© Copyright by Adam Krechowiecki, Florian Czerwiński, 1987, 1992, 1997, 2001, 2004, 2006, 2009, 2019
© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1997, 2001, 2004, 2006, 2009
© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2019

Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Ryciny wykonano według podręczników anatomii:
Tandlera, Brausa, Spalteholza, Villigera, Corninga, Bochenka i Reichera

Miana anatomiczne w języku angielskim przygotował: lek. Wojciech Zbisławski

Wydawca: Jolanta Jedlińska
Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk
Redakcja: Zespół
Korekta: Zespół
Producent: Anna Paziewska

Projekt okładki i strony tytułowej: Witold Adamski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego

Karol Ossowski/Woblink

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. IX uaktualnione)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5913-7

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Przedmowa do wydania IX

Z przyjemnością i satysfakcją przedstawiam Państwu kolejne, IX już wydanie „Zarysu anatomii człowieka”. Cieszy fakt, że tytuł ten – konkurując z coraz większą liczbą książek i atlasów anatomicznych dostępnych na rynku księgarskim – ciągle potwierdza swą wartość, czego wyrazem jest zadowolenie kolejnych Czytelników i liczba sprzedanych egzemplarzy. Książka – napisana w połowie XX wieku przez prof. Adama Krechowieckiego (I wydanie w roku 1958, w następnych wydaniach unowocześniana i zmieniana) – oparła się próbie czasu i przetrwała do dnia dzisiejszego, dołączając do wielu szacownych klasyków literatury podręcznikowej.

Podręcznik w obecnej IX edycji został rozbudowany o miana anatomiczne w języku angielskim, będącym lingua franca współczesnej medycyny. Książka, tak jak poprzednie wydania, zachowała swój kompendialny charakter, a więc nie wystarczy do opanowania tak ogromnego materiału, jakim jest anatomia prawidłowa człowieka. Niezbędne są do tego, co oczywiste, odbywane w toku studiów wykłady, zajęcia praktyczne, a także korzystanie z wielotomowych podręczników i literatury naukowej. Najpoważniejsze studia nie wykluczają konieczności repetycji, dlatego przed egzaminem nadchodzi czas na zapoznanie się z treścią naszego podręcznika. Służy on również doraźną pomocą każdemu lekarzowi w jego praktyce zawodowej.

Na koniec pragnę podziękować PZWL Wydawnictwu Lekarskiemu, a w szczególności wydawcy Jolancie Jedlińskiej oraz redaktor Beacie Bednarczuk, za stworzenie warunków do przygotowania kolejnej IX edycji podręcznika.

Szczecin, lipiec 2019 r.

Florian Czerwiński

Przedmowa do wydania IV

Kolejne wydanie podręcznika (IV), który po raz pierwszy ukazał się na półkach księgarskich w 1958 roku, w zasadzie nie odbiega w swej treści od wydania III. Dokonaliśmy tylko nieznacznych zmian w niektórych rozdziałach oraz staraliśmy się o wyeliminowanie błędów, jakie zakradły się do poprzednich wydań.

Zachowując kompendialny charakter dzieła i świadom odpowiedzialności, jaka ciąży na autorach bardzo krótkiego podręcznika tak ogromnej dyscypliny, jaką jest anatomia prawidłowa, czuję się zobowiązany do pouczenia czytelnika jak – moim zdaniem – powinno się z „Zarysu” korzystać.

Najpoważniejsze studia nie wykluczają konieczności repetycji. Przeciwnie. Im większy materiał obejmuje studiowana specjalność i im trudniejszy egzamin oczekuje słuchacza, tym większego znaczenia nabierają repetycje stwarzające możliwość szybkiego ogarnięcia wzrokiem całości, z którą zaznajamiano się gruntownie w ciągu długich miesięcy systematycznej pracy. Dlatego sądzę, że obecność tego skromnego „Zarysu” obok spiętrzonych na stole studiującego podręczników i atlasów anatomicznych jest niezbędna w pewnym okresie studiów. W toku studiów wykłady, zajęcia praktyczne, podręczniki i literatura naukowa zajmują zawsze u poważnego słuchacza należne miejsce. Na miejscu ostatnim, tuż przed decydującą rozmową z Profesorem, powinien znaleźć się „Zarys”. Zadaniem bowiem tej książki jest nie uczyć, lecz przypominać, a przypominać sobie można tylko to, co już uprzednio poznano w toku wszechstronnych studiów.

„Zarys” podaje zakres materiału koniecznie potrzebny do studiów na I roku „medycyny i stomatologii”, ale sądzę, że spełni swoje zadanie także jako podręczne kompendium dla studentów wyższych lat studiów i lekarzy.

Szczecin, wrzesień 1991 r.

Adam Krechowiecki

Wstęp

Nauki zajmujące się ustrojem ludzkim wchodzą w zakres nauki o życiu, czyli biologii. W tym wielkim dziale nauk przyrodniczych wyróżnia się morfologię, czyli naukę o ukształtowaniu żywego ustroju, i fizjologię, czyli naukę o czynnościach ustroju. Ale życie ustroju to okres przemian zachodzących w nim od momentu zapłodnienia komórki jajowej aż do jego śmierci. Stąd też w szerokim pojęciu nauk morfologicznych mieści się ontogeneza, czyli nauka o historii rozwoju osobniczego, a więc o przemianach zachodzących w ukształtowaniu ustroju od chwili zapłodnienia do ukończenia wzrostu, embriologia – nauka o rozwoju zarodka, obejmująca zatem mniejszy zakres niż ontogeneza, gdyż tylko do momentu urodzenia się płodu, i wreszcie anatomia, która podaje cechy ukształtowania ustroju w całym okresie jego życia poza łonem matki. Ustrój poza łonem matki przechodzi kolejno wiek: dziecięcy, młodzieńczy, dorosły, dojrzały i starości. Ponadto znaczne różnice występują w ukształtowaniu ustroju mężczyzny i kobiety. Na koniec żaden anatom nie może nie zauważyć zmienności w budowie, czyli różnic indywidualnych charakterystycznych dla poszczególnych osób.

Wynika z tego celowość rozpatrywania budowy organizmu zależnie od wieku i płci, jak również uwzględniania „anatomii indywidualnej” lub „osobniczej”. W nauczaniu anatomii omawia się przeważnie zespół cech budowy osoby dojrzałej z podkreśleniem zasadniczych różnic płciowych i tylko niektórych różnic w uzależnieniu od wieku, nie biorąc jednak pod uwagę indywidualnych różnic osobniczych. Nazwa „anatomia”, pochodząca od greckiego słowa anatemnein (rozcinać, rozczłonkowywać), ma uzasadnienie w podstawowej metodzie badawczej, jaką posługują się anatomowie, polegającej na preparowaniu, czyli rozcinaniu na części badanego ustroju. Oprócz jednak tej metody, stosowanej na materiale martwym, używa się innych jeszcze metod badawczych, takich jak oglądanie, osłuchiwanie, opukiwanie i rentgenografia, których celem jest badanie budowy i czynności ustroju na materiale żywym.

Podstawową częścią składową ustroju jest komórka. Zespoły komórek tworzą tkanki, a z tkanek zbudowane są narządy i układy narządów, które razem wzięte stanowią całość ustroju. W zakres anatomii wchodzi zatem nie tylko badanie cech budowy narządów widocznych gołym okiem, czyli anatomia makroskopowa, ale i szczegółów widocznych pod mikroskopem, a więc nauka o komórce (cytologia) i nauka o tkankach (histologia), które łącznie z nauką zajmującą się mikroskopową budową narządów określa się wspólną nazwą anatomii mikroskopowej.

Zadaniem anatomii systematycznej jest badanie ustroju według kolejności układów narządów i poszczególnych wchodzących w nie narządów. Przeciwieństwem tego rodzaju badań anatomicznych są sposoby badania stosowane w anatomii topograficznej, w których badany materiał ujmuje się nie według kolejności narządów i ich układów, lecz według położenia w stosunku do siebie, zestawiając odcinki narządów, całe narządy lub układy narządów w różnych okolicach ciała i obserwując zachodzące pomiędzy nimi stosunki przestrzenne. Inne wreszcie badania anatomiczne dotyczą głównie powierzchni ciała, jego proporcji oraz ukształtowania zewnętrznego i wchodzą w zakres tzw. anatomii plastycznej albo artystycznej. Określenie „anatomia systematyczna” uważane jest zwykle za równoznaczne z „anatomią opisową”, której nazwa pochodzi od „opisowej” formy, w jakiej anatom przedstawia wyniki swoich badań.

Wszystkie wymienione wyżej nauki zajmują się szczegółami budowy ustroju żywego prawidłowo zbudowanego, tzn. nie wykazującego żadnych odchyleń od norm uznanych za prawidłowe i żadnych zmian chorobowych. Stąd nazwy na określenie tych nauk – anatomia, fizjologia i histologia prawidłowa, które należy przeciwstawić anatomii, fizjologii, histologii patologicznej. Nauki te stosują takie same metody badań i opisują te same narządy i ich układy, ale zbudowane nieprawidłowo, czyli wykazujące odchylenia i zmiany chorobowe.

Specjalne znaczenie ma nauka zwana anatomią porównawczą, która zajmuje się porównawczym zestawieniem cech budowy (anatomii) i historii rozwoju (ontogenii) człowieka z cechami budowy i historii rozwoju zwierząt. Anatomia porównawcza stanowi podstawę dla historii rozwoju rodowego (filogenii), czyli dla nauki, która opierając się na teorii ewolucji Darwina jest historią powstawania jednych ustrojów (wyższych) z innych (niższych).

Układy narządów. Jak już wspomniano, w anatomii systematycznej opis budowy ustroju podawany jest według układów narządów w następującej kolejności:

1. Układ kostny (systema sceleti; skeletal system).

2. Układ mięśniowy (systema musculorum; muscular system); (oba te układy stanowią w całości „układ narządu ruchu”).

3. Układ nerwowy (systema nervosum; nervous system).

4. Układ naczyniowy (systema vasorum; cardiovascular system).

5. Układ pokarmowy (systema digestorium; alimentary system).

6. Układ moczowo-płciowy (systema urogenitale; urinary system, reproductive system).

7. Układ oddechowy (systema respiratorium; respiratory system).

8. Układ wewnątrzwydzielniczy (systema endocrinum; endocrine system).

9. Narządy zmysłów (organa sensuum; sense organs).

10. Skóra (cutis; skin).

Określenia orientacyjne w przestrzeni

Osie ciała

Osie pionowe albo długie (axes verticales s. longitudinales; vertical or long axes), przy czym oś biegnąca przez szczyt głowy nosi nazwę osi głównej.

Osie poprzeczne albo poziome (axes transversales s. horizontales; transverse or horizontal axes), prostopadłe do pionowych i biegnące od strony prawej do lewej.

Osie strzałkowe (axes sagittales; saggital axes), prostopadłe do poprzednich i biegnące od przodu do tyłowi.

Płaszczyzny ciała

Płaszczyzny strzałkowe (plana sagittalia; parasagittal [paramedian] planes), biegnące pionowo od przodu do tyłu, przy czym płaszczyzna strzałkowa ułożona w osi głównej nosi nazwę płaszczyzny pośrodkowej (planum medianum; sagittal [median] plane).

Płaszczyzny czołowe (plana frontalia; frontal [coronal] planes), biegnące pionowo, prostopadle do płaszczyzn strzałkowych.

Płaszczyzny poprzeczne albo poziome (plana transversalia s. horizontalia; transverse or horizontal planes), ustawione pod kątem prostym w stosunku do płaszczyzn poprzednio wymienionych.

Kierunki i położenia w przestrzeni

W stosunku do płaszczyzny pośrodkowej: kierunek przyśrodkowy (medialis; medial) i boczny (lateralis; lateral), przy czym położenie narządu znajdującego się w samej płaszczyźnie pośrodkowej określa się jako położenie pośrodkowe (medianus; median).

W stosunku do płaszczyzn czołowych: kierunek przedni (anterior; anterior or ventral) i tylny (posterior; posterior or dorsal).

W stosunku do płaszczyzn poziomych: kierunek górny (superior; superior) i dolny (inferior; inferior).

W stosunku do zewnętrznej powierzchni ciała: położenie powierzchowne lub zewnętrzne (superificialis s. externus; superficial or external) i głębokie lub wewnętrzne (profundus s. internus; deep or internal).

Na kończynach: położenie bliżej przyczepu kończyny do tułowia – położenie bliższe (proximalis; proximal), dalej od przyczepu kończyny do tułowia – położenie dalsze (distalis; distal). Brzegi przedramienia i ręki określa się jako łokciowy (ulnaris; ulnar) i promieniowy (radialis; radial), brzegi zaś goleni i stopy jako piszczelowy (tibialis; tibial) i strzałkowy (fibularis; fibular). W oznaczeniach kierunku położenia na ręku przyjmuje się określenia: grzbietowy (dorsalis; dorsal) i dłoniowy (volaris; palmar), na stopie zaś określenia: grzbietowy (dorsalis; dorsal) i podeszwowy (plantaris; plantar).

Zamiast oznaczenia kierunków położenia „górny” i „dolny” stosować można wobec tułowia określenia: czaszkowy (cranialis; cranial) i ogonowy (caudalis; caudal).

Układ narządu ruchu

Do układu narządu ruchu zalicza się układ szkieletowy (systema sceleti; skeletal system) oraz układ mięśniowy (systema musculorum; muscular system). W zakres nauki o układzie kostnym wchodzi nauka o kościach (osteologia; osteology), nauka o stawach (arthrologia; arthrology) i nauka o więzadłach (syndesmologia; syndesmology). Układ ten stanowi bierny aparat ruchu i jednocześnie służy jako osłona i podpora części miękkich ciała. W zakres nauki o układzie mięśniowym wchodzi nauka o mięśniach szkieletowych (miologia; myology). Mięśnie szkieletowe, kurcząc się, powodują ruchy kośćca, układ mięśniowy zatem stanowi czynny aparat ruchu.

Budowa ogólna układu kostnego

Budowa ogólna kości

Charakterystyka ogólna kości. Każda kość (os; bone) ma swój kształt zasadniczy, uwarunkowany rolą, jaką odgrywa w organizmie (np. kość udowa, która stanowi rusztowanie uda, jest kością długą; kość ciemieniowa, która wchodzi w skład sklepienia czaszki mózgowej, jest kością płaską). Rozróżnia się zatem kości długie, płaskie, krótkie, pneumatyczne i różnokształtne. Kość długa, w której jeden z trzech wymiarów jest znacznie dłuższy od pozostałych, ma część środkową, zwaną trzonem (corpus s. diaphysis; shaft), i dwa końce: bliższy (extremitas proximalis; proximal end) i dalszy (extremitas distalis; distal end). W przeciwieństwie do kości długiej kość płaska odznacza się tym, że jeden z jej wymiarów jest znacznie krótszy od pozostałych. W kości krótkiej wszystkie trzy wymiary są mniej więcej jednakowej długości. Kości, w których głębi znajdują się jamy powietrzne wyścielone błoną śluzową, zalicza się do kości pneumatycznych, nieregularne zaś i wielopostaciowe bryły kostne stanowią grupę kości różnokształtnych.

Na każdej kości występują liczne nierówności w postaci wyniosłości i wgłębień. Wyniosłość określa się jako wyrostek (processus; process), kłykieć (condylus; condyle), krętarz (trochanter; trochanter), guz (tuber; tuber), guzek (tuberculum; tubercle), kolec (spina; spine), grzebień (pecten, crista; crest) lub kresę chropawą (linea aspera; linea aspera). Wgłębienie nazywa się dołem (fossa; fossa), bruzdą albo rowkiem (sulcus; sulcus or groove) oraz otworem (foramen; foramen) i kanałem (canalis; canal).

W kości odróżnia się warstwę tkanki kostnej o utkaniu ścisłym, określanej jako istota zbita (substantia compacta; compact or cortical bone), i warstwę o utkaniu beleczkowatym, zwaną istotą gąbczastą (substantia spongiosa; cancellous or spongy bone). W kościach długich istota zbita występuje na powierzchni całej kości, gąbczasta zaś w głębi obu końców, tak że trzon kości, wewnątrz pusty, zawiera jamę szpikową (cavum medullare; medullary cavity).

Przedłużeniem jamy szpikowej są wolne przestrzenie między beleczkami istoty gąbczastej w obu końcach kości. W kościach płaskich istota zbita tworzy dwie zewnętrzne warstwy, między którymi znajduje się istota gąbczasta, zwana również śródkościem (diploe; diploe). W kościach płaskich istota zbita tworzy cienkie płytki zewnętrzne, środek zaś zajmuje istota gąbczasta. Jama szpikowa i przestrzenie międzybeleczkowe istoty gąbczastej zawierają szpik (medulla ossium; bone marrow). Układ beleczek istoty gąbczastej, pozornie bezładny, jest zgodny z prawami statyki i zależy od sił wywieranych na daną kość. Ściany jamy szpikowej wyścielone są cienką błonką łącznotkankową, zwaną wyściółką jam szpikowych (endosteum; endosteum). Przeważną część zewnętrznych powierzchni kości pokrywa łącznotkankową błona – okostna (periosteum; periosteum). Podobną błoną, zwaną ochrzęstną (perichondrium; perichondrium), pokryte są chrząstkowe części kośćca.

Szpik stanowi masę gąbczastą, której ilość w ustroju wzrasta z wiekiem (noworodek – około 70 cm³, osoba 55-letnia – ponad 4000 cm³). U płodów i noworodków szpik ma barwę czerwoną (szpik czerwony – medulla ossium rubra; „red” bone marrow). U osoby dorosłej szpik czerwony, w którym wytwarzają się krwinki czerwone i krwinki białe posiadające ziarnistości, znajduje się tylko w kręgach, w mostku, w żebrach, w kościach czaszki, w kości miednicznej, w łopatce i częściowo w jamach kości długich; w pozostałych kościach występuje u osoby dorosłej szpik żółty (medulla ossium flava; „yellow” bone marrow), który powstaje ze szpiku czerwonego przez odkładanie się tłuszczu. W kościach osób starych lub schorowanych pojawia się szpik o barwie brunatnoczerwonej, często przezroczysty, określony jako szpik galaretowaty (medulla ossium gelatinosa; gelatinous bone marrow).

Ryc. 1. Przekrój bliższego końca kości udowej prawej

Na każdej kości spotyka się otwory zwane otworami naczyniowymi (foramina vasorum; vasal foramina), prowadzące do kanałów, które wchodzą w głąb istoty kostnej. Kanałami tymi tętniczki z okostnej wnikają do kości. Ponadto, zwykle w środkowym odcinku trzonu kości długiej oraz w wielu kościach płaskich i krótkich, znajdują się otwory odżywcze (foramina nutricia; nutrient foramina), w które wnikają naczynia odżywcze (vasa nutricia; nutrient vessels), dążące przez kanały odżywcze (canales nutricii; nutrient canals) do szpiku.

Okostna jest bogato unerwiona i unaczyniona (naczynia krwionośne i naczynia chłonne). Rola okostnej polega na ochronie kości i jej odżywianiu; okostna ma również duże znaczenie w rozwoju i regeneracji kości.

Podział kośćca. Naukę o kośćcu dzieli się na następujące działy:

1. Kręgosłup.

2. Klatka piersiowa.

3. Czaszka.

4. Kończyna górna.

5. Kończyna dolna.

Budowa ogólna połączeń kości

Połączenia kości to połączenia ścisłe i połączenia wolne. Zasadniczą różnicą występującą pomiędzy wymienionymi dwoma typami połączeń kości jest brak lub istnienie pomiędzy stykającymi się powierzchniami kostnymi szczelinowatej jamy stawowej, która jest cechą połączenia wolnego. W połączeniach ścisłych stykające się powierzchnie kostne łączy ze sobą tkanka łączna, tkanka chrzestna lub kość.

Połączenia kości ścisłe

Połączenia ścisłe (synarthroses; synarthroses) dzielą się na więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty.

Więzozrost (syndesmosis; syndesmosis) jest połączeniem, w którym materiałem łączącym jest tkanka łączna. Odróżnia się cztery rodzaje więzozrostu:

1. Więzozrost włóknisty (syndesmosis fibrosa; fibrous syndesmosis) – materiał łączący stanowią klejodajne pasma łącznotkankowe, np. błona międzykostna przedramienia.

2. Więzozrost sprężysty (syndesmosis elastica; elastic syndesmosis) – materiał łączący stanowią pasma łącznotkankowe sprężyste, np. więzadła żółte między łukami kręgów.

