresu przejął starą formę Tomari Wansu, która dzisiaj znana jest jako kata Empi), następnie u chińskiego mistrza Chuan Fa – Kwang Shang Fu, znanego pod pseudonimem Kushanku (na cześć swojego nauczyciela Sakugawa opracował formę, której nadał nazwę Kushanku, znaną w karate Shotokan jako Kanku-Dai).

Od 1762 roku aż do śmierci Sakugawa prowadził największą na Okinawie szkołę karate. Jego najsłynniejszym uczniem był Sōkon Matsumura, który rozwijał styl Shuri-te, przekształcając go ostatecznie w Shorin-ryu. Na bazie szkoły Matsumury w późniejszym czasie rozwinęło się karate Shotokan, Shito-ryu i Wado-ryu.

Za ojca nowoczesnego karate uważa się okinawskiego mistrza Gichina Funakoshiego (1869–1957), który od 11. roku życia pobierał naukę u dwóch największych ekspertów na Okinawie, uczniów Matsumury: Anko Azato i Yasutsune Itosu. Zdobyte doświadczenie pozwoliło mu uporządkować i uprościć techniki tworzące kata (do czasów Funakoshiego ćwiczono tylko kata, czyli układy formalne). Ponadto dobudował wykładnię filozoficzno-moralną swojej sztuki walki oraz przystosował ją do mentalności Japończyków i japońskiej kultury. Pozmieniał również wszystkie nazwy technik i kata na japońskie.

Funakoshi zmienił też zasady treningu. Jego uczniowie, poza kata, trenowali również techniki podstawowe (kihon) i różne formy walki (kumite). Wiele elementów zapożyczył z judo (ceremoniał, system hierarchii stopni, regulaminy dojo) i z japońskiej obyczajowości. Sławna sentencja mistrza „Karate ni sente nashi”, czyli „karate nie uderza pierwsze” stała się dewizą tej sztuki walki.

W 1901 roku, podczas wizytacji pełnomocnika rządu do spraw szkół, Funakoshi dał pokaz karate, który wywarł na gościu tak duże wrażenie, że wysłał on do Ministerstwa Edukacji raport podkreślający zalety zdrowotne i wychowawcze karate. Funakoshi jako pierwszy miał zaszczyt przedstawić karate na terytorium Japonii, było to w 1917 roku w Kyoto i w 1922 roku w Tokio. System karate Funakoshiego zyskał akceptację i czynne poparcie twórcy judo – Jigorō Kanō.

W 1936 roku otwarto dojo Shotokan, który nawiązywał do literackiego pseudonimu mistrza z okresu jego wczesnej młodości – Shoto, kiedy to z pisywał chińskie poematy (termin „shoto” oznacza „fale sosen”). Z czasem nazwa Shotokan przylgnęła do całej szkoły Funakoshiego i jego bezpośrednich kontynuatorów.

W 1948 roku założono Japońską Organizację Karate-do (Japan Karate Association) i dokonano standaryzacji kata, usystematyzowano techniki i opracowano wymagania egzaminacyjne oraz przeprowadzono pierwszy kurs instruktorski dla instruktorów karate. W 1949 roku grupa uczniów Gichina Funakoshi (w tym m.in. Masatoshi Nakayama i Hidetaka Nishiyama) dokonała ujednolicenia – standaryzacji wszystkich kata nauczanych w różnych ośrodkach związanych z Masatoshi Nakayamą i Uniwersytetem Takushoku. Jesienią 1957 roku (w kilka miesięcy po śmierci Gichina Funakoshi) Japan Karate Association, której Funakoshi był honorowym prezydentem, zorganizowała pierwsze w Japonii mistrzostwa w karate.

Dzisiejsze karate podzielone jest na trudną do określenia liczbę szkół i stylów. Według szacunków już ponad 200 organizacji zajmuje się propagowaniem tej sztuki walki na świecie. Organizacją odpowiedzialną za ruch sportowy karate uznaną przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski jest World Karate Federation (WKF) – organizacja zrzeszająca 198 krajów członkowskich. Karate WKF zadebiutowało na Igrzyskach Olimpijskich w Tokio w 2020 roku. Największą organizacją na świecie reprezentującą karate shotokan pozostaje Japan Karate Association (JKA), natomiast karate tradycyjne – International Traditional Karate Federation (ITKF).

W Polsce pierwsze sekcje karate pojawiły się w latach 1970–1972 w Poznaniu (Przemysław Ilukowicz), Warszawie (Leszek Drewniak), Szczecinie (Kazimierz Krukowski), Łodzi (Włodzimierz Kwieciński, Andrzej Juśkiewicz) i Krakowie (Andrzej Drewniak).

