© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Maciej Tęsiorowski

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Bożena Hałuszczyńska

Korekta: Beata Bakoń

Producent: Anna Paziewska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwo Lekarskie: Michał Latusek

Projekt okładki i stron tytułowych: Witold Adamski

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021r. (wyd. I)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6368-4

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Tym wszystkim, którzy zechcieli się ze mną podzielić swoją wiedzą i doświadczeniem, oraz tym, dzięki których pomocy opracowanie to mogło zaistnieć
– serdecznie dziękuję.

Edward Golec

Bezpłatny fragment

Autorzy

Przedmowa

1. Wprowadzenie - Edward Golec

2. Złamania okołoprotezowe po aloplastykach stawu ramiennego

Wstęp - Edward Golec

2.1. Patomechanika i klasyfikacje złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu ramiennego - Edward Golec

2.2. Diagnozowanie złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu ramiennego - Edward Golec

2.3. Metody leczenia złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu ramiennego - Edward Golec

2.4. Fizjoterapia chorych po aloplastykach stawu ramiennego powikłanych złamaniami okołoprotezowymi- Joanna Golec, Elżbieta Szczygieł, Edward Golec

Piśmiennictwo

3. Złamania okołoprotezowe po aloplastykach stawu łokciowego

Wstęp - Edward Golec

3.1. Patomechanika i klasyfikacje złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu łokciowego - Edward Golec

3.2. Diagnozowanie złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu łokciowego - Edward Golec

3.3. Metody leczenia złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu łokciowego - Edward Golec

3.4. Fizjoterapia chorych po aloplastykach stawu łokciowego powikłanych złamaniami okołoprotezowymi - Elżbieta Szczygieł, Joanna Golec, Edward Golec

Piśmiennictwo

4. Złamania okołoprotezowe po aloplastykach stawu biodrowego

Wstęp - Edward Golec

4.1. Patomechanika i klasyfikacje złamań okołoprotezowych kości udowej po aloplastykach stawu biodrowego - Edward Golec, Wojciech Marczyński

4.2. Diagnozowanie złamań okołoprotezowych kości udowej po aloplastykach stawu biodrowego - Edward Golec

4.3. Metody leczenia złamań okołoprotezowych kości udowej po aloplastykach stawu biodrowego - Edward Golec, Wojciech Marczyński

4.4. Fizjoterapia chorych po aloplastykach stawu biodrowego powikłanych złamaniami okołoprotezowymi - Joanna Golec, Elżbieta Szczygieł, Edward Golec

Piśmiennictwo

5. Złamania okołoprotezowe po aloplastykach stawu kolanowego

Wstęp - Edward Golec

5.1. Patomechanika i klasyfikacje złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu kolanowego - Edward Golec, Wojciech Marczyński

5.2. Diagnozowanie złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu kolanowego - Edward Golec

5.3. Metody leczenia złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu kolanowego - Edward Golec, Wojciech Marczyński

5.4. Fizjoterapia chorych po aloplastykach stawu kolanowego powikłanych złamaniami okołoprotezowymi - Elżbieta Szczygieł, Joanna Golec, Edward Golec

Piśmiennictwo

6. Złamania okołoprotezowe po aloplastykach stawu skokowo-goleniowego

Wstęp - Edward Golec

6.1. Patomechanika i klasyfikacje złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu skokowo-goleniowego - Edward Golec

6.2. Diagnozowanie złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu skokowo-goleniowego - Edward Golec

6.3. Metody leczenia złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu skokowo-goleniowego - Edward Golec

6.4. Fizjoterapia chorych po aloplastykach stawu skokowo-goleniowego powikłanych złamaniami okołoprotezowymi - Joanna Golec, Elżbieta Szczygieł, Edward Golec

Piśmiennictwo

7. Złamania okołoprotezowe po aloplastykach dużych stawów u chorych z osoczowymi skazami krwotocznymi

Wstęp - Edward Golec, Ireneusz Kotela

7.1. Patomechanika złamań okołoprotezowych po aloplastykach dużych stawów u chorych z osoczowymi skazami krwotocznymi - Edward Golec

