Anna Bukowska – dr nauk o kulturze fizycznej, magister fizjoterapii, certyfikowany muzykoterapeuta, specjalista w zakresie metody Neurologic Music Therapy (NMT). Adiunkt w Katedrze Terapii Zajęciowej Wydziału Rehabilitacji Ruchowej AWF w Krakowie. Stypendystka projektu „Doskonalenie potencjału dydaktyczno-naukowego w zakresie terapii zajęciowej kluczem do rozwoju uczelni wyższych”. Nauczyciel akademicki w zakresie terapii zajęciowej w neurologii, terapii zajęciowej w geriatrii, fizjoterapii w geriatrii, gerontologii, muzykoterapii oraz wybranych metod terapeutycznych. Autorka i recenzentka publikacji naukowych oraz współautorka podręczników z zakresu terapii zajęciowej i muzykoterapii. Regularnie uczestniczy w międzynarodowych konferencjach, na których prezentuje wyniki własnych badań w kraju i za granicą. Członek Polskiego Stowarzyszenia Terapii Zajęciowej oraz Polskiego Stowarzyszenia Muzykoterapeutów. Prowadzi fizjoterapię i muzykoterapię z pacjentami neurologicznymi oraz osobami starszymi.

Katarzyna Filar-Mierzwa – dr nauk o kulturze fizycznej, magister fizjoterapii, instruktor sportu w tańcu sportowym, instruktor fitness, instruktor sportu w gimnastyce artystycznej. Adiunkt w Katedrze Terapii Zajęciowej Wydziału Rehabilitacji Ruchowej AWF w Krakowie. Nauczyciel akademicki w zakresie terapii zajęciowej i fizjoterapii w geriatrii, choreoterapii i muzykoterapii. Autorka publikacji naukowych oraz współautorka podręczników z zakresu fizjoterapii, terapii zajęciowej i terapii tańcem. Członek Polskiego Stowarzyszenia Terapii Zajęciowej. Regularnie uczestniczy w międzynarodowych konferencjach, na których prezentuje wyniki własnych badań w kraju i za granicą. Uczestniczka licznych szkoleń tanecznych z udziałem najlepszych krajowych i zagranicznych trenerów tańca i terapeutów z zakresu choreoterapii. Posiada najwyższą międzynarodową klasę taneczną S w tańcu towarzyskim, w stylach standardowym i latynoamerykańskim. Prowadzi terapię tańcem z osobami starszymi.

© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2018

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Jacek Lewandowski

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor merytoryczny: Beata Tarnowska

Producent: Anna Paziewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Małgorzata Smogorzewska

Ilustracja na okładce: Wavebreakmedia Ltd/Dreamstime

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Kamil Raczyński / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-200-5588-7

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Przedmowa

We współczesnym świecie, szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych, obserwuje się w ostatnich latach proces starzenia się społeczeństw. Jest to spowodowane wieloma czynnikami, m.in. wydłużaniem się średniego czasu życia, postępem medycyny, podniesieniem się ekonomicznego poziomu życia czy spadkiem przyrostu naturalnego. Zwiększanie się liczby osób starszych powoduje zaburzenia nie tylko krzywych rozkładu demograficznego poszczególnych społeczeństw, ale również wymusza zmiany w szeroko rozumianej opiece medycznej oraz znaczące nakłady finansowe na utrzymanie osób w wieku poprodukcyjnym.

Proces starzenia się to nie tylko szereg zmian fizjologicznych związanych ze „zużywaniem się” organizmu, ale również etap życia, w którym pojawia się coraz więcej schorzeń, zarówno dotyczących sfery fizycznej, jak i psychicznej. Utrzymanie seniora w jak najlepszej kondycji jest podstawowym zadaniem każdego specjalisty pracującego z takimi osobami, gdyż poprawia to nie tylko jakość życia samego pacjenta, lecz także pozytywnie wpływa na jego otoczenie oraz obniża nakłady finansowe przeznaczone na długotrwałe leczenie.