We wrześniu 1976 roku odbył się pierwszy w Polsce egzamin na stopnie mistrzowskie, który przeprowadził dr Ilija Jorga z Jugosławii. W 1978 roku po długich staraniach założono Centralną Komisję Karate przy Zarządzie Głównym Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej (TKKF) w Warszawie. 22 stycznia 1980 roku powołano Polski Związek Karate, którego pierwszym prezesem został Janusz Świerczyński.

Obecnie w Polsce działa kilka organizacji o ogólnokrajowym zasięgu, w tym Polski Związek Karate (z Komisjami: Kyokushin, Shotokan, Karate Olimpijskiego, Karate Fudokan oraz Karate Tradycyjnego), Polska Unia Karate, Polski Związek Karate Tradycyjnego, Polska Unia Karate Tradycyjnego, Polska Federacja Karate Tradycyjnego Fudokan, Polska Organizacja Kyokushinkai.

Rycina 2.3. Walka w judo (Stef22/Dreamstime).

Niezależnie od stylu obecnie współzawodnictwo sportowe w karate odbywa się w formie walki bezpośredniej (kumite), walki wyreżyserowanej (enbu) oraz układów formalnych (kata) – ryc. 2.4. Zasady współzawodnictwa jednak istotnie różnią się w zależności od stylu lub szkoły karate. Różny jest też zakres stosowanych sposobów zabezpieczeń zawodników przed urazami w czasie walki (kaski, ochraniacze na zęby, rękawice/napięstniki itp.) – ryc. 2.4.

Arsenał techniki karate obejmuje zarówno techniki ręczne (ciosy proste – tsuki, ciosy okrężne – uchi, bloki – uke), nożne (kopnięcia – keri, podcięcia – kari) i płynnie połączone kombinacje (renraku).

Kendo

Kendo (droga miecza: jap.: ken – „miecz”, do – „droga”) to sport walki wywodzący się z szermierki na miecze samurajów (kenjutsu), praktykowanej w Japonii od XI wieku aż do połowy wieku XIX, czyli do czasu, gdy walka z użyciem broni białej straciła swój użytkowy charakter (w 1868 roku cesarskim edyktem wprowadzono w Japonii zakaz noszenia mieczy przez ludność cywilną).

Od XVII wieku miecz metalowy podczas walk treningowych został zastąpiony mieczem drewnianym (boken), a następnie bambusowym (shinai).

W 1912 roku kendo zostało wprowadzone w Japonii jako przedmiot wychowania fizycznego do programów nauczania – najpierw w szkołach średnich, później w podstawowych. W krótkim czasie treningi i turnieje kendo rozpowszechniły się w całym kraju. Te lata uznawane są za okres narodzin kendo jako nowoczesnej dyscypliny sportowej.

Bezpośrednio po II wojnie światowej amerykańskie władze okupacyjne zakazały Japończykom uprawiania jakichkolwiek tradycyjnych sztuk walki, ale już w 1952 roku treningi kendo wróciły do programu szkolnego, najpierw w czystej sportowej wersji shinai kyogi, później także z elementami szermierki tradycyjnej. W latach 50. i 60. XX wieku, za sprawą emigrantów japońskich, droga miecza przywędrowała do Ameryki Północnej i Południowej (Stany Zjednoczone, Kanada, Brazylia), a następnie do Europy (Francja, Niemcy i Wielka Brytania). W 1969 roku powstała Europejska Federacja Kendo, a rok później powołano do życia Międzynarodową Federację Kendo, zrzeszającą obecnie 62 kraje członkowskie.

Pierwszą w Polsce, 24-osobową sekcję kendo przy Studium Wychowania Fizycznego Uniwersytetu Łódzkiego utworzył w listopadzie 1973 roku Takao Mizushima, wspólnie z Konradem Szczeparą. Mizushima był stypendystą Uniwersytetu Waseda w Tokio, który przyjechał do Polski studiować historię gospodarki.

Współcześnie pojedynki odbywają się we wzorowanych na samurajskich zbrojach ochraniaczach (tzw. kendogu lub bogu), składających się z: maski do osłony głowy, gardła i ramion (men), napierśnika osłaniającego brzuch i piersi (do), rękawic chroniących dłonie, przeguby i części przedramion (kote) oraz fartucha osłaniającego biodra (tare) – ryc. 2.5.

Walki prowadzone są przy użyciu mieczy bambusowych (shinai). Celem walki jest trafienie przeciwnika w jedno z miejsc przewidzianych regulaminem. Obszarami ataku dozwolonymi w kendo są chronione strefy ciała: środek głowy oraz prawa i lewa skroń, prawy lub lewy bok napierśnika, prawe przedramię (lewe – tylko w szczególnych przypadkach) oraz osłona gardła.