3. Szew (sutura; suture) – materiał łączący stanowi bardzo mocna, cienka warstwa tkanki łącznej. Szwy mogą być – zależnie od ukształtowania stykających się krawędzi kości – trojakiego rodzaju:

a) szew piłowaty (sutura serrata; serrate suture) – krawędzie kości zazębiają się wcięciami i ząbkami;

b) szew łuskowy (sutura squamosa; squamous suture) – krawędzie kości zachodzą na siebie dachówkowato;

c) szew gładki (sutura plana; plane suture) – krawędzie kości są zupełnie proste.

4. Wklinowanie (gomphosis; gomphosis) jest czwartym rodzajem więzozrostu. Nazwą tą określa się umocowanie korzeni zębów w zębodołach przez tkankę łączną, zwaną ozębną, czyli okostną zębodołu (periodontium; periodontium).

Chrząstkozrost (synchondrosis; synchondrosis) stanowi połączenie, w którym materiałem łączącym jest chrząstka. U osób dorosłych jest to zawsze chrząstka włóknista, z wyjątkiem połączenia I żebra z mostkiem, w którym to połączeniu występuje chrząstka szklista. W wieku dziecięcym i młodzieńczym chrząstkozrosty występują znacznie liczniej niż u dorosłych – w postaci chrząstek nasadowych, znajdujących się w kościach długich między trzonem a nasadą i zbudowanych z chrząstki szklistej, która z wiekiem przekształca się całkowicie lub częściowo w chrząstkę włóknistą.

Kościozrost (synostosis; synostosis) stanowi połączenie, w którym materiałem łączącym jest tkanka kostna. Kościozrosty występują u osób starszych w wyniku skostnienia więzozrostów i chrząstkozrostów (np. kostnienie chrząstek nasadowych i szwów czaszki). Skostnieniu mogą ulegać również niektóre stawy (np. stawy kości krzyżowej). Skostnienie o charakterze patologicznym, jakie może zdarzyć się po złamaniu kości w stawie, określa się mianem ankylosis, ankylosis.

Ruchomość połączeń ścisłych. Możliwości ruchowe więzozrostów i chrząstkozrostów zależą od rodzaju spajającej kości tkanki. Ruchomość ta jest zawsze bardzo nieznaczna. Największe stosunkowo możliwości ruchowe posiadają więzozrosty sprężyste, znacznie mniejsze zaś więzozrosty włókniste i szwy. W chrząstkozrostach ruchomość zależy od grubości spajającej kości chrząstki i jest tym wydatniejsza, im grubsza jest chrząstka. Kościozrosty stanowią połączenia całkowicie nieruchome.

Połączenia kości wolne (stawy)

Niezrośnięte ze sobą żadnym rodzajem tkanki połączenia kości, w których między ślizgającymi się po sobie powierzchniami stawowymi znajduje się szczelina – jama stawowa (cavum articulare; articular cavity), noszą nazwę stawów (articulationes; articulations). W ukształtowaniu stawów wyróżnia się pewne składniki występujące stale i wiele składników niestałych, charakteryzujących różne stawy o bardziej skomplikowanej budowie. Do stałych składników każdego stawu należą powierzchnie stawowe kości łączących się w danym stawie, jama stawowa i torebka stawowa.

Powierzchnie stawowe (facies articulares; articular facets) są pokryte chrząstką stawową (cartilago articularis; articular cartilage). Z wyjątkiem stawów, w których jednocześnie występuje chrząstka śródstawowa i w których powierzchnie stawowe kości pokryte są chrząstką włóknistą, chrząstka stawowa zbudowana jest zawsze z chrząstki szklistej. Pomiędzy chrząstką stawową a kością znajduje się cienka warstwa chrząstki zwapniałej. Grubość chrząstki stawowej, uzależniona od tarcia w stawie, jest różna w różnych stawach i w różnych miejscach jednego stawu (średnia grubość wynosi 0,5–2 mm). Chrząstka stawowa ma powierzchnię lśniącą i gładką, jest odporna na tarcie i dzięki tym cechom, jak również dzięki swojej podatności i zdolności do sprężystego odkształcania się, stanowi zasadniczy składnik stawu jako połączenia ruchomego, tworząc jednocześnie ochronę dla końców stawowych kości i osłabiając siłę urazów. Powierzchnie stawowe pokryte chrząstkami stawowymi są przeważnie w ten sposób ukształtowane, że jedna z nich – wypuklona – stanowi główkę stawową, druga zaś – odpowiednio wklęsła – panewkę stawową. Bywają również powierzchnie stawowe płaskie. Chrząstki stawowe pokrywające główki stawowe są często bardziej twarde od chrząstek powlekających panewki.

Jama stawowa (cavum articulare; articular cavity). Pomiędzy pokrytymi chrząstką stawową powierzchniami stawowymi znajduje się szczelinowata przestrzeń objęta od zewnątrz torebką stawową, zwana jamą stawową. Zewnętrzne ciśnienie powietrza i czynność mięśni powodują ścisłe przyleganie do siebie końców kości, jak również ścisłe przyleganie do kości torebki stawowej. Jama stawowa wypełniona jest mazią.

Tabela 1. Podział stawów

Torebka stawowa (capsula articularis; articular capsule) stanowi osłonę łącznotkankową, która przechodząc w okostną kości tworzących staw, odgranicza go od otoczenia. Torebka stawowa składa się z warstwy zewnętrznej, mocniejszej, zwanej błoną włóknistą (membrana fibrosa; fibrous membrane), i z warstwy wewnętrznej, cienkiej, zwanej błoną maziową (membrana synovialis; synovial membrane). Błona maziowa torebki jest błoną łącznotkankową, która wydziela maź stawową (synovia; synovium), wypełniającą jamę stawową. W jamach wielu stawów znajdują się różnego rodzaju formacje wytworzone przez błonę maziową. Należą do nich fałdy maziowe (plicae synoviales; synovial folds), wypełnione często tkanką tłuszczową i zwane wówczas fałdami tłuszczowymi (plicae adiposae; adipose folds), oraz kosmki maziowe (villi synoviales; synovial villi). Ponadto błona maziowa wypukła się na zewnątrz jamy stawowej, tworząc kaletkę maziową (bursa synovialis; synovial bursa). Kaletki powstają tylko w tych miejscach stawów, w których błona włóknista torebki jest bardzo cienka.

Błona włóknista, w pewnych stawach silnie napięta, a w innych dość luźna, w niektórych miejscach tego samego stawu jest cienka, w innych zaś bardzo gruba i tworzy silne pasma łącznotkankowe, zwane więzadłami. W niektórych stawach ścięgna mięśni przebiegające w sąsiedztwie stawu zrastają się tak ściśle z torebką, że wyścielone od strony jamy stawowej błoną maziową zastępują błonę włóknistą torebki (np. ścięgno mięśnia czworogłowego uda w stawie kolanowym). W ścięgnach takich mięśni, a także w samej ścianie torebki stawowej, występują nieraz na obu kończynach małe kostki, zwane trzeszczkami (ossa sesamoidea; sesamoid bones).

Niestałe składniki stawu. Więzadła stawowe (ligamenta articularia; articular ligaments) stanowią silne pasma błony włóknistej torebki. W wielu stawach więzadła te przebiegają niezależnie od ściany torebki, oddzielone od niej warstwą tkanki łącznej luźnej. Do więzadeł zalicza się również krótkie pasma tkanki łącznej, które w pewnych stawach łączą ze sobą niepokryte chrząstkami stawowymi powierzchnie kostne. Pozornie leżą one wewnątrz jamy stawowej, w rzeczywistości oddzielone są od niej błoną maziową torebki. Grupę tych więzadeł określa się mianem więzadeł międzykostnych (ligamenta interossea; interosseous ligaments). Więzadła wzmacniają torebkę stawową, utrzymują kości stawów w prawidłowym położeniu i hamują zbyt rozległe ruchy w stawie.

Do składników stawu, niestale występujących, należą jeszcze: obrąbek stawowy (labrum glenoidale; glenoid labrum) i chrząstka śródstawowa lub krążek stawowy (discus articularis; articular disc) oraz łąkotka stawowa (meniscus articularis; articular meniscus).

Obrąbki stawowe, występujące na brzegach panewek niektórych stawów, mają na przekroju kształt trójkątnych, całkowicie lub częściowo pierścieniowatych pasm chrząstkowych, które pogłębiają panewkę stawową i jednocześnie tworzą ochronę przeciwko uderzeniom główki stawowej.

Chrząstki lub krążki stawowe, leżąc pomiędzy powierzchniami stawowymi w niektórych stawach i łącząc się swymi obwodowymi brzegami z torebką stawową, stanowią przegrody dzielące jamy tych stawów na dwie części. Łąkotki stawowe, na przekroju trójkątne, łączą się z torebką stawową tak samo jak chrząstki śródstawowe i dzięki swoim półksiężycowatym kształtom tworzą tylko częściowe przegrody jam stawowych.

Obrąbek stawowy zbudowany jest z chrząstki włóknistej, chrząstki śródstawowe i łąkotki zaś są utworzone z chrząstki włóknistej lub z tkanki łącznej włóknistej.

Mechanika stawów

Rodzaje stawów. Zależnie od liczby kości tworzących staw dzieli się stawy na proste (articulationes simplices; simple joints), zbudowane z dwóch kości, i złożone (articulationes compositae; complex joints), zbudowane z więcej niż dwóch kości. Podział stawów zależnie od ukształtowania powierzchni stawowych i wykonywanych ruchów podany jest w tabeli 1 (s. 11). Oprócz rodzaju stawów uwzględnionych w tabeli odróżnia się jeszcze stawy nieregularne i stawy napięte, czyli płaskie (articulationes planae; plane joints). Stawy nieregularne, które często mają chrząstki śródstawowe, charakteryzują się nieregularnie ukształtowanymi powierzchniami stawowymi. Przykładem tego rodzaju stawu jest staw mostkowo-obojczykowy. Stawy napięte, czyli płaskie, określano dawniej nazwą stawów półścisłych (amphiarthroses; amphiarthroses). Stawy te cechują płaskie, równe lub guzkowate, mniej więcej tej samej wielkości powierzchnie stawowe oraz bardzo nieznaczna, zależna od napięcia torebki i więzadeł, ruchomość. Stawy tego rodzaju występują np. w stopie i w ręce, gdzie mimo niewielkiej ruchomości odgrywają doniosłą rolę, zwiększając możliwości ruchowe całości szkieletu stopy lub ręki.

Kręgosłup

W skład kręgosłupa (columna vertebralis; vertebral column) wchodzi 7 kręgów szyjnych (vertebrae cervicales; cervical vertebrae), 12 kręgów piersiowych (vertebrae thoracicae; thoracic vertebrae), 5 kręgów lędźwiowych (vertebrae lumbales; lumbar vertebrae), 5 kręgów krzyżowych (vertebrae sacrales; sacral vertebrae) oraz 4–5 kręgów ogonowych, czyli guzicznych (vertebrae coccygeae; coccygeal vertebrae). Kręgosłup stanowi ruchomy słup kostny, rozciągający się od podstawy czaszki do dolnego końca tułowia i położony w linii pośrodkowej po grzbietowej stronie ciała. Tworzy podporę dla górnej części ciała i w związku z tym – w miarę zstępowania ku dołowi – zwiększają się wymiary i wzmaga masywność budowy tworzących go elementów – kręgów.

Kręgi piersiowe są zatem silniej zbudowane od kręgów szyjnych, kręgi lędźwiowe odznaczają się silniejszą budową od piersiowych, kręgi krzyżowe zaś zrastają się w pojedynczą kość krzyżową. Kręgi guziczne, które u człowieka znajdują się w stanie szczątkowym i nie grają żadnej roli w mechanice całego kręgosłupa, zrastają się – podobnie jak kręgi krzyżowe – w pojedynczą kość guziczną. Kręgi ruchomych odcinków kręgosłupa: szyjnego, piersiowego i lędźwiowego określa się mianem kręgów prawdziwych (vertebrae verae; true vertebrae) albo przedkrzyżowych (vertebrae presacrales; presacral vertebrae), podczas gdy kręgi krzyżowe i guziczne nazywa się kręgami rzekomymi (vertebrae spuriae spurious vertebrae).

Budowa kręgu

Na każdym kręgu (vertebra; vertebra) odróżnia się część przednią, czyli trzon kręgu (corpus vertebrae; vertebral body), oraz część tylną, zwaną łukiem kręgu (arcus vertebrae; vertebral arch).

Trzon kręgu ma kształt niskiego walca i dwiema ze swych powierzchni – górną i dolną – zrasta się z przylegającymi do nich chrząstkowymi krążkami międzykręgowymi. Między trzonem a łukiem znajduje się otwór kręgowy (foramen vertebrale; vertebral foramen). Ponieważ kręgosłup zbudowany jest z nakładających się na siebie kręgów, otwory kręgowe tworzą razem kanał kręgowy (canalis vertebralis; vertebral canal), przebiegający przez całą długość kręgosłupa. W kanale kręgowym znajduje się część ośrodkowego układu nerwowego, zwana rdzeniem kręgowym (medulla spinalis; spinal cord). Na tylnej powierzchni trzonu, stanowiącej jednocześnie przednią ścianę otworu kręgowego, znajdują się przeważnie dwa otwory; przez otwory te przechodzą żyły trzonów kręgów (venae basivertebrales; basivertebral veins), które zdążają do splotów żylnych kręgowych wewnętrznych, leżących w obrębie kanału kręgowego.

Ryc. 2. Kręg piersiowy (widok z góry)
Ryc. 3. Kręg piersiowy (widok z boku)

Łuk kręgu w miejscach odejścia od trzonu jest od niego znacznie niższy. Ten początkowy odcinek łuku nosi nazwę nasady łuku kręgu (pediculus arcus vertebrae; pedicle of vertebral arch). W miejscach tych zaznaczają się dwa wcięcia kręgowe (incisurae vertebrales; vertebral notches) – górne (superior; superior) płytsze – i dolne (inferior; inferior) głębsze. Wobec nakładania się jednego kręgu na drugi wcięcie dolne górnego kręgu uzupełnia wcięcie górne kręgu dolnego. W ten sposób tworzy się otwór międzykręgowy (foramen intervertebrale; intervertebral foramen), przez który przechodzą nerwy i naczynia. Dalszy odcinek łuku kręgu stanowi płytka łuku kręgu (lamina arcus vertebrae; lamina of vertebral arch), która kierując się ku tyłowi i przyśrodkowo, łączy się z płytką strony przeciwległej. W ten sposób tworzy się tylne ograniczenie otworu kręgowego. Od łuku kręgu odchodzi 7 wyrostków: nieparzysty tylny wyrostek kolczysty (processus spinosus; spinous process), parzyste wyrostki poprzeczne (processus transversi; transverse processes) i dwie pary wyrostków stawowych – górne i dolne (processus articulares superiores et inferiores; superior and inferior articular processes). Wyrostki stawowe służą do stawowego połączenia kręgów między sobą, wyrostki kolczyste i poprzeczne są miejscami przyczepów mięśni i więzadeł.

Kręgi szyjne

Charakterystyczną cechą kręgu szyjnego (vertebra cervicalis; cervical vertebra) jest ukształtowanie wyrostka poprzecznego, który składa się z dwóch listewek kostnych zrastających się na końcach i obejmujących otwór wyrostka poprzecznego (foramen transversarium; foramen transversarium). Każda z tych listewek zakończona jest guzkiem (tuberculum anterius et posterius; anterior and posterior tubercle). Pomiędzy tymi guzkami, na górnej powierzchni wyrostka poprzecznego, przebiega rowek przeznaczony dla przedniej gałęzi szyjnego nerwu rdzeniowego. Listewka przednia wraz z oboma guzkami powstaje z zawiązka żebra. Właściwym wyrostkiem poprzecznym jest listewka tylna. Przez otwory wyrostków poprzecznych kręgów szyjnych – poczynając od kręgu szóstego – biegną ku górze tętnica i żyła kręgowa: a. et v. vertebralis; vertebral artery (a.) and vein (v.) wraz ze splotem nerwów współczulnych. Przed guzkiem przednim wyrostka poprzecznego VI kręgu szyjnego (guzek tętnicy szyjnej – tuberculum caroticum; carotid tubercle) przebiega tętnica szyjna wspólna (a. carotis communis; common carotid a.).

Ryc. 4. Kręg szyjny czwarty (widok z góry)

Wyrostek kolczysty kręgu szyjnego dzieli się na końcu na dwie guzkowato zakończone części.

Dwa najwyższe kręgi szyjne: kręg szczytowy (atlas; atlas) i kręg obrotowy (axis; axis) oraz ostatni kręg szyjny, zwany kręgiem wystającym (vertebra prominens; vertebra prominens), mają nieco odmienną budowę.

Kręg szczytowy (atlas; atlas) nie ma typowego trzonu, zamiast niego znajduje się listewka kostna, zwana łukiem przednim (arcus anterior; anterior arch).

Ryc. 5. Kręg szczytowy (widok z góry)

Na przedniej powierzchni tego łuku znajduje się pośrodku guzek przedni (tuberculum anterius; anterior tubercle), na tylnej zaś – okrągła powierzchnia stawowa dla połączenia z zębem kręgu obrotowego, zwana dołkiem zębowym (fovea dentis; facet for dens).

Zamiast wyrostków stawowych występują na kręgu szczytowym dwie pary (górna i dolna) powierzchni stawowych opartych na masywnych podstawach, które stanowią tzw. części boczne kręgu szczytowego (massae laterales; lateral masses). Górne powierzchnie stawowe, zwane dołkami stawowymi górnymi (foveae articulares superiores; superior articular foveae), służą do połączenia z kością potyliczną, dolne (foveae articulares inferiores; inferior articular foveae) – z kręgiem obrotowym. Przyśrodkowe powierzchnie części bocznych kręgu szczytowego, silnie zgrubiałe, stanowią miejsca przyczepu więzadła poprzecznego kręgu szczytowego (ligamentum transversum atlantis; transverse ligament of atlas). Więzadło to dzieli przestrzeń między oboma łukami kręgu szczytowego na dwie części. W część przednią, która odpowiada miejscu zajmowanemu w innych kręgach przez trzon, wchodzi ząb kręgu obrotowego (dens; dens or odontoid process). Część tylna jest właściwym otworem kręgowym. Wyrostki poprzeczne kręgu szczytowego odchodzą od jego części bocznych. Na górnej powierzchni łuku tylnego, która zamiast wyrostka kolczystego posiada guzek tylny (tuberculum posterius; posterior tubercle), znajduje się bruzda tętnicy kręgowej (sulcus arteriae vertebralis; groove for vertebral artery). W bruździe tej biegną tętnica i żyła kręgowa (a. et v. vertebralis; vertebral a. and v.) oraz pierwszy nerw szyjny (n. cervicalis I; first cervical nerve).

Kręg obrotowy (axis; axis), II kręg szyjny, w przeciwieństwie do pozbawionego trzonu kręgu szczytowego ma trzon nadmiernie rozwinięty. Jego część wyrastająca ku górze i układająca się pomiędzy łukiem przednim kręgu szczytowego a więzadłem poprzecznym nazywa się zębem kręgu obrotowego (dens; dens). Ząb kręgu obrotowego jest trzonem kręgu szczytowego zrośniętym z trzonem kręgu obrotowego. Na obu powierzchniach zęba sąsiadujących z łukiem przednim kręgu szczytowego i z więzadłem poprzecznym znajdują się odpowiednie powierzchnie stawowe, a więc powierzchnia stawowa przednia (facies articularis anterior; anterior articular facet) – dla połączenia z łukiem, i powierzchnia stawowa tylna (facies articularis posterior; posterior articular facet) – dla połączenia z więzadłem poprzecznym kręgu szczytowego.

Po bokach zęba kręgu obrotowego leżą górne powierzchnie stawowe, służące do połączenia z kręgiem szczytowym, powierzchnie stawowe dolne zaś leżą na istniejących już na tym kręgu wyrostkach stawowych dolnych. Na wyrostkach poprzecznych kręgu szczytowego i obrotowego nie ma występujących na innych kręgach szyjnych guzków ani bruzdy nerwu rdzeniowego.

