Autorzy

dr n. med. Szymon Bednarek

Klinika Medycyny Matczyno-Płodowej, Ginekologii i Neonatologii,

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy,

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Wielospecjalistyczny Szpital Miejski im. dr. E. Warmińskiego w Bydgoszczy

mgr Dominik Chmiel

Katedra i Zakład Pedagogiki i Dydaktyki Pielęgniarskiej,

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy,

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Zakład Pomocy Doraźnej i Ratownictwa Medycznego

Szpital Wielospecjalistyczny im. dr. Ludwika Błażka w Inowrocławiu

mgr Małgorzata Cichańska

Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy

prof. dr hab. Mariusz Dubiel

Klinika Medycyny Matczyno-Płodowej, Ginekologii i Neonatologii,

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Wielospecjalistyczny Szpital Miejski im. dr. E. Warmińskiego w Bydgoszczy

mgr piel. Emilia Kłos

Wydział Zdrowia Publicznego, Wyższa Szkoła Pedagogiki i Administracji im. Mieszka I w Poznaniu

Konsultant Wojewódzki w dziedzinie pielęgniarstwa pediatrycznego

mgr piel. Piotr Kowalski

Specjalista z zakresu pielęgniarstwa ratunkowego

Wydział Zdrowia Publicznego, Wyższa Szkoła Pedagogiki

i Administracji im. Mieszka I w Poznaniu

Zakład Pomocy Doraźnej i Ratownictwa Medycznego

Szpital Wielospecjalistyczny im. dr. Ludwika Błażka w Inowrocławiu

mgr Łukasz Krypel

Asystent ratownictwa medycznego

Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii Szpital Centrum Medyczne HCP im. św. Jana Pawła II w Poznaniu

dr n. o zdrowiu Tomasz Kubiak

Komenda Wojewódzka PSP w Szczecinie

Wojewódzki Koordynator Ratownictwa Medycznego

Służby Państwowej Straży Pożarnej woj. Zachodniopomorskiego

Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego i Ratunkowego

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

dr n. med. Ilona Miśkowiec-Wiśniewska

Katedra i Klinika Nefrologii, Nadciśnienia Tętniczego i Chorób Wewnętrznych,

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy,

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

mgr prawa Jowita Paciorek

Adwokat

dr n. med. Przemysław Paciorek

Katedra Kardiologii i Chorób Wewnętrznych,

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy,

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

dr n. med., mgr piel. Amelia Patrzała

Wydział Zdrowia Publicznego, Wyższa Szkoła Pedagogiki

i Administracji im. Mieszka I w Poznaniu

Instytut Nauk o Zdrowiu, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa

im. Hipolita Cegielskiego w Gnieźnie

mgr Wojciech Szkwarek

Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Szczecinie

mgr Krzysztof Wiśniewski

Ratownik medyczny, pielęgniarz

Wojewódzka Stacja Pogotowia Ratunkowego w Bydgoszczy,

Nowy Szpital w Nakle i Szubinie, Nakło nad Notecią,

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy,

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

dr n. o zdr. Ewa Zieliński

Katedra Zdrowia Publicznego

Zakładu Organizacji i Zarządzania w Ochronie Zdrowia

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy,

Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

mgr Marcin Zieliński

Zakład Ratownictwa i Medycyny Katastrof

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: prof. dr hab. Jerzy Konieczny i dr hab. med. Michał Gaca

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Ewa Jaworska

Redaktor merytoryczny: Zespół

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Bator

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-200-5082-0

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-43-21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680-44-88; infolinia: 801-33-33-88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Spis treści

Przedmowa

Przedmowa do II wydania

1. Ogólne zasady wykonywania medycznych czynności ratunkowych

2. Pomiar podstawowych parametrów życiowych

Temperatura ciała

Termoregulacja

Tętno

Charakterystyka tętna

Ważne pojęcia

Rytm (miarowość) tętna

Oddychanie

Ważne pojęcia

Nieprawidłowe rytmy oddechowe

Ciśnienie tętnicze krwi

Ważne pojęcia

Metody pomiaru ciśnienia tętniczego krwi

Saturacja

Ciśnienie parcjalne dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu

3. Ocena parametrów krytycznych

Gazometria

Elektrolity

Badania biochemiczne

Pobieranie materiału diagnostycznego do badań laboratoryjnych

4. Ocena stanu pacjenta. Zasadność podejmowania medycznych czynności ratunkowych lub odstąpienia od nich

Wywiad

Inne schematy postępowania i skale oceny

Cel przeprowadzenia oceny stanu pacjenta

Miejsce dokonania oceny oraz badania pacjenta

5. Ułożenie poszkodowanego w zależności od stanu chorobowego i odniesionych obrażeń

Wskazania do zastosowania poszczególnych ułożeń ciała

Cele zastosowania właściwych pozycji ciała

Technika poszczególnych ułożeń ciała

6. Techniki przywracania i utrzymywania drożności dróg oddechowych

Bezprzyrządowe techniki udrażniania dróg oddechowych

Odchylenie głowy i uniesienie żuchwy (rękoczyn czoło–żuchwa)

