© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Ryciny ćwiczeń na podstawie ilustracji do „Podręcznika gimnastyki artystycznej” dr Olgi Kuźmińskiej adaptował mgr Karol Gąsienica-Szostak

Zdjęcia: Stefan Rusin

Redaktor ds. publikacji medycznych: Hanna Dubrowska

Redaktor merytoryczny: Ewa Wiśniowiecka

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Hanna Mańczak-Wincenciuk

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2003 r., (wyd. I) 

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6049-2

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

Część I

Rehabilitacja i muzykoterapia w procesie leczenia ortopedycznego i okulistycznego dzieci i młodzieży

Rehabilitacja i muzykoterapia dzieci słabowidzących i niedowidzących na oddziale okulistyki

Warunki prowadzenia zajęć muzykoterapeutycznych z dziećmi niesprawnymi ruchowo i słabowidzącymi

Sugestie do programu zajęć muzykoterapeutycznych

Zespolona rehabilitacja i muzykoterapia jako kompleksowa terapia dzieci i młodzieży na oddziałach ortopedii i okulistyki w lecznictwie zamkniętym

Kryteria stopniowania oceny rehabilitacji w kierunku terapii na podstawie Siatki karty diagnozy

Gabinet muzykoterapeutyczny

Wzorcowe wyposażenie gabinetu rehabilitacyjno-muzykoterapeutycznego

Część II

Ćwiczenia rehabilitacyjne, profilaktyczne i usprawniające na oddziale ortopedii i okulistyki z wykorzystaniem metody muzykoterapii

Ćwiczenia sprawdzające do Siatki karty diagnozy

Podstawowe ćwiczenia sprawdzające predyspozycje muzyczne

Ćwiczenia sprawdzające szybkość reakcji na różnorodne zmiany w muzyce

Ćwiczenia wyrabiające orientację w przestrzeni z zastosowaniem rekwizytów (piłki, obręcze, szarfy, płótno – hamak, laski plastykowe, woreczki z groszkiem, karty – obrazki graficzne)

Ćwiczenia gimnastyczne, rehabilitacyjne i usprawniające w zakresie ruchu rąk

Ćwiczenia gimnastyczne, rehabilitacyjne i usprawniające w zakresie ruchu nóg

Ćwiczenia gimnastyczne usprawniające na sprzętach

Usprawnienie koordynacji ruchów w aspekcie orientacji w przestrzeni

Ćwiczenia oddechowe

Ćwiczenia oddechowe dla pacjentów po operacji kręgosłupa

Elementy muzyki

Wybór ćwiczeń z zakresu muzykoterapii

Ćwiczenia gimnastyczne, rehabilitacyjne i usprawniające ze współćwiczącym (terapeuta i pacjent lub para pacjentów)

Ćwiczenia rehabilitacyjne i usprawniające dla chorych z aparatami Illizarowa na kończynach górnych lub dolnych oraz pacjentów poruszających się o kulach

Podsumowanie

Piśmiennictwo

Część III

Dokumentacja rysunkowa i fotograficzna do ćwiczeń rehabilitacyjnych i usprawniających przy muzyce

I. Ćwiczenia tułowia, rąk i nóg

II. Ćwiczenia nóg w pozycji stojącej i w leżeniu

III. Ćwiczenia z piłką

IV. Ćwiczenia z obręczą

V. Ćwiczenia ze wstążką

Opis ćwiczeń (ryc. 1–135) rehabilitacyjnych i profilaktycznych dla pacjentów z chorobami kręgosłupa – skoliozy i dyskopatie

Wstęp

Rozwój medycyny na świecie spowodował włączenie do jej programu wysoko wyspecjalizowanej techniki, sprzętu elektronicznego i diagnostycznej aparatury komputerowej. Szerokie zastosowanie instrumentów medycznych znajdujemy w poradniach przyszpitalnych, szpitalach i klinikach na oddziałach specjalistycznych, gdzie prowadzi się leczenie operacyjne.