Ryc. 6. Kręg obrotowy (widok z boku)

Kręg wystający (vertebra prominens; vertebra prominens), czyli kręg szyjny VII, jako przejściowy między szyjnym a piersiowym odcinkiem kręgosłupa, ma już niektóre cechy kręgów piersiowych. Do nich należą nierozdwojony i długi wyrostek kolczysty oraz występujące często na dolnym brzegu bocznych powierzchni trzonu dołki żebrowe (foveae costales; costal facets) dla głów pierwszej pary żeber. Wyrostek kolczysty podczas zgięcia głowy do przodu wypukla się pod skórą grzbietu. Prócz tego – ponieważ tętnica kręgowa przechodzi przez otwory w wyrostkach poprzecznych kręgów szyjnych z wyjątkiem właśnie kręgu VII – otwór wyrostka poprzecznego tego kręgu przybiera bardzo rozmaite kształty, a czasem zupełnie zanika. Przednia blaszka wyrostka poprzecznego tego kręgu może zachowywać pewną niezależność i występować jako mniej lub wyraźniej rozwinięte szczątkowe żebro szyjne.

Ryc. 7. Kręg wystający (widok z góry)

Kręgi piersiowe

Ponieważ z odcinkiem piersiowym kręgosłupa łączą się żebra, typową cechą kręgów piersiowych (vertebrae thoracicae; thoracic vertebrae) jest obecność na nich odpowiednich powierzchni stawowych. Powierzchnie stawowe, za pomocą których kręgi piersiowe łączą się z głowami żeber, zwane dołkami żebrowymi (foveae costales; costal facets), znajdują się na bocznych powierzchniach trzonów tuż u nasady łuków. Na kręgach od II do IX leżą one na górnej i dolnej krawędzi trzonu. Pierwszy kręg piersiowy ma, oprócz typowego dołka na dolnej krawędzi trzonu, pojedynczą powierzchnię stawową przeznaczoną dla głowy I żebra i położoną poniżej górnej krawędzi trzonu. Kręgi XI i XII, a czasem i X, mają tylko po jednej powierzchni stawowej, ułożonej przy górnej krawędzi trzonu (kręg X) lub w środku powierzchni bocznej trzonu (kręgi XI i XII). Głowy zatem żeber I, XI i XII, a czasem także X, łączą się z jednym tylko kręgiem, pozostałe zaś wchodzą w zagłębienia utworzone przez uzupełniające się dołki żebrowe sąsiednich kręgów, które wraz z krawędzią leżącego pomiędzy trzonami kręgów krążka międzykręgowego tworzą jedną wspólną powierzchnię stawową dla głowy żebra. Oprócz opisanych powierzchni na trzonach znajdują się na wyrostkach poprzecznych – zwykle tylko dziesięciu górnych kręgów piersiowych – dołki żebrowe wyrostków poprzecznych (foveae costales transversales; costotubercular facets on transverse process), służące do połączenia z guzkami odpowiednich żeber. Na wyrostkach poprzecznych X kręgu piersiowego dołki żebrowe występują niestale.

Kręgi lędźwiowe

Kręgi lędźwiowe (vertebrae lumbales; lumbar vertebrae) nie mają otworów w wyrostkach poprzecznych (cecha typowa dla kręgów szyjnych) oraz nie posiadają powierzchni stawowych dla żeber (cecha typowa dla kręgów piersiowych). Brak tych dwu cech pozwala najłatwiej na odróżnienie kręgów lędźwiowych od innych. Wyrostek poprzeczny kręgu lędźwiowego jest szczątkowym żebrem, stąd nazwa: wyrostek żebrowy (processus costarius; costal process). Właściwy zaś wyrostek poprzeczny występuje na kręgach lędźwiowych jako tzw. wyrostek dodatkowy (processus accessorius; accessory process), leżący z tyłu u nasady wyrostka żebrowego w postaci chropowatości, kolca lub nieznacznej wyniosłości. Oprócz tego na każdym kręgu lędźwiowym występuje na bocznej stronie wyrostka stawowego górnego okrągławy guzek, zwany wyrostkiem sutkowatym (processus mamillaris; mammillary process).

Kość krzyżowa

Kość krzyżowa (os sacrum; sacrum) ma kształt klina, w którym odróżnia się podstawę (basis ossis sacri; base of sacrum), łączącą się z ostatnim kręgiem lędźwiowym, wierzchołek (apex ossis sacri; sacral apex), z którym łączy się kość guziczna, wklęsłą powierzchnię przednią, zwaną miedniczną (facies pelvina; pelvic surface), i wypukłą powierzchnię tylną, czyli grzbietową (facies dorsalis; dorsal surface).

Ponieważ kość krzyżowa powstała ze zrośnięcia się pięciu kręgów krzyżowych, zaznaczają się na niej charakterystyczne cechy budowy kręgów (tab. 2). Na podstawie kości krzyżowej znajdują się wyraźnie zaznaczone wyrostki stawowe górne wraz z łukiem kręgu i wyraźnie ukształtowaną górną powierzchnią trzonu I kręgu krzyżowego. Między łukiem a trzonem znajduje się trójkątny otwór, który prowadzi do kanału krzyżowego (canalis sacralis; sacral canal). Dolne ujście tego kanału, zwane rozworem krzyżowym (hiatus sacralis; sacral hiatus), znajdujące się u wierzchołka kości, przedstawia się zwykle jako otwór silnie wydłużony po stronie grzbietowej ku górze i ograniczony po bokach wyrostkami stawowymi dolnymi najniższego kręgu krzyżowego. Wyrostki te, zwane rożkami krzyżowymi (cornua sacralia; sacral cornua), łączą się z rożkami kości guzicznej. Na obu powierzchniach kości krzyżowej znajdują się otwory krzyżowe miedniczne i grzbietowe (foramina sacralia pelvina et dorsalia; pelvic and dorsal sacral foramina), które w kierunku przyśrodkowym prowadzą do bocznych otworów kanału krzyżowego, odpowiadających – w postaci czterech par krótkich kanałów – otworom międzykręgowym innych odcinków kręgosłupa.

Ryc. 8. Kość krzyżowa (widok z przodu)

Na miednicznej powierzchni kości krzyżowej chropawe kresy poprzeczne (lineae transversa; transverse ridges) znaczą miejsca zrośnięcia trzonów kręgów krzyżowych. Na każdej z tzw. części bocznych kości krzyżowej (partes laterales; lateral parts), które powstały ze zrośniętych wyrostków poprzecznych i szczątków żeber, znajduje się powierzchnia uchowata (facies auricularis; auricular surface) dla połączenia z kością biodrową. Chropowaty odcinek tylnej powierzchni kości krzyżowej, leżący tuż poza powierzchnią uchowatą, nosi nazwę guzowatości krzyżowej (tuberositas sacralis; sacral tuberosity) i służy za miejsce przyczepu więzadeł.

Ryc. 9. Kość krzyżowa (widok z tyłu)

Ryc. 10. Kość krzyżowa (widok z góry)

Na grzbietowej powierzchni kości krzyżowej występuje w linii pośrodkowej, w postaci czterech podłużnych guzków, grzebień krzyżowy pośrodkowy (crista sacralis mediana; median sacral crest), który powstaje ze zrośniętych wyrostków kolczystych czterech górnych kręgów krzyżowych. Bocznie od niego widać grzebień krzyżowy przyśrodkowy (crista sacralis medialis; intermediate sacral crest), który u góry zaczyna się wyrostkiem stawowym górnym pierwszego kręgu krzyżowego, a u dołu kończy rożkiem krzyżowym i powstaje ze zrośniętych wyrostków stawowych kręgów krzyżowych. Szczątkowe wyrostki poprzeczne kręgów krzyżowych tworzą dość silnie ukształtowany grzebień krzyżowy boczny (crista sacralis lateralis; lateral sacral crest), który przebiega bocznie od otworów krzyżowych grzbietowych.

Ryc. 11. Kość krzyżowa (przekrój poprzeczny na wysokości drugiego otworu – widok z góry)

Kość krzyżowa w całości, wypuklona znacznie ku tyłowi, zajmuje – w pionowej postawie ciała – położenie skośne w kierunku od przodu i góry ku tyłowi i dołowi. Wierzchołek kąta utworzonego pomiędzy wypuklającym się ku przodowi odcinkiem lędźwiowym kręgosłupa a wypukloną ku tyłowi kością krzyżową wypada na tzw. wzgórku (promontorium; promontorium). Wspomniany wzgórek stanowi przednia krawędź krążka międzykręgowego, znajdującego się pomiędzy trzonem ostatniego kręgu lędźwiowego a kością krzyżową.

U kobiety kość krzyżowa jest szersza i krótsza, o słabiej zaznaczonej krzywiźnie i o położeniu bardziej poziomym niż u mężczyzny.

Kość guziczna

Kręgi ogonowe, czyli guziczne (vertebrae coccygeae; coccygeal vertebreae), występują u człowieka w postaci szczątkowej. Jedynie na pierwszym z nich znajdują się pewne cechy kręgów, jak trzon, szczątkowe wyrostki poprzeczne i wyrostki stawowe górne, zwane tutaj rożkami guzicznymi (cornua coccygea; coccygeal cornua), które łączą się z rożkami krzyżowymi. Pozostałe kręgi guziczne przedstawiają się jako szczątkowe trzony kręgów w postaci okrągławych kostek. U osób starszych kręgi guziczne zrastają się w pojedynczą kość ogonową, czyli guziczną (os coccygis; coccyx). Kostnieje również połączenie pomiędzy kością guziczną i kością krzyżową.

Połączenia kręgów

Połączenia kręgów dzieli się na połączenia między trzonami kręgów i na stawy między wyrostkami stawowymi kręgów.

Połączenia trzonów kręgów jako chrząstkozrosty (synchondroses; synchondroses) zalicza się do połączeń ścisłych. Podobnie do połączeń ścisłych należą również więzozrosty (syndesmoses; syndesmoses) pomiędzy trzonami, łukami, wyrostkami poprzecznymi i wyrostkami kolczystymi kręgów. Omówione one będą wspólnie przy opisie więzadeł kręgosłupa. Połączenia pomiędzy wyrostkami stawowymi kręgów charakteryzują się znaczną i różną w różnych odcinkach kręgosłupa ruchomością i należą do połączeń wolnych (stawy – articulationes; articulations).

Tabela 2. Różnice w budowie kręgów poszczególnych odcinków kręgosłupa

Połączenia trzonów kręgów. Trzony kręgów łączą się ze sobą za pomocą włóknistych krążków międzykręgowych (disci intervertebrales; intervertebral discs). Wysokość krążków międzykręgowych jest różna w rozmaitych częściach kręgosłupa i wzrasta stopniowo od góry ku dołowi (odcinek szyjny kręgosłupa – najniższe, odcinek lędźwiowy kręgosłupa – najwyższe), przy czym w krążkach poszczególnych odcinków kręgosłupa wysokość przedniego brzegu różni się nieraz bardzo wyraźnie od wysokości tylnego, co przyczynia się do utworzenia krzywizn kręgosłupa. W każdym krążku można odróżnić część obwodową, tworzącą pierścień włóknisty (anulus fibrosus; anulus fibrosus), oraz mniej zbitą część środkową, zwaną jądrem miażdżystym (nucleus pulposus; nucleus pulposus), układającą się bliżej tylnej krawędzi krążka. Środkowy odcinek jądra miażdżystego jest u osób młodych galaretowaty. Przy samych powierzchniach trzonów kręgów krążek międzykręgowy ma budowę szklistą i tą cienką warstwą chrząstki szklistej łączy się ściśle z powierzchniami trzonów kręgów.

Liczba krążków międzykręgowych wynosi 23. Pierwszy krążek występuje pomiędzy II a III kręgiem szyjnym, ostatni między odcinkiem lędźwiowym kręgosłupa a kością krzyżową. Jak już wspomniano, chrząstkozrosty, występujące u osób młodych pomiędzy kręgami krzyżowymi i pomiędzy kręgami guzicznymi, z wiekiem kostnieją, jak również kostnieje połączenie między kością krzyżową i guziczną. Połączenia pomiędzy trzonami kręgów szyjnych od III do VII mają nieco odmienną budowę, gdyż pomiędzy boczną częścią powierzchni górnej trzonu a odpowiednią powierzchnią wyżej leżącego krążka lub trzonu występują w połączeniach tych kręgów obustronnie niewielkie jamy stawowe otoczone torebkami stawowymi.

Stawy międzykręgowe (articulationes intervertebrales; intervertebral joints), czyli stawy między wyrostkami stawowymi kręgów, tworzą stykające się ze sobą powierzchnie stawowe wyrostków stawowych.

Okrągłe powierzchnie stawowe wyrostków stawowych kręgów szyjnych ułożone są skośnie, przy czym górne powierzchnie stawowe zwrócone są ku górze i ku tyłowi, dolne zaś ku dołowi i ku przodowi. Wyrostki stawowe kręgów piersiowych ustawione są w płaszczyźnie czołowej, a ich powierzchnie stawowe zwrócone są do tyłu (górne) i do przodu (dolne). W kręgach lędźwiowych powierzchnie stawowe pionowo ustawionych wyrostków stawowych leżą mniej więcej w płaszczyźnie strzałkowej; powierzchnie stawowe górne, wklęsłe, układają się przyśrodkowo i nieco ku tyłowi, powierzchnie stawowe dolne, wypukłe, układają się bocznie i nieco ku przodowi. Stawy międzykręgowe w liczbie 23 par mają cienkie torebki stawowe, które przyczepiają się do krawędzi powierzchni stawowych i są najbardziej luźne i najdłuższe w stawach szyjnego odcinka kręgosłupa.

Więzadła kręgosłupa. Więzadła kręgosłupa dzieli się na więzadła rozciągające się między sąsiednimi kręgami i na więzadła biegnące wzdłuż całego kręgosłupa. Więzadła rozpięte między sąsiednimi kręgami łączą ze sobą łuki kręgów (więzadła międzyłukowe), wyrostki poprzeczne (więzadła międzypoprzeczne) i wyrostki kolczyste (więzadła międzykolcowe).

Więzadła żółte (ligamenta flava; ligamenta flava) są błonami zbudowanymi z tkanki łącznej sprężystej i rozpinają się pomiędzy zwróconymi ku sobie brzegami łuków kręgów. Pierwsze więzadło żółte łączy łuk II kręgu szyjnego z łukiem III kręgu szyjnego, ostatnie łączy łuk V kręgu lędźwiowego z łukiem I kręgu krzyżowego. Więzadła te wzmacniają torebki stawów międzykręgowych, przylegając bezpośrednio do ich tylnych powierzchni.

Więzadła międzypoprzeczne (ligamenta intertransversaria; intertransverse ligaments), rozpięte między krawędziami wyrostków poprzecznych kręgów, występują najwyraźniej w części lędźwiowej, znacznie słabiej w części piersiowej kręgosłupa (łączą się z głębokimi mięśniami grzbietu), w części szyjnej są bardzo słabe i często wcale nie występują. Tworzy je tkanka łączna włóknista.

Więzadła międzykolcowe (ligamenta interspinalia; interspinous ligaments) przebiegają między wyrostkami kolczystymi kręgów i są najsilniejsze w części lędźwiowej, słabsze w części piersiowej, najsłabsze w części szyjnej kręgosłupa. Przedłużeniem ich jest więzadło nadkolcowe (ligamentum supraspinale; supraspinous ligament), które łączy końce wyrostków kolczystych i biegnie wzdłuż kręgosłupa od wyrostka kolczystego VII kręgu szyjnego do grzebienia pośrodkowego kości krzyżowej. W części szyjnej kręgosłupa więzadło to przechodzi w silną błonę, zwaną więzadłem karkowym (ligamentum nuchae; ligamentum nuchae), które, oddzielając symetryczne grupy mięśni karku i służąc im za przyczepy, biegnie w górę, przyczepiając się do grzebienia potylicznego zewnętrznego jako przedłużenie więzadła nadkolcowego; więzadło karkowe przyczepia się także do wyrostków kolczystych kręgów szyjnych od II do VII oraz do tylnego guzka kręgu szczytowego.

Do więzadeł biegnących wzdłuż całego kręgosłupa należą więzadła podłużne – przednie i tylne.

Więzadło podłużne przednie (ligamentum longitudinale anterius; anterior longitudinal ligament) zaczyna się na części podstawnej kości potylicznej i przebiegając na przednich powierzchniach trzonów kręgów, kończy się na powierzchni miednicznej kości krzyżowej.

Więzadło to, łącząc się ściśle z krawędziami krążków międzykręgowych, staje się coraz silniejsze w miarę zstępowania ku dołowi (najgrubsze w odcinku lędźwiowym kręgosłupa). Tworzące go włókna układają się w kilka warstw, z których powierzchowna przebiega wzdłuż 4–5 kręgów, najgłębsza zaś łączy jeden kręg z następnym.

Więzadło podłużne tylne (ligamentum longitudinale posterius; posterior longitudinal ligament) zaczyna się na kości potylicznej ponad przednim brzegiem otworu wielkiego i wyścielając przednią ścianę kanału kręgowego, kończy się w górnej części kanału krzyżowego.

Więzadło to zrasta się również z krawędziami krążków międzykręgowych, przy czym w miejscach tych znacznie się rozszerza, zwężając się na trzonach kręgów, gdzie oddzielone jest od kości splotami żylnymi. Tworzące więzadło włókna stanowią kilka warstw o różnej długości, tak samo jak w więzadle podłużnym przednim.

Połączenie kręgosłupa przedkrzyżowego z kością krzyżową. Połączenie V kręgu lędźwiowego z kością krzyżową jest tak samo zbudowane jak połączenia innych kręgów, a oprócz więzadeł występujących w innych odcinkach kręgosłupa wzmocnione ponadto silnym więzadłem biodrowo-lędźwiowym (ligamentum iliolumbale; iliolumbar ligament), którego omówienie podane jest przy opisie stawów i więzadeł obręczy biodrowej.

Połączenie kości krzyżowej z kością guziczną. Połączenie to jest w zasadzie tak samo ukształtowane jak chrząstkozrosty i więzozrosty kręgosłupa przedkrzyżowego. Oprócz włóknistego i kostniejącego w starości krążka międzykręgowego występuje tu więzadło krzyżowo-guziczne przednie (ligamentum sacrococcygeum anterius; anterior sacrococcygeal ligament), które odpowiada więzadłu podłużnemu przedniemu, więzadło krzyżowo-guziczne tylne głębokie (ligamentum sacrococcygeum posterius profundum; deep posterior sacrococcygeal ligament), będące przedłużeniem więzadła podłużnego tylnego, więzadło krzyżowo-guziczne tylne powierzchowne (ligamentum sacrococcygeum posterius superficiale; superficial posterior sacrococcygeal ligament), odpowiadające więzadłom żółtym i torebkom stawowym, oraz więzadło krzyżowo-guziczne boczne (ligamentum sacrococcygeum laterale; lateral sacrococcygeal ligament), odpowiadające więzadłu międzypoprzecznemu.

Połączenia kręgosłupa z głową

Połączenia obu najwyższych kręgów szyjnych oraz połączenia kości potylicznej z tymi kręgami różni się bardzo znacznie od innych połączeń kręgów. Odróżnia się tu górny staw głowy, czyli połączenie szczytowo-potyliczne, oraz dolny staw głowy, czyli połączenie szczytowo-obrotowe.

Połączenie szczytowo-potyliczne składa się z dwóch symetrycznych stawów szczytowo-potylicznych (articulationes atlantooccipitales; atlantooccipital joints).

Powierzchnie stawowe. Kłykcie kości potylicznej (condyli occipitales; occipital condyles) i dołki stawowe górne kręgu szczytowego (foveae articulares superiores; superior articular foveae). Owalne powierzchnie stawowe kłykci potylicznych są uwypuklone w kierunku strzałkowym i poprzecznym, a długie osie obu kłykci biegną skośnie w kierunku ku przodowi i ku środkowi. Również owalne i czasem poprzecznie przedzielone dołki stawowe górne kręgu szczytowego są wklęsłe odpowiednio do wypukleń kłykci i odpowiednio do położenia kłykci ustawione.

Torebka stawowa przyczepia się na brzegach powierzchni stawowych kłykci potylicznych i na brzegach dołków stawowych kręgu szczytowego.

Wzmocnienia. 1. Błona szczytowo-potyliczna przednia (membrana atlantooccipitalis anterior; anterior atlantooccipital membrane) rozpięta między przednim łukiem kręgu szczytowego a częścią podstawną kości potylicznej. Zrasta się z przodu z więzadłem podłużnym przednim, a bocznie z torebką stawową. 2. Błona szczytowo-potyliczna tylna (membrana atlantooccipitalis posterior; posterior atlantooccipital membrane) rozpięta między tylnym łukiem kręgu szczytowego a tylnym brzegiem otworu wielkiego.