Wysunięcie żuchwy (rękoczyn Esmarcha)

Pozycja boczna ustalona (bezpieczna)

Rękoczyn tłoczni brzusznej (rękoczyn Heimlicha)

Przyrządowe techniki udrażniania dróg oddechowych

Rurka ustno-gardłowa (rurka Guedela)

Rurka nosowo-gardłowa (rurka Wendla)

Maska krtaniowa (LMA)

Rurka krtaniowa (LT)

Rurka przełykowo-tchawicza (Combitube)

Intubacja dotchawicza

Konikopunkcja i konikotomia

Odsysanie zalegającej treści z dróg oddechowych

7. Tlenoterapia, wspomaganie oddechu, postępowanie w przypadku niewydolności oddechowej i wentylacja workiem samorozprężalnym

Metody podawania tlenu

Kaniule donosowe

Niskoprzepływowe maski tlenowe

Maska Venturiego

Tlenoterapia przez rurkę intubacyjną, tracheotomijną i/lub tracheostomijną

Worek samorozprężalny

Inne

Nowoczesne szpitalne metody leczenia niewydolności oddechowej

Środki ostrożności podczas stosowania tlenu

Niewydolność oddechowa i wentylacja workiem samorozprężalnym

8. Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO)

Podstawowe czynności resuscytacyjne – BLS

Patofizjologia

Procedury postępowania

Automatyczna defibrylacja zewnętrzna

Elektroterapia

Defibrylacja ręczna (procedura)

Kardiowersja elektryczna

Zapewnienie dostępu do żył obwodowych

Miejsca dostępu do żył obwodowych

Możliwe utrudnienia podczas próby dostępu do żył obwodowych

Dostęp doszpikowy przy użyciu gotowego zestawu B.I.G. Iniekcja doszpikowa

Wskazania do iniekcji doszpikowej

Przeciwwskazania do iniekcji doszpikowej

Miejsca dostępu doszpikowego

Możliwe powikłania

9. Rozpoznanie i odbarczenie odmy prężnej

Przyczyny powstania odmy

Mechanizm powstawania odmy

Możliwe powikłania

10. Zaopatrywanie ran i złamań

Tamowanie krwotoków

Objawy krwotoku

Cel zaopatrywania ran/krwotoków

Miejsce zakładania opatrunków uciskowych i opasek zaciskowych

Możliwe utrudnienia podczas tamowania krwotoków

Krwawienia z nosa

Unieruchamianie kończyn w przypadku złamań, zwichnięć i skręceń

Złamania

Zwichnięcia

Skręcenia

Unieruchamianie kręgosłupa

11. Odebranie porodu nagłego w warunkach pozaszpitalnych

Zwiastuny porodu

Skurcze przepowiadające

Uczucie parcia na pęcherz moczowy

Obniżenie dna macicy

Odejście czopa śluzowego

Objawy ze strony przewodu pokarmowego

Objawy ogólne

Objawy ze strony dróg rodnych

Początek porodu

Fazy porodu

Nacięcie krocza

Postępowanie z noworodkiem

12. System segregacji medycznej (triage)

Cel segregacji medycznej

Modele segregacji medycznej

System START

System oparty na ocenie poszkodowanych na podstawie skali ciężkości urazów

13. Działania zabezpieczające, przygotowanie pacjenta oraz opieka medyczna podczas transportu

Cel transportu oraz zabezpieczenie pacjenta

Wskazania do pilnego transportu

Przygotowanie pacjenta do transportu

Transport lądowy i lotniczy

Możliwe problemy w trakcie transportu, przykłady

14. Wykaz leków stosowanych w praktyce ratownika medycznego

Zasady przygotowania i obliczania dawek leków (przykłady)

Przygotowywanie leków

Podanie kroplowego wlewu dożylnego

Obliczanie dawki heparyny (np. do wkłuć centralnych w celu utrzymania ich drożności)

15. Inne wybrane medyczne czynności ratunkowe

Iniekcja domięśniowa i podskórna

Iniekcja domięśniowa

Iniekcja podskórna

Medyczne czynności ratunkowe podejmowane na zlecenie lub pod nadzorem lekarza systemu. Asystowanie przy drobnych zabiegach

Cewnikowanie pęcherza moczowego

Zgłębnikowanie i płukanie żołądka

16. Dokumentacja medyczna

17. Uwarunkowania prawne w praktyce ratownika medycznego

Pojęcie szkody

Rodzaj odpowiedzialności

Regres

Możliwość poświęcenia dóbr osobistych i materialnych

Wina jako podstawowa przesłanka odpowiedzialności ratownika medycznego

Należyta staranność a lekkomyślność i niedbalstwo (wina nieumyślna)

