© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2017

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: dr hab. n. hum. Maria Kózka, prof. UJ

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Beata Cynkier

Producent: Magdalena Preder, Monika Walczak

Projekt okładki, stron tytułowych i wnętrza: Kalina Możdżyńska | worksbyKalina.com

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-200-5447-7

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

www.nursing.com.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

AUTORZY

Dr n. med., mgr piel. Anna Aftyka Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Intensywnej Opieki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Bożena Baczewska Katedra Interny z Zakładem Pielęgniarstwa Internistycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Anna Bednarek Katedra i Zakład Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr poł. Agnieszka Bień Zakład Podstaw Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Iwona Bodys-Cupak Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Mgr piel. Magdalena Brodowicz-Król Katedra i Zakład Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. o zdr., mgr piel. Jolanta Celej-Szuster Katedra i Zakład Pielęgniarstwa Neurologicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. przyr., mgr piel. Wiesława Ciechaniewicz Zakład Podstaw Pielęgniarstwa i Dydaktyki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Katarzyna Cierzniakowska Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego i Leczenia Ran Przewlekłych, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med., mgr piel. Edyta K. Cudak Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Intensywnej Opieki, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

Dr n. med., mgr piel. Alina Deluga Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. hum., mgr piel. Beata Dobrowolska Zakład Podstaw Pielęgniarstwa i Dydaktyki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Edyta Gałęziowska Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Aleksandra Gaworska-Krzemińska Zakład Zarządzania w Pielęgniarstwie, Wydział Nauk o Zdrowiu z Oddziałem Pielęgniarstwa i Instytutem Medycyny Morskiej i Tropikalnej, Gdański Uniwersytet Medyczny

Dr n. med., mgr piel. Mariola Głowacka Zakład Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Agnieszka Gniadek Zakład Zarządzania Pielęgniarstwem i Pielęgniarstwa Epidemiologicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr n. przyr., mgr piel. Jolanta Górajek-Jóźwik Emerytowany nauczyciel akademicki, Zakład Podstaw Pielęgniarstwa i Dydaktyki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. med., mgr piel. Krystyna Górna Katedra Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Elżbieta Grochans Zakład Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Dr n. med., mgr piel. Beata Haor Zakład Pielęgniarstwa Neurologicznego i Neurochirurgicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu; Instytut Nauk o Zdrowiu, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa we Włocławku

Dr hab. n. o zdr., dr n. hum., mgr psych. Ewa Humeniuk Zakład Patologii i Rehabilitacji Mowy, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Grażyna Iwanowicz-Palus Zakład Podstaw Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. med., mgr piel. Krystyna Jaracz Zakład Pielęgniarstwa Neurologicznego i Psychiatrycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

Dr n. med., mgr piel. Hanna Kachaniuk Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Alicja Kamińska Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Prof. dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr poł. Beata Karakiewicz Katedra i Zakład Zdrowia Publicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Dr n. o zdr., mgr piel. Dorota Kilańska Zakład Pielęgniarstwa Społecznego i Zarządzania w Pielęgniarstwie, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med., mgr piel. Katarzyna Kocka Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Beata Kropornicka Katedra Interny z Zakładem Pielęgniarstwa Internistycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. dr hab. n. med., mgr piel. Teresa B. Kulik Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Barbara Lelonek Pracownia Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Jolanta Lewko Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Dr n. med., mgr piel. Regina Lorencowicz Katedra i Zakład Pielęgniarstwa Neurologicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Marta Łuczyk Zakład Onkologii, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Robert Łuczyk Katedra Interny z Zakładem Pielęgniarstwa Internistycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Anna Majda Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Ludmiła Marcinowicz Zakład Podstawowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Dr n. med., mgr piel. Małgorzata Marć Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Wydział Medyczny, Uniwersytet Rzeszowski

Dr n. med., mgr piel. Edyta Naszydłowska Zakład Profilaktyki Społecznej, Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr hab. n. o zdr., dr n. hum., mgr psych. Antoni Niedzielski Pracownia Psychologii, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Mgr piel. Bożena Nowaczyk Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Intensywnej Opieki, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu

Dr hab. n. hum., mgr piel., prof. nadzw. Grażyna Nowak-Starz Zakład Badań Wieku Rozwojowego, Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr n. med., mgr piel. Elżbieta Nowicka Katedra Interny z Zakładem Pielęgniarstwa Internistycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. o zdr., mgr piel. Grzegorz Nowicki Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Anna Pacian Katedra Zdrowia Publicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. zw. dr hab. n. hum., mgr psych. Maria Pąchalska Katedra Neuropsychologii, Wydział Psychologii i Nauk o Rodzinie, Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Mgr piel. Honorata Piasecka Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Lucyna Płaszewska-Żywko Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr hab. n. hum., mgr psych. Zygmunt Pucko Zakład Pedagogiki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr n. med., mgr piel. Renata Rabiasz Instytut Zdrowia i Gospodarki, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Pigonia w Krośnie

Dr n. med., mgr piel. Agata Reczek Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego i Środowiskowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel., prof. nadzw. Joanna Rosińczuk Zakład Chorób Układu Nerwowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Dr n. hum., mgr piel. Julia Sawicka Zakład Medycyny Klinicznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Dr n. med., mgr piel. Renata Stępień Zakład Onkologii i Pielęgniarstwa Onkologicznego, Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr n. med., mgr piel. Zdzisława Szadowska-Szlachetka Zakład Onkologii, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. dr hab. n. med., mgr piel. Maria T. Szewczyk Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego i Leczenia Ran Przewlekłych, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med., mgr piel. Lucyna Ścisło Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Barbara Ślusarska Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med., mgr piel. Alina Trojanowska Katedra i Zakład Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel., prof. nadzw. Izabella Uchmanowicz Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Katarzyna Van Damme-Ostapowicz Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Prof. zw. dr hab. n. med., mgr piel. Irena Wrońska Katedra Rozwoju Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. hum., mgr piel. Kazimiera Zahradniczek Emerytowany nauczyciel akademicki, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr n. med., mgr piel. Joanna Zalewska-Puchała Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

Dr hab. n. o zdr., dr n. med., mgr piel. Danuta Zarzycka Katedra i Zakład Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr hab. n. hum., mgr ped. Bożena Zboina Katedra Pielęgniarstwa, Wyższa Szkoła Biznesu i Przedsiębiorczości w Ostrowcu Świętokrzyskim

Dr n. med., mgr piel. Ewa Ziarko Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

WSTĘP

Szanowny Czytelniku!

Oddajemy do Twojej dyspozycji opracowanie podstawowe w zakresie pielęgniarstwa mające na celu kształtowanie zawodowych kompetencji poznawczych, interpersonalnych i etyczno-moralnych, abyś mógł reagować profesjonalnie, odpowiedzialnie i z entuzjazmem na codzienne problemy Twoich pacjentów. „Podstawy pielęgniarstwa. Założenia koncepcyjno-empiryczne opieki pielęgniarskiej” to kompletny przewodnik po fundamentalnych założeniach holistycznego pielęgniarstwa zorientowanego na osobę pacjenta. Opracowanie jest konsekwencją integracji wiedzy i doświadczeń redaktorów naukowych i autorów, ale także uwzględnia poglądy szerokich gremiów studentów, pielęgniarek, położnych i nauczycieli akademickich, którzy dzielili się swoimi opiniami, korzystając z wcześniejszego podręcznika pt. „Podstawy pielęgniarstwa”. Rozwój i pełniejsze rozumienie bazowego pielęgniarstwa w rodzimym opracowaniu stanowią przesłankę do ukazania treści, które są znakomitym fundamentem teorii, praktyki i badań empirycznych. Autorzy poszczególnych rozdziałów wywodzą się ze środowisk akademickich większości uniwersytetów medycznych w Polsce, co pozwala na zapewnienie najwyższego, ponadośrodkowego poziomu merytorycznego opracowania.

Podręcznik składa się z sześciu odrębnych części tematycznych, w których zawarte są przystępnie sformułowane, uporządkowane logicznie i wzbogacone licznymi tabelami i schematami treści, gwarantujące Czytelnikowi łatwość ich przyswojenia.

W części pierwszej – wprowadzającej – na uwagę zasługuje podjęta próba systematyki pojęć w pielęgniarstwie i odrębności kulturowych w opiece zdrowotnej.

Nowe ujęcie koncepcji opieki zindywidualizowanej (procesu pielęgnowania), z wyodrębnieniem kolejnego etapu diagnozowania, i zastosowanie terminologii International Council for Nurses (ICNP® – International Classification for Nursing Practice) oraz American Nurses Association (NANDA-I – North American Nursing Diagnosis Association, NOC – Nursing Outcomes Classification, NIC – Nursing Interventions Classification) w tym nowatorskim ujęciu zaprezentowano w części drugiej opracowania.

Opieka pielęgniarska to swoista relacja między pacjentem a pielęgniarką, realizującymi określone role i funkcje, co scharakteryzowano w części trzeciej. Wartością tego fragmentu jest zwrócenie uwagi na samą relację między pielęgniarką a pacjentem, jej dynamikę i najistotniejsze uwarunkowania, jak również najnowsze rozwiązania technologiczne.

W części czwartej hierarchiczne prezentowanie informacji, jako oczywiste nawiązanie do dobrych praktyk dydaktycznych, zmierza do przybliżenia warunków świadczenia opieki, z określeniem szczególnego miejsca dla warunków domowych, co nie występowało we wcześniejszych podobnych opracowaniach.

Zakres i charakter opieki pielęgniarskiej w wybranych stanach pacjenta przedstawiono w części piątej, uwzględniając człowieka zdrowego, chorego, zagrożonego chorobą, nieprzytomnego i umierającego, dziecko, dorosłego i osobę starszą, ze szczególną reprezentacją mającą odzwierciedlenie w statystykach epidemiologiczno-demograficznych.

W ostatniej części książki Czytelnik będzie mógł się zapoznać z podstawami planowania opieki pielęgniarskiej opartej na dowodach naukowych w wybranych diagnozach pielęgniarskich jako oczywisty sposób odwoływania się w praktyce świadczenia profesjonalnej i wysokiej jakości opieki, która stanowić będzie niezastąpione źródło satysfakcji pacjenta.

Lektura opracowania przygotowuje do osiągnięcia sukcesu w zawodzie pielęgniarki, zapewniając solidne podstawy krytycznego myślenia, dokonywania słusznych wyborów w opiece na podstawie praktyki opartej na dowodach, teorii pielęgniarstwa i bezpiecznej opieki klinicznej na każdym stanowisku pracy. Wytyczne opieki pielęgniarskiej przedstawiono krok po kroku, odnosząc je do opisu sytuacji zdrowotnej pacjenta i porządkując treści w powtarzalnych schematach analizy postępowania pielęgniarskiego, co pokazuje, jak zastosować koncepcje w praktyce pielęgniarskiej.

Zgodnie z ogólnoświatowymi tendencjami zmian w edukacji pracowników ochrony zdrowia, podjęto próbę opracowania treści według założeń QSEN (Quality and Safety Education for Nurses) pozwalających na kształtowanie kompetencji jakości i bezpieczeństwa opieki, również na podstawie sytuacji idiograficznych osób, które dodatkowo mogą stanowić zarys opisów sytuacji dydaktycznych w kształceniu z wykorzystaniem symulacji wysokiej wierności.

Kompetencja jakości i bezpieczeństwa w opiece bazuje na strukturze preferowanej w Krajowych Ramach Kwalifikacji opisywanej poprzez wiedzę, umiejętności i kompetencje społeczne/postawy (tzw. KSAs – Know, Skills and Attitude). Obszar złożonej kompetencji QSEN oparty jest na modelu i zawiera kilka wymiarów funkcjonalnych. W wymiarze postępowania zawodowego – Pacjent w Centrum Opieki (Patient-Centered Care) osoba pacjenta odgrywa rolę źródła kontroli i partnera w dostarczaniu pełnej współczucia oraz skoordynowanej opieki opartej na szacunku dla preferencji chorego, wartości i potrzeb. W wymiarze pracy zespołowej i współpracy podkreślono wartość skutecznego funkcjonowania w ramach zespołów pielęgniarskich i wspieranie otwartej komunikacji międzyzawodowej, a także wzajemnego szacunku i wspólnego podejmowania decyzji w celu osiągnięcia wysokiej jakości opieki nad pacjentem. Natomiast wymiar praktyki opartej na dowodach (Evidence-Based Practice) polega na integracji wyspecjalizowanej, najlepszej, aktualnej wiedzy klinicznej popartej dowodami bazującymi na badaniach oraz preferencji pacjenta, jego rodziny z dążeniem do uzyskania wartości dostarczenia optymalnej opieki zdrowotnej (The Future of Nursing Leading Change Advancing Health, 2010). W ramach wymiaru informacyjnego zaproponowano rozwijanie i wzywanie do korzystania w komunikacji z informacji i technologii, zarządzania wiedzą, wyeliminowania błędów oraz wsparcia w podejmowaniu decyzji.