Połączenie szczytowo-obrotowe składa się z czterech stawów: dwóch symetrycznych między powierzchniami stawowymi kręgu szczytowego i obrotowego – stawy szczytowo-obrotowe boczne (articulationes atlantoaxiales laterales; lateral atlantoaxial joints) i dwóch nieparzystych między powierzchniami stawowymi zęba kręgu obrotowego a łukiem przednim kręgu szczytowego i więzadłem poprzecznym – stawy szczytowo-obrotowe pośrodkowe (articulationes atlantoaxiales medianae; median atlantoaxial joints).

Powierzchnie stawowe stawu szczytowo-obrotowego bocznego. Dołki stawowe dolne kręgu szczytowego (foveae articulares inferiores; inferior articular foveae) okrągłe, słabo uwypuklone oraz również okrągłe i lekko wypukłe powierzchnie stawowe górne kręgu obrotowego. Wskutek wypukłego kształtu powierzchnie stawowe obu kręgów stykają się ze sobą tylko wzdłuż osi poprzecznej, nie przylegając do siebie w odcinkach przednich i tylnych.

Ryc. 12. Staw szczytowo-obrotowy pośrodkowy

Powierzchnie stawowe stawu szczytowo-obrotowego pośrodkowego przedniego. Dołek zębowy (fovea dentis; facet for dens) na tylnej powierzchni przedniego łuku kręgu szczytowego oraz powierzchnia stawowa przednia zęba (facies articularis anterior dentis; anterior articular surface of dens) kręgu obrotowego.

Powierzchnie stawowe stawu szczytowo-obrotowego pośrodkowego tylnego. Pokryta chrząstką przednia powierzchnia więzadła poprzecznego kręgu szczytowego (ligamentum transversum atlantis; transverse ligament of atlas) oraz powierzchnia stawowa tylna zęba (facies articularis posterior dentis; posterior articular surface of dens) kręgu obrotowego.

Torebki stawowe są wiotkie i otaczają wszystkie wymienione stawy.

Wzmocnienia. Idąc od przodu ku tyłowi, spotyka się: więzadło podłużne przednie, błonę szczytowo-obrotową przednią, więzadło wierzchołka zęba, więzadła skrzydłowate, więzadło krzyżowe, błonę pokrywającą, więzadło podłużne tylne i błonę szczytowo-obrotową tylną.

1. Więzadło podłużne przednie (ligamentum longitudinale anterius; anterior longitudinal ligament) omówione jest przy opisie połączeń kręgów.

2. Błona szczytowo-obrotowa przednia (membrana atlantoaxialis anterior; anterior atlantoaxial membrane) rozpięta jest między łukiem przednim kręgu szczytowego a przednią powierzchnią trzonu kręgu obrotowego.

3. Więzadło wierzchołka zęba (ligamentum apicis dentis; apical ligament of dens) biegnie od wierzchołka zęba kręgu obrotowego do przedniego brzegu otworu wielkiego.

4. Więzadła skrzydłowate (ligamenta alaria; alar ligaments) biegną skośnie ku górze od bocznych stron zęba do przyśrodkowych odcinków kłykci potylicznych.

5. Więzadło krzyżowe kręgu szczytowego (ligamentum cruciforme atlantis; cruciate ligament of atlas) składa się z pasm o przebiegu poprzecznym i podłużnym. Pasmo poprzeczne, zwane więzadłem poprzecznym kręgu szczytowego (ligamentum transversum atlantis; transverse ligament of atlas), rozpięte jest między przyśrodkowymi powierzchniami bocznych części tego kręgu. Ząb kręgu obrotowego ślizga się przy ruchach po środkowym odcinku przedniej powierzchni tego więzadła, która, pokryta chrząstką, tworzy wraz z powierzchnią stawową zęba staw otoczony luźną torebką. Pasmo o przebiegu podłużnym – pęczki podłużne (fasciculi longitudinales; longitudinal bands) – odchodzi od pasma poprzecznego w kierunku ku górze i ku dołowi, po czym u góry kończy się na przednim brzegu otworu wielkiego, u dołu zaś dochodzi do tylnej powierzchni trzonu kręgu obrotowego.

6. Błona pokrywająca (membrana tectoria; membrana tectoria) rozpina się między śródczaszkową powierzchnią części podstawnej kości potylicznej a tylną powierzchnią trzonu kręgu obrotowego.

7. Więzadło podłużne tylne (ligamentum longitudinale posterius; posterior longitudinal ligament) omówione jest przy opisie połączeń kręgów.

8. Błona szczytowo-obrotowa tylna (membrana atlantoaxialis posterior; posterior atlantooccipital membrane) rozpięta jest między łukiem tylnym kręgu szczytowego a łukiem kręgu obrotowego i odpowiada więzadłom żółtym innych kręgów.

Kręgosłup jako całość

Ogólna charakterystyka kręgosłupa. U dorosłego mężczyzny długość kręgosłupa wynosi około 75 cm, u kobiety zaś wymiar ten jest o 8–10 cm mniejszy. Wysokość kręgosłupa, mierzona w linii prostej od wierzchołka zęba kręgu obrotowego do końca kości guzicznej, równa się przeciętnie około 40% długości ciała. Wymiary te są osobniczo zmienne i zależą nie tylko od wzrostu i wieku, ale nawet od pory dnia, w której się wykonuje pomiar, pozycji i stanu znużenia badanego. Po długim staniu bowiem lub po marszu zwiększają się krzywizny kręgosłupa, w ciągu dnia spłaszczają się krążki międzykręgowe (wskutek masy ciała), a w wieku starszym długość kręgosłupa zmniejsza się o 5–7 cm.

Szerokość trzonów kręgów zwiększa się od II kręgu szyjnego do I piersiowego, następnie zmniejsza się do V kręgu piersiowego i znowu wzrasta stopniowo aż do kości krzyżowej. Na utworzonej przez trzony kręgów przedniej powierzchni kręgosłupa zaznacza się spłaszczenie, wywołane przebiegiem aorty. Spłaszczenie to, widoczne na przedniej powierzchni kręgów, przechodzi ku górze stopniowo na ich powierzchnie boczne po stronie lewej, dochodząc tak aż do III kręgu piersiowego.

Wyrostki kolczyste tylnej powierzchni kręgosłupa są wyczuwalne przez skórę z wyjątkiem III, IV i V kręgu szyjnego. Po obu stronach wyrostków kolczystych występują bruzdy najwyraźniej zaznaczające się na kręgosłupie piersiowym: są one utworzone przez łuki kręgów w okolicy szyjnej i lędźwiowej, a przez łuki i wyrostki poprzeczne w okolicy piersiowej; wypełniają je głębokie warstwy mięśni grzbietu. Praktyczne znaczenie mają zamknięte przez więzadła żółte przestrzenie między łukami kręgów. Do większych przestrzeni między łukami kręgów należy szczelina między kręgiem szczytowym a obrotowym oraz między V kręgiem lędźwiowym a kością krzyżową. Największa jednak szczelina występuje między kością potyliczną a kręgiem szczytowym.

Na bocznych powierzchniach kręgosłupa występują otwory międzykręgowe, przez które przechodzą nerwy rdzeniowe i naczynia. Wielkość otworów międzykręgowych zwiększa się stopniowo od górnej części kręgosłupa aż do ostatniego kręgu lędźwiowego. Pierwszy otwór międzykręgowy wypada pomiędzy kręgiem szczytowym a kością potyliczną. Pomiędzy kością guziczną a ostatnim kręgiem krzyżowym znajduje się piąty otwór międzykręgowy krzyżowy.

Przez całą długość kręgosłupa aż do pierwszego kręgu guzicznego ciągnie się kanał kręgowy (canalis vertebralis; vertebral canal). W części szyjnej i lędźwiowej kręgosłupa światło jego jest najszersze i na przekroju ma kształt trójkątny. W części piersiowej kręgosłupa światło kanału kształtu okrągłego lub sercowatego jest znacznie węższe. Kanał krzyżowy zwęża się silnie ku dołowi i kończy na kości guzicznej. W części krzyżowej i lędźwiowej kręgosłupa zdarza się czasem wada rozwojowa, zwana rozszczepieniem kręgosłupa (spina bifida; spina bifida), polegająca na niezupełnym zrośnięciu się ze sobą łuków kręgów. Wada ta może występować i w innych odcinkach kręgosłupa lub też obejmować całą jego długość.

Krzywizny kręgosłupa. Kręgosłup wypukły ku tyłowi u noworodka zaczyna zmieniać swój kształt od momentu, gdy dziecko zaczyna siadać. Zmiana ta polega na stopniowym wykształceniu się wygięć w płaszczyźnie strzałkowej. Wygięcia te, zwane krzywiznami kręgosłupa i widoczne najwyraźniej u osoby dorosłej, występują w wyniku obciążenia kręgosłupa i działania mięśni i są typową cechą organizmu człowieka, mającą bezpośredni związek z pionową postawą ciała.

Krzywizny w płaszczyźnie strzałkowej. Część szyjna i część lędźwiowa kręgosłupa wypuklają się ku przodowi (lordosis cervicalis et lumbalis; cervical and lumbar lordosis). Część piersiowa i część krzyżowa kręgosłupa wypuklają się ku tyłowi (kyphosis thoracica et sacralis; thoracic and sacral kyphosis). Najsilniejsza krzywizna występuje w części krzyżowej, krzywizna części lędźwiowej jest nieco słabsza, jeszcze słabsza jest krzywizna części szyjnej, najmniejszy zaś stopień skrzywienia kręgosłupa wykazuje jego część piersiowa. W związku z wypukleniem kręgosłupa lędźwiowego ku przodowi, podczas gdy kość krzyżowa uwypukla się ku tyłowi, powstaje kąt skierowany wierzchołkiem ku przodowi, który wypada na granicy V kręgu lędźwiowego i podstawy kości krzyżowej. Wpuklająca się do przodu krawędź krążka międzykręgowego, znajdującego się między V kręgiem lędźwiowym a kością krzyżową, tworzy tzw. wzgórek (promontorium; promontorium), na którym leży wierzchołek opisanego kąta. Opisane krzywizny wykazują dużą zmienność osobniczą, ponadto zaś stopień ich wykształcenia zmienia się u tej samej osoby, zależnie od położenia i postawy ciała.

Krzywizny w płaszczyźnie czołowej (skrzywienia boczne kręgosłupa – skolioses; scolioses) rozwijają się u człowieka normalnie zbudowanego dopiero między 7. a 10. rokiem życia i występują w około 70% przypadków, tak że nie jest pewne, czy stanowią one obraz prawidłowości fizjologicznej. Prawdopodobnie są one związane z ogólną asymetrią ciała, która w obrębie kośćca zaznacza się dość często obrazami asymetrii podstawy czaszki, kości krzyżowej lub poszczególnych kręgów i ich części składowych. Z krzywizn tych najczęściej występuje boczne skrzywienie części piersiowej kręgosłupa na wysokości III–VI kręgu, zwrócone wypukłością ku stronie prawej.

Mechanika kręgosłupa

Kręgosłup spełnia w ustroju człowieka podwójną funkcję: jako narząd podpory ciała i jako narząd ochrony rdzenia kręgowego.

Wyrazem dostosowania się kręgosłupa do roli podpory jest wzrastająca stopniowo ku dołowi masywność budowy poszczególnych jego odcinków, z których odcinek lędźwiowy i krzyżowy mają kręgi najsilniej zbudowane. Kręgosłup chroni rdzeń kręgowy nie tylko dzięki ukształtowaniu kanału kręgowego, którego światło jest stosunkowo duże i który zamknięty jest trzonami kręgów, łukami i wyrostkami kolczystymi, wyrostkami poprzecznymi i licznymi więzadłami, lecz także dzięki innym cechom budowy, warunkującym zwiększenie sprężystości kręgosłupa, a tym samym bardzo znaczne zmniejszenie możliwości powstawania urazów szkodliwych dla całości rdzenia. Cechami tymi są: rozczłonkowanie kręgosłupa na poszczególne ogniwa spojone ze sobą elastycznymi krążkami międzykręgowymi oraz opisane wyżej krzywizny kręgosłupa.

Ruchomość kręgosłupa jako łańcucha stawów, mimo że każdy z tych stawów z osobna posiada raczej niewielkie możliwości ruchowe, jest bardzo znaczna. Dotyczy to wyłącznie części przedkrzyżowej kręgosłupa, gdyż kość krzyżowa jest zupełnie nieruchoma. Najmniej ruchoma jest część piersiowa kręgosłupa, najbardziej część szyjna i lędźwiowa.

Możliwości ruchowe kręgosłupa:

– Zgięcie i prostowanie (flexio et extensio; flexion and extension) w płaszczyźnie strzałkowej, które odbywają się dokoła osi poprzecznej.

– Zgięcia boczne (flexio lateralis; lateral flexions) w płaszczyźnie czołowej, które odbywają się dokoła osi strzałkowej. Ruch ten występuje najsilniej w części piersiowej kręgosłupa.

– Obroty (rotatio s. torsio et retorsio; rotation), które odbywają się dokoła osi pionowej przechodzącej przez środek jądra miażdżystego. Ruch ten, najsilniejszy w części szyjnej, nie występuje prawie zupełnie w części lędźwiowej kręgosłupa.

– Ruchy obwodzenia (circumductio; circumduction). Przez kombinację wszystkich opisanych powyżej ruchów wraz z udziałem stawów biodrowych występują ruchy obwodzenia.

Mechanika stawu szczytowo-potylicznego. Stawy szczytowo-potyliczne zachowują się jak staw dwuosiowy. Dokoła osi poprzecznej odbywają się ruchy zgięcia głowy ku przodowi i ku tyłowi. Ruchy odbywające się dokoła osi strzałkowej, a polegające na zgięciach w prawo i w lewo, są bardzo słabe.

Tabela 3. Możliwości ruchowe całego kręgosłupa

Oś ruchu

Rozległość ruchu

Nazwa ruchu

I
W osiach czołowych

110°

skłon w przód

150–180°

skłon w tył (= wyprost)

II
W osiach strzałkowych

90–140°

skłon w prawo

90–140°

skłon w lewo

III
W osi pionowej

90–110°

skręcenie w prawo

90–110°

skręcenie w lewo

Tabela 4. Zakres ruchów w stawie szczytowo-potylicznym

Oś ruchu

Rozległość ruchu

Nazwa ruchu

I
W osi poprzecznej (czołowej)

20°

zgięcie w przód

30°

zgięcie w tył

II
W osi strzałkowej

10–15°

zgięcie w prawo

10–15°

zgięcie w lewo

Mechanika połączenia szczytowo-obrotowego. Połączenie szczytowo-obrotowe zachowuje się jak staw dwuosiowy, jednak dzięki budowie anatomicznej ruchy dookoła osi poprzecznej są tutaj bardzo nieznaczne. Ruch drugi polega na obrotach dookoła osi pionowej, przechodzącej przez wierzchołek zęba kręgu obrotowego. Przy ruchu tym następuje jednocześnie obniżenie głowy wywołane kształtem powierzchni stawowych. Powierzchnie te są wypukłe w osi poprzecznej, tworząc wyraźne wzniesienie wzdłuż tej osi, do przodu zaś i do tyłu równomiernie opadają.

Tabela 5. Zakres ruchów w stawie szczytowo-obrotowym

Oś ruchu

Rozległość ruchu

Nazwa ruchu

I
Pionowa przebiegająca przez ząb kręgu obrotowego

30°

skręt w prawo

skręt w lewo

II
W osi poprzecznej

7,5–14°

skłon w przód

skłon w tył

III
W osi strzałkowej

3,8°

skłon w prawo

skłon w lewo

Klatka piersiowa

W skład klatki piersiowej wchodzi 12 kręgów piersiowych, 12 par żeber i mostek, przy czym liczba żeber jest zmienna, tzn. może zmniejszać się do jedenastu par lub przeciwnie – zwiększać wskutek występowania żeber szyjnych lub lędźwiowych.

Żebro (costa; rib) jest kością długą, przedstawiającą się jako łuk zwrócony wypukłością na zewnątrz. Składa się z części środkowej, zwanej trzonem (corpus; shaft), i dwu końców: tylnego, czyli kręgosłupowego, i przedniego, czyli mostkowego. Każde żebro łączy się z odpowiednimi kręgami.

Żebro kostne, czyli kość żebrowa (os costale; bony rib), przechodzi końcem przednim w chrząstkę żebrową (cartilago costalis; costal cartilage).

Siedem par górnych żeber określa się jako żebra prawdziwe (costae verae; true ribs); ich chrząstki żebrowe łączą się bezpośrednio z mostkiem.

Pięć par dolnych żeber nazywa się żebrami rzekomymi (costae spuriae; false ribs).

Chrząstki żebrowe VIII, IX i X żebra łączą się z mostkiem za pośrednictwem chrząstki żebrowej wyżej leżącej i wraz z chrząstką VII żebra tworzą prawy i lewy łuk żebrowy (arcus costalis; costal arch); chrząstki żebrowe XI–XII żebra kończą się swobodnie między mięśniami brzucha. Żebra te noszą nazwę żeber wolnych (costae fluctuantes; floating ribs).

Położenie chrząstek żebrowych jest następujące: chrząstka I żebra biegnie lekko ku dołowi; chrząstka żebra II leży raczej poziomo; chrząstki żeber od III do V kierują się stopniowo coraz bardziej ku górze, natomiast chrząstki dolnych żeber przebiegają najpierw w przedłużeniu żeber kostnych, a później wstępują ku górze. Wskutek takiego przebiegu na żebrach od I do V występuje kąt pomiędzy żebrem kostnym a chrząstką żebrową, na dolnych zaś żebrach widać kąt w obrębie samej chrząstki żebrowej.

Ryc. 13. Żebro VII (widok od strony przyśrodkowej)

Na tylnym końcu żebra znajduje się głowa żebra (caput costae; head of rib), mająca podzieloną grzebieniem głowę (crista capitis; crest of head of rib), bądź też niepodzieloną (żebra I, XI, XII) powierzchnię stawową (facies articularis capitis costae; articular surface of head of rib).

Głowę oddziela od trzonu zwężenie, zwane szyjką żebra (collum costae; neck of rib). Na górnej powierzchni szyjki przebiega podłużny grzebień szyjki żebra (crista colli costae; crest of neck of rib). Na bocznym końcu szyjki znajduje się na tylnej powierzchni żebra guzek żebra (tuberculum costae; costal tubercle), na którym wyróżnia się powierzchnię stawową guzka żebra (facies articularis tuberculi costae; artciular surfece of costal tubercle).

Guzek żebra występuje na dziesięciu górnych żebrach. Na trzonie żebra odróżnia się powierzchnię zewnętrzną wypukłą i wewnętrzną wklęsłą.

Powierzchnia zewnętrzna tworzy bocznie od guzka tępy kąt żebra (angulus costae; costal angle), zwrócony ku tyłowi i dołowi. Przy dolnym brzegu wewnętrznej powierzchni trzonu żebra od guzka żebrowego do przedniej trzeciej części żebra kostnego ciągnie się rowek żebra (suleus costae; costal groove), przeznaczony dla naczyń i nerwów międzyżebrowych.

Ryc. 14. Żebro VIII (widok z tyłu)

Krzywizny żebra. 1. Zakrzywienie łukowate skierowane wypukłością ku stronie bocznej. 2. Skręcenie wzdłuż żebra (część przednia żebra w porównaniu z częścią tylną zwrócona jest swą zewnętrzną powierzchnią bardziej ku górze). 3. Lekkie esowate skręcenie w stosunku do płaszczyzny poziomej.

Ryc. 15. Żebro I i II (widok z góry)

Żebra: I i II oraz XI i XII różnią się swoją budową od pozostałych. Różnice w budowie poszczególnych żeber zestawione są w tabeli 6.