Przykład starannego działania ratownika medycznego

Wina umyślna

Odpowiedzialność karna ratownika medycznego

Nieudzielenie pomocy

Stan wyższej konieczności jako okoliczność wyłączająca odpowiedzialność karną

Odpowiedzialność ratownika za przestępstwa przeciwko zdrowiu i życiu

Nieumyślne spowodowanie śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu

Narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo

Umyślność

Udzielanie pomocy medycznej osobom niepełnoletnim i ubezwłasnowolnionym

Nowelizacja ustawy o państwowym ratownictwie medycznym z dnia 1 grudnia 2015 roku

Wykaz skrótów

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

1. Ogólne zasady wykonywania medycznych czynności ratunkowych

• Przed czynnościami i po wykonanych czynnościach medycznych, o ile to możliwe, każdorazowo myj ręce, jeżeli nie, to dezynfekuj dłonie. Staraj się zmieniać rękawiczki przed kolejnymi czynnościami oraz zdejmować je bezpośrednio po zakończonych czynnościach medycznych, tak aby maksymalnie ograniczyć ryzyko potencjalnego zainfekowania przedmiotów dostępnych dla innych osób. Staraj się także zakładać i zdejmować rękawiczki w obecności pacjenta. Wskazaniem do wymiany rękawiczek jednorazowych na nowe jest m.in. zabrudzenie ich materiałem biologicznym.

• Sprawdź i sukcesywnie uzupełniaj brakujące wyposażenie ambulansu (sprzęt medyczny, leki, pojemniki twarde na igły, środki opatrunkowe itp.). Pamiętaj o terminach przydatności. Staraj się najpierw zużywać produkty starsze, aby się nie przeterminowały. Utrzymuj wnętrze ambulansu w czystości.

• Dbaj przede wszystkim o bezpieczeństwo własne i poszkodowanego! Przed przystąpieniem do czynności medycznych oceń, czy jest to bezpieczne dla zespołu i pacjenta.

• Upewnij się, czy dysponujesz odpowiednimi zasobami (dotyczy to osób, sprzętu medycznego, leków itp.). W razie potrzeby powiadom dyspozytora o konieczności wysłania dodatkowego zespołu ratownictwa medycznego, policji lub straży pożarnej.

• Wykonuj czynności sprawnie, szybko i dokładnie, według zasad aseptyki (posługiwanie się sprzętem jałowym – sprzęt jednorazowego użytku opatrunki, np.: strzykawki, igły itp.) i antyseptyki (stosowanie środków chemicznych o działaniu odkażającym na skórę i błony śluzowe).

• Odkładaj ostry sprzęt, np. igły, mandryny, ostrza, do twardego pojemnika na odpady medyczne.

PAMIĘTAJ!

Nigdy NIE nakładaj ponownie nasadki od igły, na tę, którą właśnie dokonałeś iniekcji! Takie zachowanie zwiększa ryzyko ukłucia się zainfekowaną igłą!

• Przekazuj jasne i precyzyjne komunikaty osobom, które wraz z Tobą wykonują medyczne czynności ratunkowe.

• Przedstaw się, zanim ocenisz stan pacjenta.

• Informuj pacjenta lub jego rodzinę o celu i sposobie wykonania medycznych czynności ratunkowych, a także uzyskaj zgodę na wykonanie zabiegu i podanie leku. Wyjątki to: sytuacje, gdy pacjent nie jest w stanie wyrazić zgody lub zagraża sobie i otoczeniu.

• Utrzymuj z poszkodowanym kontakt wzrokowy i słowny, przekazuj zrozumiałe i krótkie informacje. Unikaj żargonu medycznego. Wydawaj komunikaty spokojnym, opanowanym tonem. Okaż kulturę osobistą.

• Poinformuj pacjenta lub jego rodzinę o zakończeniu czynności i podjętych decyzjach.

• Po wykonaniu medycznych czynności ratunkowych, przed transportem dopytaj pacjenta o jego samopoczucie oraz monitoruj jego podstawowe parametry życiowe (np. BP, RR, HR, saturacja).

• Po wykonaniu czynności medycznych wypełnij właściwą dokumentację.

Uwaga! Stan pacjenta może ulec pogorszeniu, dlatego stale kontroluj jego parametry życiowe.

• Zapewnij bezpieczny transport pacjenta do oddziału ratunkowego.

• Po wykonaniu zadania uporządkuj wnętrze ambulansu.

Komentarz: Każdy podmiot leczniczy opracowuje własne procedury oraz standardy postępowania według obowiązujących przepisów i wytycznych dotyczących medycznych czynności ratunkowych. Tym samym określa, kiedy i w jaki sposób ma być zastosowana i wykonana dana procedura. Zatem przed udzielaniem świadczeń medycznych zapoznaj się z tymi procedurami.

Uwaga! Obowiązkiem i przejawem profesjonalizmu kierownika zespołu ratownictwa medycznego, jego kultury osobistej i troski o los chorego, a także szacunku dla kolegów pracujących w szpitalu jest przekazanie do SOR informacji o stanie pacjenta, wstępnym rozpoznaniu oraz podjętych działaniach.