© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2012

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Kinga Kołodziejczak

Redaktor merytoryczny: Barbara Nowak-Pacholczak

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Maja Sosnowska

Zdjęcie na okładce: Agencja Fotograficzna Fotolia

Ilustracje w tekście: Katarzyna Bieńkowska

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2012 r., (wyd. I) 

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6174-1

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

1. Rozwój języka dziecka i zabawy stymulujące w poszczególnych etapach życia

Wiek: 3.–9. miesiąc życia płodowego

Rozwój mowy: etap przygotowawczy

Wiek: 0–6 miesięcy życia

Rozwój mowy: okres melodii

Wiek: 7.–12. miesiąc życia

Rozwój mowy: okres melodii

Wiek: 13.–24. miesiąc życia

Rozwój mowy: okres wyrazu

Wiek: 3. rok życia

Rozwój mowy: okres zdania

Wiek: 4. rok życia

Rozwój mowy: okres swoistej mowy dziecięcej

Wiek: 5. rok życia

Rozwój mowy: okres opowiadania, fantazjowania i złożonych dialogów

Wiek: okres szkolny

Rozwój mowy: budowanie coraz dłuższych wypowiedzi złożonych

Podsumowanie — rozwój mowy czynnej

2. Zaburzenia rozwoju mowy spowodowane różnymi czynnikami

Najczęstsze rodzaje zaburzeń

Jak mózg uczy się języka?

Co można zrobić, aby pomóc mózgowi uczyć się języka?

Co oddychanie ma wspólnego z mówieniem?

Co wpływa na tempo uczenia się języka?

Kiedy mówimy o opóźnionym rozwoju mowy?

3. Trudna sztuka słuchania, czyli kilka słów o słuchu fonemowym i pamięci językowej

4. Fakty i mity, czyli najczęstsze pytania rodziców

Kiedy trzeba udać się do logopedy?

Czego można spodziewać się u logopedy?

Gdzie należy udać się do logopedy?

Na czym polega masaż logopedyczny?

Zasady masowania

Pozycja do masażu

Dlaczego niektóre dzieci mówią „po chińsku”?

Czy dawać dziecku do żucia skórkę od chleba?

Dlaczego gesty i mimika mają znaczenie?

Dlaczego rytm ma znaczenie?

Czy język rozwija się według określonych reguł?

Śpiewać czy mówić?

Czytać czy opowiadać?

O czym i w jaki sposób opowiadać?

Jak zachęcić dziecko do opowiadania?

Co, kiedy i jak czytać?

Czy zabawki pomagają mówić?

Jak wzmocnić mięśnie potrzebne do mówienia?

Czy można milczka zachęcić do mówienia?

Kiedy, co i komu powiedzieć?

Czy chłopcy mówią później?

5. Niedaleko pada jabłko od jabłoni

Językowy kodeks rodzica

Gaduła i milczek, czyli kilka słów o wrodzonym temperamencie

Dla Heli i jej mamy — Sylwii

Wstęp

Drodzy Rodzice

Każdy z nas chciałby, aby jego dziecko było w dorosłym życiu po prostu szczęśliwe. Jednym z niezbędnych elementów kształtujących świadomość oraz umiejętność porozumiewania się z innymi ludźmi jest język. W życiu społecznym i rodzinnym to, w jakim stopniu umiemy wyrazić własne myśli oraz potrafimy zrozumieć innych, decyduje o naszych sukcesach i porażkach. Język pozwala nam porządkować świat, emocje, uczucia i relacje z innymi.

Książka „Jak dzieci uczą się mówić” próbuje w prosty i przystępny sposób odpowiedzieć na to często zadawane pytanie. Według językoznawców zajmujących się badaniami rozwoju mowy, jeśli wszystko przebiega jak należy, to nie powinniśmy w ogóle zaprzątać sobie głowy nauką języka, bo instynktownie postępujemy właściwie. W sposób naturalny mówimy do dzieci, śpiewamy im, czytamy, słuchamy, dotykamy je, czyli robimy wszystko to, co sprzyja rozwojowi mózgu.