Tabela 6. Różnice w budowie poszczególnych żeber

Rodzaj żebra

Położenie i kształt

Głowa i szyjka

Trzon

Żebro I

Jedna powierzchnia zwrócona ku górze, druga ku dołowi. Najbardziej wygięte, szerokie, płaskie

Głowa niepodzielona grzebieniem. Szyjka słabo rozwinięta

Na powierzchni górnej guzek m. pochyłego, przed nim rowek dla żyły podobojczykowej, za nim rowek dla tętnicy podobojczykowej. Brak rowka żebra. Brak kąta żebra, występuje guzek żebra

Żebro II

Silnie wygięte, położenie jak w dalszych żebrach

Jak w dalszych żebrach

Na powierzchni zewnętrznej guzowatość dla przyczepu m. zębatego przedniego. Kąt i rowek jak w dalszych żebrach

Żebra III–X

Jedna powierzchnia zwrócona na zewnątrz, druga ku wewnątrz

Głowa podzielona grzebieniem. Na górnej powierzchni szyjki podłużny grzebień. Na bocznej powierzchni szyjki guzek żebra

Na powierzchni wewnętrznej w pobliżu dolnego brzegu rowek żebra. Bocznie od guzka występuje kąt żebra skierowany wypukłością ku tyłowi i dołowi

Żebra XI–XII

Zmienne pod względem długości

Brak grzebienia i szyjki

Brak rowka żebra

Ryc. 16. Mostek (widok z przodu)

Mostek (sternum; sternum) jest kością płaską, nieparzystą. Odróżnia się w nim – idąc od góry ku dołowi – rękojeść (manubrium; manubrium), trzon (corpus; body) i wyrostek mieczykowaty (processus xiphoideus; xiphoid process). Rękojeść i trzon nachylone są do siebie pod kątem otwartym ku tyłowi. Występuje on w miejscu chrząstkozrostu obu tych części i nosi nazwę kąta mostkowego (angulus sterni; sternal angle). Na górnym brzegu rękojeści widać wgłębienie, zwane wcięciem szyjnym (incisura jugularis; jugular notch), a po bokach skośnie ułożone wcięcia obojczykowe (incisurae claviculares; clavicular notches) dla połączenia z obojczykami. Wzdłuż bocznych brzegów mostka występują wcięcia żebrowe (incisurae costales; costal notches), służące do połączenia z chrząstkami żebrowymi żeber od I do VII, przy czym pierwsze leży w odcinku górnym bocznej krawędzi rękojeści, drugie w miejscu połączenia rękojeści z trzonem, a ostatnie w miejscu połączenia trzonu z wyrostkiem mieczykowatym.

Połączenia kości klatki piersiowej

Połączenia kości klatki piersiowej dzieli się na dwie grupy – połączenia żeber z kręgosłupem oraz połączenia żeber, chrząstek żebrowych i mostka.

W skład połączenia żebra z kręgosłupem – staw żebrowo-kręgowy (articulatio costovertebralis; costovertebral joint) – wchodzą dwa stawy: staw głowy żebra (articulatio capitis costae; joint of head of rib) i staw żebrowo-poprzeczny (articulatio costotransversaria; costotransverse joints).

Staw głowy żebra (articulatio capitis costae; joint of head of rib) jest połączeniem ruchomym, w którym główkę stawową stanowi powierzchnia stawowa głowy żebra (facies articularis capitis costae; articular facet of head of rib) przedzielona grzebieniem (crista capitis; crest of head of rib) na dwie części, panewkę zaś tworzą wgłębienia na trzonach sąsiadujących ze sobą kręgów (foveae costales; costal facets) oraz leżący między nimi wgłębiony odcinek obwodu krążka międzykręgowego. Żebra I, XI i XII (czasem X) łączą się tylko z jednym kręgiem i dlatego głowy ich nie mają grzebieni, a trzony kręgów mają dla głów tych żeber tylko po jednej powierzchni stawowej. Chrząstka pokrywająca opisane powierzchnie stawowe jest przeważnie chrząstką włóknistą.

Wewnątrz jamy stawowej, otoczonej ściśle przylegającą torebką, przebiega od grzebienia głowy żebra do krążka międzykręgowego więzadło głowy żebra śródstawowe (ligamentum capitis costae intraarticulare; intraarticular ligament of head of rib) i dzieli ją przeważnie na dwa przedziały; każdy z tych przedziałów ma własną jamę stawową i własną torebkę stawową. W stawach I, XI i XII (czasem X) żebra więzadło to nie występuje.

Wzmocnienie. Więzadło głowy żebra promieniste (ligamentum capitis costae radiatum; radiate ligament of head of rib) leży na przedniej powierzchni torebki stawowej i, biegnąc od głowy żebra, rozprzestrzenia się wachlarzowato na powierzchniach bocznych trzonów przyległych kręgów.

Staw żebrowo-poprzeczny (articulatio costotransversaria; costotransverse joint). Połączenie to występuje na dziesięciu górnych żebrach. Główkę stawową tworzy powierzchnia stawowa guzka żebra (facies articularis tuberculi costae; articular facet of costal tubercle), panewkę zaś dołek żebrowy wyrostka poprzecznego najbliższego dolnego kręgu (fovea costalis transversalis; articular facet of transverce process). Powierzchnie stawowe pokrywa chrząstka szklista.

Wzmocnienia. 1. Więzadło żebrowo-poprzeczne boczne (ligamentum costotransversarium laterale; lateral costotransverse ligament) łączy wierzchołek wyrostka poprzecznego z powierzchnią tylną guzka żebra. 2. Więzadło żebrowo-poprzeczne (ligamentum costotransversarium; costotransverse ligament) łączy tylną powierzchnię szyjki żebra z powierzchnią przednią wyrostka poprzecznego odpowiedniego kręgu. 3. Więzadło żebrowo-poprzeczne górne (ligamentum costotransversarium superius; superior costotransverse ligament) łączy wyrostek poprzeczny kręgu z szyjką żebra położonego niżej. Przednie pasmo tego więzadła – silniejsze – biegnie od powierzchni dolnej wyrostka poprzecznego do grzebienia szyjki żebra, pasmo tylne – słabsze – biegnie od nasady wyrostka kolczystego i nasady wyrostka poprzecznego do tylnej powierzchni szyjki żebra.

Do połączeń żeber, chrząstek żebrowych i mostka zalicza się stawy mostkowo-żebrowe (articulationes sternocostales; sternocostal joints), połączenia żeber kostnych z chrząstkami żebrowymi, połączenia brzegów chrząstek VI, VII i VIII żebra, czyli stawy międzychrząstkowe (articulationes interchondrales; interchondrial joints) oraz połączenia poszczególnych części mostka ze sobą.

Stawy mostkowo-żebrowe (articulationes sternocostales; sternocostal joints). Z siedmiu żeber prawdziwych pierwsze łączy się z mostkiem przez chrząstkozrost, dalsze zaś za pomocą stawów. Chrząstkozrost I żebra znajduje się w odcinku górnym bocznej krawędzi rękojeści mostka. Powierzchnia stawowa dla chrząstki II żebra leży na granicy między rękojeścią a trzonem mostka, dalsze znajdują się wzdłuż bocznej krawędzi trzonu, ostatnia wypada w miejscu połączenia wyrostka mieczykowatego z trzonem mostka.

Wzmocnienia. 1. Więzadło mostkowo-żebrowe śródstawowe (ligamentum sternocostale intraarticulare; intraarticular sternocostal ligament) łączy w postaci płytki chrząstki włóknistej koniec chrząstki żebrowej z powierzchnią stawową mostka; silnie rozwinięte, dzieli jamę stawową na dwa przedziały. Więzadło to występuje stale pomiędzy mostkiem a chrząstką II żebra. W dalszych stawach w miarę zstępowania ku dołowi zdarza się coraz rzadziej. 2. Więzadła mostkowo-żebrowe promieniste przednie i tylne (ligamenta sternocostalia radiata anteriora et posteriori; anterior and posterior radiate sternocostal ligaments) wzmacniają z przodu i z tyłu torebki stawowe, rozchodząc się promienisto z mostkowych końców chrząstek żebrowych na przednią lub tylną powierzchnię mostka, gdzie tworzą tzw. błony mostkowe (membrana sterni anterior et posterior; anterior and posterior sternal membrane). 3. Więzadło żebrowo-mieczykowe (ligamentum costoxiphoideum; costoxiphoid ligament) łączy dolny koniec trzonu mostka i przednie powierzchnie szóstej i siódmej chrząstki żebrowej z przednią powierzchnią wyrostka mieczykowatego.

Połączenia żeber kostnych z chrząstkami żebrowymi znajdują się pomiędzy porowatymi wgłębieniami występującymi na przednich końcach żeber kostnych a odpowiadającymi im kształtem żebrowymi końcami chrząstek żebrowych. W połączeniach tych okostna żebra kostnego przechodzi w ochrzęstną chrząstki żebrowej.

Stawy międzychrząstkowe (articulationes interchondrales; interchondrial ligaments) występują pomiędzy brzegami chrząstek VI, VII i VIII żebra. Torebką stawową jest tu ochrzęstna, a wzmocnieniem błony międzyżebrowe zewnętrzne (p. mięśnie klatki piersiowej). Stawy tego rodzaju występują niestale pomiędzy piątą i szóstą oraz pomiędzy ósmą i dziewiątą chrząstką żebrową.

Połączenia poszczególnych części mostka ze sobą. Poszczególne części mostka łączą się ze sobą przez chrząstkozrosty mostkowe (synchondroses sternales; sternal synchondroses), przy czym materiałem łączącym jest chrząstka szklista, pokrywająca powierzchnie końcowe kości, i chrząstka włóknista, która w kształcie płytki wsunięta jest pomiędzy warstwy chrząstki szklistej. Pomiędzy rękojeścią a trzonem mostka wytwarza się często z wiekiem połączenie o charakterze połączenia stawowego, natomiast chrząstkozrost pomiędzy trzonem a wyrostkiem mieczykowatym powyżej 50. roku życia przeważnie kostnieje.

Klatka piersiowa jako całość

Budowa ogólna klatki piersiowej. Przednia ściana klatki piersiowej, utworzona przez mostek i chrząstki żebrowe, ustawiona jest w stosunku do płaszczyzny czołowej skośnie ku dołowi i ku przodowi. Ściana ta jest najkrótsza i najbardziej ruchoma.

Boczne ściany klatki piersiowej tworzą żebra. Pomiędzy żebrami występują przestrzenie międzyżebrowe (spatia intercostalia; intercostal spaces), których szerokość, wynosząca około 1,5 cm, wykazuje dużą zmienność osobniczą oraz pewne różnice w rozmaitych odcinkach klatki piersiowej. Górne przestrzenie międzyżebrowe są większe od dolnych, a w każdej przestrzeni najszerszy jest jej odcinek na granicy kości i chrząstki.

Tylne odcinki żeber wypuklają się dość znacznie ku tyłowi, podczas gdy kręgosłup, tworzący wraz z tylnymi częściami żeber tylną ścianę klatki piersiowej, wpukla się silnie do jej jamy. Wskutek tego po obu stronach kręgosłupa na wewnętrznej powierzchni tylnej ściany klatki piersiowej występują bruzdy płucne (sulci pulmonales; pulmonary grooves), na zewnętrznej powierzchni zaś – między wypuklającymi się częściami żeber – głęboka bruzda, przedzielona w płaszczyźnie pośrodkowej szeregiem wyrostków kolczystych; bruzdę tę wypełniają mięśnie grzbietu.

Otwór górny klatki piersiowej (apertura thoracis superior; thoracic inlet), którego płaszczyzna nachyla się skośnie ku przodowi i dołowi, ograniczają: górny brzeg rękojeści mostka, pierwsze żebra i trzon I kręgu piersiowego.

Przez górny otwór klatki piersiowej przechodzą przełyk i tchawica, wielkie naczynia tętnicze i żylne, przewód piersiowy (p. naczynia chłonne) oraz nerwy błędne, przeponowe i pnie współczulne. Bocznie od przełyku i tchawicy uwypuklają się ku górze osklepki opłucnej.

Otwór dolny klatki piersiowej (apertura thoracis inferior; thoracic outlet) ograniczają: wyrostek mieczykowaty, chrząstki żeber od VII do X, końce żeber XI, brzegi dolne XII pary żeber i XII kręg piersiowy. Łączące się ze sobą chrząstki żeber tworzą po każdej stronie łuk żebrowy (arcus costalis; costal arch), oba zaś łuki żebrowe tworzą kąt podmostkowy (angulus infrasternalis; infrasternal angle), którego wierzchołek wypada u podstawy wyrostka mieczykowatego na wysokości IX–X kręgu piersiowego, a którego wielkość (około 90°) jest bardzo zmienna. Na wysokości opisanego kąta leży w jamie brzusznej część żołądka i stąd okolicę tę – lekko wypukloną – określa się nazwą dołu żołądkowego lub nadbrzusznego (fossa epigastrica; epigastric fossa).

Zmienność kształtu klatki piersiowej zależy od typu konstytucyjnego, fazy oddechu, płci i wieku. Charakterystyczne są patologiczne zniekształcenia klatki piersiowej, wywołane różnymi stanami chorobowymi. Należą tutaj klatka piersiowa kurza – mostek wysunięty ku przodowi i stąd zwiększony wymiar przednio-tylny, klatka piersiowa lejkowata – dolna część mostka i przyczepiające się do niej chrząstki żebrowe są wpuklone do jamy klatki piersiowej, klatka piersiowa asteniczna – wydłużona i spłaszczona z opuszczonymi żebrami, klatka piersiowa rozedmowa – powiększona i silnie uwypuklona. Dzięki dużej sprężystości pierścieni żebrowych, wzmocnionych ponadto mięśniami wdechowymi, odporność klatki piersiowej, a zwłaszcza jej ściany przedniej, jest bardzo znaczna.

Mechanika klatki piersiowej

Ruchomość całej klatki piersiowej zależy od ruchomości poszczególnych, tworzących ją części składowych, a więc od ruchomości żeber kostnych, chrząstek żebrowych i mostka. Ruchy żeber kostnych, które są odmienne w różnych grupach żeber, zależnie od różnic w budowie połączeń żeber z kręgosłupem (typ ruchu I żebra, typ ruchu żeber od II do V, typ ruchu żeber od VI do X), dają w efekcie ruch wznoszenia i obniżania. Ruchy te odbywają się jednocześnie w stawach głów żebrowych i w stawach żebrowo-poprzecznych, które pod względem czynnościowym stanowią jedną całość. Ponieważ przy ruchach żeber kostnych przednie ich końce przesuwają się bocznie, a jednocześnie oddalają w płaszczyźnie strzałkowej od kręgosłupa, ruchom tym towarzyszą odpowiednie ruchy chrząstek żebrowych, polegające na powiększeniu się kąta chrząstki, na obrocie w stawie mostkowo-żebrowym (zwiększa się kąt między chrząstką żebrową a mostkiem) i na podłużnym skręcaniu chrząstki, które podczas podnoszenia się żebra wyraża się obrotem górnego brzegu chrząstki do wewnątrz. Ruchy żeber i chrząstek żebrowych wpływają również na mostek, który przy unoszeniu żeber przesuwa się ku przodowi i ku górze, przy czym dolna część mostka przesuwa się silniej do przodu niż górna. Jednocześnie występuje nieznaczny ruch w chrząstkozroście pomiędzy rękojeścią a trzonem mostka, którego wyrazem jest spłaszczenie kąta mostkowego w czasie wdechu.

Podczas wdechu zwiększa się zatem wymiar strzałkowy i poprzeczny klatki piersiowej w wyniku ruchów żeber, chrząstek żebrowych i mostka oraz jednoczesnego prostowania się piersiowego odcinka kręgosłupa. Wymiar wysokościowy jamy klatki piersiowej zwiększa się w związku z obniżeniem przepony. Przy wydechu wszystkie wymiary klatki piersiowej zmniejszają się, gdyż obniżają się żebra i mostek, kręgosłup się zgina, a przepona unosi do góry.

Czaszka

Czaszka (cranium; skull) składa się z dwóch części. Część tylno-górna w kształcie puszki kostnej, zwana czaszką mózgową (neurocranium; neurocranium), zawiera część ośrodkowego układu nerwowego, mianowicie mózgowie (encephalon; encephalon). Część przednio-dolna tworzy rusztowanie kostne twarzy. Tę część nazywa się czaszką twarzową lub trzewną (splanchnocranium; splanchnocranium).

Kości czaszki mózgowej

W czaszce mózgowej odróżnia się sklepienie (calvaria; calvaria or cranial vault) i podstawę (basis; base of skull) oraz ściany: przednią, boczne i tylną. Wewnętrzna powierzchnia podstawy, zwana podstawą wewnętrzną czaszki (basis cranii interna; internal surface of base of skull), zwrócona jest do wnętrza czaszki mózgowej, czyli do jamy czaszki (cavum cranii; cranial cavity). Powierzchnia zewnętrzna podstawy, czyli podstawa zewnętrzna czaszki (basis cranii externa; external surface of base of skull), składa się z części przedniej (podniebienie kostne) i tylnej, należącej do czaszki mózgowej. W ścianach czaszki mózgowej znajdują się liczne otwory prowadzące na zewnątrz bądź też łączące jamę czaszki z jamami czaszki twarzowej. Otwory te służą głównie do przejścia naczyń i nerwów. Czaszka mózgowa zbudowana jest z szeregu kości, które łączą się za pomocą szwów (suturae; sutures) lub przez chrząstkozrost (synchondrosis; synchondrosis). Idąc od przodu ku tyłowi wzdłuż sklepienia, a następnie wracając ku przodowi wzdłuż podstawy czaszki, odróżnia się następujące kości, będące częściami składowymi czaszki mózgowej: kość czołową (os frontale; frontal bone), kość sitową (os ethmoidale; ethmoid bone), dwie kości ciemieniowe (ossa parietalia; parietal bones), kość potyliczną (os occipitale; occipital bone), dwie kości skroniowe (ossa temporalia; temporal bones) i kość klinową (os sphenoidale; sphenoid bone).

Kość czołowa (os frontale; frontal bone)

Składa się z wypukłej ku przodowi łuski czołowej (squama frontalis; squamous part), z ustawionych poziomo części oczodołowych (pares orbitales; orbital parts) i z nieparzystej części nosowej (pars nasalis; nasal part), leżącej między obu częściami oczodołowymi. Łuska czołowa swoją wklęsłą wewnętrzną powierzchnią zamyka od przodu puszkę czaszki mózgowej, zewnętrzną zaś, wypukłą, tworzy górny odcinek przedniej ściany czaszki. Z dolnej powierzchni części nosowej kości czołowej wystaje ku dołowi i przodowi ostry kolec nosowy (spina nasalis; nasal spine), który jest podporą kości nosowych. W kości czołowej, na pograniczu łuski i części oczodołowych, znajdują się dwie zatoki czołowe (sinus frontales; frontal sinuses), oddzielone od siebie leżącą mniej więcej w płaszczyźnie pośrodkowej przegrodą zatok czołowych (septum sinuum frontalium; septum of frontal sinuses). Są to jamy powietrzne, wyścielone błoną śluzową i sięgające ku górze, bocznie i ku tyłowi pomiędzy blaszki części oczodołowej i łuski czołowej. Zewnętrzna powierzchnia łuski czołowej tworzy – jak wyżej wspomniano – górny odcinek przedniej ściany czaszki. Widać na niej rozmaicie wykształcone dwa guzy czołowe (tubera frontalia; frontal tubers), a nieco niżej silnie rozwinięte u mężczyzn, wałowate łuki brwiowe (arcus superciliares; superciliary arches), między którymi występuje lekkie wypuklenie, zwane gładzizną (glabella; glabella). Znajdujące się poniżej wejście do oczodołu ograniczone jest u góry brzegiem nadoczodołowym kości czołowej (margo supraorbitalis; supraorbital margin), na którym widać wcięcie lub otwór nadoczodołowy (incisura s. foramen supraorbitale; supraorbital notch or foramen). Przyśrodkowo do tego otworu lub wcięcia znajduje się często wcięcie lub otwór czołowy (incisura s. foramen frontale; frontal notch or foramen). Wcięciami lub otworami tymi przechodzą nerwy i naczynia (n., a. et v. supraorbitalis; n., a. et v. frontalis; supraorbital nerve (n.), a. and v.; frontal n., a. and v.).

Brzeg nadoczodołowy przechodzi bocznie w krótki wyrostek jarzmowy (processus zygomaticus; zygomatic process), służący do połączenia z kością jarzmową. Na bocznej części zewnętrznej powierzchni łuski czołowej występuje kresa skroniowa (linea temporalis; temporal line), przedłużająca się w dwie kresy skroniowe kości ciemieniowej. Kresa skroniowa łuski czołowej ogranicza od góry tzw. powierzchnię skroniową (facies temporalis; temporal surface), która stanowi przednią część dołu skroniowego (fossa temporalis; temporal fossa).