Coraz więcej działów medycyny wiąże skuteczność leczenia z rehabilitacją, która w szerokim zakresie oddziaływania, na podstawie fizykalnych metod diagnostycznych, obejmuje profilaktykę czynnościową i bierną (rehabilitację ogólnorozwojową) oraz fizjoterapię (fizykoterapię, kinezyterapię i masaż).

„Rehabilitacja jest procesem medyczno-społecznym, który dąży do zapewnienia osobom niepełnosprawnym godziwego życia w poczuciu pożyteczności społecznej i bezpieczeństwa społecznego oraz zadowolenia” [1].

W książce omawiam rolę terapii muzycznej zajęciowej w rehabilitacji ogólnej jako uzupełnienie kompleksowego postępowania w usprawnianiu osób chorych i kalekich, na przykładzie pracy z dziećmi na oddziałach ortopedii i okulistyki Kliniki Ortopedii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Zakopanem (obecna nazwa: Klinika Ortopedii i Rehabilitacji Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Zakopanem).

W części I w rozdziale „Rehabilitacja i muzykoterapia w procesie leczenia ortopedycznego i okulistycznego dzieci i młodzieży” przedstawiam walory terapeutyczne, wychowawcze, poznawcze i edukacyjne muzyki oraz stosowane rozmaite metody wielostronnego oddziaływania na młodych pacjentów w kierunku psychicznej i fizycznej rehabilitacji przed zabiegiem i po zabiegu.

Rehabilitację ogólną stosowaną przy leczeniu wad wzroku zawiera rozdział „Rehabilitacja i muzykoterapia dzieci słabowidzących i niedowidzących na oddziale okulistycznym”. Wykorzystanie proponowanych zabaw w połączeniu z ćwiczeniami gimnastycznymi rozwija sprawność psychomotoryczną oraz zmniejsza stopień neurotyzmu dzieci słabowidzących.

W rozdziale „Zespolona rehabilitacja i muzykoterapia jako kompleksowa terapia dzieci i młodzieży na oddziałach ortopedii i okulistyki w lecznictwie zamkniętym” przedstawiam propozycję kompleksowej rehabilitacji (współpraca lekarzy, rehabilitantów, muzykoterapeuty, poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne) jako integralnej części leczenia specjalistycznego.

Część II to propozycje ćwiczeń ruchowych usprawniających (niesprawny narząd ruchu), także w oparciu o kinezyterapię i choreoterapię, mających wpływ na funkcjonalny charakter leczenia, szczególnie w przypadku skolioz, porażeń, złamań, zwichnięć, niektórych dyskopatii, przykurczów oraz przed wydłużeniem i po wydłużeniu kończyn (wybór ćwiczeń może być dokonany na podstawie jednego zestawu ćwiczeń rehabilitacyjnych na drodze usprawniania i kompensacji u osób z trwałym kalectwem).

Bardzo ważny zestaw ćwiczeń oddechowych wraz z nauką prawidłowego oddychania po operacji przedstawiłam w rozdziale „Ćwiczenia oddechowe” (wraz z fotografiami ilustrującymi przykładowe ćwiczenia usprawniające – p. str. 42).

Na podstawie własnych doświadczeń i obserwacji w czasie pracy z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną proponuję w rozdziale „Wybrane ćwiczenia z zakresu muzykoterapii” ćwiczenia (z pogranicza psychologii muzyki, pedagogiki zabawy, metod kreatywnych w kierunku aktywizacji) do stosowania podczas zajęć muzyczno-ruchowych na oddziałach ortopedii, okulistyki i innych. Ćwiczenia te stanowią podstawę diagnozy pedagogicznej i psychologicznej dziecka oraz jego rodziny jako ważne uwarunkowanie skuteczności rehabilitacji na oddziale i po wyjściu ze szpitala.

