© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorki i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wiedza przekazana w tym opracowaniu była zgodna z aktualnymi danymi naukowymi i praktyką w gabinecie dietetyka. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań, Czytelnik musi brać pod uwagę, że wiedza wraz z biegiem czasu może ulec modyfikacjom. Należy pamiętać, że książka nie zastąpi porady dietetyka bądź lekarza.

Recenzja: dr n. med. Dagmara Bogdanowska-Charkiewicz

Wydawca: Inga Markiewicz

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Zuzanna Wierus

Korekta: Elżbieta Kossarzecka

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: O!Studio Magdalena Kocińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24280-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.018

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorki

mgr Paulina Andrzejewska

Dietetyczka kliniczna, edukatorka i pasjonatka mikrobiomu jelitowego. Absolwentka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, certyfikowana przez Uniwersytet Monash w Australii specjalistka w zakresie diety low FODMAP. Od wielu lat z powodzeniem prowadzi gabinet dietetyczny, w którym wspiera pacjentów z dolegliwościami gastrologicznymi i schorzeniami kardiometabolicznymi. Główne obszary jej zainteresowań to dietoterapia w zespole jelita drażliwego oraz modulacja mikrobiomu jelitowego za pomocą diety oraz prebiotyko- i probiotykoterapii.

Z pasją prowadzi szkolenia dla medyków, skupiając się na roli mikrobioty jelitowej w chorobach przewlekłych. Łączy miłość do zdrowego stylu życia z misją edukacyjną, promując świadome podejście do odżywiania i troski o zdrowie. Jej zawodowa dewiza to: „Umiar, równowaga i codzienna porcja dobrego humoru”. Prywatnie uwielbia tańczyć i jest to zdecydowanie jej ulubiona forma ruchu.

mgr Katarzyna Meyer

Osteopatka, fizjoterapeutka i położna. Od 2015 roku zawodowo związana z obszarem okołoporodowym. Specjalizuje się w osteopatii ginekologicznej i położniczej. Połączenie wiedzy z kilku kierunków studiów i licznych kursów pomaga jej holistycznie patrzeć na ciało kobiety. Jej praktyka zawodowa obejmuje pracę z pacjentkami zmagającymi się z bólem, a także m.in. przygotowanie do porodu, wspieranie płodności, pracę przed zabiegami ginekologicznymi i po nich. W terapii mocno stawia na indywidualne podejście, zrozumienie mechanizmów w ciele oraz edukację pacjenta.

Wykształcenie i doświadczenie zawodowe zdobywała w Poznaniu, od dwóch lat prowadzi własny gabinet Uteri w Gdańsku. Jest autorką szkoleń i warsztatów z zakresu tematyki okołoporodowej dla pacjentek, położnych i terapeutów manualnych.

mgr Sylwia Sawicka

Psycholożka i psychoterapeutka specjalizująca się w psychoterapii indywidualnej osób dorosłych. Pracuje głównie w nurcie psychodynamicznym, ale korzysta również z technik zaczerpniętych z innych podejść terapeutycznych. Prowadzi prywatny gabinet psychoterapeutyczny w Gdańsku, oferuje sesje stacjonarne i online. W swojej praktyce zajmuje się również diagnozami psychologicznymi, ze szczególnym uwzględnieniem neuroatypowości. Ukończyła studia magisterskie na kierunku psychologia na Uniwersytecie Gdańskim. Uczyła się w Studium Socjoterapii i Psychoterapii Młodzieży Krakowskiego Centrum Psychodynamicznego na etapie wstępnym oraz uczęszczała na kurs podstawowy z psychotraumatologii w Instytucie Psychoterapii i Psychotraumatologii TRIADA. Ponadto ukończyła czteroletnie szkolenie psychoterapeutyczne w Centrum Szkoleń Psychoanalitycznych im. Hanny Segal. Swoje doświadczenie zawodowe zdobywała m.in. w Centrum Interwencji Kryzysowej FDDS w Gdańsku oraz w Fundacji Oparcia Społecznego Aleksandry „FOSA”. W swojej pracy szczególną uwagę poświęca psychosomatyce, neuroatypowości oraz zaburzeniom osobowości.