Ryc. 17. Czaszka (widok z boku)

Wewnętrzna powierzchnia łuski czołowej stanowi przednie ograniczenie dołu czaszki przedniego. Widać tu, na pograniczu kości czołowej i kości sitowej lub w samej tylko kości czołowej, otwór ślepy (foramen caecum; foramen caecum), przed nim zaś ostry grzebień czołowy (crista frontalis, frontal crest). Ponad grzebieniem czołowym zaczyna się bruzda zatoki strzałkowej górnej (sulcus sinus sagittalis superioris; groove for superior sagittal sinus); bruzda ta przeznaczona jest dla równoimiennej zatoki żylnej opony twardej (zatoka strzałkowa górna – sinus sagittalis superior; superior sagittal sinus). Do brzegów bruzdy i do grzebienia czołowego przyczepia się fałd opony twardej mózgu, zwany sierpem mózgu (falx cerebri; falx cerebri).

Na wewnętrznej powierzchni łuski czołowej, podobnie jak na powierzchniach pozostałych kości zwróconych do wnętrza jamy czaszki, znajdują się wyniosłości (łęki mózgowe – juga cerebralia; cerebral juga) i wgłębienia (wyciski palczaste – impressiones digitatae; digitate impressionste or impressions of cerebral gyri), odpowiadające zakrętom i bruzdom powierzchni półkul mózgu. Oprócz tego po obu stronach bruzdy zatoki strzałkowej górnej występują małe wgłębienia dla wypustek pajęczynówki mózgowia, zwanych ziarnistościami pajęczynówki (granulationes arachnoideales; arachnoid granulations). Wgłębienia te określa się jako dołeczki ziarenkowe (foveolae granulares; granular foveolae). W różnych częściach jamy czaszki widać również bruzdy tętnicze (sulci arteriosi; arterial grooves or grooves for meningeal arteries), którymi biegną tętnice oponowe i ich odgałęzienia.

Ryc. 18. Kość czołowa (widok z dołu)

Powierzchnia dolna każdej części oczodołowej kości czołowej tworzy odcinek przedni sklepienia oczodołu. Na sklepieniu w odcinku przednio-bocznym znajduje się dół gruczołu łzowego (fossa glandulae lacrimalis; fossa for lacrimal gland or lacrimal fossa), a w odcinku przednio-przyśrodkowym – dołek bloczkowy (fovea trochlearis; trochlear fovea) lub kolec bloczkowy (spina trochlearis; trochlear spine) dla przyczepu chrząstkowego bloczka, dookoła którego owija się ścięgno mięśnia skośnego oka górnego.

Pośrodku między częściami oczodołowymi znajduje się szeroka szczelina, zwana wcięciem sitowym (incisura ethmoidalis; ethmoidal notch), przeznaczona dla blaszki sitowej kości sitowej. Występujące na brzegach wcięcia półkomórki i dołki uzupełnione są odpowiednimi półkomórkami i dołkami kości sitowej, tworząc komórki sitowe. Podobnie przebiegające na brzegach wcięcia rowki, tworzą wraz z odpowiadającymi im rowkami kości sitowej kanaliki przeznaczone dla nerwów i naczyń sitowych.

Połączenia kości czołowej. Połączenia łuski czołowej. 1. Brzeg tylny, ciemieniowy (margo parietalis; parietal margin), łączy się z kośćmi ciemieniowymi (szew wieńcowy – sutura coronalis; coronal suture) na sklepieniu czaszki. 2. Brzeg boczny łączy się z kością klinową (szew klinowo-czołowy – sutura sphenofrontalis; sphenofrontal suture) na bocznej ścianie czaszki. 3. Boczny odcinek brzegu dolnego, tworzący wyrostek jarzmowy (processus zygomaticus; zygomatic process), łączy się z kością jarzmową (szew czołowo-jarzmowy – sutura frontozygomatica; frontozygomatic suture) na bocznej ścianie czaszki i w oczodole.

Połączenia części nosowej. 1. Brzeg przedni, nosowy (margo nasalis; nasal margin) łączy się przyśrodkowo z kośćmi nosowymi (szew czołowo-nosowy – sutura frontonasalis; frontonasal suture), bocznie zaś z wyrostkami czołowymi szczęki. Połączenia te widać na przedniej ścianie czaszki. 2. Tylny brzeg, jako ograniczenie przednie wcięcia sitowego, łączy się z kością sitową (dół czaszki przedni).

Połączenia części oczodołowych. 1. Brzeg tylny łączy się przyśrodkowo ze skrzydłami mniejszymi kości klinowej, a bocznie ze skrzydłami większymi tej kości (szew klinowo-czołowy – sutura sphenofrontalis; sphenofrontal suture) w dole czaszki przednim. 2. Brzeg przyśrodkowy, szeroki i ograniczający wcięcie sitowe, łączy się przyśrodkowo z blaszką sitową kości sitowej (przyśrodkowy odcinek szwu czołowo-sitowego, sutura frontoethmoidalis; frontoethmoidal suture) w dole czaszki przednim, bocznie – od przodu z kością łzową (szew czołowo-łzowy – sutura frontolacrimalis; frontolacrimal suture) w oczodole, od tyłu zaś z blaszką oczodołową kości sitowej (boczny odcinek szwu czołowo-sitowego – sutura frontoethmoidalis; frontoethmoidal suture) w oczodole.

Kość sitowa (os ethmoidale; ethmoid bone)

Zbudowana jest z dwóch prostopadle do siebie ustawionych blaszek: blaszki sitowej (lamina cribrosa; cribriform plate) i blaszki pionowej (lamina perpendicularis; perpendicular plate). Z blaszki sitowej wyrastają ku dołowi dwa błędniki sitowe (labyrinthi ethmoidales; ethmoidal labyrinths).

Każdy błędnik podzielony jest w środku blaszkami kostnymi na szereg łączących się ze sobą jamek, zwanych komórkami sitowymi (cellulae ethmoidales; ethmoidal cells). Od strony bocznej i przyśrodkowej komórki sitowe, które dzielimy na przednie i tylne, zamknięte są dwiema strzałkowo ustawionymi blaszkami kostnymi. Blaszka boczna nosi nazwę blaszki oczodołowej (lamina orbitalis; orbital plate). Kość sitowa znajduje się w środkowej części czaszki twarzowej, bierze zatem główny udział w budowie ścian jamy nosowej i oczodołów. Jej blaszka sitowa, uzupełniając, jak wyżej wspomniano, wcięcie sitowe oczodołowych części kości czołowej i tworząc w tym miejscu część dołu czaszki przedniego, jest jednocześnie częścią sklepienia jamy nosowej. Blaszka pionowa kości sitowej, która wyrasta z blaszki sitowej pod kątem prostym i leży w płaszczyźnie pośrodkowej, stanowi część przegrody kostnej nosa (septum osseum nasi; nasal septum), dzielącej jamę nosową. Wyrastające w tej samej płaszczyźnie z blaszki sitowej, ale po bokach blaszki pionowej, oba błędniki sitowe układają się między oczodołami a jamą nosową tak, że boczna ściana każdego z nich, czyli blaszka oczodołowa, jest zarazem częścią przyśrodkowej ściany oczodołu, ściana zaś przyśrodkowa błędnika tworzy jednocześnie część bocznej ściany jamy nosowej.

Ryc. 19. Kość sitowa (widok z tyłu)

Nierówna i podziurkowana ściana przyśrodkowa błędnika łączy się z przodu ze szczęką, a z tyłu z kością podniebienną. Ponadto jej brzeg przedni przykryty jest kolcem nosowym kości czołowej, tylny zaś leży na przedniej powierzchni małżowiny klinowej. Na ścianie tej występują dwie małżowiny nosowe (conchae nasales; nasal conchae). Małżowina nosowa środkowa (concha nasalis media; middle nasal concha) stanowi dolny brzeg opisywanej ściany błędnika i przedstawia się w postaci zgrubiałej blaszki kostnej, zagiętej bocznie i zwisającej swobodnie ku dołowi. Podobnie wygląda leżąca wyżej małżowina nosowa górna (concha nasalis superior; superior nasal concha), przed którą i bardziej ku tyłowi może występować znacznie mniejsza małżowina nosowa najwyższa (concha nasalis suprema; supreme nasal concha). Małżowiny te oddzielone są od siebie szczelinami, zwanymi przewodami nosowymi: najwyższym – między małżowiną najwyższą a górną, górnym (meatus nasi superior; superior nasal meatus) – między małżowiną górną a środkową, środkowym (meatus nasi medius; middle nasal meatus) – między małżowiną środkową a dolną, która jest kością samodzielną łączącą się z boczną ścianą jamy nosowej. Poniżej małżowiny nosowej dolnej znajduje się przewód nosowy dolny (meatus nasi inferior; inferior nasal meatus). Z przedniego końca małżowiny nosowej środkowej biegnie, kierując się łukowato ku tyłowi, wyrostek haczykowaty (processus uncinatus; uncinate process), który łączy się z wyrostkiem sitowym małżowiny dolnej. Wyrostek haczykowaty sąsiaduje od tyłu z dużą komórką sitową, zwaną puszką sitową (bulla ethmoidalis; ethmoidal bulla) i pomiędzy jego wklęsłym brzegiem a wspomnianą puszką znajduje się szczelina, określona jako rozwór półksiężycowaty (hiatus semilunaris; semilunar hiatus). Rozwór ten prowadzi do utworzonego z błony śluzowej lejka sitowego (infundibulum ethmoidale; ethmoidal infundibulum), stanowiącego ujście szeregu zatok przynosowych (p. niżej).

Na powierzchniach: górnej, dolnej, przedniej i tylnej błędnika sitowego komórki sitowe są przeważnie otwarte i tworzą dołki (foveolae ethmoidales; ethmoidal foveolae) lub półkomórki sitowe (semicellulae ethmoidales; ethmoidal semicells), które zamykają odpowiednie dołki lub półkomórki, znajdujące się na sąsiednich kościach. Powierzchnia górna błędnika przylega do brzegów wcięcia sitowego kości czołowej. Z powierzchnią dolną łączą się szczęka i kość podniebienna. Powierzchnię przednią pokrywają kość łzowa i część górna wyrostka czołowego szczęki. Powierzchnia tylna styka się z przednią powierzchnią kości klinowej, na której występują cienkie, uwypuklone blaszki kostne, zwane małżowinami klinowymi (conchae sphenoidales; sphenoidal conchae), oraz z wyrostkiem oczodołowym kości podniebiennej.

Połączenia kości sitowej. Połączenia blaszki sitowej. 1. Brzeg przedni i brzegi boczne łączą się z kością czołową (odcinek przedni i przyśrodkowy szwu czołowo-sitowego – sutura frontoethmoidalis; frontoethmoidal suture) w dole czaszki przednim. 2. Brzeg tylny łączy się z trzonem kości klinowej (dół czaszki przedni i jama nosowa).

Połączenia blaszki pionowej. 1. Brzeg przedni łączy się z kością czołową (szew czołowo-sitowy – sutura frontoethmoidalis; frontoethmoidal suture) i z kośćmi nosowymi (jama nosowa). 2. Brzeg tylny łączy się u góry z kością klinową, u dołu zaś z lemieszem (jama nosowa).

Połączenia blaszki oczodołowej. 1. Brzeg górny łączy się z kością czołową (odcinek boczny szwu czołowo-sitowego – sutura frontoethmoidalis; frontoethmoidal suture). 2. Brzeg dolny łączy się ze szczęką (szew sitowo-szczękowy – sutura ethmoidomaxillaris; ethmoidomaxillary suture). 3. Brzeg przedni łączy się z kością łzową (szew łzowo-sitowy – sutura lacrimoethmoidalis; lacrimoethmoidal suture). 4. Brzeg tylny łączy się z kością podniebienną (szew podniebienno-sitowy – sutura palatoethmoidalis; palatoethmoidal suture) i z kością klinową (szew klinowo-sitowy – sutura sphenoethmoidalis; sphenoethmoidal suture). Wszystkie wspomniane połączenia widoczne są w oczodole.

Kość ciemieniowa (os parietale; parietal bone)

Jest parzystą kością płaską, na której odróżnia się dwie powierzchnie i cztery brzegi schodzące się ze sobą w czterech kątach.

Na powierzchni wewnętrznej (facies interna; internal surface) wklęsłej, zwróconej do jamy czaszki, oprócz wycisków palczastych i łęków mózgowych (impressiones digitatae et juga cerebralia; digitate impressions or impressions of cerebral gyri and cerebral juga) oraz bruzd tętniczych (sulci arteriosi; arterial grooves), przeznaczonych dla tętnic oponowych, widać bruzdę zatoki strzałkowej górnej (sulcus sinus sagittalis superioris; groove for superior sagittal sinus), która biegnie wzdłuż połączenia obu kości ciemieniowych jako przedłużenie bruzdy występującej na wewnętrznej powierzchni łuski czołowej. Podobnie też jak na łusce skroniowej znajdują się po bokach wspomnianej bruzdy dołki dla wypustek pajęczynówki mózgowia. W okolicy tylno-dolnego kąta kości ciemieniowej występuje niestale krótka i szeroka bruzda zatoki esowatej (sulcus sinus sigmoidei; groove for sigmoid sinus), przeznaczona dla zatoki esowatej (sinus sigmoideus; sigmoid sinus). Bruzda ta przedłuża się ku dołowi i ku stronie przyśrodkowej, wzdłuż pogranicza części skalistej kości skroniowej i kości potylicznej, aż do otworu żyły szyjnej (foramen jugulare; jugular foramen, p. niżej).

Na powierzchni zewnętrznej kości (facies externa; external surface) widać w odcinku środkowym wypukły guz ciemieniowy (tuber parietale; parietal tuber or parietal eminence), któremu odpowiada wgłębienie znajdujące się na powierzchni wewnętrznej. Poniżej guza widać dwie łukowate kresy skroniowe (lineae temporales; temporal lines), które są przedłużeniem pojedynczej kresy skroniowej łuski czołowej, a jedna z nich (dolna) przedłuża się ku tyłowi w odpowiednią kresę na powierzchni zewnętrznej łuski skroniowej. W odcinku tylnym kości ciemieniowej przy jej brzegu górnym znajduje się niewielki otwór ciemieniowy (foramen parietale; parietal foramen), przez który przechodzą: gałąź oponowa tętnicy potylicznej (r. meningeus a. occipitalis; meningeal branch of occipital a.) i żyła wypustowa ciemieniowa (v. emissaria parietalis; parietal emissary v.).

W miejscu zetknięcia się brzegu przedniego z brzegiem górnym kości występuje kąt czołowy (angulus frontalis; frontal angle). Punkt ten określa się nazwą bregma. W miejscu zetknięcia się brzegu przedniego z brzegiem dolnym występuje kąt klinowy (angulus sphenoidalis; sphenoidal angle). W miejscu zetknięcia się brzegu górnego z brzegiem tylnym znajduje się zaokrąglony kąt potyliczny (angulus occipitalis; occipital angle); punkt ten określa się nazwą lambda. W miejscu zetknięcia się brzegu tylnego z dolnym tworzy się kąt sutkowy (angulus mastoideus; mastoid angle). U noworodka jako pozostałość nieskostniałych jeszcze kości czaszki błoniastej występują łącznotkankowe ciemiączka (fonticuli; fontanellae, p. niżej).

Połączenia kości ciemieniowej. 1. Brzeg górny, strzałkowy (margo sagittalis; sagittal margin), łączy się z brzegiem strzałkowym kości przeciwległej (szew strzałkowy – sutura sagittalis; sagittal suture) na sklepieniu czaszki. 2. Brzeg dolny, łuskowy (margo squamosus; squamous margin), łączy się z przodu ze skrzydłem większym kości klinowej (szew klinowo-ciemieniowy – sutura sphenoparietalis; sphenoparietal suture), w odcinku środkowym, najdłuższym, z łuską skroniową (szew łuskowy – sutura squamosa; squamous suture), a z tyłu z odcinkiem sutkowym części skalistej kości skroniowej (szew ciemieniowo-sutkowy – sutura parietomastoidea; parietomastoid suture). Wymienione szwy widoczne są na bocznej ścianie czaszki. 3. Brzeg przedni, czołowy (margo frontalis; frontal margin), łączy się z kością czołową (szew wieńcowy – sutura coronalis; coronal suture) na sklepieniu czaszki. 4. Brzeg tylny, potyliczny (margo occipitalis; occipital margin), łączy się z kością potyliczną (szew węgłowy – sutura lambdoidea; lambdoid suture) na tylnej ścianie czaszki.

Kość potyliczna (os occipitale; occipital bone)

Składa się z łuski potylicznej (squama occipitalis; squamous part), parzystych części bocznych (partes laterales; lateral parts) i części podstawnej (pars basilaris; basilar part).

Na wewnętrznej powierzchni łuski znajduje się duże zgrubienie, zwane guzowatością potyliczną wewnętrzną (protuberantia occipitalis interna; internal occipital protuberance). Od guzowatości potylicznej wewnętrznej biegnie ku górze znana już bruzda zatoki strzałkowej górnej (sulcus sinus sagittalis superioris; groove for superior sagittal sulcus), przeznaczona dla zatoki strzałkowej górnej (sinus sagittalis superior; superior sagittal sulcus), ku bokowi zaś po każdej stronie – bruzda zatoki poprzecznej (sulcus sinus transversi; groove for transverse sinus) dla zatoki poprzecznej (sinus transversus; transverse sinus), a ku dołowi do otworu wielkiego (foramen magnum; foramen magnum) – grzebień potyliczny wewnętrzny (crista occipitalis interna; internal occipital crest), do którego przyczepia się sierp móżdżku (falx cerebelli; falx cerebelli). Do krawędzi wspomnianych bruzd przyczepia się sierp mózgu (falx cerebri; falx cerebri – do bruzdy zatoki strzałkowej górnej) i namiot móżdżku (tentorium cerebelli; tentorium cerebelli – do bruzdy zatoki poprzecznej). Po jednej lub obu stronach grzebienia potylicznego wewnętrznego przebiega czasem bruzda dla zatoki potylicznej (sinus occipitalis; occipital sinus).

Wspomniane zatoki żylne opony twardej mózgu (sinus durae matris; sinuses of dura mater) są naczyniami żylnymi, których ściany tworzą blaszki oponowe (p. układ naczyniowy). Część tych zatok (strzałkowa górna, potyliczna, poprzeczna) łączy się ze sobą w okolicy guzowatości potylicznej wewnętrznej, tworząc spływ zatok (confluens sinuum; confluence sinuses). Bruzda poprzeczna przechodzi bocznie w bruzdę zatoki esowatej (sulcus sinus sigmoidei; groove for sigmoid sinus), która biegnie dalej u podstawy części skalistej do otworu szyjnego (foramen jugulare; jugular foramen).

Przy przednim końcu bruzdy zatoki esowatej znajduje się ujście kanału kłykciowego (canalis condylaris; condylar canal) przeznaczonego dla żyły wypustowej kłykciowej (v. emissaria condylaris; condylar emissary v.). Otwór szyjny (foramen jugulare; jugular foramen), leżący na pograniczu kości potylicznej i części skalistej kości skroniowej, powstaje przez zetknięcie się ze sobą dwóch wcięć szyjnych (incisurae jugulare; jugular notches) występujących na krawędziach wymienionych kości. W samym otworze występuje czasem mniejszy wyrostek (processus intrajugularis; intrajugular process), który dzieli go na dwie części: boczną i przyśrodkową. Przez boczny odcinek otworu przechodzą nerw błędny (n. vagus, vagus n.), nerw dodatkowy (n. accessorius; accessory n.), żyła szyjna wewnętrzna (v. jugularis interna; internal jugular v.) i tętnica oponowa tylna (a. meningea posterior; posterior meningeal a.). Przez część przyśrodkową – zatoka skalista dolna (sinus petrosus inferior; inferior petrosal sinus) i nerw językowo-gardłowy (n. glossopharyngeus; glossopharyngeal n.).