Rozwój QSEN zapewnia uznanie kultury bezpieczeństwa i minimalizacji ryzyka szkody dla pacjentów wynikającej z błędów – zarówno dzięki skuteczności systemu edukacji i ochrony zdrowia, jak i indywidualnych wyników działania. W książce wspieranie rozwoju kompetencji QSEN zaplanowano poprzez zdefiniowanie odnoszonych do opisu sytuacji pytań dydaktycznych – Czytelnik, poszukujący na nie odpowiedzi, musi pokonać etapy ćwiczenia myślenia krytycznego.

Wśród walorów poznawczo-dydaktycznych książki trudno nie dostrzec obszernego słowniczka pojęć umieszczonego na końcu opracowania i zestawu pytań utrwalająco-sprawdzających, które zapewnią samodzielną możliwość kompleksowego studiowania materiału zawartego na jej stronach.

Proponowana książka przez dobór innowacyjnych treści i formę ich przekazu, umocniona spójną koncepcją i trudem pracy autorów, jest jedynym polskojęzycznym opracowaniem, które pomaga rozwijać zrozumienie i rozumowanie kliniczne, co jest niezbędne do tego, aby zapewnić doskonałą opiekę nad pacjentem.

Lublin, czerwiec 2017 r.

Danuta Zarzycka

Barbara Ślusarska

WPROWADZENIE DO PIELĘGNIARSTWA

1. PIELĘGNIARSTWO
Danuta Zarzycka, Irena Wrońska

Po zapoznaniu się z treściami zawartymi w rozdziale będziesz mógł/mogła:

• opisać naturę pielęgniarstwa,

• scharakteryzować złożoność pielęgniarstwa,

• wyjaśnić cele pielęgniarstwa zmierzające do umacniania zdrowia i poprawy jakości życia pojedynczych osób i całego społeczeństwa,

• dyskutować o statusie pielęgniarstwa jako profesji.

SŁOWA KLUCZOWE: pielęgniarstwo, natura pielęgniarstwa, cele pielęgniarstwa, pielęgniarstwo zawód, pielęgniarstwo sztuka, pielęgniarstwo nauka, pielęgniarstwo profesja

Poznanie praktyki i zespołu wartości z obszaru pielęgniarstwa stanowi istotną motywację dla wielu studentów rozpoczynających edukację na tym kierunku, codzienna trudna praca pielęgniarek w szpitalu, nieustające wysiłki organizacyjne i badawcze osób pracujących na uniwersytetach czy zarządzających zasobami kadr pielęgniarskich. Pielęgniarstwo jest złożonym obszarem wpisującym się w różnorodne sfery życia społecznego i trudno podać jego jednoznaczne określenie. Pielęgniarstwo jest zarówno praktyką opartą na wiedzy naukowej, dążącą do profesjonalizacji, jak i sztuką. Ze względu na swoją opiekuńczą naturę zaliczane jest do grupy zawodów opiekuńczych, natomiast ze względu na cel działań w odniesieniu do podmiotu opieki – zdrowie i zarazem przedmiot badań – należy do grupy nauk o zdrowiu. Biorąc po uwagę dominujące w wykonywaniu zawodu czynności instrumentalne, ma charakter praktyczny. Pielęgniarstwo należy uznać za naukę praktyczną również dlatego, że wykorzystuje twierdzenia i prawidłowości naukowe zawarte w teoriach na rzecz sprawowania opieki. W pielęgniarstwie można wskazać desygnaty istotnościowe nauki praktycznej, tj.: opis istniejącego stanu rzeczy wraz z jego oceną, opis i ocenę skutków zamierzonych, opis i ocenę proponowanych projektów, ocenę opłacalności zmiany istniejącego stanu rzeczy oraz opis i ocenę zrealizowanych działań i ich skutków (Wrońska, 1997). Wskazane etapy postępowania są zbieżne z założeniami procesu pielęgnowania, fundamentalnej metody wykorzystywanej w pielęgniarstwie.

Definiowanie podstawowego pojęcia, jakim jest pielęgniarstwo, wymaga przeglądu określeń, sformułowanych przez organizacje pielęgniarskie o zasięgu ponadnarodowym.

Według World Health Organization (WHO, Światowa Organizacja Zdrowia) (2016) pielęgniarstwo definiowane jest w ujęciu głównie treściowym, obejmuje samodzielną i zespołową opieką osoby w każdym wieku, rodziny, grupy i społeczności, chorych i zdrowych będących w różnych środowiskach. Pielęgniarstwo we współczesnym definiowaniu to przede wszystkim promocja zdrowia, zapobieganie chorobom, a dopiero na kolejnych miejscach znajdują się aspekty działalności poświęconej opiece nad chorymi, niepełnosprawnymi i umierającymi, co ukierunkowuje priorytety pielęgniarstwa (http://www.who.int/topics/nursing/en/).

International Council of Nurses (ICN, Międzynarodowa Rada Pielęgniarek) (2015) dodatkowo wskazuje na obszary inwestowania współczesnego pielęgniarstwa, którym jest rzecznictwo w sprawach wspierania pacjenta/opieki zdrowotnej, promowania bezpiecznego środowiska, badań naukowych, udziału w kształtowaniu polityki zdrowotnej oraz zdrowia pacjenta i zarządzania systemami opieki zdrowotnej, jak też edukacji pielęgniarek (http://www.icn.ch/who-we-are/icn-definition-of-nursing/).

Natomiast American Nurses Association (ANA, Stowarzyszenie Pielęgniarek Amerykańskich) (2014) określa pielęgniarstwo jako zapewniające ochronę, promocję i optymalizację zdrowia i zdolności osoby, profilaktykę chorób i urazów, ułatwienie w przywracaniu zdrowia, łagodzenie cierpienia dzięki diagnostyce i leczeniu reakcji człowieka oraz wsparcie osób indywidualnych, rodzin, grup, społeczności i populacji będących pod opieką. Definicja ta zawiera wyraźne wskazanie na cel pielęgniarstwa, jakim jest optymalizacja zdrowia, czego nie ujmowały w takiej zindywidualizowanej formie żadne wcześniejsze określenia. Ponadto w definiowaniu pielęgniarstwa przez pielęgniarki amerykańskie wskazuje się na zdolności pacjenta będące nawiązaniem do samodzielności w opiece nad zdrowiem oraz uwzględnienie profilaktyki urazów, ułatwienia w przywracaniu zdrowia i łagodzenia cierpienia jako przejawów współczesnego pielęgniarstwa wychodzącego naprzeciw dominującym problemom społecznym. W przytoczonej definicji pielęgniarstwa wskazano zarys rozpoznania pielęgniarskiego – reakcja człowieka oraz aspekty opieki, w ramach których realizowane jest pielęgniarstwo, oprócz ochrony, promocji, profilaktyki to także diagnostyka i leczenie (http://www.nursingworld.org/EspeciallyForYou/What-is-Nursing). Uzupełnieniem definicji pielęgniarstwa ANA jest charakterystyka kontekstu społeczno-kulturowego pielęgniarstwa, podstaw wiedzy dla praktyki pielęgniarskiej, zakresu praktyki pielęgniarskiej, standardów profesjonalnej praktyki pielęgniarskiej oraz regulacji zawodowych pielęgniarstwa.

Siedem istotnych cech profesjonalnego pielęgniarstwa zostało zidentyfikowanych w definicji pielęgniarstwa (ANA, 2010):

1. Świadczenia opiekuńcze, które ułatwiają pacjentowi powrót do zdrowia.

2. Zwrócenie uwagi na zakres ludzkich doświadczeń i reakcji w zdrowiu i chorobie warunkowanych wpływami środowisk fizycznych i społecznych.

3. Integracja danych z oceny i z wiedzy pochodzącej ze zrozumienia wartości pacjenta i/lub grupy.

4. Zastosowanie wiedzy naukowej w procesie diagnostyki i leczenia poprzez stosowanie metod krytycznego myślenia.

5. Rozwój zaawansowanej profesjonalnej wiedzy zawodowej poprzez badania naukowe.

6. Wpływ na politykę zdrowotną państwa w celu promowania sprawiedliwości społecznej i zdrowotnej.

7. Zapewnienie bezpieczeństwa pacjenta, jakości opieki i praktyki pielęgniarskiej opartej na dowodach naukowych.

W mającej swoją rangę merytoryczną Encyklopedii Britannica pod hasłem „pielęgniarstwo” czytamy, że jest to zawód, który przejmuje odpowiedzialność w zakresie uprawnień pielęgniarek za wspieranie zdrowia oraz ciągłą opiekę nad chorymi, rannymi, niepełnosprawnymi i umierającymi („Encyclopaedia Britannica”, 2016).

Analizując polskie źródła, nie sposób pominąć definicji pielęgniarstwa zamieszczonej w jednej z najstarszych „Encyklopedii dla pielęgniarek” pod red. Bogusza, autorstwa Poznańskiej, w której zapisano, że pielęgniarstwo jest terminem stosowanym do określenia różnego rodzaju zadań i działań zawodowych oraz sztuki, wiedzy i nauki z tą działalnością związanych. W dalszej części definicji autorka podkreśla miejsce, jakie zajmuje w pielęgniarstwie kształcenie i doskonalenie, system organizacji opieki pielęgniarskiej będącej częścią służby zdrowia. Takie definiowanie pielęgniarstwa odsłania dość wyraźnie jego wielowymiarowość – praktyka, kształcenie, sztuka, nauka (Poznańska, 1982).

Natomiast w „Encyklopedii dla pielęgniarek i położnych” pod red. Widomskiej-Czekajskiej i Górajek-Jóźwik w definiowaniu pielęgniarstwa o potrójnym znaczeniu, oprócz znanych wymiarów, zawodowego i młodej dyscypliny naukowej, autorka definicji Górajek-Jóźwik wyodrębnia przedmiot wykładany w szkołach pielęgniarskich, będący desygnatem edukacji pielęgniarskiej (Widomska-Czekajska, Górajek-Jóźwik, 2010).

W rodzimym wyznaczaniu istoty pielęgniarstwa jednym z najbardziej charakterystycznych aspektów jest dostrzeganie w pielęgniarstwie atrybutów humanistycznej dyscypliny stosowanej, która dąży do osiągnięcia przez człowieka dobrostanu dzięki stosowaniu naukowej wiedzy i docenianiu wartości opiekuńczych relacji pielęgniarka – podmiot opieki (jednostka, rodzina, społeczność, osoba zdrowa, osoba chora) (Lenartowicz, Kózka, 2010).

Ciekawe i globalne spojrzenie na pielęgniarstwo przedstawiła Wrońska, pisząc, że jest to dziedzina oparta na myśli teoretyczno-naukowej zebranej w teoriach pielęgniarstwa, która wszechstronnie wyjaśnia istotę opieki pielęgniarskiej, w tym działań pielęgniarskich oraz roli pielęgniarki. Można więc uznać pielęgniarstwo ze względu na przedmiot dociekań empirycznych za dziedzinę obejmującą wiedzę o praktyce pielęgniarskiej. Pielęgniarstwo posiadające znamiona nauki praktycznej dotyczącej osoby człowieka ma swoje ugruntowanie w wiedzy teoretycznej nauk biologicznych (np.: anatomia, fizjologia, patologia), ale również humanistycznych (np.: socjologia, psychologia, filozofia, etyka) (Wrońska, 1997).

Centralnym punktem we wszystkich definicjach pielęgniarstwa jest osoba pacjenta otrzymująca opiekę. Opieka ta, określana przymiotnikiem „pielęgniarska”, uwzględnia wielowymiarowość osoby pacjenta.

Z perspektywy funkcjonowania społeczeństwa najważniejsze jest rozumienie pielęgniarstwa w wymiarze działalności praktycznej, zindywidualizowanej, traktowanej jako sztuka odwołująca się do wartości etyczno-moralnych. Natomiast z perspektywy pielęgniarstwa i jego rozwoju wyodrębnia się dwa kolejne jego wymiary: kształcenia i naukowy.

Opieka pielęgniarska obejmuje szeroki zakres działań, począwszy od przeprowadzania skomplikowanych procedur technicznych, aż do tak pozornie prostego zachowania, jak trzymanie za rękę. Pielęgniarstwo to połączenie nauki i sztuki. Nauka o pielęgniarstwie jest bazą wiedzy o opiece, a sztuką wykwalifikowanych pielęgniarek jest zastosowanie tej wiedzy, aby pomóc innym osiągnąć maksymalny poziom zdrowia i jakości życia (Taylor i wsp., 2015).

Pielęgniarstwo, aby spełniało zmieniające się oczekiwania społeczne definiowane poprzez regulacje formalno-prawne, musi zmierzać do zmian praktyki pielęgniarskiej, a praktyka pielęgniarska powinna indukować kierunki badań, jak też wpływać na podejmowanie w praktyce decyzji popartych wynikami tych badań naukowych (patrz: rozdział 7).