mgr Monika Szczutkowska

Absolwentka Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego na kierunkach farmacja i położnictwo. Ukończyła również studia podyplomowe Profesjonalna Opieka Farmaceutyczna na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym. W kręgu jej zainteresowań znajdują się doradztwo farmaceutyczne oraz szkolenie farmaceutów z zakresu udzielania porad pacjentom. Współautorka wielu podręczników dla farmaceutów wydawanych przez Wydawnictwo Farmaceutyczne.

Doskonale wiem, co czujesz. Krępujące wzdęcia, ukradkowe rozpinanie guzika od spodni i zakrywanie nabrzmiałego brzucha szerokimi ubraniami. No i ten ciągły brak energii. Zupełnie tak, jakby centralna część twojego ciała przejmowała kontrolę nad całą resztą. Czasami ten stan utrzymuje się od tak dawna, że już nawet nie pamiętasz, jak było „normalnie”.

Byłam tam, gdzie ty. Moja jelitowa historia tylko hipotetycznie zaczyna się w 2016 roku: zmiany na poziomie mojego mikrobiomu sięgają już wczesnych lat 90. To były magiczne czasy bez internetu i telefonów komórkowych. Do dziś wspominam je z dużą dozą nostalgii. To jednak również okres, kiedy antybiotyki przepisywano niemal po każdym kichnięciu. Na moje nieszczęście dość często łapałam różne infekcje, więc antybiotyki były dla mnie smutną codziennością. Czy podawano mi wtedy probiotyki? Nie. Jadłam jogurty, ale dziś wiem, że to zdecydowanie za mało. To właśnie wtedy moje jelita otrzymały potężny cios, którego skutki niestety odczuwam do dziś.

Moje jelita zaczęły się nieco dziwniej zachowywać w okresie dojrzewania. To właśnie wtedy po raz pierwszy usłyszałam od swojego lekarza rodzinnego diagnozę: zespół jelita drażliwego. Powód? Stres. Leczenie? Leki rozkurczowe. Przeszło.

Apogeum moich problemów jelitowych przypadło jednak na czas po studiach – wyjątkowo stresujący etap w moim życiu. Wtedy po raz pierwszy trafiłam do gastrologa i rozpoczęłam dorosłą historię mojej walki o zdrowie jelit. Okazało się, że cierpię na zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (small intestinal bacterial overgrowth, SIBO) i zespół jelita drażliwego (irritable bowel syndrome, IBS), ale zanim usłyszałam nazwę mojej choroby, przeszłam wiele badań wykluczających inne schorzenia gastrologiczne. Jakie były moje objawy? Ból brzucha, wzdęcia, biegunki – typowe dla wielu pacjentów gastrologicznych. Stopniowo wykluczano celiakię, choroby zapalne jelit, infekcje i inne schorzenia. Wciąż się jednak zmagałam z zaburzonym mikrobiomem i nadwrażliwością trzewną. Dodatkowo pogłębiały się różne niedobory żywieniowe.

Od zawsze fascynowały mnie przewód pokarmowy i mikrobiom jelitowy, dlatego chciałam zostać gastrologiem. Niestety, na drodze do tego marzenia stanął nieudany egzamin maturalny z chemii. Pamiętam ten dzień – ani mój umysł, ani jelita nie pracowały wtedy na właściwych obrotach. Wybrałam więc dietetykę na Wydziale Nauk o Zdrowiu Collegium Medicum w Bydgoszczy, UMK w Toruniu. Nie porzuciłam jednak marzeń o gastrologii i postanowiłam podejść do poprawki z chemii. Jednak już pod koniec pierwszego roku studiów oraz po praktykach na oddziale gastroenterologicznym wiedziałam, że dietetyka była naprawdę dobrym wyborem.