Wzrost liczby osób starszych powoduje, iż coraz więcej specjalistów z różnych dziedzin medycznych pracuje lub będzie pracowało z pacjentami geriatrycznymi. Nadrzędnymi celami opieki geriatrycznej są – oprócz utrzymania jak najlepszego zdrowia podopiecznych – zwiększenie ich samodzielności w życiu codziennym, poprawa jakości życia oraz zapobieganie wykluczeniom społecznym.

Oprócz fachowej opieki personelu medycznego bardzo istotne jest rozumienie procesu starzenia się przez same osoby starsze. Powinny mieć one możliwość aktywnego uczestniczenia we własnym procesie leczenia i współdecydowania podczas wdrażania rozwiązań terapeutycznych. Bardzo ważne jest także, aby osoby starsze w jak największym stopniu mogły kontynuować zalecane techniki czy metody terapeutyczne we własnym zakresie, gdyż takie postępowanie znakomicie uzupełnia wszelkie sesje odbywane pod okiem specjalisty.

Poradnik Sprawny Senior. Jak być aktywnym mimo problemów zdrowotnych został przygotowany przez pracownice Katedry Terapii Zajęciowej Wydziału Rehabilitacji Ruchowej AWF w Krakowie, które w swoje pracy naukowej nie tylko zajmują się problematyką terapii zajęciowej w geriatrii, lecz także – jako fizjoterapeutki – pracują z osobami w starszym wieku, będącymi w różnej kondycji psychofizycznej. Poradnik jest kompleksowym opracowaniem, które doskonale sprawdzi się jako pomoc dla seniorów i ich opiekunów oraz jako podręcznik dla wszystkich członków zespołu interdyscyplinarnego, a także studentów, szczególnie fizjoterapii i terapii zajęciowej. Zaletami książki są bez wątpienia: logiczny układ treści, teoretyczne wprowadzenie w zagadnienia procesu starzenia się, duża ilość praktycznych porad oraz rycin pomagających przyswoić opisywane zagadnienia, a także zwrócenie uwagi na choreo- i muzykoterapię, które są nie tylko skutecznymi, lecz również często najatrakcyjniejszymi formami terapeutycznymi dla osób starszych.

W mojej opinii poradnik spełnia swoje zadania edukacyjne, gdyż w sposób kompleksowy, jasny i przystępny zapoznaje czytelnika z problematyką procesu starzenia się oraz promuje praktyczne sposoby na radzenie sobie z niedogodnościami tego okresu życia.