7.2. Diagnozowanie złamań okołoprotezowych po aloplastykach dużych stawów u chorych z osoczowymi skazami krwotocznymi - Edward Golec

7.3. Leczenie złamań okołoprotezowych po aloplastykach dużych stawów u chorych z osoczowymi skazami krwotocznymi - Edward Golec, Ireneusz Kotela

7.4. Fizjoterapia chorych z osoczowymi skazami krwotocznymi po aloplastykach dużych stawów powikłanych złamaniami okołoprotezowymi - Joanna Golec, Elżbieta Szczygieł, Edward Golec

Piśmiennictwo

Prezentowane w monografii rentgenogramy stanowią materiał:

• Kliniki Chirurgii Urazowej i Ortopedii 5 Wojskowego Szpitala Klinicznego z Polikliniką – Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej im. gen. bryg. prof. dra hab. n. med. Mariana Garlickiego w Krakowie (do 31 stycznia 2017 r.),

• Kliniki Traumatologii i Ortopedii Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie,

• Kliniki Ortopedii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego im. prof. Adama Grucy w Otwocku,

• Kliniki Chirurgii Urazowej Narządu Ruchu i Ortopedii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego im. prof. Adama Grucy w Otwocku,

• Kliniki Ortopedii, Traumatologii i Medycyny Sportowej Centralnego Szpitala Klinicznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie,

• Oddziału Urazowo-Ortopedycznego Samodzielnego Publicznego Wojewódzkiego Szpitala Chirurgii Urazowej im. dra Janusza Daaba w Piekarach Śląskich,

• cytowanego piśmiennictwa.

AUTORZY

prof. dr hab. n. med. Edward Golec

Zakład Rehabilitacji w Ortopedii

Instytut Rehabilitacji Klinicznej

Wydział Rehabilitacji Ruchowej

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie;

Klinika Chirurgii Urazowej i Ortopedii

5 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Krakowie

dr hab. Joanna Golec, prof. AWF

Zakład Rehabilitacji w Traumatologii

Instytut Rehabilitacji Klinicznej

Wydział Rehabilitacji Ruchowej

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Ireneusz Kotela

Klinika Ortopedii, Traumatologii i Medycyny Sportowej

Centralny Szpital Kliniczny Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Wojciech Marczyński

Klinika Ortopedii

Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego

Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. prof. Adama Grucy w Otwocku

Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie

dr hab. Elżbieta Szczygieł, prof. AWF

Zakład Rehabilitacji w Ortopedii

Instytut Rehabilitacji Klinicznej

Wydział Rehabilitacji Ruchowej

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie

PRZEDMOWA

Przekazuję w Państwa ręce pierwsze na polskim rynku wydawniczym kompleksowe monograficzne opracowanie dotyczące szeroko pojmowanej problematyki złamań okołoprotezowych mających miejsce w trakcie aloplastyk dużych stawów oraz w późniejszym okresie obserwacji po ich wykonaniu.

Razem z zaproszonymi przeze mnie do współpracy naukowcami i zawodowymi praktykami analizujemy złamania okołoprotezowe po różnego rodzaju aloplastykach stawu ramiennego, łokciowego, biodrowego i kolanowego oraz stawu skokowo-goleniowego z użyciem implantów o zróżnicowanej charakterystyce technologicznej i operacyjnej.

Odnosząc się do całego szeregu zdecydowanie trudnych i złożonych problemów związanych z tą jakże wymagającą tematyką, skupiamy uwagę przede wszystkim na etiologii, patomechanice i podziałach analizowanych złamań, a także na metodach ich diagnozowania, a w sposób szczególny leczenia.