Dziś mogę śmiało powiedzieć, że wiedza z zakresu żywienia odegrała kluczową rolę w radzeniu sobie z moimi problemami jelitowymi. Świadomość procesów zachodzących w moim przewodzie pokarmowym pomogła mi w partnerskich rozmowach ze specjalistami i samoobserwacji. Zgłębiając temat IBS-u i SIBO, poszłam jednak o krok dalej. Znalazłam kurs Uniwersytetu Monash w Australii, który dostarczył mi cennej wiedzy na temat dietoterapii w IBS-ie, o której niewiele mówiło się jeszcze w 2011 roku, kiedy studiowałam. Dzięki temu moja praktyka zawodowa zaczęła się coraz bardziej koncentrować na pracy z pacjentami z problemami jelitowymi, a stan moich jelit również stopniowo ulegał poprawie.

Kilka lat później zaczęłam myśleć o napisaniu książki, w której opowiedziałabym o tym, co sama przeszłam na drodze zdrowienia, jakie rozwiązania proponuję swoim pacjentom, co aktualnie mówi nauka o IBS-ie i jakie mamy możliwości terapeutyczne, aby mieć swoje jelita pod kontrolą. Książka, którą trzymasz w swoich rękach, powstała właśnie z myślą o pacjentach zmagających się z IBS-em, SIBO czy IMO (intestinal methane overgrowth).

Razem z moimi współautorkami – psychoterapeutką, osteopatką i farmaceutką – przeprowadzimy cię przez proces edukacyjny, który pomoże ci lepiej zrozumieć swój organizm oraz poznać możliwe ścieżki diagnostyczne i terapeutyczne. W naszej książce znajdziesz informacje o diecie, wsparciu suplementacyjnym, farmakoterapii, którą może zalecić lekarz, a także roli psychoterapii i osteopatii jako istotnych narzędzi wspierających twoje zdrowie. Głos oddałyśmy także samym pacjentom, takim jak ty.

Jestem pewna, że sporo już wiesz, ale rozumiem, jak łatwo można się zagubić w gąszczu informacji i błądzić w licznych ślepych zaułkach.

Poznajmy się! Mam na imię Paulina i też choruję na IBS.

By leczyć ciało ludzkie, konieczna jest wiedza o całości zjawisk

Hipokrates

Szanowni Czytelnicy,

z wielką przyjemnością zapoznałam się z książką „SIBO i IBS pod kontrolą” pod redakcją Pauliny Andrzejewskiej. Nie jest łatwym zadaniem napisanie książki, która byłaby kompendium aktualnej wiedzy medycznej, w sposób przystępny oraz wzbudzający zaciekawienie czytelnika. Autorkom jednak udało się sprostać temu zadaniu.

Tłumaczą zawiłości relacji między mózgiem a jelitami prostym, obrazowym językiem, nie unikając przy tym trudnych zagadnień. Prowadzą czytelników od podstaw fizjologii i patologii przewodu pokarmowego, przez diagnozowanie IBS-u (zespołu jelita drażliwego) i SIBO (rozrostu bakteryjnego w jelicie cienkim), aż po terapię z uwzględnieniem leków, diety oraz wsparcia psychologicznego i fizjoterapeutycznego.

Podróż, w którą zabierają czytelników, umożliwia im pełne zrozumienie swojej sytuacji zdrowotnej. Dodatkowo bezcenne jest podzielenie się autorek własnym doświadczeniem w pracy z pacjentami.

Zespół jelita drażliwego (IBS) jest częstym schorzeniem, tak więc tematyka poruszana w książce jest istotna dla dużej grupy pacjentów. W mediach społecznościowych niestety łatwo jest się natknąć na informacje niesprawdzone naukowo, bez podstaw merytorycznych, a proponowane przez ich autorów „leczenie” może być jedynie kosztochłonne, a nigdy skuteczne. Tym ważniejsze jest zdobywanie wiedzy z wiarygodnych źródeł, a do takich należy niniejsza książka.