Dobrze, dopóki dziecko rozwija się prawidłowo otoczone troską w ciepłej i kochającej rodzinie. Jeżeli natomiast mowa jest opóźniona, to należy postępować świadomie. Z badań wynika, że u 7% dzieci występują specyficzne zaburzenia rozwoju językowego. Są to dzieci, które nie mówią, choć rozwijają się normalnie, tzn. słyszą, są w pełni sprawne umysłowo, nie mają zaburzeń neurologicznych i nie są autystyczne. Ich mowa jest wyraźnie opóźniona w stosunku do rówieśników. Oczywiście, może zdarzyć się i tak, że spośród wymienionych 7% niemal połowa to dzieci tzw. późno zakwitające i one same nadrabiają opóźnienie. Pozostałe, mimo pewnych postępów, wciąż jednak odstają od rówieśników. Poza tym często wyrastają z nich dyslektycy mający trudności szkolne. Ponieważ przy dzisiejszym stanie wiedzy nie potrafimy odróżnić jednej grupy od drugiej (w wieku niemowlęcym), lepiej nie czekać, tylko jak najwcześniej pomóc maluchowi. Inną grupą są dzieci z globalnym opóźnieniem rozwoju. Około 5% dzieci w Polsce rodzi się z niepełnosprawnością i znaczna ich liczba ma kłopoty związane z nabywaniem języka.

Hans Christian Andersen w książce „Brzydkie kaczątko” ujął prawdę dla wielu oczywistą: …bocian chodził na długich czerwonych nogach i paplał po egipsku; nauczył się bowiem tego języka od matki. Dziecko uczy się, słuchając mówienia innych osób. W ten sposób stymulowane są do rozwoju połączenia neuronalne odpowiedzialne za kodowanie mowy w mózgu.

Umiejętność słuchania stanowi podstawę niezbędną do mówienia. Poprzez fizyczne słyszenie dźwięków z otoczenia i mowy kształtują się oraz precyzują strategie słuchania i rozumienia. Wypowiadanie słów i nadawanie im świadomego znaczenia pozwala na rozwój mówienia. Istotnym czynnikiem wyzwalającym mowę jest spontaniczność, radość i chęć rozumienia przez otaczające osoby. Sprzyjają temu zabawy przygotowujące do komunikacji.

Teoretycznie każde niemowlę może przyswoić, z jednakową łatwością, każdy z istniejących na świecie języków. Dokonuje tego — bez względu na wysiłki otoczenia — na podstawie dostarczanych mu, nie zawsze poprawnych czy pełnych wzorów językowych. Wielokrotnie powtórzone wyrazy, zdania czy inne frazy utrwalają się i jako słuchowe ślady wyrazów zostają „zapisane” w mózgu. Każde dziecko

przechodzi przez stałe etapy rozwoju mowy od pierwszego krzyku do pojedynczych słów, które zaczyna łączyć w wieloelementowe ciągi najpierw wyrazowe, później zdaniowe. Poziom ogólnego rozwoju psychofizycznego, a w szczególności poznawczego dziecka, ma bezpośredni wpływ na proces nabywania umiejętności językowych.

Osobnicze różnice rozwojowe mogą spowodować przesunięcia w przebiegu poszczególnych etapów uczenia się języka. Tempo rozwoju zależy bowiem od wielu czynników, m.in.: aktywności dziecka, ilości i jakości odbieranych bodźców, wrodzonych zdolności czy udziału otoczenia.

Poradnik zawiera propozycje zabaw rozwijających (na poszczególnych etapach) język dziecka. Książka pokazuje, w jaki sposób należy rozmawiać, słuchać, motywować do mówienia i myślenia, które jest nieodłącznie związane z językiem. Służyć ma jako inspiracja dla rodziców i opiekunów w kreowaniu własnych pomysłów adekwatnych do poziomu rozwoju konkretnego dziecka.