1.1. NATURA I CELE PIELĘGNIARSTWA

Natura pielęgniarstwa, najogólniej ujmując, stanowi sedno rozumienia pielęgniarstwa w obrębie którego można wyróżnić opiekuńczość, troskliwość i empatię. Podstawowe elementy natury pielęgniarstwa zostaną przedstawione w systematycznym ujęciu w kolejnych rozdziałach opracowania (patrz: rozdział 2).

Jedna ze starszych polskich definicji pielęgniarstwa autorstwa Radlińskiej zwraca uwagę na służbę jako desygnat relacji pielęgniarki z pacjentem.

Pielęgniarstwo rozwija się równolegle z rozwojem społecznym, co wpływa na postrzeganie jego natury.

Natura pielęgniarstwa bazująca na opiekuńczości, troskliwości i empatii we współczesnym społeczeństwie o wysokim stopniu rozwoju technologicznego, w którym wartością pozytywną jest autonomia, indywidualizm czy konkurencyjność, nie jest atrybutem popularnym. Dlatego też liczne gremia pielęgniarskie podejmują starania w kierunku utrzymania humanistycznej natury pielęgniarstwa z jednoczesnym podejmowaniem wysiłków na rzecz poprawy warunków pracy pielęgniarek.

Dokonując analizy definicji pielęgniarstwa, można zidentyfikować 4 szerokie cele praktyki pielęgniarskiej:

• promocję zdrowia,

• zapobieganie chorobom,

• przywracanie zdrowia/udział w przywracaniu zdrowia,

• pomoc w radzeniu sobie z kalectwem/niepełnosprawnością lub śmiercią.

Aby zrealizować te cele, pielęgniarka wykorzystuje 4 ogólne kompetencje zawodowe: poznawcze, techniczne, interpersonalne i etyczno-prawne.

W dynamicznie rozwijającym się obszarze praktyki pielęgniarskiej kompetencje te zostały szczegółowo zlokalizowane w zakresie zindywidualizowanej opieki skoncentrowanej na pacjencie (PCC – Patient-Centered Care) oraz opieki skoncentrowanej na rodzinie (FCC – Family-Centered Care) (patrz: rozdział 2), w odniesieniu do współpracy, poprawy jakości i bezpieczeństwa opieki, praktyki opartej na krytycznym myśleniu, stosowaniu wyników badań naukowych i informatyki oraz jakości i bezpieczeństwa w edukacji (QSEN – Quality and Safety Education for Nurses) (patrz: tabele podsumowujące w rozdziałach 1–5, nawiązują do sytuacji rzeczywistych, z którymi mogą spotkać się studenci) (Dolansky, Moore, 2013).

Swoistością kompetencji zawodowych pielęgniarek realizowanych w opiece jest pielęgnowanie. Zakres i charakter pielęgnowania zawarty jest w definiowaniu roli i powiązanych z nią funkcji zawodowych (patrz: rozdział 3), w zróżnicowanych warunkach świadczenia opieki pielęgniarskiej (patrz: rozdział 4).

Zdrowie jest istotną częścią każdego z celów pielęgniarstwa. Pielęgniarki realizują cel promowania zdrowia poprzez identyfikowanie, analizowanie i wzmacnianie indywidualnych mocnych stron każdego pacjenta jako składników zapobiegania chorobom, przywracania zdrowia oraz ułatwiania w radzeniu sobie z niepełnosprawnością lub śmiercią.

Działania w ramach promocji zdrowia są motywowane dążeniem do zwiększenia potencjału zdrowotnego i poprawą samopoczucia osób, społeczności. Na zdrowie osób ma wpływ wiele różnych czynników, które wzajemnie powiązane mogą umacniać zdrowie lub zwiększać ryzyko choroby. Czynniki te obejmują dziedziczenie genetyczne, zdolności poznawcze, poziom wykształcenia, pochodzenie etniczne, kulturę, wiek i płeć, poziom rozwoju, styl życia, środowisko oraz status społeczno-ekonomiczny. Poziom zdrowia lub samopoczucia jest także uzależniony od tego, co określa się mianem „świadomości zdrowotnej”. Świadomość zdrowotna (wg U.S. Department of Health and Human Services. Office of Disease Prevention and Health Promotion. Healthy People 2020) jest to zdolność pacjentów do procesów uzyskiwania i zrozumienia informacji potrzebnych do podejmowania odpowiedzialnych decyzji w sprawie zdrowia (patrz: podrozdział 5.1).

Pielęgniarka w ramach realizacji celów: promocja zdrowia i zapobieganie chorobom wykorzystuje samoświadomość pacjenta, świadomość zdrowotną i dostępne zasoby, jednocześnie zapewniając opiekę. Dzięki posiadanej wiedzy i umiejętnościom pielęgniarka, aby zrealizować ten cel, inicjuje następujące czynności:

• ułatwianie pacjentowi podejmowania decyzji dotyczących stylu życia, co jest wyrazem brania przez pacjenta odpowiedzialności za własne zdrowie, a w dłuższym czasie stosowania może poprawić jakość jego życia,

• zwiększanie systematycznie świadomości zdrowotnej pacjenta poprzez pomoc w zrozumieniu, że zdrowie jest czymś więcej niż po prostu brakiem choroby; kształtowanie przekonania, że pewne zachowania i czynniki mogą przyczyniać się do zdrowia lub zmniejszenia ryzyka choroby,

• nauka samoopieki, aby zmaksymalizować osiąganie celów, które są realistyczne, służą jako wzór do naśladowania,

• zachęcanie do promowania zdrowia poprzez zapewnienie informacji i skierowań na przesiewowe badania diagnostyczne.

Przywracanie zdrowia jako cel pielęgniarstwa jest tradycyjnym ujęciem istoty pielęgniarstwa, które koncentruje się na osobie z chorobą i obejmuje okresy od wczesnego wykrycia choroby poprzez leczenie do rehabilitacji i nauczania podczas rekonwalescencji.

Pielęgniarka, posiadając kompetencje zawodowe, w ramach realizacji tego celu podejmuje następujące działania:

• przeprowadzanie ocen, które wykrywają chorobę (np.: pomiar i ocena ciśnienia tętniczego krwi, pomiar i ocena stężenia glukozy we krwi włośniczkowej),

• omawianie pytań i nieprawidłowych wyników oceny pacjenta w zespole innych pracowników ochrony zdrowia,

• zapewnianie bezpośredniej opieki osobie, która jest chora (np.: podawanie leków różnymi drogami zgodnie z posiadanymi uprawnieniami)

• planowanie, nauczanie i prowadzenie rehabilitacji pacjentów (np.: zawał mięśnia sercowego, zapalenie stawów, udar mózgu),

• uczestniczenie w realizacji programów promowania zdrowia i profilaktyki zdrowotnej i terapii (np. ochrony zdrowia psychicznego i programów terapii uzależnień).

Najważniejszymi celami pielęgniarstwa są promocja i przywracanie zdrowia, jednak nie zawsze cele te są możliwe do osiągnięcia. Celem pielęgniarstwa jest również ułatwianie w radzeniu sobie pacjenta z kalectwem/niepełnosprawnością lub śmiercią.

Pielęgniarki, realizując ten cel, podejmują następujące działania skierowane do pacjenta i jego rodziny:

• pomaganie w radzeniu sobie pacjenta i jego rodziny ze zmniejszeniem zdolności do wykonywania czynności dnia codziennego oraz oczekiwanych ról,

• ułatwianie optymalizacji poziomu funkcjonowania pacjenta i jego rodziny poprzez maksymalizację ich mocnych stron i możliwości, nauczanie oraz korzystanie z systemów wsparcia,

• zapewnianie opieki pacjentom i rodzinom w końcowym okresie życia w zróżnicowanych warunkach jej sprawowania, tj.: w szpitalach, zakładach opieki długoterminowej, hospicjach, domach rodzinnych,

• towarzyszenie w wielu sytuacjach przygotowujących do śmierci i zapewnianie kresu życia w największym możliwym komforcie.

1.2. PIELĘGNIARSTWO JAKO ZAWÓD I PROFESJA

Pielęgniarstwo jest zawodem, który koncentruje się na holistycznym postrzeganiu osoby otrzymującej świadczenia zdrowotne, jest unikalnym „wkładem” w zapobieganie chorobom i utrzymywanie zdrowia oraz współuczestnictwem w przywracaniu zdrowia (Taylor i wsp., 2015).

Pielęgniarstwo rozumiane jako działalność zawodowa pielęgniarek opiera się na planowaniu i realizowaniu opieki nad pacjentem zgodnie z ocenianym stanem. Łączy w sobie zarówno techniki wykonywania umiejętności zawarte w procedurach i standardach opieki, jak i oparte na wynikach badań naukowych. Szczególnym obszarem zainteresowania pielęgniarstwa w wymiarze zawodowym są aktywności podejmowane na rzecz pacjenta polegające na zaspokajaniu potrzeb biologicznych, emocjonalnych, poznawczych, społeczno-kulturowych i duchowych i/lub rozwiązywaniu problemów pochodzących z tych obszarów. Pielęgniarstwo określane mianem zawodu wykonywane jest przez pielęgniarki najczęściej na podstawie umowy o pracę z pracodawcą, w ramach której podejmują role komunikowania się i współpracy w zespole terapeutycznym, nauczyciela i doradcy, rzecznika spraw pacjenta, lidera zmian w zespole pielęgniarskim, osoby wykorzystującej wyniki badań naukowych w opiece nad pacjentem i badacza inicjującego i realizującego badania. W obrębie pielęgniarstwa zawodowego pielęgniarka stosuje skutecznie umiejętności interpersonalne i komunikowanie terapeutyczne w celu zapoczątkowania i utrzymania relacji pomagania z pacjentami ze zróżnicowanych grup wiekowych. Umiejętności komunikacyjne pielęgniarki stanowią podstawę procesu edukowania pacjenta i jego rodziny oraz osiągania pozostałych celów pielęgniarstwa poprzez nawiązanie relacji z pacjentem, rozwiązywanie jego problemów oraz podejmowanie decyzji dotyczących oferowanej opieki z wykorzystaniem asertywności.

Pielęgniarstwo charakteryzuje się zasobem wiedzy, która łączy interwencje techniczne i interpersonalne, aby osiągnąć pożądane efekty w dobrostanie pacjentów. Współczesna praktyka pielęgniarska stawia wymagania pielęgniarkom w zakresie posiadania kompetencji do twórczego projektowania zindywidualizowanych strategii, aby pomóc pacjentom osiągnąć osobiste cele zdrowotne. Unikalna natura opiekuńcza stanowiąca o swoistości pielęgniarstwa zawsze musi przeważać w opiece pielęgniarskiej (Taylor i wsp., 2015), jednak dla zapewnienia optymalizacji działania i efektów opieki dostarczanej przez pielęgniarki w praktyce zawodowej wykorzystuje się standardy opieki i procedury postępowania.

Profesja to szczególny rodzaj zawodu, który cechuje się wykonywaniem zadań zawodowych osobiście przez jego przedstawicieli na podstawie odpowiednich kwalifikacji zawodowych w sposób odpowiedzialny i zawodowo niezależny przez osoby świadczące usługi intelektualne i koncepcyjne w interesie klienta oraz w interesie publicznym podlegające szczególnym ograniczeniom ustawowym. Ponadto pielęgniarstwo cechuje się tym, że zgodnie z prawem oraz uregulowaniami zawodowymi przyjmowanymi przez organizacje zawodowe, chroni i rozwija profesjonalizm oraz jakość usług, a także poufność w relacjach z klientem. Zawód określany mianem profesji charakteryzuje zalegalizowany w odczuciu społecznym wysoki stopień autonomii i zaufania społecznego. W średniowieczu tylko kapłani, lekarze i prawnicy posiadali status profesji, ale wraz z szeroko rozumianym rozwojem cywilizacyjnym kolejne zawody (architekta, inżyniera, nauczyciela) osiągały kryteria rozwoju, sytuując się w grupie profesji.

Pielęgniarstwo na przestrzeni wieków podlega systematycznej ewolucji w kierunku rozwoju specjalistycznej wiedzy obejmującej teorię i umiejętności praktyczne. Przedstawiciele profesji mają unikalne uprawnienia zawodowe, osoby z kwalifikacjami pielęgniarki są objęte rejestrem centralnym, nadzór nad jakością działalności profesjonalnej sprawują przedstawiciele tej samej grupy zawodowej oraz pielęgniarstwo jest służbą ludziom, a więc przedkładaniem dobra drugiego człowieka (pacjenta, klienta) nad własny interes zawodu czy osób wykonujących ten zawód (Sokołowska, 1986).