Gratuluję autorkom, a Państwa zachęcam do lektury. Moim zdaniem jest to obowiązkowa pozycja dla każdego pacjenta zmagającego się z IBS-em lub SIBO.

Życzę przyjemnej lektury

dr n. med. Dagmara Bogdanowska-Charkiewicz

Fragment

Paulina Andrzejewska
1. Zrozum swoje ciało — nieco o fizjologii i patologii przewodu pokarmowego

Tajemniczy świat jamy ustnej i jego mikroskopijni mieszkańcy

Żołądek: od bohatera do pacjenta (nie taka) daleka droga

Szybkie spojrzenie na wewnętrzną stołówkę, czyli poznaj swoje jelito cienkie

Jelito grube — prawdziwy raj dla bakterii

Misja motoryka: ruchy w twoich jelitach i higiena jedzenia

Paulina Andrzejewska
2. W poszukiwaniu diagnozy SIBO i IBS-u, czyli dlaczego ciągle czuję pełność w brzuchu i ból?

Zespół jelita drażliwego

SIBO

Rozregulowana oś jelitowo-mózgowa — czyli kiedy stres wytrąca jelita z rytmu

Paulina Andrzejewska
3. Paleta niegastrycznych objawów i ich konsekwencje. O co warto zadbać?

Jelita a hormony

Jelita a zdrowie skóry

Stres i IBS — o korelacji między zdrowiem psychicznym a jelitowym

Jelita a twoja odporność

Paulina Andrzejewska
4. Diagnoza i co dalej? Leczenie i dietoterapia czas start!

Dieta a IBS-y

Low FODMAP — od hipotezy po dietę rekomendowaną

Dlaczego powinieneś pokochać prebiotyki?

Paulina Andrzejewska
5. Dieta w praktyce, czyli zapraszam do kuchni

Zacznijmy razem dzień: pora na śniadanie

Pora na obiad

Kolacja na koniec dnia, ale nie przed snem

Paulina Andrzejewska
6. Suplementy diety w zespole jelita drażliwego — hit czy kit?

Postbiotyczny maślan

Witaminy i składniki mineralne

Probiotyki

Kwasy omega-3 — bazowy składnik diety

Monika Szczutkowska
7. Leczenie farmakologiczne zespołu jelita drażliwego

Leki przeciwbiegunkowe

Leki przeczyszczające

Leki rozkurczowe

Leki przeciwdepresyjne

Leki przeciwbakteryjne

Kwas krzemowy

Preparaty roślinne

Sylwia Sawicka
8. Rola zdrowia psychicznego w chorobach jelitowych

Oś jelito—mózg z perspektywy psychologa i psychoterapeuty

Zespół jelita drażliwego a zdrowie psychiczne

Kim jest psycholog, a kim są psychoterapeuta i psychiatra?

Co to jest psychoterapia?

Nurty psychoterapeutyczne a choroby gastroenterologiczne

Jak znaleźć odpowiedniego psychoterapeutę?

Katarzyna Meyer
9. Osteopatia wisceralna jako wsparcie w leczeniu pacjentów z zespołem jelita drażliwego

Czym jest osteopatia?

Czym jest osteopatia wisceralna?

Co wpływa na pracę narządów?