Omawiamy również bardzo istotny element w ich postępowaniu, jakim niewątpliwie jest fizjoterapia. Towarzyszy ona naszym chorym zarówno w okresie przed-, jak i pooperacyjnym, w znacznej mierze przyczyniając się do odnoszonych przez nas sukcesów leczniczych, w tym przede wszystkim operacyjnych, ale niestety także często pozostając niemym i bezradnym świadkiem ponoszonych przez nas klęsk i bolesnych porażek.

Złamania okołoprotezowe po aloplastykach dużych stawów, w tym w sposób szczególny u chorych z osoczowymi skazami krwotocznymi, stanowią niebywale trudne wyzwanie dla personelu lekarskiego, fizjoterapeutów i pielęgniarek. Podejmowane przez nas leczenie, najczęściej operacyjne, mimo dynamicznego i stałego rozwoju nowych technik operacyjnych i pozyskiwania kolejnych generacji nowoczesnych materiałów zespalających odłamy kostne, nie zawsze kończy się sukcesem. W tym kontekście zwracamy uwagę nie tylko na obowiązujące w leczeniu omawianych złamań standardy i zasady wynikające z aktualnego poziomu wiedzy medycznej, ale także, a być może przede wszystkim, na popełniane przez nas błędy i zaniedbania kwalifikacyjne, trudności operacyjne oraz problemy związane z szeroko pojmowaną opieką przed- i pooperacyjną. Składamy jednocześnie propozycje ich rozwiązania, dzieląc się naszymi wieloletnimi przemyśleniami, doświadczeniami i troskami.

W tym aspekcie kierujemy Państwa uwagę między innymi na zagadnienia związane z bezwarunkową koniecznością zespalania odłamów kostnych zgodnie z zasadami biomechaniki, a tym samym biologii zrostu kostnego. Zwracamy także uwagę na znaczenie ilościowego i jakościowego odtwarzania biologicznej wartości zdegradowanego łożyska kostnego, a na tej drodze zapewnienia pierwotnej i wtórnej stabilności implantu oraz związanej z nią skuteczności mechanizmów osteointegracyjnych. Taki stan rzeczy z pewnością definiuje i charakteryzuje morfologię wielu zmiennych decydujących nie tylko o prawidłowym przebiegu leczenia, ale także o możliwych jego powikłaniach zarówno wczesnych, jak i odległych. Są nimi również niekorzystne następstwa strukturalne i czynnościowe oraz związane z nimi zaburzenia posturalne i stabilometryczne.

Ufam, że przedmiotowe opracowanie zyska aprobatę i zainteresowanie praktykujących ortopedów, traumatologów narządu ruchu i fizjoterapeutów, a nade wszystko, że zawarte w nim treści zostaną z powodzeniem wykorzystane w codziennej praktyce zawodowej – dla dobra naszych chorych i nas samych.

Edward Golec

1

WPROWADZENIE

Edward Golec

Wraz ze starzeniem się populacji światowej oraz wzrostem zachorowalności na chorobę zwyrodnieniową stawów rośnie każdego roku liczba wykonywanych różnego rodzaju aloplastyk dużych stawów (TJA). W 2010 roku w Stanach Zjednoczonych Ameryki (USA) wykonano aloplastyki stawu biodrowego (THA) i kolanowego (TKA) u ponad 7 mln chorych, a u ponad 600 tys. z nich przeprowadzono oba wymienione zabiegi operacyjne. Przewiduje się, że do 2030 roku liczba wykonanych THA w tej populacji wzrośnie o od 71% do 145%, a TKA od 85% do 147%. Jednocześnie prognozuje się, że liczba wszystkich wykonanych aloplastyk dużych stawów do 2030 roku wzrośnie o od 1,9 mln do 2,6 mln. Należy również przewidywać znaczący wzrost liczby złamań okołoprotezowych (PF) w przebiegu i po różnego rodzaju aloplastykach dużych stawów, w tym pierwotnych, rewizyjnych, resekcyjnych oraz wykonanych ze wskazań urazowych lub innych.