Uznanie pielęgniarstwa polskiego za profesję łączy się z osiągnięciem podstawowych atrybutów zawodu-profesji, do których należą:

• pełnienie służby społecznej o istotnym znaczeniu dla ludzkiego zdrowia, dobrostanu,

• dysponowanie zasobem wiedzy specyficznie pielęgniarskiej (uprawnienia monopolistyczne) i podejmowanie badań naukowych,

• zapewnienie wszechstronnej edukacji na poziomie akademickim umożliwiającej zdobywanie wysokich kompetencji pielęgniarskich i ich doskonalenie,

• posiadanie kodeksu jako przewodnika etycznego postępowania pielęgniarki,

• wysoki poziom autonomii zawodowej – pielęgniarki nadzorują i oceniają własną praktykę, poprawiają jej jakość, prowadzą kształcenie,

• funkcjonowanie organizacji pielęgniarskich zrzeszających reprezentatywną liczbę przedstawicieli zawodu – samorząd zawodowy pielęgniarek, związki zawodowe pielęgniarek, towarzystwa pielęgniarskie,

• kształtowanie kultury pielęgniarstwa charakteryzującej się grupową lojalnością, wykorzystującej symbole zawodowe w tworzeniu tożsamości pielęgniarskiej (Poznańska, 2008; Lenartowicz, 1997),

• społeczne przyzwolenie dla postawy paternalistycznej (prawo do decydowania za kogoś, przedstawianie mu swojej woli, np.: dotyczącej terminu wizyty, sposobu stosowania leków, stylu życia itp.),

• powszechnie akceptowane prawo inicjowania kontaktów,

• poddawanie się akredytacji, co zapewnia zgodność funkcjonowania profesji z oczekiwaniami społecznymi (Nilsson, 2007).

I chociaż osiągnięcie wymaganych etapów rozwoju pielęgniarstwa zostało zakończone, to w literaturze przedmiotu pojawiają się nieliczne poglądy wykazujące, że pielęgniarstwo nadal można traktować jako semiprofesję, gdyż pielęgniarki tradycyjnie podporządkowane są decyzji lekarza, uczestnicząc w procesie leczenia, co zajmuje znaczące miejsce w wykonywaniu zawodu. Kolejnym argumentem, który utrudnia uzyskanie przez pielęgniarstwo statusu profesji, jest współuczestniczenie w kształceniu pielęgniarek i ocenianiu jakości świadczonej opieki również innych profesjonalistów, np. lekarzy. Natomiast mocnymi kontrargumentami są szerokie wymagania dotyczące kształcenia i doskonalenia zawodowego, prowadzenie rejestrów uprawnionych do wykonywania zawodu, rozbudowana struktura samoregulacji funkcjonowania i rozwoju zawodu oraz istnienie formalnych kodeksów etyki zawodowej (Hiscott, 1998). Niezaprzeczalnym atrybutem w profesjonalizacji pielęgniarstwa jest tworzenie i wykorzystywanie bazy wiedzy dla praktyki pielęgniarskiej opartej na uporządkowanej terminologii obejmującej diagnozy, interwencje i oceny wyników wraz z ustalonym planem opieki zawierającym działania oparte na wynikach badań naukowych, a nie intuicji (Taylor i wsp., 2015).

Pielęgniarstwo polskie w dążeniu do profesjonalizmu pokonało już długą drogę, zaznaczając na niej priorytety, do których należy inwestowanie w kwalifikacje zawodowe pielęgniarek, które niestety nie zawsze jeszcze powoduje realny wzrost uprawnień zawodowych. Podkreślić też należy, że pielęgniarstwo ewoluowało, przeobrażając się z zawodu polegającego na technicznym wykonywaniu zabiegów do zawodu, w którym opieka pielęgniarska ma charakter procesu, a jego celem jest maksymalizacja potencjału wielowymiarowo postrzeganej osoby pacjenta. Ten aktywny proces, gdzie wykorzystywanie wniosków z przeszłości stanowi fundament zdobywania wiedzy, jest gwarantem rozwoju w przyszłości.

1.3. PIELĘGNIARSTWO JAKO NAUKA

Nauka ze względu na wieloznaczność terminu jest trudna do zdefiniowania. Podstawowe rozumienie nauki wskazuje na aktywność osób/badaczy/pielęgniarek – wymiar społeczny nauki oraz wytwór tej działalności określany jako zbiór teorii i założeń oraz twierdzeń uzasadnionych i sprawdzonych zgodnie z obowiązującymi zasadami w nauce. Według Europejczyków nauka powstała w starożytnej Grecji i zgodnie z klasyfikacją Arystotelesa została podzielona na dwie grupy: nauki teoretyczne (podstawowe) i nauki praktyczne (stosowane) (Kryszewski, Pszczołowski, 2016). Początki badań naukowych w obszarze pielęgniarstwa sięgają XIX w. i analiz skuteczności opieki dokonywanej przez Nightingale (Poznańska, 2008). Naukowość pielęgniarstwa, szczególnie polskiego, jest mało ugruntowana. Pierwszy ośrodek formalnie uprawniony do prowadzenia badań naukowych w pielęgniarstwie (oprócz zasadniczej działalności edukacyjnej) powstał w 1969 r. w strukturze Akademii Medycznej w Lublinie pod nazwą Wydziału Pielęgniarskiego. Dziekan Wydziału, prof. Klamut, w uzasadnieniu jego tworzenia wskazał na potrzebę społeczną rozwoju pielęgniarstwa jako nauki o charakterze medyczno-humanistycznym (współcześnie traktuje się ten aspekt szerzej) (Klamut, 1974).

Pielęgniarstwo jako nauka realizuje dwie podstawowe funkcje, tj. poznawczą i praktyczną. W ramach funkcji poznawczej pielęgniarstwo niewątpliwie aspiruje do formułowania uniwersalnych prawidłowości czy wręcz twierdzeń teoretycznych, jednak ze względu na podmiot badań, którym jest indywidualnie postrzegana osoba i wpływ na nią szeroko rozumianej natury, trudne jest zastosowanie wymogów tworzenia wiedzy naukowej. Twierdzenia sformułowane w pielęgniarstwie mają zazwyczaj charakter założeń teoriotwórczych, tzw. modeli poznawczych opieki pielęgniarskiej, które opisując i wyjaśniając zjawiska właściwe dla tej opieki, pełnią jednocześnie funkcje normatywne (opisują stan oczekiwany, prawidłowość). W obszarze zainteresowania poznawczego pielęgniarstwa jest definiowanie 4 podstawowych pojęć (człowiek, środowisko, zdrowie, pielęgniarstwo) oraz wyjaśnianie związków zachodzących pomiędzy nimi, co doprowadza do określania twierdzeń dotyczących roli pielęgniarki. Z tych twierdzeń można poprzez uogólnienia sformułować reguły optymalnej praktyki pielęgniarskiej. Według niektórych przedstawicieli gremium pielęgniarskiego jest to wystarczające, aby uznać pielęgniarstwo za naukę teoretyczną. Funkcja praktyczna polega na wykorzystaniu wiedzy teoretycznej z zakresu pielęgniarstwa i innych nauk, najczęściej medycznych, psychologii, socjologii, do przekształcania opieki pielęgniarskiej w kierunku optymalizacji jakości życia osób z niej korzystających (Malarewicz, 2008; Jankowski, Lenartowicz, 2007; Niebrój, 2005; Wrońska, 1997).

W rozwoju pielęgniarstwa jako nauki istotne są kierunki prowadzonych badań, na które wskazuje American Nurses Association, określając je następująco:

1. Promocja zdrowia oraz zdolności do samoopieki niezależnie od wieku, statusu społecznego, kultury.

2. Minimalizowanie i prewencja problemów zdrowotnych związanych z czynnikami behawioralnymi i środowiskowymi, ograniczającymi produktywność jednostki i jej jakość życia.

3. Minimalizowanie negatywnego wpływu nowych technologii medycznych na zdolności adaptacyjne jednostek i całych rodzin doświadczających problemów zdrowotnych.

4. Zabezpieczenie potrzeb zdrowotnych osób należących do grup wymagających szczególnej opieki, takich jak: ludzie starsi, dzieci z chorobami wrodzonymi, chorych należących do odrębnych grup kulturowych, chorych psychicznie i ubogich ekonomicznie.

5. Klasyfikacja zjawisk (faktów, działań) należących do praktyki pielęgniarskiej.

6. Prowadzenie badań zgodnie ze standardami etycznymi.

7. Rozwój narzędzi mierzących efekty działań pielęgniarskich.

8. Rozwój metodologii interdyscyplinarnych, umożliwiających holistyczne spojrzenie na osoby w ich relacji do rodzin i reprezentowanego stylu życia.

9. Ocena alternatywnych metod udzielania pomocy medycznej i zarządzania opieką zdrowotną, tak aby wyważyć relacje pomiędzy wysoką jakością usług i ich ekonomicznością.

10. Ocena efektywności nowoczesnych metod kształcenia dostosowanych do potrzeb praktyki pielęgniarskiej.

11. Analiza historycznych i współczesnych czynników mających wpływ na rozwój pielęgniarstwa (Polit, Beck, 2010).

1.4. PIELĘGNIARSTWO JAKO SZTUKA

Tylko z pozoru określanie pielęgniarstwa jako sztuki wydaje się nieuzasadnione, gdyż jeszcze w czasach starożytnych dominującym desygnatem sztuki była umiejętność i przestrzeganie określonych reguł w działaniu. W XIX w. w ramach ewolucji pojęcia sztuka podkreślano oryginalność, indywidualizm i nowatorstwo działalności człowieka. Osoby tworzące sztukę motywowane są do działania poprzez zaangażowanie uczuciowe i chęć rozwiązywania problemów ogólnoludzkich lub jednostkowych.

Koncepcję pielęgniarstwa jako sztuki wprowadziła Nightingale, zapisując w swoich notatkach: „Pielęgnowanie chorych (…) jest sztuką i jeśli ma stać się sztuką, wymaga równie wielkiego oddania się i równie gruntownego przygotowania, jak twórczość malarza lub rzeźbiarza, a cóż znaczy praca nad martwym płótnem lub zimnym marmurem w porównaniu z pracą nad żywym ciałem – świątynią Ducha Bożego? Pielęgnowanie chorych jest jedną z najpiękniejszych sztuk (…). Pielęgniarstwo było dobrą pracą wykonywaną dzielną ręką, kierowaną jasnym umysłem, inspirowaną kochającym sercem” (Szenajch, 1929).

Dopiero od około 30 lat istnieje większe zainteresowanie zagadnieniem pielęgniarstwa rozumianego jako sztuka. Analiza literatury i doświadczeń zawodowych pielęgniarek wskazuje, że wysoka jakość opieki pielęgniarskiej nie jest gwarantowana wyłącznie poprzez podejmowanie badań pielęgniarskich, rozwój podstaw teoretycznych i edukacji zawodowej. Jakość opieki pielęgniarskiej jest uwarunkowana jej indywidualizacją w pomaganiu osobie pacjenta traktowanego jako nadrzędna, niepowtarzalna wartość, z wykorzystaniem troskliwości pielęgniarskiej. Opisywanie istoty pielęgniarstwa w wymiarze sztuki koncentruje się na podkreśleniu aktywności wymagającej od pielęgniarki twórczej wyobraźni, w której centrum jest indywidualny człowiek ze swoim środowiskiem, zdrowiem, chorobą, problemami. W określeniu pielęgniarstwa jako sztuki dominują zarówno cechy uczestników relacji pacjent – pielęgniarka, jak i jej istota. Pielęgnowanie zgodne z koncepcją pielęgniarstwa traktowanego jako sztuka wymaga od pielęgniarki oprócz sprawności technicznej również twórczości i bezpiecznej innowacyjności popartej często krytyczną analizą badań naukowych i własnym doświadczeniem. Tak rozumiane pielęgnowanie przenika etyczna zasada czynienia dobra osobom powierzonym opiece, co upoważnia do stwierdzenia, że pielęgniarstwo jako sztuka ma charakter etyczno-moralny (Poznańska, 2008).

1.5. KIERUNKI ROZWOJU PIELĘGNIARSTWA W PRZYSZŁOŚCI

W opiece zdrowotnej i pielęgniarstwie identyfikuje się krytyczne wyzwania dla praktyki pielęgniarskiej w XXI w., tj.: rosnącą populację pacjentów hospitalizowanych, którzy są starsi, przez co ich sytuacja zdrowotna najczęściej jest bardzo złożona, począwszy od wielochorobowości, a skończywszy na niewydolności samoopiekuńczej; rosnące koszty opieki zdrowotnej oraz konieczność wprowadzania zmian w praktyce wynikających z szybkiego postępu wiedzy medycznej, rozwoju wiedzy pielęgniarskiej i technologii. Jednym z istotnych czynników będącym wyzwaniem dla przyszłości pielęgniarstwa jest coraz wyraźniej zarysowujący się niedobór pielęgniarek oraz starzejące się pielęgniarki aktualnie wykonujące zawód w systemie ochrony zdrowia. Kolejnym problemem, z jakim można będzie spotkać się w obrębie pielęgniarstwa w przyszłości, są zwiększone ruchy migracyjne i wielokulturowość pacjentów. Systematyczna zmiana zakresu kompetencji zawodowych pielęgniarek wynika z relokacji kompetencji w systemie opieki zdrowotnej (podział kompetencji pomiędzy członków zespołu terapeutycznego, zwiększenie kompetencji fizjoterapeutów, wprowadzenie asystentek). Przyszłość pielęgniarstwa to konieczność świadczenia opieki w coraz bardziej stechnicyzowanym środowisku pacjenta oraz dokumentowania opieki w centralnych systemach informacji zdrowotnej, które docelowo mają zapewnić dostępność do informacji zdrowotnej zarówno pacjentom, jak i osobom świadczącym opiekę.