Przez otwór wielki (foramen magnum; foramen magnum), który leży w środkowej części dołu czaszki tylnego i jest ograniczony częściami składowymi kości potylicznej (z przodu – część podstawna, po bokach – części boczne, z tyłu – łuska), przechodzą: rdzeń przedłużony (medulla oblongata; oblongate medulla) wraz ze swymi oponami, tętnice kręgowe (aa. vertebrales; vertebral aa.) ze swymi gałązkami, nerwy dodatkowe (nn. accessorii; accessory nn.) oraz splot żylny podstawny (plexus venosus basilaris; basilary venous plexus). Na bocznej ścianie otworu wielkiego, a więc na części bocznej kości potylicznej, znajduje się ujście kanału nerwu podjęzykowego (canalis hypoglossi; hypoglossal canal) dla XII nerwu czaszkowego. Część podstawna kości potylicznej zrasta się z trzonem kości klinowej przez chrząstkozrost klinowo-potyliczny (synchondrosis sphenooccipitalis; sphenooccipital synchondrosis). Chrząstkozrost klinowo-potyliczny wypada mniej więcej w połowie długości spadzistego pola, które ciągnie się od grzbietu siodła kości klinowej aż do otworu wielkiego jako stok (clivus; clivus). Po obu stronach stoku wzdłuż chrząstkozrostu skalisto-potylicznego (synchondrosis petrooccipitalis; petrooccipital synchondrosis) biegnie bruzda zatoki skalistej dolnej (suleus sinus petrosi inferioris; groove for inferior petrosal sinus), w której leży zatoka skalista dolna (sinus petrosus inferior; inferior petrosal sinus).

Ryc. 20. Kość potyliczna (widok z tyłu)

Zewnętrzna powierzchnia kości potylicznej tworzy tylny odcinek zewnętrznej podstawy czaszki z otworem wielkim pośrodku (foramen magnum; foramen magnum), ograniczonym znanymi już częściami składowymi tej kości, grupującymi się dookoła wspomnianego otworu.

Idąc od przodu, spotyka się na zewnętrznej powierzchni podstawnej części kości potylicznej wyraźny guzek gardłowy (tuberculum pharyngeum; pharyngeal tubercle), a przed nim mniej wyraźnie zaznaczony dołek gardłowy (fossula pharyngea; pharyngeal fossa). Po bokach otworu wielkiego na częściach bocznych kości potylicznej znajdują się dwa kłykcie potyliczne (condyli occipitales; occipital condyles), których powierzchnie stawowe służą do połączenia tej kości z I kręgiem szyjnym. Podstawa każdego kłykcia przebita jest kanałem nerwu podjęzykowego (canalis hypoglossi; hypoglossal canal). Tuż poza kłykciem widać duży dół kłykciowy (fossa condylaris; condylar fossa), którego dno przebite jest kanałem kłykciowym (canalis condylaris; condylar canal).

Na zewnętrznej powierzchni łuski potylicznej znajduje się guzowatość potyliczna zewnętrzna (protuberantia occipitalis externa; external occipital protuberance), od której biegną na boki łukowate listewki, czyli kresy karkowe górne (lineae nuchae superiores; superior nuchal lines). Powierzchnia łuski poniżej tych kres, nierówna z powodu przyczepu mięśni karku, grzbietu i szyi, nosi nazwę płaszczyzny karkowej (planum nuchale; nuchal plane). Przebiegają na niej równolegle do kres karkowych górnych podobne do nich kresy karkowe dolne (lineae nuchae inferiores; inferior nuchal lines), a od guzowatości potylicznej zewnętrznej ciągnie się do otworu wielkiego wyraźny grzebień kostny, zwany grzebieniem potylicznym zewnętrznym (crista occipitalis externa; external occipital crest). Omówiona powierzchnia łuski bywa często, zależnie od właściwości osobniczych, siły rozwoju mięśni karkowych itp., bardzo rozmaicie wykształcona. W miejscu guzowatości potylicznej zewnętrznej występuje często wałowate wzniesienie, a powyżej kres karkowych górnych pojawia się jeszcze jedna para kres, zwanych kresami karkowymi najwyższymi (lineae nuchae supremae; highest nuchal lines). Pole leżące powyżej guzowatości potylicznej zewnętrznej określa się jako płaszczyznę potyliczną (planum occipitale; occipital plane).

Połączenia kości potylicznej. Połączenia łuski i części bocznej kości potylicznej. 1. Brzegi górne, węgłowe (margines lambdoidei; lambdoid margin) łączą się z kośćmi ciemieniowymi (szew węgłowy – sutura lambdoidea; lambdoid suture) na tylnej ścianie czaszki. 2. Część górna brzegu dolnego (brzeg sutkowy – margo mastoideus; mastoid margin) łączy się z odcinkiem sutkowym części skalistej kości skroniowej (szew potyliczno-sutkowy – sutura occipitomastoidea; occipitomastoid suture) na bocznej ścianie czaszki, część dolna brzegu dolnego łączy się z częścią skalistą kości skroniowej (chrząstkozrost skalisto-potyliczny – synchondrosis petrooccipitalis; petrooccipital synchondrosis) na podstawie czaszki.

Połączenia części podstawnej. Powierzchnia przednia łączy się z kością klinową na stoku (clivus; clivus). Jest to chrząstkozrost klinowo-potyliczny (synchondrosis sphenooccipitalis; sphenooccipital synchondrosis), który kostnieje pomiędzy 18. a 25. rokiem życia.

Odmiany. 1. Występowanie na łusce tzw. kości międzyciemieniowej (os interparietale; interparietal bone). 2. Występowanie tzw. wstawek (ossa suturarum; suture bones) w obrębie szwów. 3. Różne stopnie rozwoju tzw. wyrostka przysutkowego (processus paramastoideus; paramastoid process), który pojawia się często na dolnej powierzchni wyrostka wcięcia żyły szyjnej. 4. Odmiany upodabniające kość potyliczną do kręgu („manifestacja kręgu potylicznego”). 5. Połączenie kręgu szczytowego z kością potyliczną („asymilacja kręgu szczytowego”).

Kość skroniowa (os temporale; temporal bone)

Składa się z części łuskowej (pars squamosa; squamous part), z części bębenkowej (pars tympanica; tympanic part) i z części skalistej (pars petrosa; petrous part), czyli piramidy. Część łuskowa ustawiona jest w płaszczyźnie strzałkowej, część skalista zaś, ustawiona do części łuskowej pod kątem mniej więcej prostym, wchodzi między kość potyliczną a klinową, układając się swą długą osią skośnie w kierunku ku przodowi i środkowi. Połączenie łuski skroniowej z kością ciemieniową i skrzydłem większym kości klinowej widać na bocznej powierzchni czaszki. Widać tu również wystający z części łuskowej ku przodowi i łączący się z kością jarzmową wyrostek jarzmowy (processus zygomaticus; zygomatic process), a poniżej niego otwór słuchowy zewnętrzny (porus acusticus externus; external acoustic opening). Tutaj też zaznacza się wyraźnie część bębenkowa kości skroniowej, która łukowatą blaszką ogranicza z przodu, od dołu i od tyłu otwór słuchowy zewnętrzny. Część skalistą w postaci jak najbardziej schematycznej wyobrazić sobie można jako czterościenną piramidę, których górna i dolna krawędzie są wolne, przednia zrasta się z łuską skroniową i z kością klinową w obrębie dołu środkowego czaszki, tylna zaś jest zrośnięta z kością potyliczną w obrębie dołu tylnego czaszki. Krawędź górna stanowi rozgraniczenie obu dołów czaszki: środkowego i tylnego. Wzdłuż tej krawędzi biegnie bruzda zatoki skalistej górnej (sulcus sinus petrosi superioris; groove for superior petrosal sinus). Dolna krawędź części skalistej nie zaznacza się tak wyraźnie z powodu znajdujących się tutaj licznych nierówności. Aby odsłonić przednio-dolną ścianę części skalistej, należałoby przedtem oddłutować część bębenkową. Część bębenkowa bowiem przedstawia się w odcinku bocznym w postaci niezupełnej cewy, którą uzupełnia od góry i częściowo od tyłu część łuskowa kości skroniowej, a bardziej przyśrodkowo ciągnie się wzdłuż szczeliny skalisto-bębenkowej (fissura petrotympanica; petrotympanic fissure) widocznej na dnie dołu żuchwowego (p. niżej). W ten sposób pomiędzy częścią bębenkową a częścią łuskową i częścią skalistą kości skroniowej powstaje przewód, będący częścią składową ucha zewnętrznego i środkowego (auris externa et media; external and middle ear). Przewód ten jest kanałem powietrznym, składającym się z trzech odcinków. Odcinek boczny, zwany przewodem słuchowym zewnętrznym (meatus acusticus externus; external acoustic meatus), którego tylno-górną ścianę tworzy jeszcze część łuskowa, oddzielony jest błoną bębenkową (membrana tympani; tympanic membrane) od części środkowej, czyli jamy bębenkowej (cavum tympani; tympanic cavity). Od jamy tej ku przodowi i środkowi biegnie kostna część trąbki słuchowej (pars ossea tubae auditivae; osseous part of auditory tube) jako najbardziej przyśrodkowy odcinek opisywanego kanału.

Ryc. 21. Kość skroniowa (widok z boku)

Ryc. 22. Kość skroniowa (przekrój)

Na tylno-górnej powierzchni części skalistej kości skroniowej znajduje się otwór słuchowy wewnętrzny (porus acusticus internus; internal acoustic opening), prowadzący do równoimiennego przewodu (meatus acusticus internus; internal acoustic meatus), który kończy się ślepo tzw. dnem (fundus meatus acustici interni; bottom of internal acoustic meatus). Między dnem przewodu a przyśrodkową ścianą jamy bębenkowej pozostaje przestrzeń, w której mieszczą się twory ucha wewnętrznego (auris interna; internal ear).

Przez otwór i przewód słuchowy wewnętrzny biegnie nerw twarzowy (n. facialis; facial n.) razem z nerwem pośrednim (n. intermedius; intermediate n.), nerw przedsionkowo-ślimakowy (n. vestibulocochlearis; vestibulocochlear n.) i tętnica błędnikowa (a. labyrinthi; labyrinthine a.) wraz z towarzyszącymi żyłami. Dno przewodu słuchowego wewnętrznego przedstawia się w postaci płytki kostnej podzielonej listewkami na cztery pola, w których znajdują się otwory przeznaczone dla wspomnianych nerwów i naczyń (p. narząd przedsionkowo-ślimakowy).

Przednio-górna powierzchnia części skalistej tworzy pokrywę dla narządów ucha wewnętrznego, a jej boczny odcinek, graniczący z częścią łuskową, stanowi pokrywkę jamy bębenkowej (tegmen tympani; tegmen tympani). Oprócz narządów ucha środkowego i wewnętrznego w części skalistej znajduje się kanał, w którym biegnie nerw twarzowy – kanał nerwu twarzowego (canalis facialis; facial canal). Jedno z odgałęzień nerwu twarzowego – nerw skalisty większy (n. petrosus major; greater petrosal n. canal) – wychodzi z kanału przez otwór, zwany rozworem kanału nerwu skalistego większego (hiatus canalis n. petrosi majoris; hiatus of greater petrosal n.), który znajduje się na przednio-górnej powierzchni części skalistej. Nerw ten biegnie w równoimiennej bruździe (sulcus n. petrosi majoris; groove for greater petrosal n. canal) aż do chrząstkozrostu klinowo-skalistego. Druga, równoległa do opisanej bruzda (sulcus n. petrosi minoris; groove for lesser petrosal n.), w której biegnie nerw skalisty mniejszy (n. petrosus minor; lesser petrosal n.), znajduje się bardziej bocznie. Zaczyna się ona otworem, który leży bocznie od rozworu kanału nerwu skalistego większego i nosi nazwę rozworu kanału nerwu skalistego mniejszego (hiatus canalis n. petrosi minoris; hiatus of lesser petrosal n. canal). W pobliżu szczytu części skalistej znajduje się wgłębienie, zwane wyciskiem nerwu trójdzielnego (impressio trigemini; trigeminal impression), w którym leży zwój półksiężycowaty nerwu trójdzielnego (ganglion semilunare n. trigemini; semilunar ganglion of trigeminal n.).

Ryc. 23. Kość skroniowa (widok od strony przyśrodkowej)

Jak wspomniano wyżej, kanał powietrzny przebiegający przez kość skroniową składa się z przewodu słuchowego zewnętrznego, jamy bębenkowej i trąbki słuchowej. Jama bębenkowa (cavum tympani; tympanic cavity) ma sześć ścian. Sąsiadując od strony przyśrodkowej z uchem wewnętrznym, oddzielona jest od niego ścianą przyśrodkową, zwaną błędnikową (paries labyrinthicus; labyrinthine wall). Ponieważ boczne przedłużenie kanału powietrznego ucha stanowi przewód słuchowy zewnętrzny (meatus acusticus externus; external acoustic meatus),, zamykająca ów przewód błona bębenkowa (membrana tympani; tympanic membrane) tworzy jednocześnie boczną ścianę jamy bębenkowej, czyli ścianę błoniastą (paries membranaceus; membranous wall). Ścianę górną, czyli pokrywkową (paries tegmentalis; tegmental wall), tworzy wspomniana pokrywka jamy bębenkowej (tegmen tympani; tegmen tympani). Pozostałe trzy ściany można łatwo znaleźć i określić na części skalistej kości skroniowej, gdyż sąsiadują z narządami znajdującymi się w tej okolicy i od nich pochodzą ich nazwy. Patrząc zatem na tylno-dolną powierzchnię części skalistej, widać w miejscu, które powinno odpowiadać mniej więcej podstawie jamy bębenkowej, głęboki dół żyły szyjnej (fossa jugularis; jugular fossa). Blaszka kostna tworząca jego dno jest zarazem dolną ścianą jamy bębenkowej – jest to ściana żylna (paries jugularis; jugular wall).

Przechodząc z dołu żyły szyjnej w kierunku ku przodowi i środkowi, dochodzi się do otworu zewnętrznego kanału tętnicy szyjnej (foramen caroticum externum; external carotid foramen). Otwór ten prowadzi do kolankowato zgiętego kanału tej tętnicy, sąsiadującego z jamą bębenkową; ściana kanału jest zarazem przednią ścianą tej jamy – ściana szyjno-tętnicza (paries caroticus; carotid wall). Od tyłu wreszcie sąsiaduje jama bębenkowa z jamą sutkową (antrum mastoideum; mastoid antrum) i komórkami sutkowymi (cellulae mastoideae; mastoid cells), znajdującymi się w wyrostku sutkowatym kości skroniowej; stąd tylna ściana jamy bębenkowej nosi nazwę ściany sutkowej (paries mastoideus; mastoid wall).

Między dołem żyły szyjnej a kanałem tętnicy szyjnej w drobnym dołku skalistym (fossula petrosa; petrosal fossula) znajduje się otwór dolny kanalika bębenkowego (apertura inferior canaliculi tympanici; inferior opening of tympanic canaliculus), prowadzący do kanalika bębenkowego (canaliculus tympanicus; tympanic canaliculus). Przez otwór ten przechodzą tętnica bębenkowa dolna (a. tympanica inferior; intrefior tympanic a.) i nerw bębenkowy (n. tympanicus; tympanic n.). Na bocznej ścianie dołu żyły szyjnej leży wejście do kanalika sutkowego (canaliculus mastoideus; mastoid canaliculus), który – przeznaczony dla gałęzi usznej nerwu błędnego (ramus auricularis nervi vagi; auricular branch of vagus n.) – ma ujście zewnętrzne poza otworem słuchowym zewnętrznym w obrębie szczeliny bębenkowo-sutkowej (fissura tympanomastoidea; tympanomastoid fissure), występującej w miejscu zetknięcia się części bębenkowej z wyrostkiem sutkowatym kości skroniowej. Schodząc z dolnej powierzchni części skalistej ku tyłowi, trafia się na otwór żyły szyjnej (foramen jugulare; jugular foramen), omówiony przy opisie kości potylicznej.

Na dolnej powierzchni kości skroniowej znajduje się głęboki dół żuchwowy (fossa mandibularis; mandibular fossa), którego przednia część tworzy panewkę stawu skroniowo-żuchwowego (articulatio temporomandibularis; temporomandibular joint). Dół ten sąsiaduje z przodu z wyrostkiem jarzmowym kości skroniowej (processus zygomaticus; zygomatic process), a z tyłu – z otworem i przewodem słuchowym zewnętrznym (porus et meatus acusticus externus; external acoustic opening and meatus); ograniczony jest zatem z przodu przez nasadę wspomnianego wyrostka, a z tyłu przez lekko wklęsłą powierzchnię części bębenkowej kości skroniowej. Na dnie dołu żuchwowego widać szczelinę, która występuje w miejscu zetknięcia się części łuskowej kości skroniowej z częścią bębenkową. W odcinku przyśrodkowym tej szczeliny znajduje się cieniutka listewka kostna, która na kształt delikatnego klina wchodzi między część łuskową a część bębenkową. Opisywana szczelina podzielona jest zatem w tym miejscu na dwie szczelinki – przednią i tylną, a sam klin jest odcinkiem części skalistej. Przednia szczelina nosi nazwę szczeliny skalisto-łuskowej (fissura petrosquamosa; petrosquamous fissure), tylną zaś określa się jako szczelinę skalisto-bębenkową (fissura petrotympanica; petrotympanic fissure). Szczeliną skalisto-bębenkową, która prowadzi do jamy bębenkowej, przechodzą przebiegający przez jamę bębenkową nerw, zwany struną bębenkową (chorda tympani; chorda tympani), oraz tętnica bębenkowa przednia (a. tympanica anterior; anterior tympanic a.) i żyły bębenkowe (w. tympanicae; tympanic vv.). Nasada wyrostka jarzmowego kości skroniowej składa się z dwóch rozchodzących się ramion. Jedno przebiega w kierunku osi długiej wyrostka ku tyłowi, ponad otworem słuchowym zewnętrznym, drugie zaś – odchodząc od poprzedniego pod kątem prostym – biegnie poprzecznie ku środkowi i ogranicza od przodu dół żuchwowy w postaci wałowatego wzniesienia, zwanego guzkiem stawowym (tuberculum articulare; articular tubercle).

Ryc. 24. Kość skroniowa (widok z dołu)

Boczno-tylny odcinek części skalistej kości skroniowej, określany według nomenklatury bazylejskiej jako część sutkowa kości skroniowej (pars mastoidea; mastoid part), wydłuża się ku tyłowi i dołowi w wyrostek sutkowaty (processus mastoideus; mastoid process). U podstawy tego wyrostka, w odcinku bliższym kości potylicznej, znajduje się wyraźne wcięcie sutkowe (incisura mastoidea; mastoid notch), a przyśrodkowo i bardziej ku tyłowi od niego rowek, w którym przebiega tętnica potyliczna (sulcus arteriae occipitalis; groove for occipital artery). Na tylnej powierzchni części skalistej kości skroniowej poza wyrostkiem sutkowatym występuje zwykle jeden, ewentualnie dwa drobne otwory sutkowe (foramina mastoidea; mastoid foramina), przez które przechodzą gałąź sutkowa tętnicy potylicznej (r. mastoideus a. occipitalis; mastoid branch of occipital a.) oraz żyła łącząca zatokę esowatą z żyłami powierzchownymi czaszki, zwana żyłą wypustową sutkową (v. emissaria mastoidea; mastoid emissary v.).

Idąc od wyrostka sutkowatego wzdłuż długiej osi części skalistej w kierunku przyśrodkowym, spotyka się najpierw otwór rylcowo-sutkowy (foramen stylomastoideum; stylomastoid foramen), przez który przechodzą nerw twarzowy (n. facialis; facial n.) i tętnica rylcowo-sutkowa (a. stylomastoidea; stylomastoid a.), a następnie wyrostek rylcowaty (processus styloideus; styloid process). Wyrostek ten powstaje w chrząstce drugiego łuku skrzelowego i zrasta się z kością skroniową.

Otwór rylcowo-sutkowaty jest ujściem kanału nerwu twarzowego (canalis facialis). Kanał nerwu twarzowego zaczyna się na dnie przewodu słuchowego wewnętrznego. Biegnie najpierw ku bokowi, a następnie zagina się pod kątem ku tyłowi, tworząc kolanko kanału nerwu twarzowego (geniculum canalis facialis; geniculum of facial n. canal). Ten odcinek kanału przebiega początkowo ponad tworami ucha wewnętrznego, a następnie w górnej części jamy bębenkowej. W dalszym przebiegu kieruje się ku dołowi i, przylegając do tylnej ściany jamy bębenkowej, zdąża do otworu rylcowo-sutkowego. Kolanko kanału nerwu twarzowego łączy się krótkim kanalikiem z rozworem kanału nerwu skalistego większego, który znajduje się na przednio-górnej powierzchni części skalistej. Podobny krótki kanalik, biegnący skośnie ku górze i przodowi, zwany kanalikiem struny bębenkowej (canaliculus chordae tympani; canaliculus for chorda tympani), łączy część zstępującą kanału nerwu twarzowego z jamą bębenkową.