Rehabilitacja nie jest doraźnym środkiem farmakologicznym w łagodzeniu przebiegu choroby, wymaga bowiem zachowania długoterminowej ciągłości w procesie leczenia we współpracy terapeuty z rodziną i środowiskiem szkolnym.

Niezwykle ważne są akceptacja i optymizm otoczenia wobec chorego dziecka.

Przedstawiam także wybrane ćwiczenia ruchowe do stosowania w profilaktyce i rehabilitacji funkcjonalnej jako uzupełnienie ogólnie stosowanych ćwiczeń w celu wyrabiania koordynacji ruchowej i orientacji w przestrzeni (p. str. 26, 41). Taneczny charakter poszczególnych figur inspiruje pacjenta do poszukiwania właściwego, wygodnego dla ciała, harmonijnego ruchu przy akompaniamencie muzyki (improwizowanej lub odtwarzanej z taśmy lub kompaktu). Na drodze komponowania układów ruchowych przedstawiam kilka przykładów z rekwizytami (piłka, obręcz, wstążka), które dodatkowo wprowadzają do ćwiczeń kolor i rozwijają sprawność w zakresie ruchu rąk i nóg.

W książce tej zamieszczam też fotografie odpowiednio dobranych ćwiczeń ogólnorozwojowych, stosowanych w profilaktyce i korekcji skolioz oraz niektórych dyskopatii.

Publikacja jest przeznaczona dla studentów muzykoterapii, terapeutów, rehabilitantów, absolwentów pedagogiki specjalnej i wychowawców, psychologów i instruktorów rytmiki, zajmujących się rehabilitacją i profilaktyką niepełnosprawnych: dzieci i młodzieży.

Prezentowany materiał stanowi syntezę moich doświadczeń i obserwacji w dziedzinie terapii muzycznej, na podstawie metody rytmiki Emila Jaquesa Dalcroze’a i Carla Orffa (współczesne formy terapii zajęciowej i tzw. metody aktywne).

Opracowanie niniejszej publikacji zawdzięczam życzliwości wielu osób. Pragnę złożyć podziękowanie dyrektorowi Uniwersyteckiego Szpitala Ortopedyczno-Rehabilitacyjnego w Zakopanem panu prof. dr hab. med. Danielowi Zarzyckiemu, pani dyrektor Zespołu Szkół przy Klinice mgr Ewie Ciuła, kierownikowi Działu Rehabilitacji mgr Annie Kokot i zespołowi rehabilitantów za merytoryczną pomoc podczas prowadzenia badań.

Autorka

Część I

Rehabilitacja i muzykoterapia w procesie leczenia ortopedycznego i okulistycznego dzieci i młodzieży

Celem jest stworzenie chorym dostępu do funkcjonalnej i kompleksowej rehabilitacji według programu dla poszczególnych chorób. W zależności od kwalifikacji medycznej pacjent kierowany jest na zajęcia rehabilitacyjne grupowe lub indywidualne i w zależności od tego ćwiczenia ruchowe odbywają się na sali gimnastycznej, w pomieszczeniach fizjoterapii, na basenie lub przy łóżku chorego.

System rehabilitacji, działający zależnie od podziału na grupy: pacjenci z chorobami narządu ruchu – rehabilitowani i operowani, pacjenci z chorobami okulistycznymi – rehabilitowani (podano niżej).

W ramach codziennych ćwiczeń ruchowych na sali gimnastycznej prowadzi się profilaktykę w grupach wiekowych dziewcząt i chłopców ze schorzeniami kręgosłupa, grupę dla najmłodszych (od 4. roku życia) oraz ćwiczenia oddechowe dla pacjentów po operacjach.

Każdą grupę stanowią pacjenci z chorobami ortopedycznymi i okulistycznymi. Czas trwania ćwiczeń jest dostosowany do możliwości kondycyjnej określonej grupy; czas ten maksymalnie wynosi 45 minut. Następnie każdy chory według przypisanego sobie programu rehabilitacji (kwalifikacja na podstawie karty przyjęć) jest poddawany dalszym zabiegom fizjoterapeutycznym.