Kierunki zmian w edukacji pielęgniarskiej determinowane są wieloma czynnikami, wśród których najczęściej są wymieniane: zmiana demograficzna (pacjenci, pielęgniarki) i różnorodność podmiotów opieki, bardzo szybki rozwój technologii wykorzystywanych w procesie kształcenia, np.: symulacje wysokiej wierności, globalizacja społeczeństwa na świecie, występowanie terapii alternatywnych, terapii genowych oraz opieki paliatywnej, kształcenie dla potrzeb opieki populacyjnej oraz rosnąca złożoność opieki nad pacjentem, wzrastające koszty kształcenia wynikające z partycypowania w kosztach opieki nad pacjentem, wpływ polityki zdrowotnej i regulacji prawnych na kształcenie, rosnące zapotrzebowanie na kształcenie interdyscyplinarne, możliwości kształcenia ustawicznego, szczególnie pielęgniarskich specjalności deficytowych.

Aby sprostać tym wyzwaniom, w przyszłości poszukiwane będą pielęgniarki, które posiadają wiedzę, umiejętności i postawy, zgodne z wymogami stawianymi przez środowisko praktyki oraz mogą skutecznie pracować w interdyscyplinarnych zespołach w wielu różnych zakładach opieki zdrowotnej, jak też świadczyć tradycyjne usługi pielęgniarskie. Dodatkowo oczekiwane są kompetencje przywództwa, zarządzania, promocji zdrowia i zapobiegania chorobom (Heller, Oros, Dumeey-Crowley, 2011).

REFLEKSYJNA PRAKTYKA: ROZWIJANIE KOMPETENCJI JAKOŚCI I BEZPIECZEŃSTWA W EDUKACJI PIELĘGNIAREK

Opis sytuacji

W czasie studiów pracowałam na oddziale onkologii jako wolontariuszka. Tam spotkałam Stefana Kowalskiego, 29-letniego mężczyznę z rozpoznaniem nowotworu jelit. Miał zastosowaną radioterapię i chemioterapię; był skrajnie osłabiony i niedożywiony. Otrzymywał płyny dożylnie i przez wkłucie centralne. W dodatku pojawiały się odleżyny II stopnia w okolicy kości krzyżowej o średnicy 1,5 cm każda, które wymagały leczenia i pielęgnacji. Pacjent miał wyłonioną kolostomię i nie był samodzielny w zakresie jej pielęgnowania. Chociaż pielęgniarki były bardzo pomocne dla pacjentów na tym oddziale, to jednak opieka była niewystarczająca, gdyż było mało personelu. Wkrótce po tym, jak zostałam skierowana na ten oddział, pełniłam nocny dyżur i byłam jedyną wolontariuszką na tym oddziale. Pielęgniarki poprosiły mnie o wykonywanie kilku czynności w opiece nad panem Stefanem, z którymi nie byłam zaznajomiona. W dodatku nie potrafiłam pielęgnować miejsca wkłucia centralnego, pobierać krwi do badania i zmieniać opatrunku na ranie odleżynowej. Nie posiadałam jeszcze uprawnień do wykonywania takich zadań. Czułam się nieswojo, wykonując opiekę na własną rękę. Pielęgniarki jak zwykle były bardzo zajęte i prosiły o jak największą pomoc. Gdybym wykonała te czynności, mogłabym narazić pacjenta na ryzyko dodatkowego cierpienia lub rozszerzenia infekcji. Co więcej, mogłabym nie otrzymać dyplomu pielęgniarki.

Niestandardowe myślenie: możliwe kierunki działania

• Zespół pielęgniarski wymaga realizacji złożonych zadań, mimo że mam tylko niewielkie doświadczenie w tym zakresie.

• Informowanie pielęgniarek, że nie czuję się komfortowo, wykonując czynności na własną rękę, i proszę o powierzenie mi innych zadań zgodnych z moim zakresem obowiązków.

• Zapytanie pielęgniarek, czy mogą być obecne i obserwować wykonywanie przeze mnie czynności, aby – jeśli to konieczne – mogły interweniować.

• Powstrzymanie się od wykonywania tych zadań i poinformowanie pielęgniarki przełożonej następnego dnia, że zostałam skierowana do prac poza zakresem moich obowiązków.

Wskaźniki dobrego wyniku: jak zdefiniować sukces?

• Pacjent otrzyma bezpieczną, kompleksową opiekę bez narażania na ryzyko.

• Wykonanie zadań i czynności w moim zakresie kompetentnej praktyki.

• Pielęgniarki rozumieją moje obowiązki zawodowe i prawidłowo delegują konieczne zadania.

• Otrzymanie tytułu pielęgniarki licencjata nie było zagrożone spowodowaniem narażenia na utratę życia czy zdrowia pacjenta.

• Poczucie komfortu i kompetencji w moim wykonywaniu pracy.

Osobiste uczenie się: przyszłość rozwoju myślenia refleksyjnego/kompetencji zawodowych

Ponieważ czułam się niepewnie w wykonywaniu zadań powierzonych mi przez pielęgniarki, powiedziałam, że jestem na tym oddziale od niedawna i nie mam doświadczenia w wykonywaniu tych czynności. Czułam się nieswojo, że nie mam doświadczenia. Pielęgniarki były nieco zaskoczone, ale zrozumiały moją sytuację. Wcześniej korzystały z pomocy asystentek w czasie nocnych dyżurów, a zakres ich praktyki był szerszy niż mój aktualny. Przez całą noc obserwowałam pielęgniarki wykonujące czynności zawodowe, chodziłam z nimi i mogłam wykonać niektóre z czynności, jednak nie czułam się w nich biegle. Rano rozmawialiśmy z pielęgniarką oddziałową o tym, kto powinien realizować czynności i zadania zawodowe. Pielęgniarka oddziałowa zrozumiała konieczność wyjaśniania zakresu obowiązków i delegowania zadań. Czuję, że podjęłam właściwą decyzję, zwracając się z moim problemem do pielęgniarek, gdyż zdrowie i życie pacjenta byłoby zagrożone przez mój brak kompetencji. Pielęgniarki również mogły być narażone na ryzyko. W wyniku naszej rozmowy z pielęgniarką oddziałową została zmieniona forma współpracy z nowymi wolontariuszami na oddziale i zmodyfikowany zakres ich obowiązków.

Refleksja nad kompetencją jakości i bezpieczeństwa opieki

Jak myślisz, jak zareagowałabyś/zareagowałbyś w podobnej sytuacji? Dlaczego? Co powiedziałabyś/powiedziałbyś o sobie i adekwatności umiejętności do praktyki zawodowej? Czy zachowanie studentki było etyczne? Czy było zgodne z prawem? Wyjaśnij, jaką inną wiedzę, postawę i umiejętności potrzeba rozwijać dla ciągłej poprawy jakości i bezpieczeństwa opieki nad pacjentami takimi jak pan Stefan Kowalski.

Model opieki Patient-Centered

Jaką rolę odgrywają różni członkowie zespołu pielęgniarskiego w tworzeniu współpracy z pacjentem – panem Kowalskim, aby mógł on otrzymać jak najlepszą opiekę? Jakie specjalne zdolności wnosisz do tworzenia tego partnerstwa?

Praca zespołowa i współpraca

Jakie umiejętności komunikacyjne są potrzebne do poprawy zapewnienia funkcji zespołu, jego kompetencji, opiekuńczości i bycia odpowiedzialnym członkiem zespołu opieki nad pacjentem, który zapewni opiekę w razie potrzeby? Jak zareagowałabyś/zareagowałbyś, gdyby oddziałowa nie podzielała twoich obaw? Jakie posiadasz specjalne zdolności do promowania dobrze funkcjonującego zespołu interdyscyplinarnego?

Bezpieczeństwo/Evidence-Based Practice

Jaki jest priorytet zespołu opieki pana Stefana Kowalskiego w zakresie jego zdrowia, dobrego samopoczucia i bezpieczeństwa? Jakie dowody w literaturze pielęgniarskiej wspomagają postrzeganie proponowanego zakresu praktyki i roli pielęgniarki?

Informowanie

Czy mogą być określone podstawowe informacje, które muszą być dostępne w formie zapisu elektronicznego dla pana Stefana Kowalskiego w celu wspierania bezpieczeństwa i koordynacji opieki nad pacjentem? Czy można myśleć o innych sposobach reakcji w podobnych sytuacjach?

2. TERMINOLOGIA PIELĘGNIARSTWA
Barbara Ślusarska, Iwona Bodys-Cupak, Alicja Kamińska, Ewa Ziarko

2.1. TERMINOLOGIA I STRUKTURA POJĘĆ W PIELĘGNIARSTWIE
Barbara Ślusarska, Iwona Bodys-Cupak

Po zapoznaniu się z treściami zawartymi w rozdziale będziesz mógł/mogła:

• dokonać wyjaśnień następujących określeń: terminologia, pojęcie, struktura pojęć w pielęgniarstwie,

• opisać systemy kategoryzacji pojęć w pielęgniarstwie,

• wyjaśnić znaczenie systematyki pojęć w rozwoju pielęgniarstwa.

SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, pojęcie, struktura pojęć, kategoryzacja pojęć

Pielęgniarstwo jako działalność praktyczna i naukowa posługuje się określoną terminologią. We współczesnej literaturze przedmiotu terminologia to zarówno dziedzina nauki, zajmująca się badaniem jednostek terminologicznych, jak i zbiór terminów z zakresu określonego obszaru wiedzy specjalistycznej (Nowicki, 1986). Zadaniem terminologii jest badanie wyrażeń określonych przez konkretnych użytkowników danego języka jako terminy – opisanie ich funkcji, wyjaśnienie ich istoty oraz wypracowanie zarówno ogólnej, jak i szczegółowej teorii terminów, z której można następnie wyprowadzić naukowo zasadną wiedzę natury aplikatywnej (funkcyjnej), niezbędnej do racjonalnego zrealizowania zamierzonych praktycznych celów w zakresie tworzenia lub przetwarzania zbiorów terminów (Grucza, 1991).

Terminologia jest zatem językowym wykładnikiem systemu pojęciowego, stanowi zasadniczy środek gromadzenia, przetwarzania i transferu wiedzy specjalistycznej (Lukszyn i wsp., 2006). Terminologia w pielęgniarstwie to zbiór terminów z obszaru wiedzy pielęgniarskiej. Terminologię tworzą terminy, będące reprezentacją pojęć. Zbiór terminów wraz z objaśnieniami stanowi podstawę języka dyscypliny i tworzy sieć aparatury pojęciowej. Jednocześnie język terminologii oraz przyporządkowany jej zakres pojęciowy jest elementem nauki podlegającym ciągłej ewolucji.

Termin jest to wyraz lub połączenie wyrazowe o specjalnym, konwencjonalnie ustalonym znaczeniu definicyjnym naukowym lub praktycznym (Lukszyn i wsp., 2006). Terminy powstające w języku danej dyscypliny pojawiają się w następstwie zidentyfikowania nowych, nieujawnionych dotąd fragmentów rzeczywistości.

Zbiór terminów w pielęgniarstwie jest wynikiem myślenia oraz narzędziem komunikacji zawodowej, którego celem jest werbalizacja pojęcia (abstrakcyjnego bądź konkretnego) z zakresu wiedzy pielęgniarskiej. Zespół terminów dyscypliny naukowej zależy od osiągniętego poziomu jej rozwoju.

W procesie formułowania spójności terminologicznej w pielęgniarstwie jako głównego celu rozwoju terminologii należy skoncentrować się na:

• ogólnym systemie pojęć jako wyrazu językowego w powszechnej komunikacji w pielęgniarstwie,

• specjalistycznych dziedzinach przedmiotowych pozostających w związku z ogólną terminologią pielęgniarstwa, np.: pielęgniarstwo internistyczne, chirurgiczne, pediatryczne itp.,

• połączeniu tych dwóch aspektów.

W dążeniu do budowania podstaw dyscypliny naukowej istotną rolę odgrywa zbiór terminów pierwotnych wywodzących się z nauk medycznych, społecznych i humanistycznych jako źródeł pierwotnych terminologii stosowanej powszechnie (ryc. 2.1).

Rycina 2.1. Tworzenie zbioru terminów w rozwoju dyscypliny naukowej

Rozwój dyscypliny naukowej pielęgniarstwa determinowany rozwojem wiedzy pielęgniarskiej oraz swoistych obszarowych poszukiwań jako odpowiedź na pojawiające się zapotrzebowanie społeczne na opiekę pielęgniarską prowadzi do kształtowania się zbioru terminów odrębnych dla dyscypliny naukowej w podziale na podstawowe i pochodne (ryc. 2.2).