Na szczycie (apex; apex) części skalistej znajduje się otwór wewnętrzny kanału tętnicy szyjnej (foramen caroticum internum; internal carotid foramen), a bocznie od niego otwór będący ujściem kanału mięśniowo-trąbkowego (canalis musculotubarius; musculotubarine canal). Cienka blaszka kostna, zwana przegrodą kanału mięśniowo-trąbkowego (septum canalis musculotubarii; septum of musculotubarine canal), dzieli kanał na część górną, mniejszą (półkanał mięśnia napinającego błonę bębenkową – semicanalis m. tensoris tympani; semicanal for tensor tympani muscle (m.)) i część dolną, większą (półkanał trąbki słuchowej – semicanalis tubae auditivae; semicanal for auditory tube), która jest ostatnim odcinkiem wspomnianego wyżej kanału powietrznego przechodzącego przez kość skroniową.

Kość skroniowa jest kością pneumatyczną. Oprócz komórek sutkowych występują w różnych jej częściach liczne jamki (cellulae tympanicae, tegmentales, tubariae; tympanic, tegmental, tubarine cells), które łączą się z jamą bębenkową (p. narząd przedsionkowo-ślimakowy). Ponadto przez kość tę przechodzą liczne kanały częściowo opisane wyżej. Do kanałów tych należą:

1. Kanał powietrzny, zaczynający się otworem słuchowym zewnętrznym i kończący ujściem kostnej części trąbki słuchowej (p. narząd przedsionkowo-ślimakowy).

2. Przewód słuchowy wewnętrzny (p. narząd przedsionkowo-ślimakowy).

3. Wodociąg przedsionka (aqueductus vestibuli; vestibular aquaeduct), idący z ucha wewnętrznego i kończący się otworem zewnętrznym wodociągu przedsionka (apertura externa aqueductus vestibuli; external opening of vestibular aquaeduct) na tylnej powierzchni części skalistej (p. narząd przedsionkowo-ślimakowy).

4. Kanalik ślimaka (canaliculus cochleae; cochlear canaliculus), idący również z ucha wewnętrznego i kończący się otworem zewnętrznym kanalika ślimaka (apertura externa canaliculi cochleae; external opening of cochlear canaliculus) na dolnej powierzchni części skalistej (p. narząd przedsionkowo-ślimakowy).

5. Kanał nerwu twarzowego (canalis facialis; facial canal), zaczynający się na dnie przewodu słuchowego wewnętrznego i kończący otworem rylcowo-sutkowym (p. n. twarzowy).

6. Kanalik bębenkowy (canaliculus tympanicus; tympanic canaliculus), zaczynający się otworem dolnym kanalika bębenkowego (na dnie dołka skalistego).

7. Kanaliki szyjno-bębenkowe (canaliculi caroticotympanici; caroticotympanic canaliculi), przechodzące z jamy bębenkowej do kanału tętnicy szyjnej (p. układ nerwowy autonomiczny).

8. Kanalik sutkowy (canaliculus mastoideus; mastoid canaliculus), zaczynający się w dole żyły szyjnej i kończący w szczelinie bębenkowo-sutkowej (p. n. błędny).

9. Kanał tętnicy szyjnej (canalis caroticus; carotid canal), zaczynający się zewnętrznym otworem kanału tętnicy szyjnej na dolnej powierzchni części skalistej i kończący wewnętrznym otworem tętnicy szyjnej na szczycie części skalistej (p. tętnica szyjna wewnętrzna).

Połączenia kości skroniowej. Połączenia części łuskowej. 1. Brzeg górny, ciemieniowy (margo parietalis; parietal margin), łączy się z kością ciemieniową (szew łuskowy – sutura squamosa; squamous suture) na bocznej ścianie czaszki. 2. Brzeg przednio-dolny, klinowy (margo sphenoidalis, sphenoidal margin), łączy się z kością klinową (szew klinowo-łuskowy – sutura sphenosquamosa; sphenosquamous suture) na podstawie czaszki. 3. Połączenie z przednią krawędzią części skalistej (szew skalisto-łuskowy – sutura petrosquamosa; petrosquamous suture) w dole czaszki środkowym.

Połączenia części bębenkowej. 1. Połączenie z przednią powierzchnią wyrostka sutkowatego (szczelina bębenkowo-sutkowa – fissura tympanomastoidea; tympanomastoid fissure) na bocznej ścianie czaszki 2. Połączenie bocznego odcinka przedniej krawędzi z częścią łuskową oraz połączenie przyśrodkowego odcinka przedniej krawędzi z klinem kostnym części skalistej (szczelina skalisto-bębenkowa – fissura petrotympanica; petrotympanic fisssure). Oba te połączenia widać na dnie dołu żuchwowego.

Połączenia części skalistej. 1. Połączenie klina kostnego części skalistej od przodu z łuską (szczelina skalisto-łuskowa – fissura petrosquamosa; petrosquamous fissure) oraz – od tyłu – z częścią bębenkową (szczelina skalisto-bębenkowa – fissura petrotympanica; petrotympanic fissure). Oba te połączenia widać na dnie dołu żuchwowego. 2. Połączenie krawędzi przedniej z łuską (szew skalisto-łuskowy – sutura petrosquamosa; petrosquamous suture) w dole czaszki środkowym. 3. Połączenie krawędzi tylnej z kością potyliczną (chrząstkozrost skalisto-potyliczny – synchondrosis petrooccipitalis; petrooccipital synchondrosis) na podstawie czaszki.

Kość klinowa (os sphenoidale; sphenoid bone)

Wchodzi w skład podstawy czaszki i zajmuje położenie środkowe, wklinowując się pomiędzy inne kości (od przodu kość czołowa i kości czaszki twarzowej, z boków kości skroniowe, z tyłu kość potyliczna). W kości tej odróżnia się trzon (corpus; body), w którym znajdują się dwie jamy, zwane zatokami klinowymi (sinus sphenoidales; sphenoidal sinuses), oddzielone od siebie przegrodą zatok klinowych (septum sinuum sphenoidalium; septum of sphenoidal sinuses). Z przodu każda zatoka klinowa łączy się z jamą nosową otworem zatoki klinowej (apertura sinus sphenoidalis; aperture of sphenoidal sinuses). Na przedniej powierzchni trzonu kości klinowej zwróconej do jamy nosowej widać ułożony w linii pośrodkowej pionowy grzebień klinowy (crista sphenoidalis; sphenoidal crest), który łączy się z blaszką pionową kości sitowej. Po bokach grzebienia znajdują się małżowiny klinowe (conchae sphenoidalis; sphenoidal conchae) w postaci wypukłych blaszek kostnych. W górnym odcinku każdej małżowiny występuje wspomniany wyżej otwór zatoki klinowej, a bocznie od niego znajdują się niewielkie wgłębienia, odpowiadające dołkom tylnej powierzchni błędnika sitowego i tworzące wraz z nimi komórki sitowe (p. kość sitowa).

Ryc. 25. Kość klinowa (widok z przodu)

Tylna powierzchnia trzonu kości klinowej łączy się z częścią podstawną kości potylicznej. Na dolnej powierzchni kości klinowej występuje dziób klinowy (rostrum sphenoidale; sphenoidal rostrum), który stanowi dolne zakończenie grzebienia klinowego powierzchni przednie.

Z trzonu wyrastają trzy pary wyrostków: skrzydła mniejsze (alae minores; lesser wings), skrzydła większe (alae majores; greater wings) i wyrostki skrzydłowate (processus pterygoideus; pterygoid processes).

Skrzydła mniejsze kości klinowej przechodzą ku tyłowi w wyrostki pochyłe przednie (processus clinoidei anteriores; anterior clinoid processes), do których przyczepia się fałd opony twardej, zwany namiotem móżdżku (tentorium cerebelli; tentorium cerebelli). W skrzydle mniejszym znajduje się kanał wzrokowy (canalis opticus; optic canal), który prowadzi do oczodołu i przez który przechodzą nerw wzrokowy (n. opticus; optic n.) i tętnica oczna (arteria ophthalmica; ophthalmic a.). Nerwy wzrokowe po wyjściu z oczodołu ulegają częściowemu skrzyżowaniu w tzw. skrzyżowaniu wzrokowym (chiasma opticum; optic chiasm), które, będąc częścią składową podstawy mózgowia, leży na przednim odcinku górnej powierzchni trzonu kości klinowej w równoimiennej bruździe (sulcus chiasmatis; sulcus chiasmatis or chiasmatic groove). Bruzda ta, o przebiegu poprzecznym, rozciąga się między oboma kanałami wzrokowymi i ograniczona jest z przodu krawędzią (limbus sphenoidalis; limbus of sphenoid), przed którą znajduje się gładka płaszczyzna klinowa (planum sphenoidale; sphenoidal plane or sphenoidal jugum). Z przedniego brzegu płaszczyzny wyrasta kolec sitowy (spina ethmoidalis; ethmoidal spine).

Ryc. 26. Kość klinowa (widok z tyłu)

Odcinek środkowy górnej powierzchni trzonu kości klinowej stanowi siodło tureckie (sella turcica; sella turcica). Przed siodłem znajduje się mały guzek siodła (tuberculum sellae; tuberculum sellae). Na siodle tureckim w lekkim wgłębieniu (dół przysadki – fossa hypophysialis; hypophyseal fossa) spoczywa przysadka (hypophysis; hypophysis), poza wgłębieniem wznosi się ku górze czworokątna blaszka, zwana grzbietem siodła (dorsum sellae; dorsum sellae). Wyrastające ku przodowi i bokom boczne odcinki grzbietu siodła noszą nazwę wyrostków pochyłych tylnych (processus clinoidei posteriores; posterior clinoid processes). Podobne wyrostki występują często w odcinku przednim górnej powierzchni trzonu i określane są jako wyrostki pochyłe środkowe (processus clinoidei medii; middle clinoid processes). Na pograniczu siodła tureckiego i nasady skrzydła większego przebiega w kierunku mniej więcej strzałkowym płytka bruzda tętnicy szyjnej (sulcus caroticus; carotid groove).

Na skrzydle większym kości klinowej odróżnia się wklęsłą powierzchnię wewnętrzną, czyli mózgową (facies cerebralis; cerebral surface), skierowaną do dołu czaszki środkowego, i powierzchnię zewnętrzną, która się dzieli na powierzchnię oczodołową (facies orbitalis; orbital surface), skroniową (facies temporalis; temporal surface), podskroniową (facies infratemporalis; infratemporal surface) i szczękową (facies maxillaris; maxillary surface).

Między oboma skrzydłami kości klinowej znajduje się otwór, zwany szczeliną oczodołową górną (fissura orbitalis superior; superior orbital fissure), która prowadzi z jamy czaszki do oczodołu. Szczeliną tą przechodzą: pierwsza gałąź nerwu trójdzielnego (n. oczny – n. ophthalmicus; ophtalmic n.), III, IV i VI nerw czaszkowy (n. okoruchowy – n. oculomotorius; oculomotor n., n. bloczkowy – n. trochlearis; trochlear n, n. odwodzący – n. abducens; abducent n.), gałązki splotu jamistego (plexus cavernosus; plexus cavernosus), gałązka oczodołowa tętnicy oponowej środkowej (r. ophthalmicus a. meningeae mediae; ophthalmic branch of middle meningeal a.), żyła oczna górna (v. ophthalmica superior; superior ophthalmic v.) i często gałąź żyły ocznej dolnej (v. ophthalmica inferior; branch of inferior ophthalmic v.).

Odcinek kości, w którym krawędź boczna skrzydła przechodzi w tylną, wystaje w postaci wysuniętego ku tyłowi i bokowi cypla jako tzw. kolec kości klinowej (spina ossis sphenoidalis; sphenoidal spine). Na szczycie kolca znajduje się otwór kolcowy (foramen spinosum; spinous foramen), przeznaczony dla gałązki oponowej III gałęzi nerwu trójdzielnego (nerw kolcowy – n. spinosus; spinous n.) oraz dla naczyń oponowych środkowych. Okolice rozgałęzienia tętnicy oponowej środkowej (a. meningea media; middle meningeal a.) zaznaczają wyraźne bruzdy na ścianach dołu czaszki środkowego (sulci arteriosi; arterial grooves). Bardziej z przodu i przyśrodkowo od otworu kolcowego znajduje się otwór owalny (foramen ovale; foramen ovale) dla III gałęzi nerwu trójdzielnego (n. żuchwowy – n. mandibularis; mandibular n.), a jeszcze dalej w tym kierunku, tuż pod szczeliną oczodołową górną, znajduje się otwór okrągły (foramen rotundum; foramen rotundum), który z dołu czaszki środkowego prowadzi do dołu skrzydłowo-podniebiennego (fossa pterygopalatina; pterygopalatine fossa) i przez który przechodzi II gałąź nerwu trójdzielnego (n. szczękowy – n. maxillaris; maxillary n.).

Powierzchnia oczodołowa skrzydła (pars orbitalis; orbital part) tworzy część ściany bocznej oczodołu. Pomiędzy jej tylnym brzegiem a skrzydłem mniejszym znajduje się wspomniana wyżej szczelina oczodołowa górna (fissura orbitalis superior; superior orbital fissure), a pomiędzy jej brzegiem dolnym a krawędzią powierzchni oczodołowej trzonu szczęki występuje szczelina oczodołowa dolna (fissura orbitalis inferior; inferior orbital fissure), przez którą przechodzą: n. podoczodołowy (n. infraorbitalis; infraorbital n.), n. jarzmowy (n. zygomaticus; zygomatic n.), gałązki oczodołowe zwoju skrzydłowo-podniebiennego (rr. orbitales; orbital branches of pterygopalatine ganglion), naczynia podoczodołowe (vasa infraorbitalia; infraorbital vessels) i żyła oczna dolna (v. ophthalmica inferior; inferior ophthalmic v.).

Powierzchnia skroniowa skrzydła (facies temporalis; temporal surface) tworzy część ściany dołu skroniowego (fossa temporalis; temporal fossa) i oddzielona jest grzebieniem podskroniowym (crista infratemporalis; infratemporal crest) od leżącej niżej powierzchni podskroniowej (facies infratemporalis; infratemporal surface), która uzupełnia ścianę dołu podskroniowego (fossa infratemporalis; infratemporal fossa).

Powierzchnia szczękowa skrzydła (facies maxillaris; maxillary surface), leżąca poniżej powierzchni oczodołowej i zachodząca na wyrostek skrzydłowaty kości klinowej (processus pterygoideus; pterygoid process), tworzy tylną ścianę dołu skrzydłowo-podniebiennego (fossa pterygopalatina; pterygopalatine fossa).

Z bocznych odcinków trzonu wyrastają ku dołowi wyrostki skrzydłowate kości klinowej (processus pterygoidei; pterygoid processes). Każdy z nich składa się z dwóch blaszek – przyśrodkowej i bocznej (lamina medialis et lateralis; medial and lateral pterygoid plate). Blaszka przyśrodkowa kończy się u dołu haczykiem skrzydłowym (hamulus pterygoideus; pterygoid hamulus). Między blaszkami znajduje się otwarty ku tyłowi dół skrzydłowy (fossa pterygoidea; pterygoid fossa), którego górny odcinek, oddzielony często listewką kostną od pozostałej części dołu, nosi nazwę dołu łódkowatego (fossa scaphoidea; scaphoid fossa).

Z przodu, w miejscu połączenia obu blaszek wyrostka skrzydłowatego, biegnie pionowo rowek skrzydłowo-podniebienny (sulcus pterygopalatinus; pterygopalatine sulcus). Przez nasadę wyrostka skrzydłowatego biegnie od tyłu ku przodowi kanał skrzydłowy (canalis pterygoideus; pterygoid canal), zawierający równoimienny nerw i naczynia. Na dolnej powierzchni niewielkiego wyrostka pochwowego (processus vaginalis; vaginal process), występującego w kierunku przyśrodkowym z nasady blaszki przyśrodkowej wyrostka skrzydłowatego, leży bruzda podniebienno-pochwowa (sulcus palatovaginalis; palatovaginal sulcus). Bruzda podniebienno-pochwowa zamknięta jest wyrostkiem klinowym kości podniebiennej w kanał podniebienno-pochwowy (canalis palatinovaginalis; palatovaginal canal), przez który przechodzą gałązki nosowe zwoju skrzydłowo-podniebiennego (rami nasales; nasal branches of pterygopalatine ganglion) i gałązka tętnicy klinowo-podniebiennej (a. sphenopalatina; sphenopalatine a.). Podobny kanalik, zwany kanałem lemieszowo-pochwowym (canalis vomerovaginalis; vomerovaginal canal), przeznaczony również dla gałązek nosowych zwoju skrzydłowo-podniebiennego, znajduje się między skrzydłem lemiesza (ala vomeria; ala of vomer) a bruzdą lemieszowo-pochwową (sulcus vomerovaginalis; vomerovaginal sulcus), występującą między trzonem kości klinowej a wyrostkiem pochwowym.

Połączenia kości klinowej. Połączenia trzonu. 1. Połączenie grzebienia klinowego powierzchni przedniej trzonu z blaszką pionową kości sitowej. 2. Połączenia przedniej powierzchni trzonu z błędnikami sitowymi. 3. Połączenie dzioba klinowego z lemieszem (skrzydła lemiesza obejmują dziób).

Połączenia skrzydła mniejszego. Połączenie brzegu przedniego z częścią oczodołową kości czołowej (szew klinowo-czołowy – sutura sphenofrontalis; sphenofrontal suture) w dole czaszki przednim.

Połączenia skrzydła większego. 1. Brzeg tylno-przyśrodkowy łączy się z częścią skalistą kości skroniowej (chrząstkozrost klinowo-skalisty – synchondrosis sphenopetrosa; sphenopetrosal synchondrosis) na podstawie czaszki. 2. Boczny brzeg skrzydła łączy się z częścią łuskową kości skroniowej (szew klinowo-łuskowy – sutura sphenosquamosa; sphenosquamous suture) na bocznej ścianie czaszki. 3. Górny, krótki brzeg skrzydła łączy się z kątem klinowym kości ciemieniowej (szew klinowo-ciemieniowy – sutura sphenoparietalis; sphenoparietal suture) na bocznej ścianie czaszki. 4. Przednio-górny brzeg skrzydła łączy się z kością czołową (szew klinowo-czołowy – sutura sphenofrontalis; sphenofrontal suture) na bocznej ścianie czaszki. 5. Przednio-dolny brzeg skrzydła łączy się z kością jarzmową (szew klinowo-jarzmowy – sutura sphenozygomatica, sphenozygomatic suture) w dole skroniowym i w oczodole.

Połączenia wyrostka skrzydłowatego. 1. Połączenie brzegu przedniego (bruzdy skrzydłowo-podniebiennej) z blaszką pionową kości podniebiennej i z powierzchnią przyśrodkową trzonu szczęki (kanał skrzydłowo-podniebienny – canalis pterygopalatinus; pterygopalatine canal, p. niżej). 2. Połączenie wyrostka pochwowego z kością klinową (kanał podniebienno-pochwowy – canalis palatinovaginalis; palatovaginal canal). 3. Połączenie trzonu kości klinowej i wyrostka pochwowego z lemieszem (kanał lemieszowo-pochwowy – canalis vomerovaginalis; vomerovaginal canal).

Odmiany. 1. Występowanie kanału czaszkowo-gardłowego (canalis craniopharyngeus; craniopharyngeal canal) między dołem przysadki mózgowej a dolną powierzchnią trzonu. 2. Zrastanie się ze sobą wyrostków pochyłych. 3. Łączenie się otworu kolcowego z otworem owalnym oraz łączenie się szczeliny oczodołowej górnej z kanałem wzrokowym lub z otworem okrągłym. 4. Występowanie otworu skrzydłowo-kolcowego (foramen pterygospinosum; pterygospinous foramen) wskutek wytworzenia się listewki kostnej pomiędzy boczną blaszką wyrostka skrzydłowatego a kolcem kątowym. 5. Występowanie otworu skroniowo-policzkowego (foramen crotaphiticobuccinatorium; crotaphiticobuccinatory foramen) wskutek wytworzenia się listewki kostnej między blaszką boczną wyrostka skrzydłowatego a skrzydłem większym.