Omawiane złamania wywodzą się zarówno z bezpośredniego, jak i pośredniego mechanizmu urazowego, co dotyczy obu płci w różnym wieku, z przewagą kobiet, zwłaszcza w okresie inwolucyjnych postmenopauzalnych zmian hormonalnych. U zdecydowanej większości chorych są powodowane zaburzeniami gęstości mineralnej tkanki kostnej, co w sposób szczególny sprzyja ich występowaniu w mechanizmie złamań niskoenergetycznych.

Według różnych statystyk określa się występowanie złamań okołoprotezowych po aloplastykach stawu biodrowego w przedziale od 0,1% do 3% lub do 18%, po TKA w granicach od 0,3% do 5,5%, a po aloplastykach stawu ramiennego (TSA) od 0,5% do 3%. Złamania okołoprotezowe po aloplastykach stawu ramiennego zdecydowanie częściej lokalizują się w kości ramiennej, rzadziej natomiast dotyczą łopatki.

Złamania okołoprotezowe występują śródoperacyjnie lub w różnym okresie obserwacji pooperacyjnej. Złamania śródoperacyjne w trakcie THA mają miejsce u około 17% operowanych, a w trakcie TKA u około od 0,3% do 3,2% z nich. Śródoperacyjne złamania kości ramiennej w przebiegu TSA ustala się na poziomie 1,2%. Znacznie częściej rejestrowane są złamania okołoprotezowe w przebiegu aloplastyk rewizyjnych. U chorych, u których wykonano aloplastykę rewizyjną stawu biodrowego (RTHA), odsetek ten waha się w przedziale od 4,0% do 11%, a w trakcie rewizyjnej aloplastyki stawu kolanowego (RTKA) sięga nawet do 30%. Całkowita aloplastyka stawu skokowo-goleniowego także jest zagrożona złamaniami okołoprotezowymi, które najczęściej dotyczą kostki przyśrodkowej kości piszczelowej. Stan ten odnotowano u około 62% operowanych, a u 75% z nich jest to wynik etiologicznie zróżnicowanego obluzowania implantu, w tym rozpoznawanych w różnym okresie obserwacji pooperacyjnej ognisk okołoprotezowej osteolizy. Złamania okołoprotezowe mogą także dotyczyć kości stępu, przyczyniając się do szybkiego rozwoju zmian zwyrodnieniowych stawów podskokowych, a w tym stanie rzeczy do podjęcia decyzji o ich usztywnieniu.

Rozległość aloplastyk dużych stawów (TSA, THA, TKA, TAA), w tym także stawu łokciowego (TEA), związana jest również ze wzrostem zagrożenia wystąpienia różnego rodzaju powikłań miejscowych i ogólnoustrojowych do zejścia śmiertelnego włącznie. Wskaźnik śmiertelności w tej grupie chorych mieści się w przedziale od 4,2% do 24% i w oczywistych relacjach wynika z wielu przesłanek. Są nimi między innymi:

• wiek i płeć operowanych (powyżej 70. r.ż., mężczyźni),

• przeszłość chorobowa, w tym operacyjna (choroby ogólnoustrojowe, miejscowe, niedoborowe, genetyczne, metaboliczne, immunoautoagresywne, nowotworowe),

• charakterystyka farmakologiczna przyjmowanych leków (sterydy, antykoagulanty),

• wartość energetyczna stosowanej diety (otyłość pokarmowa),

• aktywność ruchowa i sprawność mentalna (zwyrodnienie wielostawowe, reumatoidalne zapalenie stawów, neurogenne zaburzenia ruchowe, demencja starcza, choroba Alzheimera),

• uwarunkowania osobnicze i środowiskowe (ekspozycja na środki rakotwórcze, substancje konserwujące żywność).

W pierwszym roku po przebytej THA i TKA wskaźnik śmiertelności operowanych zamyka się w przedziale od 2,9% do 16%, w tym u chorych, którzy doznali złamania okołoprotezowego kości udowej 11%.