Rycina 2.2. Struktura zbioru terminów dyscypliny naukowej

Ponadto pielęgniarstwo jako nowo kształtująca się dyscyplina naukowa, która porządkuje i rozwija terminologię w ogólnym systemie działań na rzecz człowieka potrzebującego opieki pielęgniarskiej, bazuje na terminach pierwotnych i podstawowych (tab. 2.1).

Tabela 2.1. Zbiór terminów pierwotnych i podstawowych w pielęgniarstwie

TERMINY PIERWOTNE

Opieka

Środowisko

Pacjent

Zdrowie

Choroba

Pielęgniarstwo

Pielęgniarka

Pielęgnowanie

TERMINY PODSTAWOWE

Terminy pierwotne tworzą bazę zbioru terminologii podstawowej

opiekun, troska, pomoc, wsparcie, dotyk, komunikowanie, opiekuńczość, empatia, obecność, podmiot opieki, przedmiot opieki, pielęgniarka, zadania zawodowe, funkcje zawodowe, rola zawodowa, zawód, proces pielęgnowania, samoopieka, opieka zdrowotna, opieka pielęgniarska, opieka nieprofesjonalna, organizacja opieki pielęgniarskiej, kształcenie zawodowe, teorie pielęgniarstwa, modele pielęgnowania, wzory pielęgnowania, pielęgnowanie tradycyjne, pielęgnowanie zindywidualizowane, diagnoza pielęgniarska, plan opieki, wynik opieki, interwencje pielęgniarskie, deficyt opieki, zapotrzebowanie na opiekę, jakość opieki, standardy opieki, edukacja zdrowotna

Do podstawowych cech terminu zalicza się zazwyczaj własności łączące narzędzie pracy zarówno poznawczej, jak i praktycznej, tj.:

• ograniczenie użycia do konkretnej dziedziny życia zawodowego,

• nominatywność (tj. mający związek z nazywaniem czegoś),

• konwencjonalność (tj. znany od dawna, tradycyjny, niewykraczający poza schematy),

• posiadanie definicji,

• niezależność od kontekstu,

• brak nacechowania emocjonalnego i ekspresywnego,

• systemowość (termin jest elementem konkretnego systemu terminologicznego i tylko w obrębie tego systemu jest on jednostką spełniającą podstawowe wymagania terminologiczne),

• tendencję do jednoznaczności (w ramach konkretnego systemu terminologicznego),

• ścisłość (w ramach konkretnego systemu terminologicznego),

• zwięzłość (Grucza, 1991).

Determinanty podstawowych kryteriów terminologii opisują zazwyczaj także swego rodzaju ograniczenia w zakresie danego obszaru wiedzy zawodowej, a tym samym stanowią jednocześnie o odrębności danej dziedziny, co ma niewątpliwie wyjątkowe znaczenie dla pielęgniarstwa jako dyscypliny aplikującej do obszaru odrębności naukowej.

System i struktura pojęć w pielęgniarstwie

Terminy o ustalonym znaczeniu naukowym lub praktycznym posiadają reprezentację pojęciową. Pojęcia tworzą zbiory cech powiązanych znaczeniowo i funkcjonalnie. Charakteryzuje je różny stopień ogólności, tworzony w procesie redukowania różnorodności, stanowiący podwaliny procesu kategoryzacji wiedzy.

Pojęcie jest to myślowy odpowiednik zespołu cech charakterystycznych dla przedmiotów, do których nazwa ta się odnosi, tj. do określonego terminu. Pojęcie jest niezbędnym składnikiem myślenia abstrakcyjnego, bez którego obszar wiedzy nie może się rozwijać (Cholewiński, 1999).

Pojęcie to zespół skończonej liczby cech przysługujący w jednakowym stopniu wszystkim desygnatom tego pojęcia (Trzebiński, 1981). Jest zatem reprezentacją informacyjną rzeczy (przedmiotu) utrwaloną jako zbiór własności. Utrwalenie to może być dokonane zarówno w umyśle, jak i za pomocą dowolnego zapisu informacji.

Treść pojęcia jest wyznaczona relacyjnie przez treść i zakres jego deskrypcji z innymi pojęciami. Oznacza to, że nie można mówić o pojedynczym pojęciu „samym w sobie”, ale pojęcie jest zawsze częścią systemu pojęć.

System pojęć tworzy taki układ strukturalny odniesień, w którym pojęcia (elementy systemu) są ze sobą powiązane określonymi relacjami. System pojęć w umyśle jest rezultatem informacji dostarczonej z zewnątrz (np. podczas kształcenia) oraz przetwarzania tej informacji przez umysł w rzeczywistości otaczającej. Dla systemu pojęć kluczowe znaczenie ma relacja odzwierciedlająca układ odniesienia pojęcia z innymi pojęciami w systemie, która pozwala na uporządkowane zestawianie pojęć według określonych kryteriów, co pozwala odnaleźć ich strukturę. Najbardziej ogólną relacją spełniającą ten warunek jest relacja ogólności – szczegółowości, czyli relacja zawierania jednego pojęcia w drugim. Określenie tej jednej relacji jest zarazem wystarczające dla osiągnięcia stanu rozumienia pojęcia, to jest stanu, w którym dane pojęcie może być wykorzystane w rozumowaniu (Piłat, 2007) (ryc. 2.3).

Rozwój pojęć naukowych rozpoczyna się w sferze świadomego i celowego ich używania i skierowany jest do sfery osobistego konkretnego doświadczenia. Pojęcia naukowe przekształcają i podnoszą na wyższy poziom pojęcia potoczne, co stanowi strefę ich najbliższego rozwoju. Definiowanie pojęcia zakłada możliwość przechodzenia od jednych pojęć do drugich. Pojęcia naukowe powinny być od początku uświadamiane i od początku tworzyć system. Wymaga to umiejętności rozumienia pojęć. Rozumienie pojęcia polega na:

• wyobrażeniu sobie przedmiotu tego pojęcia (w reakcji na jego nazwę) jako przedmiotu konkretnego należącego do zbioru przedmiotów pojęcia,

• systemowym zdefiniowaniu pojęcia przez osadzenie go w co najmniej dwupoziomowym systemie pojęć.

Wybrane przykłady struktury pojęć „pielęgniarstwo” i „pielęgnowanie” przedstawiono na rycinach 2.4 i 2.5.

Istnieją różne sposoby ujmowania pojęć ze względu na reprezentowane podejście (tab. 2.2).

Określone podejścia kreują różne rodzaje pojęć. Wyróżniamy:

• Pojęcia matrycowe (arystotelesowskie) o ostrych granicach, oparte na ścisłej definicji zawierającej warunki konieczne i wystarczające, by dany obiekt mógł być uznany za reprezentanta danej kategorii. Pojęcia te wywodzą się z podejścia klasycznego, a dominują w matematyce, fizyce czy biologii (np. sześcian, ssak).

Rycina 2.3. Ogólna struktura systemu pojęć w pielęgniarstwie

Rycina 2.4. Schemat struktury pojęcia „pielęgniarstwo”

Rycina 2.5. Schemat struktury pojęcia „pielęgnowanie”

• Pojęcia naturalne (probabilistyczne) odzwierciedlające zespół wspólnych cech, które w różnym stopniu przysługują desygnatom (egzemplarzom) danej kategorii. Pojęcia naturalne mają charakter prototypowy, tzn. desygnaty grupują się wokół najbardziej reprezentatywnego egzemplarza. Pojęcia te wywodzą się z podejścia probabilistycznego, a występują w filozofii, psychologii (np. byt) (Chlewiński, 1999).

Tabela 2.2. Różne podejścia do definiowania pojęć (oprac. na podst. Nęcka i wsp., 2006)

TEORIE REPREZENTACJI POJĘCIOWEJ

STRUKTURA REPREZENTACJI

SPOSÓB NABYWANIA

SPOSÓB KATEGORYZACJI

ZAKRES STOSOWALNOŚCI

Klasyczne

Zestaw cech definicyjnych

Abstrahowanie i testowanie hipotez

Porównywanie zestawu cech definicyjnych

Matrycowe, abstrakcyjne

Probabilistyczne

Zestaw cech definicyjnych i charakterystycznych

Abstrahowanie

Porównywanie zestawów wszystkich cech, a następnie ustalenie proporcji cech definicyjnych

Naturalne, konkretne

Prototypów

Prototyp (średnia, modalna, podobieństwo rodzinne)

Doświadczanie typowych egzemplarzy z poziomu podstawowego

Porównanie z prototypem (ustalenie dystansu semantycznego)

Naturalne, konkretne,

polimorficzne, niektóre

abstrakcyjne

Egzemplarzy

Wszystkie napotkane egzemplarze

Doświadczenie wszelkich egzemplarzy

Porównanie z pierwszym napotkanym egzemplarzem

Naturalne, konkretne

W pielęgniarstwie większość pojęć to pojęcia naturalne o charakterze prototypowym. Pojęcie ma „rdzeń” w postaci cech definicyjnych oraz procedurę identyfikacyjną określonych jako cechy charakterystyczne. Odnalezienie istotnych cech definicyjnych pojęć ogólnych jest bardzo ważnym elementem w rozwoju dyscypliny, bowiem przesądza o jej autonomii w obszarze pojęciowym.

Kolejnym bardzo ważnym etapem jest wypracowanie szczegółowej teorii terminów i systemów pojęć porządkujących całość zbioru występującego w pielęgniarstwie. Prace nad tworzeniem systemów klasyfikacyjnych terminologii i związanej z nimi deskrypcji opisowej rozpoczęły się w pielęgniarstwie światowym na początku 1970 r. Bez znormalizowanej nomenklatury pielęgniarstwo staje się niewidoczne w systemie opieki zdrowotnej, trudne są do oszacowania nakłady i wyniki opieki pielęgniarskiej, a brak lub nieczytelność pielęgniarskiej dokumentacji w tym systemie determinuje stagnację zarówno w zakresie rozwoju profesjonalnej wiedzy, jak i swoistych interwencji pielęgniarskich, opóźniając w ten sposób integrację opartą na wiarygodnych dowodach naukowych (Hardiker, 2011).

Taksonomie i systemy klasyfikacyjne

Taksonomie i systemy klasyfikacyjne odpowiadają za uporządkowanie wiedzy w taki sposób, że elementy obszaru tematycznego są zorganizowane w grupy lub podstawowe klasy ze względu na ich podobieństwa (Gordon, 1998). Zastosowanie systemów klasyfikacji w pielęgniarstwie znacząco przyczynia się do rozwoju praktyki, w tym: lepszej komunikacji między pielęgniarkami oraz między pielęgniarkami a innymi członkami specjalistami, tworzenia pełniejszych rejestrów danych bazowych, co pozwala na ocenę efektów opieki i wybór najlepszych interwencji oraz opracowania oprogramowania do poprawy praktyki pielęgniarskiej, które bezpośrednio dookreślają wyższą jakość dostarczanej opieki (Rutherford, 2008; Santos, 2010).

Kategoryzacja jako proces tworzenia kategorii to poszukiwanie jakiejś ogólnej zasady, dzięki której podobnie są postrzegane elementy zbioru i występują podobne reakcje na różne elementy. Wyróżniamy kategoryzację:

• percepcyjną – w której dostrzegane są bezpośrednie cechy wspólne poszczególnych elementów,

• konceptualną – gdzie obiekty mogą być percepcyjnie różne, ale dzięki wiedzy nabytej można skupić się na ich wspólnych cechach abstrakcyjnych (Chlewiński, 1999).

Przykładem systemu klasyfikacyjnego porządkującego wiedzę pielęgniarską według kategoryzacji percepcyjnej jest istniejąca taksonomia ICNP® (International Classification for Nursing Practice), tj. Międzynarodowa Klasyfikacja Praktyki Pielęgniarskiej. W tym systemie cały obszar praktyki pielęgniarskiej został podzielony na bezpośrednie cechy wspólne poszczególnych elementów, tj. 7 wyodrębnionych osi:

1. Przedmiot – obszar uwagi, istotny z punktu widzenia pielęgniarstwa (np. ból, bezdomność, wydalanie, przewidywalna długość życia).

2. Ocena/osąd – kliniczna opinia lub orzeczenie w związku z przedmiotem praktyki pielęgniarskiej (np. spadający poziom, ryzyko, zwiększony, anormalny).

3. Środki – sposób lub metoda pomyślnego zakończenia działania (np. bandażowanie, technika treningu, konsultacja dietetyka).

4. Działanie – celowe działanie podejmowane w stosunku do klienta (np. poinstruowanie, zmiana opatrunku, podanie leków, kontrola parametrów).