Od czasu wprowadzenia w Klinice Ortopedii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży CM Uniwersytetu Jagiellońskiego w Zakopanem oddziału okulistycznego rehabilitacja ruchowa dzieci musiała ulec pewnym zmianom. Wynika to z faktu, iż pacjenci z wadami wzroku są sprawni fizycznie i wyraźnie pobudzeni (w stosunku do pacjentów oddziału ortopedycznego). Jednak specyfika chorób oczu wyklucza stosowanie ćwiczeń wysiłkowych i narzuca inne tempo pracy. Wymusza to podział na oddzielne grupy rehabilitacyjno-profilaktyczne: ortopedyczne i okulistyczne.

Leczenie usprawniające jest procesem długofalowym z koniecznością wielostronnej opieki. Oprócz działań rehabilitacyjnych ważną rolę w powrocie do zdrowia odgrywa terapia zajęciowa, co w klinice realizuje się przez zajęcia wychowawcze i edukacyjne.

Muzykoterapia jest jednym z zajęć, na których realizuje się w pełni program terapii i rehabilitacji na podstawie metody rytmiki E. J. Dalcroze’a i C. Orffa. W jej skład wchodzą choreoterapia, muzykowanie na instrumentach i współczesne metody kreatywne. Zajęcia odbywają się w godzinach popołudniowych na sali gimnastycznej w grupach klasowych niezależnie od rodzaju chorób (narządu ruchu i okulistyczne łącznie). Ze względu na tzw. ruch chorych (przepustki, operacje, OIOM, wyjazdy) tematyka zajęć (układana w kilku alternatywach) jest planowana z tygodniowym wyprzedzeniem. W pracy wykorzystuje się niektóre sprzęty gimnastyczne (materace, ławeczki), pianino, dziecięcy zestaw instrumentów perkusyjnych, przenośny magnetofon z odtwarzaczem płyt kompaktowych, piłki, artykuły papiernicze i inne rekwizyty (p. Ćwiczenia, str. 26). Opracowany jest autorski program zajęć muzycznych. Znajdują się w nim m.in. ćwiczenia emisyjne i dykcyjne, śpiewoterapia, muzykowanie na instrumentach perkusyjnych i fletach prostych, ćwiczenia rytmiczne i ruchowe, zabawy tematyczne i psychologiczne.

Autorka ściśle współpracuje z działem rehabilitacji medycznej i rehabilitantami, uczestniczy w porannych ćwiczeniach profilaktycznych dla dzieci i młodzieży ze schorzeniami kręgosłupa i wadą wzroku – niedowidzeniem.

Do ustalonego schematu zajęć autorka wprowadza elementy ćwiczeń z zakresu techniki tańca i rytmiki (prezentacja, nauka, utrwalenie, automatyzacja ruchu) – zawsze przy muzyce, krótkie układy choreograficzne do określonych fragmentów utworów, ćwiczenia relaksacyjne i oddechowe (nauka oddychania) – dostosowane tło muzyczne, zabawy orientacyjno-porządkowe, ćwiczenia inhibicyjno-incytacyjne (hamująco-pobudzające) oraz rekwizyty (do układów ruchowych i także w odniesieniu do grupy osób z wadą wzroku).

Ze względu na statyczny charakter ćwiczeń gimnastycznych klasycznej rehabilitacji do profilaktyki autorka wprowadza sekwencje ćwiczeń i figur, aby wyrabiać poczucie równowagi, koordynację ruchową i orientację w przestrzeni, które u pacjentów obu oddziałów są bardzo słabo wykształcone. Obecność rehabilitanta na wszystkich zajęciach ruchowo-muzycznych jest konieczna z trzech powodów:

rehabilitant weryfikuje możliwość wykonywanych ruchów,

rehabilitant pomaga muzykoterapeucie korygować i ustawiać ruch u pacjentów,

rehabilitant stwarza poczucie bezpieczeństwa.