Walki turniejowe w kendo są rozgrywane najczęściej systemem sanbon-shobu (do dwóch punktów), rzadziej ippon-shobu (do jednego punktu). Na walkę przewidziane jest pięć minut, lecz może się ona zakończyć przed upływem tego czasu, jeśli jeden z zawodników uzyska dwa punkty. W przypadku remisu, jeśli regulamin zawodów przewiduje dogrywkę, przedłużona walka kończy się w momencie uzyskania pierwszego punktu.

Walki toczone są w polu o kształcie kwadratu lub prostokąta o boku 9–11 m. Podłożem dla walczących zawodników jest parkiet lub plansza z materiału syntetycznego. W kendo nie stosuje się podziału na kategorie wagowe. Czasami zawodnicy są dzieleni według kategorii wiekowych i płci lub według posiadanych stopni zaawansowania.

Rycina 2.5. Trening zawodników kendo (Satori13/Dreamstime).

Kickboxing

Kickboxing to sport walki łączący w sobie techniki bokserskie z elementami karate. Początki kickboxingu to lata 60. XX wieku. Rozwijającą się w tym czasie modę na dalekowschodnie sporty walki postanowili wykorzystać Amerykanie. Pionierem kickboxingu był Mike Anderson, karateka, który poszukiwał formuły walki sportowej innej niż karate, w której dozwolone byłyby pełnokontaktowe uderzenia pięścią oraz kopnięcia. Postanowił stworzyć nowy sport walki, który łączyłby boks z dalekowschodnimi sportami walki. W ten sposób powstała nowa dyscyplina nazywana początkowo full contact karate lub professional karate.

W lutym 1968 roku zorganizowano pierwsze zawody w kickboxingu, a w 1974 roku powołano Professional Karate Association (PKA). W 1974 roku w Los Angeles odbyły się pierwsze mistrzostwa świata w tej dyscyplinie. Z kolei w 1976 roku zostało założone przez niemieckiego kickboxera Georga Brucknera oraz amerykańskiego promotora Mike’a Andersona Światowe Stowarzyszenie Organizacji Kickboxingu (World Association of Kickboxing Organizations, WAKO), zrzeszające obecnie 125 narodowych federacji.

Równolegle do kickboxingu amerykańskiego rozwinął się kickboxing japoński. Japońska forma kickboxingu powstała przez połączenie technik boksu tajskiego i karate. Rozwinęła się w drugiej połowie lat 60. XX wieku, gdy promotor bokserski Osamu Noguchi, zainspirowany walkami, które widział w Tajlandii, chciał zaszczepić boks tajski w Japonii. Nowy sport, nazwany przez Noguchiego kickboxingiem, początkowo dopuszczał nie tylko kopnięcia, uderzenia pięściami, kolanem i łokciem, lecz także rzuty oraz ciosy głową. Kickboxing stał się bardzo popularny w Japonii szczególnie za sprawą Tadashiego Sawamury (prawdziwe nazwisko Hideki Shiraha), który spośród 241 stoczonych walk wygrał 232, w tym 228 przez nokaut. W 1993 roku została założona przez Kazuyoshi Ishii organizacja K-1, promująca walki na zmodyfikowanych zasadach japońskiego kickboxingu wzbogaconych o techniki z innych stylów. K-1 uznawana jest za najbardziej prestiżową organizację zawodowego kickboxingu na świecie.

Techniki współczesnego kickboxingu polegają na uderzaniu przeciwnika za pomocą rąk, nóg oraz kolan (w formule tajskiej). Spośród kopnięć możemy wyróżnić: kopnięcie frontalne (front kick), okrężne (roundhouse kick, round kick lub turning kick), boczne (side kick), opadające (axe kick), hakowe (heel kick), obrotowe (spinning kick) oraz z wyskoku. Techniki ręczne opierają się na znanych z pojedynków bokserskich uderzeniach prostych, sierpowych, hakowych. Występuje również uderzenie odwróconą pięścią po wcześniejszym obrocie (backfist). Bloki, zejścia oraz zbicia ciosów wzorowane są na technikach znanych z innych sztuk i sportów walki.

Walki kickboxerskie odbywają się w kilku formułach różniących się między sobą głównie zakresem dozwolonych technik, siłą uderzeń, czasem trwania oraz miejscem toczonej walki (ring, mata, parkiet).

Do Polski kickboxing trafił w latach 80. XX wieku. Popularyzatorem tej dyscypliny w Polsce był Andrzej Palacz. W roku 1981 zorganizowano pierwsze mistrzostwa Polski w karate wszechstylowym (kickboxingu). Polski Związek Kickboxingu zarejestrowano 7 lipca 1989 roku, a jego pierwszym prezesem został Marek Frysz.

Pierwszy dla Polski tytuł mistrza świata w kickboxingu zdobył w 1985 roku Piotr Siegoczyński w formule semi contact na turnieju w Budapeszcie.