5. Czas – punkt, okres, przerwa lub okres trwania zdarzenia (np. przyjęcie, przewlekły, urodzenie).

6. Lokalizacja – anatomiczne lub przestrzenne zorientowanie diagnozy lub działania (np. tylny, brzuch, szkoła, ośrodek zdrowia).

7. Klient – podmiot, do którego odnosi się diagnoza i który jest odbiorcą działania (np. noworodek, rodzina, społeczność, opiekun) (Kilańska, 2014; ICNP®, 2009).

System kategoryzacji percepcyjnej zastosowany w taksonomii ICNP® porządkuje praktykę pielęgniarską według podobieństw cech poszczególnych elementów, co niewątpliwie przyczynia się do tworzenia przejrzystego obrazu wielowymiarowej opieki pielęgniarskiej. Słabością tej kategoryzacji jest brak głębszej koncepcji wywodzącej się z metateoretycznych podstaw natury i struktury współczesnego pielęgniarstwa.

Przykładem systemu klasyfikacyjnego porządkującego wiedzę pielęgniarską według kategoryzacji konceptualnej jest taksonomia NANDA (North American Nursing Diagnosis Association, Północnoamerykańskie Stowarzyszenie Diagnozowania w Pielęgniarstwie) (NANDA International, 2014). W tym podejściu proces tworzenia kategoryzacji został oparty na dwóch niezależnych modelach koncepcyjnych, o odmiennym sposobie porządkowania układów pojęć ze względu na ocenę praktyki tj. działań i wyników opieki pielęgniarskiej:

• dwuogniskowej struktury według Carpenito,

• struktury pojęciowej Gordon. 

Koncepcja dwuogniskowej struktury Carpenito wprowadzona w 1983 r. to model, w którym pielęgniarka dokonuje oceny stanu pacjenta i podejmuje interwencje w sytuacjach klinicznych, nawiązując do samodzielnej/autonomicznej pracy pielęgniarskiej i współzależnej lub pracy całkowicie zależnej od decyzji lekarza (Carpenito, 2013).

Koncepcja struktury pojęciowej Gordon służy jako uniwersalny model mający zastosowanie w odniesieniu do oceny sytuacji klinicznej każdej osoby objętej opieką za pośrednictwem proponowanych Functional Health Patterns, tj. Funkcjonalnych Wzorów Zachowań. Funkcjonalny wzorzec zdrowotny według Gordon obejmuje następujące kategorie klasyfikacji pojęć w systemie: zarządzanie zdrowiem, żywieniowo-metaboliczny, wypróżniania, wykonywania ćwiczeń, snu i czuwania, poznawczo-spostrzeganiowy, koncepcji własnej osoby, pełnionych ról, seksualno-rozrodczych, radzenia sobie ze stresem, przekonań (Gordon, 2010). Koncepcja Gordon Functional Health Patterns stanowi użyteczne ramy dla oceny wielu czynników, które mogą mieć wpływ na efekty postępowania i terapii, obejmuje możliwość analizy i oceny czynników zarówno subiektywnych, jak i obiektywnych. Każdy z 11 wzorów wyodrębnionych w systemie można postrzegać jako wzór mający wpływ na terapię, a także sama terapia wpływa na ten wzór (Gordon, 1998).

Ujmowanie w ramy terminologiczne profesji staje się podstawową potrzebą praktyki pielęgniarskiej w Polsce. Stosowanie systemów klasyfikacyjnych wzbogaca praktykę zawodową w opis diagnoz pielęgniarskich, tj. orzeczenia o stanie zdrowia pacjenta, za które bierze odpowiedzialność pielęgniarka, oraz klasyfikację działań/interwencji pozostających w jej autonomii zawodowej, a także określa wyniki opieki pielęgniarskiej. Poznanie relacji pomiędzy autonomicznym rozpoznaniem pielęgniarskim, zastosowaną interwencją oraz wynikiem opieki w sytuacjach klinicznych podmiotów pielęgniarskiej opieki staje się współcześnie ważnym wyzwaniem w rozwoju profesjonalnego pielęgniarstwa.

2.2. PIELĘGNOWANIE – EWOLUCJA POJĘCIA
Iwona Bodys-Cupak, Barbara Ślusarska

Po zapoznaniu się z treściami zawartymi w rozdziale będziesz mógł/mogła:

• wyjaśnić pojęcie pielęgnowania,

• wyjaśnić związek między pomaganiem a pielęgnowaniem,

• opisać różne formy dotyku terapeutycznego jako elementu pielęgnowania,

• wyjaśnić znaczenie wsparcia i empatii dla pielęgnowania,

• określić rolę obecności w definiowaniu pielęgnowania.

SŁOWA KLUCZOWE: pielęgnowanie, pomaganie, wsparcie społeczne, dotyk, empatia, obecność

W sprawowaniu opieki nad osobami chorymi i niepełnosprawnymi były okresy, w których najistotniejszym motywem w podejmowaniu pielęgnowania było współczucie, życzliwość, gotowość do pomocy. Przykładem może być działanie kobiet-matek wśród ludów prymitywnych. Przygotowanie do pielęgnowania opierało się na instynkcie, doświadczeniach o charakterze przyrodniczym, wierze w magiczne działanie różnych tajemnych sił tkwiących w przedmiotach. Innym przykładem sprawowania opieki bez żadnych kwalifikacji było pielęgniarstwo filantropijne, podejmowane z powodów religijnych w stosunku do biednych, potrzebujących opieki i pomocy. Później ze względów humanitarnych zaczęło rozwijać się pielęgniarstwo o charakterze społecznym, zmierzające do zapewnienia opieki wszystkim, którzy jej potrzebowali, zwłaszcza w czasie wojen.

Definiowanie pielęgnowania

Pielęgniarstwo jako zawód i pielęgnowanie, jako rola zawodowa pełniona zgodnie z zadaniami wynikającymi z funkcji zawodowych, było przedmiotem wielu dyskusji i opracowań Światowej Organizacji Zdrowia, Międzynarodowej Rady Pielęgniarek, pielęgniarek w Anglii – kolebce pielęgniarstwa i Stanach Zjednoczonych oraz w rodzimym pielęgniarstwie. Różnorodność prezentowanych w literaturze przedmiotu definicji pielęgniarstwa i pielęgnowania jest dowodem potwierdzającym trudność ujednolicenia tych terminów i ich wielowymiarowości. Pomimo różnic terminologicznych określają one jednak, w jaki sposób pomagać pacjentom i jak optymalnie sprawować opiekę, wskazują, kim są odbiorcy świadczeń pielęgniarskich, opisują pacjenta w ujęciu holistycznym.

W pracy Kawczyńskiej-Butrym (1995) czytamy, że dla współczesnego pielęgniarstwa ważne jest, aby wszystkie koncepcje miały bardzo gruntowne podstawy w ogólnych teoriach naukowych. Początkowo, jak w przypadku Nightingale, pielęgniarstwo bazowało na koncepcji higieny społecznej, z czasem czerpało założenia z nauk humanistycznych, opierając się na teorii potrzeb Maslowa, teorii stresu Selyego oraz Lazarusa i Folkman, systemach społecznego wsparcia, ogólnej teorii systemów von Bertalanffy’ego, funkcjonalno-strukturalistycznej teorii systemów społecznych Parsonsa i adaptacji w chorobie oraz terapeutycznym komunikowaniu w opiece Rogersa. Nie bez znaczenia była zmieniająca się definicja zdrowia i podejście do poziomów prewencji przez Caplana. Ważne było także czerpanie przez teoretyków pielęgniarstwa z założeń np. filozofii humanistycznej czy personalistycznej koncepcji człowieka, teorii holizmu Smutsa. Niewątpliwy wpływ na postrzeganie istoty pielęgnowania na przestrzeni wieków wywarły dynamiczne zmiany społeczno-ekonomiczne i kulturowe oraz zmieniające się oczekiwania społeczne, co szczegółowo analizują autorzy prac historycznych z zakresu pielęgniarstwa.

W literaturze przedmiotu można znaleźć jedną z pierwszych formalnych definicji pielęgnowania, jaką było określenie WHO (1956), według którego pielęgnowanie to „sprawowanie opieki nad chorym oraz zapobieganie chorobom i umacnianie zdrowia” (Poznańska, 1988). Pielęgniarka wykonuje zadania w zakresie promocji zdrowia, profilaktyki chorób i w okresie leczenia. Pielęgnowanie skierowane jest do osób zdrowych i chorych. Można wnioskować, że nie ingeruje w przemianę człowieka, zmierzając do jego wyzdrowienia, lecz stwarza tylko warunki do zwiększania jego potencjału.

Kolejną ważną definicją, najbardziej zunifikowaną wśród pielęgniarek całego świata, jest definicja Henderson (1960), zatwierdzona przez Międzynarodową Radę Pielęgniarek. Według tej definicji pielęgnowanie to „asystowanie ludziom chorym i zdrowym w podejmowaniu działań znaczących dla umacniania i przywracania zdrowia (także dla zapewnienia spokojnego umierania), które podejmowaliby sami, gdyby mieli potrzebną siłę, wolę, wiedzę; pielęgnowanie jest także pomaganiem ludziom w przeprowadzeniu przepisanego leczenia oraz w osiąganiu przez nich pełnej niezależności tak szybko, jak to jest możliwe” (Poznańska, 2004). Pacjent nie pełni biernej roli, pielęgniarka nie wykonuje tylko działań „za” i „dla” pacjenta, ale włącza go do procesu pielęgnowania i dąży do jak najszybszego usamodzielnienia. Uczestniczy też w procesie leczenia, podając leki pacjentowi, pomagając mu w ich świadomym przyjęciu. Asystuje w czynnościach istotnych dla utrzymania zdrowia i zaspokajania potrzeb biopsychospołecznych i duchowych pacjenta poprzez wykorzystywanie jego sił, wiedzy i motywacji. Wspiera go w jego rozwoju i wzroście, chroni, informuje, wychowuje, uczy, doradza, prowadzi edukację zdrowotną, wzbudza motywację. Jest obecna w chwili jego śmierci. Te działania powinny być kwantyfikatorami pielęgnowania.

Przemiany w zakresie postrzegania człowieka jako odbiorcy usług pielęgniarskich – nie tylko przez pryzmat jego potrzeb biopsychospołecznych i duchowych, ale także kulturowych – spowodowały, że pod koniec XX w. została opublikowana definicja pielęgnowania Leininger (2002). Według tej autorki pielęgnowanie to „wyuczone, podejmowane w sposób wysoce humanistyczny i umiejętny opiekowanie się (czynności, procesy), polegające na asystowaniu ludziom z różnych kultur i różnych warstw społecznych, a ukierunkowane na pomaganie im w kształtowaniu korzystnego dla zdrowia trybu życia, zapobieganiu chorobie oraz odzyskiwaniu zdrowia”. Celem pielęgnowania jest zapewnienie troskliwości i opieki „kulturowo zgodnej”. Ten rodzaj praktyki pielęgniarskiej zmniejsza dystans między pielęgniarką a pacjentem, gdyż szanuje normy, wartości, zachowania pacjenta wynikające z jego odrębności religijnych i kulturowych. Stoi w opozycji do pielęgnowania o charakterze instrumentalnym i odhumanizowanym. Ludzie bowiem rodzą się, żyją, chorują i umierają z systemem wierzeń i praktyk kulturowych, a w swoim rozwoju i przeżyciach są zależni od ludzkiej troskliwości. Troskliwość powinna być esencją pielęgniarstwa i przekraczać granice kultur, zwłaszcza w dobie globalizacji. Jest to definicja bardzo aktualna w obecnych czasach, postrzegająca osobę ludzką holistycznie.

Odrębność kulturową pielęgnowania w dość szczegółowym ujęciu definicyjnym wyraźnie podkreślają i weryfikują pielęgniarki chińskie, odwołując się do tradycji medycyny chińskiej i ideologii Wschodu. Pielęgnowanie według nich to „dążenie do zrozumienia dynamicznego stanu zdrowia pacjenta, aby dialektycznie weryfikować problemy zdrowotne i rozważać interwencje w celu asystowania pacjentowi w pozyskiwaniu odpowiedniej wiedzy zdrowotnej i umiejętności do osiągania optymalnego stanu zdrowia” (Pang i wsp., 2004).

Podstawą odrębności kulturowej wynikającą z wzorców epistemologicznego poznania jest empatyczne zrozumienie, poznanie pacjenta oraz zaplanowanie najlepszych indywidualnych działań (qin), określenie, jaki rodzaj interwencji będzie najlepszy (li), a także poznanie rzeczywistości poprzez empiryczno-analityczne badania (zhi) oraz działanie oparte na wiedzy dotyczącej metodyki pracy z pacjentem (xin). Konfucjańskie nauczanie kładzie szczególny nacisk na działanie praktyczne oparte na wynikach badań naukowych, natomiast praktyka ma spełniać oczekiwania społeczne, jeśli przestrzega się w niej reguł ogólnie uznawanego dobra (Pang i wsp., 2004).