dr hab. Aneta Bac

Spis treści

Słowo od Autorek

1. Na czym polega proces starzenia się?

2. Wpływ sprawności fizycznej na codzienne funkcjonowanie seniorów

3. Wpływ sprawności umysłowej na codzienne funkcjonowanie seniorów

4. Wpływ chorób neurologicznych, kardiologicznych i urologicznych na sprawność ruchową i poznawczą osób starszych

4.1. Choroby neurologiczne wieku starszego

4.1.1. Udary mózgu

4.1.2. Choroba Parkinsona

4.1.3. Choroba Alzheimera

4.1.4. Inne zespoły otępienne

4.1.5. Spadek sprawności ruchowej

4.1.6. Spadek sprawności poznawczej

4.2. Choroby kardiologiczne wieku starszego

4.2.1. Nadciśnienie tętnicze

4.2.2. Choroba niedokrwienna serca

4.2.3. Przewlekła niewydolność serca

4.2.4. Spadek sprawności ruchowej

4.2.5. Spadek sprawności poznawczej

4.3. Choroby urologiczne wieku starszego

4.3.1. Nietrzymanie moczu

4.3.2. Zakażenia układu moczowego

4.3.3. Spadek sprawności ruchowej

4.3.4. Spadek sprawności poznawczej

5. Wspomaganie sprawności fizycznej – porady praktyczne

5.1. Ćwiczenia chodu i równowagi

5.1.1. Ćwiczenia siłowe dolnej części ciała

5.1.2. Ćwiczenia rozciągające kończyn dolnych

5.1.3. Ćwiczenia wytrzymałościowe

5.1.4. Ćwiczenia równoważne

5.2. Ćwiczenia codziennych czynności

5.2.1. Ćwiczenia siłowe górnej części ciała

5.2.2. Ćwiczenia rozciągające górnej części ciała

5.2.3. Ćwiczenia równoważno-rozciągające

5.3. Ćwiczenia ruchów precyzyjnych

6. Wspomaganie sprawności umysłowej – porady praktyczne

6.1. Ćwiczenia procesów myślowych

6.2. Ćwiczenia pamięci

6.3. Ćwiczenia uwagi

6.4. Ćwiczenia orientacji

6.5. Ćwiczenia funkcji wykonawczych

7. Taniec sposobem na usprawnianie osób starszych

7.1. Ćwiczenia nawyku prawidłowej postawy

7.2. Funkcje terapeutyczne tańca

8. Muzyka sposobem na usprawnianie osób starszych

9. Adaptacje i porady ułatwiające samodzielne funkcjonowanie ruchowe i poznawcze seniorów

9.1. Wspomaganie wzroku

9.2. Oświetlenie

9.3. Ułatwianie prac domowych

9.4. Samodzielne spożywanie posiłków

9.5. Korzystanie z komunikacji i samochodu

9.6. Samodzielne zakupy

9.7. Zażywanie leków

9.8. Płatności

9.9. Transfery

9.10. Bezpieczny chód

9.11. Oznaczanie otoczenia

9.12. Trening wydolności i wytrzymałości

9.13. Relaksacja i oddychanie

9.14. Postępowanie przy nietrzymaniu moczu

9.15. Adaptacje w celu poprawy funkcji poznawczych

9.16. Lokalizowanie osoby starszej

10. Podsumowanie

Piśmiennictwo

Słowo od Autorek

Z ogromną przyjemnością oddajemy w ręce czytelników poradnik zatytułowany Sprawny Senior. Jak być aktywnym mimo problemów zdrowotnych. Jest on skierowany przede wszystkim do seniorów, którzy mimo problemów zdrowotnych związanych z procesem starzenia się, chcą utrzymać optymalną sprawność fizyczną i umysłową. Do lektury poradnika zapraszamy również rodziny, opiekunów osób starszych oraz terapeutów zajęciowych i fizjoterapeutów. W części pierwszej omówiony został proces starzenia się. Wyróżniono szczególnie te zmiany, które wpływają na sprawność ruchową oraz umysłową osób starszych. W kolejnym rozdziale scharakteryzowane zostały najczęstsze neurologiczne, kardiologiczne i urologiczne schorzenia wieku starszego, ze szczególnym uwzględnieniem ich wpływu na sprawność fizyczną i poznawczą seniorów. Dwie następne części poradnika koncentrują się na tym, jak sprawność ruchowa oraz umysłowa osób starszych przekładają się na samodzielne radzenie sobie z zadaniami życia codziennego. Zasadniczą część publikacji stanowią dwa rozdziały zawierające praktyczne porady i wskazówki wspomagające sprawność funkcjonalną. W pierwszym z nich znajdują się przykłady ćwiczeń ruchowych dotyczących chodu, równowagi, wytrzymałości czy elastyczności, które można trenować w trakcie wykonywania podstawowych codziennych czynności. W drugim rozdziale zamieszczono przykłady ćwiczeń wspomagających sprawność umysłową, czyli pamięć, uwagę, orientację i planowanie. Kolejny rozdział zawiera przykłady kroków tanecznych wraz z informacjami o wpływie tańca na sprawność fizyczną i poznawczą, gdyż ta forma usprawniania cieszy się sporym zainteresowaniem seniorów. Dalej opisane zostały możliwości wykorzystania muzyki w celu poprawy funkcji umysłowych oraz wspierania aktywności fizycznej osób starszych. W części zamykającej publikację można odnaleźć praktyczne wskazówki dotyczące modyfikacji najbliższego otoczenia, które mogą wpłynąć na lepsze funkcjonowanie ruchowe i poznawcze seniorów. Nawet proste adaptacje mieszkania czy wykorzystanie drobnych pomocy pozwolą na utrzymanie optymalnej sprawności ruchowej i poznawczej, mimo skutków najczęstszych chorób wieku starszego. Mamy nadzieję, że poradnik dostarczy cennych i użytecznych informacji o tym, w jaki sposób wspierać seniorów w ich codziennym funkcjonowaniu.

Autorki