W złamaniach okołoprotezowych kości udowej odnotowano wyższy wskaźnik śmiertelności przede wszystkim we wczesnym okresie pooperacyjnym w porównaniu z chorymi, u których wykonano pierwotne aloplastyki stawu biodrowego. W populacji po 70. r.ż. wskaźnik śmiertelności u mężczyzn kształtuje się na poziomie 2,1%, a u kobiet szacuje się go na 1,2%. Z upływem kolejnych lat, niezależnie od płci operowanych, jego wartość wyraźnie się zwiększa. Według innych statystyk natomiast, wskaźnik ten wynosi od 9,4% do 9,8% lub od 9,7% do 11%.

Niezależnie jednak od przytaczanych danych statystycznych, zdaniem wielu autorów, tylko znikomy odsetek operowanych z powodu różnego rodzaju złamań okołoprotezowych po aloplastykach dużych stawów odzyskuje satysfakcjonujący poziom sprawności motorycznej i ruchowej, umożliwiający im powrót do szeroko pojmowanej aktywności społecznej i zawodowej, a także wyczynowe lub rekreacyjne uprawianie różnych dyscyplin sportowych. Skalami przeznaczonymi do monitorowania różnego rodzaju zmian i zaburzeń funkcjonalnych są między innymi:

• KSS – Knee Scoring Scale (Lysholm),

• HHS – Harris Hip Score,

• CMS – Constant–Murley Score,

• OSS – Oxford Shoulder Score,

• MEPS – Mayo Elbow Performance Score,

• DASH – Disabilities of Arm, Shoulder, Hand,

• Quick DASH (wersja skrócona DASH),

• ASES – American Shoulder and Elbow Surgeons,

• SPADI – Shoulder Pain and Disability Index,

• SST – Simple Shoulder Test,

• SDQ – Shoulder Disability Questionnaire,

• WOSI – Western Ontario Shoulder Instability Index.

Złamania okołoprotezowe w przebiegu analizowanych zabiegów operacyjnych należą przede wszystkim do niskoenergetycznych uszkodzeń urazowych narządu ruchu, co ma miejsce u 75% operowanych, w tym przede wszystkim u kobiet. Istotnym elementem sprzyjającym ich występowaniu są między innymi:

• szeroko rozumiane zaburzenia obrotu kostnego, w tym między innymi inwolucyjne, niedoborowe i hormonalne,

• osteoporoza, w tym polekowa (sterydy, antykoagulanty),

• osteopenia,

• choroby układowe, metaboliczne i ogólnoustrojowe (cukrzyca typu 1 i 2, dna moczanowa, choroba Pageta, nadciśnienie tętnicze, zespół metaboliczny, zaburzenia wchłaniania).

Osteopenia i osteoporoza oraz reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) stanowią zagrożenie wystąpienia złamań okołoprotezowych kości ramiennej w przebiegu TSA lub w okresie obserwacji odległej u od 50% do 75% operowanych, a u od 51% do 66% z nich bezpośrednią przyczyną ich wystąpienia było nieprawidłowe osadzenie trzpienia endoprotezy z wtórną jego aseptyczną destabilizacją.

Tak więc przyczyn złamań okołoprotezowych w przebiegu aloplastyk dużych stawów należy upatrywać nie tylko w uwarunkowaniach ogólnoustrojowych, lecz także w błędach techniki operacyjnej i w uszkodzeniach jatrogennych, a w tym mechanizmie wynikających z tego różnego rodzaju powikłaniach miejscowych i ogólnoustrojowych (wczesnych i odległych).

Problematyka ta, wobec rosnącej każdego roku liczby wykonywanych tego rodzaju procedur operacyjnych, znajduje szczególne miejsce i znaczenie w codziennej praktyce zawodowej. Czyni ją to ze wszech miar ważną, nie tylko z punktu widzenia konieczności podejmowania często trudnych, interdyscyplinarnych i szeroko pojmowanych decyzji operacyjnych (leczniczych), ale także dalszej opieki specjalistycznej, w tym fizjoterapeutycznej i socjalnej, zmian jakości życia operowanych oraz ponoszonych w związku z tym kosztów.