Ciało, czyli odrębne, choć współpracujące ze sobą elementy

Oddech, przepona i cykliczność

Krew, drenaż i zastoje

Autonomiczny układ nerwowy a układ trawienny

Odczuwanie bólu trzewnego

Mechaniczne zależności między narządami a układem mięśniowo-szkieletowym

Możliwe korzyści dla pacjenta

Możliwości pracy w domu

Paulina Andrzejewska
10. Zapiski z pamiętników jelitowych wrażliwców. Pamiętaj — jest nas wielu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Paulina Andrzejewska
1. Zrozum swoje ciało — nieco o fizjologii i patologii przewodu pokarmowego

Na lekcjach biologii każdy zdobywał bardziej lub mniej szczegółową wiedzę na temat anatomii i fizjologii przewodu pokarmowego. Część szczegółów, które wtedy wydawały się zbędnym materiałem do wkucia na pamięć, może pomóc ci w zrozumieniu tego, co się z tobą dzieje. Pacjenci pojawiający się u gastrologa czy dietetyka stykają się z całym mnóstwem skomplikowanych medycznych pojęć, a przecież pojawili się u specjalisty z powodu bolącego brzucha. Kiedyś mój pacjent zapytał: „To gdzie jest to jelito cienkie? Myślałem, że mam jedno jelito”. Ten przykład pokazuje, dlaczego edukacja powinna towarzyszyć leczeniu i diagnostyce chorób przewodu pokarmowego. Zdobywając wiedzę, po prostu łatwiej zrozumieć swoją chorobę i mieć ją pod kontrolą.

Zaczynajmy!

Tajemniczy świat jamy ustnej i jego mikroskopijni mieszkańcy

Przewód pokarmowy rozpoczyna się w jamie ustnej, w której zachodzi mechaniczne rozdrabnianie pokarmu i następuje pierwszy etap trawienia. Współczesne badania wskazują, że jama ustna odgrywa kluczową rolę w zdrowiu nie tylko układu pokarmowego, ale również całego organizmu. Mikrobiota (czyli kompozycja wszystkich mikroorganizmów) jamy ustnej, charakteryzująca się dużym zróżnicowaniem, ustępuje pod względem bogactwa jedynie mikrobiocie jelitowej. Coraz więcej dowodów naukowych sugeruje jej wpływ na rozwój chorób zapalnych jelit, a także schorzeń kardiologicznych i neurodegeneracyjnych. Warto zatem zwrócić szczególną uwagę na dbałość o zdrowie i higienę jamy ustnej.

Rycina 1

Budowa przewodu pokarmowego

Niektóre bakterie bytujące w jamie ustnej wraz z połykaną śliną mogą się dostać do żołądka. Większość tych mikrobów w kontakcie z kwasem solnym dość szybko umiera. Istnieją jednak takie szczególne bakterie, jak Porphyromonas gingivalis, które w ogóle nie obawiają się kwaśnego środowiska i niestety mogą przenikać przez barierę żołądkową. To oznacza, że choć kwasowość żołądka zwykle zapobiega przenoszeniu bakterii z jamy ustnej do jelit, może być mniej skuteczna w przypadku bakterii tolerujących to środowisko.

Z czego to wynika?

Czy wiesz, że ludzie przełykają ślinę około 600 razy dziennie – w sumie prawie 1,5 l?

Dane naukowe zebrane w ostatnich latach pokazują, że bakterie zamieszkujące jamę ustną mogą się przedostawać do przewodu pokarmowego nie tylko przez żołądek, ale również za pośrednictwem krwi. Urazy mechaniczne jamy ustnej powstające podczas żucia pokarmów i zabiegów higienicznych umożliwiają bakteriom z jamy ustnej przedostawanie się do krążenia ogólnoustrojowego. Przenikanie tych drobnoustrojów do jelit może natomiast zaostrzać niektóre choroby żołądkowo-jelitowe, w tym IBS, powodować nieswoiste zapalenie jelit i raka jelita grubego. Dokładna rola, jaką odgrywają drobnoustroje bytujące w jamie ustnej, nadal nie jest do końca poznana. Jednak już to, co wiemy, zdecydowanie skłania do regularnych wizyt u dentysty i dbania o zęby. To szczególnie istotne w przypadku osób starszych, wśród których sporym problemem są braki w uzębieniu i ograniczone możliwości żucia. Takie problemy prowadzą do licznych ograniczeń diety, a co za tym idzie – zubożenia cennej mikroflory jelitowej.