© Copyright by Dariusz Niedziałek, Anna Raczkiewicz-Papierska, Małgorzata Tłustochowicz, 2005

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: mgr Agata Góra

Redaktor merytoryczny: mgr Teresa Materkowska

Redaktor techniczny: Małgorzata Chmielewska

Korektor: Barbara Staśkiewicz

Projekt okładki i stron tytułowych do serii: Katarzyna Juras

Zdjęcie na okładce: East News

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2005 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-200-5351-7

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Spis treści

Słowo wstępne – dr n. med. Dariusz Niedziałek

Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza) – dr n. med. Dariusz Niedziałek

Dlaczego powstają zwyrodnienia stawów

Predyspozycja genetyczna

Czynniki mechaniczne i otyłość

Czynniki wrodzone, wady postawy, choroby współistniejące

Czynniki zawodowe i obciążenia dodatkowe, aktywność fizyczna, dieta

Jak rozpoznać chorobę zwyrodnieniową stawów?

Jak leczyć chorobę zwyrodnieniową stawów?

Zespoły przeciążeniowe układu ruchu – lek. Anna Raczkiewicz-Papierska

Przeciążenie – objaw czy choroba?

Objawy niektórych chorób i zespołów przeciążeniowych

Zespoły przeciążeniowe kręgosłupa

Bóle barku

Zapalenia przyczepu ścięgien, czyli co może łączyć gracza w tenisa z gospodynią domową

Bóle rąk

Zespół cieśni kanału nadgarstka

Palec zatrzaskujący

Bóle kolan

„Wszystko mnie boli, panie doktorze!” – uogólnione zespoły przeciążenia

Przewlekłe zapalenia stawów – dr n. med. Małgorzata Tłustochowicz

Charakterystyka ogólna zapaleń stawów

Reumatoidalne zapalenie stawów

Zapalenia stawów z zajęciem stawów kręgosłupa (spondyloartropatie)

Dna moczanowa – dr n. med. Dariusz Niedziałek

Dna moczanowa – choroba reumatyczna czy przemiany materii?

Jak rozpoznać dnę moczanową?

Jak leczyć dnę moczanową?

Ćwiczenia lecznicze i porady – lek. Anna Raczkiewicz-Papierska

Wpływ ćwiczeń fizycznych na organizm człowieka

Problemy z odcinkiem szyjnym kręgosłupa

Bóle barku i ramienia

Bóle pleców

Przewlekłe bóle kolan

Choroby stawu biodrowego

Rehabilitacja u osób z zapalnymi chorobami reumatycznymi

Medycyna fizykalna w chorobach narządu ruchu – lek. Anna Raczkiewicz-Papierska

Krioterapia – leczenie zimnem

Leczenie ciepłem

Laseroterapia

Elektrolecznictwo

Masaż

Ultradźwięki

Pola magnetyczne niskiej częstotliwości

Leczenie sanatoryjne

Słowo wstępne

Pod pojęciem reumatyzmu kryje się wiele chorób kości i stawów, różniących się zarówno przyczynami powstawania, jak i rodzajem oraz natężeniem towarzyszących im objawów. Mimo istotnych różnic, mają one pewne cechy wspólne, takie jak: bóle i obrzęki stawów, ograniczenie zakresu ruchów (o różnym stopniu nasilenia) oraz zwykle postępujący, nieodwracalny i nieuleczalny charakter. Owe podobieństwa sprawiają, że choroby te są mylnie przez nas interpretowane. Mając przeświadczenie o niewątpliwie groźnej chorobie, popadamy w depresję, narasta w nas poczucie zagrożenia zdrowia, wytwarzamy wokół siebie niekorzystną aurę, będącą przyczyną rodzinnych frustracji. Z drugiej strony bywa czasami odwrotnie – bagatelizujemy pozornie nieistotne symptomy, doprowadzając do rozwoju rzeczywiście groźnych chorób.

Wraz ze zjawiskiem starzenia się społeczeństw, zwiększa się liczba ludzi cierpiących na choroby reumatyczne. Naturalną konsekwencją jest wzrost zapotrzebowania na świadczenia medyczne w zakresie reumatologii. Chcemy też lepiej poznać istotę chorób reumatycznych, nie tylko po to, aby zaspokoić naszą ciekawość, ale przede wszystkim po to, by w możliwie najskuteczniejszy sposób walczyć z chorobą.

Organizacja służby zdrowia sprawia, że lekarze często nie dysponują wystarczającą ilością czasu na udzielenie nam wyczerpujących informacji, dlatego coraz częściej powstają książki – poradniki dla pacjentów. Są one nie tylko źródłem wiedzy medycznej, wyjaśniającej istotę samej choroby, ale także skarbnicą konkretnych porad, wskazówek i metod leczenia niefarmakologicznego (dieta, ćwiczenia itp.).

Książka ta nie obejmuje całości zagadnień związanych z reumatologią. Świadomie pominięto tu np. grupę tzw. kolagenoz. Poruszone w niej zostały jedynie najistotniejsze problemy w odniesieniu do najczęściej występujących chorób, co być może nie do końca usatysfakcjonuje wszystkich czytelników, ale z pewnością pomoże zrozumieć wiele istotnych problemów.

Nawet najlepiej napisany podręcznik nie zastąpi jednak fachowej pomocy lekarskiej. Właściwa opieka medyczna, systematyczna kontrola i dialog z lekarzem zawsze mają największe znaczenie w ostatecznym powodzeniu leczenia, zaś tego typu opracowania stanowią jedynie ich uzupełnienie.

Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza)

Dlaczego powstają zwyrodnienia stawów

Choroba zwyrodnieniowa stawów to najczęstsza choroba reumatyczna, polegająca na postępującym uszkodzeniu chrząstki, a następnie kostnych powierzchni stawowych, prowadząca do pogorszenia lub całkowitego wyłączenia funkcji stawu. Dotyczy głównie ludzi w wieku po 50. rż., choć u niektórych osób może rozwijać się znacznie wcześniej.

Chrząstka pełni w stawach bardzo ważną rolę:

• Wyściela powierzchnie stawowe kości, zmniejszając siły tarcia (gładkie przesuwanie się poszczególnych elementów stawu względem siebie).

• Pochłania siły nadmiernie obciążające staw.

• Łączy ze sobą struktury kostne (np. chrzęstne przyczepy żeber do mostka).

Zależnie od pełnionej roli i od umiejscowienia w organizmie, wyróżnia się kilka rodzajów chrząstki: szklista, włóknista, sprężysta oraz ich odmiany i postaci mieszane. Rodzaj i właściwości chrząstki zależą od jej składu, a ściślej od proporcji substancji podstawowej wiążącej wodę (chondroityna, glikozaminoglikany, proteoglikany) do ilości i rodzaju włókien (włókna kolagenowe oraz włókna elastynowe). Najbardziej odporną na działanie sił nacisku i tarcia jest chrząstka szklista, która wyściela praktycznie większość powierzchni stawowych w organizmie ludzkim. Należy też pamiętać, że w warunkach fizjologicznych chrząstka podlega procesom niszczenia, ulegając: zwapnieniom, skostnieniom i tzw. zwyrodnieniu azbestowemu. Zmiany te następują stosunkowo wolno i same w sobie nie są przyczyną rozwoju osteoartrozy.

Mają jednak pewne znaczenie u osób z czynnikami ryzyka, do których zalicza się:

• Wiek powyżej 50 lat.

• Płeć – kobiety chorują częściej (najpewniej wpływ czynników hormonalnych).

• Predyspozycja genetyczna.

• Wrodzone defekty układu kostno-stawowego, wady postawy.

• Dieta, aktywność fizyczna.

• Otyłość.

• Przebyte urazy.

• Współistniejące choroby układu kostno-stawowego.

• Współistniejące inne schorzenia (choroby metaboliczne, niewydolność serca i inne).

• Czynniki zawodowe (rodzaj i wieloletnie wykonywanie zawodu).

• Obciążenia dodatkowe (wyczynowe uprawianie sportu)

Predyspozycja genetyczna

Już od dawna zauważono, że choroba zwyrodnieniowa pojawia się częściej, gdy występowała już wcześniej u członków rodziny. Nie ma prostej zależności w dziedziczeniu samej choroby, czyli nie musi dochodzić do rozwoju zwyrodnień konkretnego stawu u dzieci, gdy u któregoś z rodziców występowała choroba zwyrodnieniowa w danym stawie. Zależnie od lokalizacji choroby zgodność w dziedziczeniu jest różna i waha się od kilku do ok. 50 – 60%. Wynika z tego, że dziedziczymy pewnego rodzaju predyspozycję do rozwoju choroby, zaś to, czy ona rozwinie się i w jakim czasie, zależy od pozostałych, podanych wyżej czynników. Najprawdopodobniej odpowiedzialne za to są zmutowane geny, decydujące o wytwarzaniu nieprawidłowych włókien kolagenowych, przez co struktura chrząstki jest osłabiona. Inną przyczyną może być wrodzony defekt enzymów regulujących procesy zachodzące w chrząstce, co może prowadzić do jej szybszej degradacji. Mówiąc prościej – wraz z materiałem genetycznym możemy otrzymać od rodziców takie nieprawidłowo działające geny, które zadecydują o wytworzeniu „słabszej” fizycznie i biologicznie chrząstki, bardziej podatnej na niszczenie, mimo braku dodatkowych czynników. W efekcie choroba zwyrodnieniowa będzie rozwijała się w trakcie normalnego codziennego funkcjonowania. Dokładne określenie lokalizacji i rodzajów tych genów jest aktualnie przedmiotem intensywnie prowadzonych badań, których szczegółowa analiza wykracza poza zakres tego podręcznika.