Współcześnie w rodzimym pielęgniarstwie pielęgnowanie jest działalnością charakterystyczną dla zawodu pielęgniarki, wymaga gruntownego wykształcenia.

Pielęgnowanie według Górajek-Jóźwik jest to „pomaganie i towarzyszenie człowiekowi w zdrowiu i chorobie, niepełnej sprawności, kształtowanie umiejętności samoopieki, w celu utrzymania komfortu życia codziennego w zdrowiu, życiu w cierpieniu i życiu z chorobą” (Górajek-Jóźwik, 2006).

Można zauważyć, że współczesne rozumienie pielęgnowania nie odbiega zasadniczo od wcześniej przytaczanych definicji. Cechą charakterystyczną powyższej definicji jest ukazanie pomagania i towarzyszenia człowiekowi, w tym niepełnosprawnemu, za istotną cechę pielęgnowania oraz zaakcentowanie szczególnego zadania pielęgniarki, jakim jest kształtowanie umiejętności samoopiekuńczych człowieka podlegającego jej opiece. Ślusarska i Zarzycka podały propozycję definicji pielęgnowania, opierając się na zakresach funkcji i zadań wynikających z roli zawodowej jako „ogół czynności towarzyszenia, doradzania i postępowania wobec drugiego człowieka poprzez pomaganie, troszczenie się i wspieranie w celu podtrzymywania i/lub wyzwalania aktywności własnej pacjenta i/lub jego opiekunów w osiąganiu pełnych i swoistych dla niego możliwości dostosowanych do jego indywidualnego potencjału w wymiarze biopsychospołecznym, zapewniając utrzymanie optymalnej, akceptowanej przez pacjenta jakości życia zarówno w zdrowiu, chorobie, jak i niepełnej sprawności oraz umierania w warunkach poszanowania godności osoby ludzkiej” (Zarzycka, Ślusarska, 2011). Profesjonalne pielęgnowanie powinno opierać się na samodzielnym podejmowaniu odpowiedzialnych decyzji w sprawach pielęgnowania. Nadzwyczaj istotne jest, aby pielęgniarka proponowała pacjentowi działania/interwencje empirycznie weryfikowalne, które prowadzą do oczekiwanych przez pacjenta rezultatów.

Stałe zmiany w procesie definiowania pielęgnowania są potrzebne, gdyż warunkowane są ciągłymi modyfikacjami oczekiwań i przeobrażeniami w postrzeganiu opieki pielęgniarskiej przez potencjalnych i realnych jej odbiorców. Wynikają też z inwestowania w tworzenie empirycznych podstaw zawodu pielęgniarki. W ramach budowania tych empirycznych podstaw przeprowadzono badania wśród ponad 300 polskich pielęgniarek praktyków (Zarzycka i wsp., 2007; Zarzycka i wsp. 2011), których celem było określenie cech definicyjnych pielęgnowania. Wyniki badań pozwoliły wyłonić pojęcia wskazujące na rozumienie przez pielęgniarki terminu „pielęgnowanie”. Wykorzystując koncepcję T. Pawłowskiego (1986), która w definiowaniu pojęcia uwzględnia wartość użytkowo-praktyczną oraz poznawczą, podzielono przytoczone przez pielęgniarki określenia na dwie grupy. W zakresie wartości użytkowo-praktycznej znalazły się takie słowa, jak: pomaganie, opiekowanie się, wspieranie, zaspokajanie potrzeb biopsychospołecznych, natomiast w zakresie wartości poznawczej wyodrębniono takie działania, jak: porozumiewanie, asystowanie, towarzyszenie oraz prowadzenie. Podmiotem opieki, wobec którego działania te powinny być realizowane, jest: człowiek zdrowy, zagrożony chorobą i chory.

W podsumowaniu dla zobrazowania uniwersalnego desygnatu pojęcia „pielęgnowanie”, niezależnie od podejścia koncepcyjnego, zostanie zaprezentowana mapa pojęciowa w celu ukazania struktury tego pojęcia (tab. 2.3).

Tabela 2.3. Mapa pojęciowa dla terminu ,,pielęgnowanie”

POJĘCIE, IDEA

PIELĘGNOWANIE

Co to jest?

Unikatowa aktywność zawodowa pielęgniarki

Jakie ma cechy?

Dotyczy/odnosi się do holistycznie postrzeganej osoby pacjenta, towarzyszenie, doradzanie, asystowanie, pomaganie pacjentowi, troszczenie się i wspieranie, instruowanie w sytuacji, gdy występują u człowieka deficyty siły, woli lub wiedzy

Co można mu przeciwstawić?

Samodzielność opiekuńcza człowieka

Przykłady

Pielęgnowanie pacjenta po zabiegu operacyjnym

Pielęgnowanie niemowlęcia

Pielęgnowanie pacjenta w bólu ostrym

W związku z systematycznym redefiniowaniem pielęgnowania, wyjaśniającego indywidualną sytuację zdrowotną pacjenta, wspieranego kreatywną refleksją praktyków polskiego pielęgniarstwa, warto przyjrzeć się jego wybranym cechom definicyjnym, takim jak: pomaganie, wsparcie, dotyk, empatia, obecność.

Pomaganie w pielęgnowaniu

Pomaganie to podejmowanie wysiłku na rzecz innej osoby. Jest to działanie na rzecz drugiego człowieka, w zakresie tego, czego on potrzebuje. Pomaganie przejawia się w działaniach skierowanych na zwiększenie wewnętrznych i zewnętrznych możliwości osoby w celu przezwyciężania trudności, zapobiegania im, zmiany sytuacji na bardziej komfortową (Dąbrowski, 2000). Można wyróżnić za Otrębską-Popiołek (1991) 3 uniwersalne cechy pomagania:

• ma ono zastosowanie w przypadku określonych możliwości własnych podmiotu pomocy,

• osoba pomagająca uznaje autonomię podmiotu pomocy,

• zależność pomiędzy osobą pomagającą i oczekującą pomocy jest symetryczna, zachowująca równorzędność pozycji w ich odczuciach subiektywnych.

Istotą pomagania jest gotowość do bezinteresownego działania w chwilach beznadziejności i cierpienia, ratowania w czasie zagrożenia, a także odpowiednie poradnictwo pomagające i wspierające ludzi w rozwoju (Mossakowska-Mlonek i wsp., 1988). Według Radlińskiej (1961) pomaganie to inaczej chronienie, poznawanie, przekształcanie, wydobywanie siły, informowanie, oddziaływanie wychowawcze, wzbudzanie motywacji do działania, edukowanie (uczenie, doradzanie), a nie całkowite realizowanie działania za pacjenta. Pomaganie w pielęgnowaniu oznacza najczęściej podstawową metodę działania zawodowego pielęgniarki. Idea pomagania jest stale kontynuowana w ramach działalności zawodowej pielęgniarki. Zmieniają się jej formy w zależności od potrzeb osób wymagających pomocy oraz możliwości osób świadczących pomoc.

Wsparcie społeczne w pielęgnowaniu

Oprócz pomagania istotą pielęgnowania jest udzielanie wsparcia społecznego. Stanowi ono dopełnienie sprawowanej opieki pielęgniarskiej. Świadomość pacjenta, że jest otoczony przez przychylnie nastawionych, akceptujących go i gotowych mu przyjść z pomocą ludzi jest dla niego źródłem energii (Motyka, 2003). Fenomen społecznego wsparcia odnosi się bezpośrednio do kreowania i podtrzymywania więzi z innymi ludźmi i ma charakter uniwersalny. Wsparcie społeczne jest specyficzną formą pomocy skierowaną do człowieka, która umożliwia przezwyciężenie własnych problemów, trudności, konfliktów oraz wyzwala wiarę we własne siły, doprowadza do mobilizowania sił, co przyczynia się do samodzielnego pokonywania przez niego trudności, jak również pełniejszego rozwoju w granicach możliwości i zdolności indywidualnych (Kawczyńska-Butrym, 1996). W sytuacji choroby wsparcie społeczne stanowi szczególny rodzaj pomagania osobom chorym i ich rodzinom w celu mobilizowania ich własnych sił i zasobów, aby sami mogli radzić sobie w sytuacji trudnej (Kózka, 2010; Sęk, 2003). Odmianą wsparcia społecznego jest profesjonalne wsparcie społeczne, polegające na objęciu dostępnym wsparciem najbliższych osób tworzących sieć więzi społecznych pacjenta w celu zintensyfikowania wsparcia, które w warunkach naturalnych, czyli na bazie już ukształtowanych więzi, może zaistnieć i przywracanie tego, które nie jest dostępne. Zastosowanie wsparcia społecznego przez profesjonalistów łączy się niejednokrotnie z koniecznością budowania nowych więzi, np. pomiędzy pielęgniarką i podopiecznym. Miejsce wsparcia społecznego w pielęgniarstwie i pielęgnowaniu najpełniej określa Norbeck, postrzegając „wsparcie społeczne jako centralne dla opiekuńczych celów pielęgniarstwa i jako istotę/esencję części nauki o pielęgnowaniu” (Norbeck, 1988 za: Langford i wsp., 1997).

Klasyfikacja działań wspierających ze względu na ich treść obejmuje następujące rodzaje wsparcia: emocjonalne, wartościujące, informacyjne i instrumentalne (Bishop, 2000).

Wsparcie emocjonalne jest bardzo ważne zarówno dla chorego, jak i jego rodziny. Polega na wykazaniu zrozumienia, współczucia, podtrzymania na duchu w chwilach kryzysu emocjonalnego. Troskliwość, obecność, gotowość do udzielenia pomocy powinny towarzyszyć pacjentowi przez cały czas powrotu do zdrowia. Wsparcie wartościujące polega na okazywaniu uczuć uznania, akceptacji, potwierdzeniu znaczenia i wartości osoby. Wsparcie informacyjne to udzielanie porad medycznych, pielęgnacyjnych i innych pomocnych w rozwiązywaniu zdrowotnych lub życiowych problemów. Należy do nich informowanie o możliwościach kompensowania ograniczonej sprawności, przeciwdziałania chorobom, sposobach rehabilitacji czy istniejących grupach samopomocy. Wsparcie instrumentalne jest zwane również wsparciem przez świadczenie usług. Polega na udzielaniu pomocy podczas dodatkowych czynności codziennych. Może stanowić dodatkową stymulację rozwoju i aktywności osoby chorej. Oprócz powyższych w literaturze wymienia się także wsparcie materialne i wsparcie integrujące. Wsparcie materialne polega na tradycyjnych formach, takich jak dostarczanie potrzebnych środków w postaci ubrań, sprzętów, przyborów ułatwiających np. proces powrotu do zdrowia. Wsparcie integrujące jest miarą osadzenia jednostki w sieci społecznej, daje jednostce poczucie przynależności, a wraz z nim poczucia odpowiedzialności oraz licznych zobowiązań wzajemności. Kawczyńska-Butrym (1996) wyróżnia jeszcze wsparcie rozwoju, które dotyczy dzieci i może polegać na kształtowaniu umiejętności psychomotorycznych, ukierunkowaniu zainteresowań i wyrównywaniu szans edukacyjnych. Znaczenie wsparcia społecznego dla zdrowia jest pozytywne.

Ze względu na przebieg wyróżnić można również wsparcie doraźne, systematyczne, spontaniczne albo zaplanowane (Ogryzko-Wiewiórowski, 2007). Wsparcie społeczne może pochodzić z różnych źródeł. Źródła wsparcia społecznego dzielimy na pierwotne i wtórne. W ramach źródeł pierwotnych, nazywanych również osobistymi, człowiek otrzymuje wsparcie od rodziny, przyjaciół, krewnych, znajomych i innych osób znaczących. Natomiast wtórne źródła wsparcia określane są jako formalne (organizacje charytatywne, instytucje powołane do pomagania, pomoc społeczna, kluby sportowe czy grupy i wspólnoty kościelne) i profesjonalne (specjaliści profesjonalnie zajmujący się pomaganiem i psychoterapią oraz specjalnie do tego celu powołane grupy wsparcia).

W ostatnich latach przeprowadzono dość liczne badania na temat roli wsparcia w wielu chorobach, zwłaszcza przewlekłych. Na przykład wykazano, że pacjenci z chorobą niedokrwienną serca, otrzymując wsparcie społeczne, odczuwali większą satysfakcję z życia, a chorzy terminalnie – łagodniejsze dolegliwości fizyczne (Glińska i wsp., 2009, 2014).

Dotyk w pielęgnowaniu

Kontakt przez dotyk jest jednym z podstawowych zachowań społecznych, niewerbalną formą porozumiewania się. Stanowi podstawę relacji pomiędzy bliskimi osobami. Dotyk daje poczucie bezpieczeństwa. Poprzez dotyk można zakomunikować swoją obecność, bliskość, szczególnie w kontakcie z osobami z dysfunkcjami wzroku, słuchu. Dotyk pomaga w nawiązaniu osobistej relacji, a także okazaniu szacunku czy akceptacji (Marć, 2011).

Terapia przez dotyk stanowi celowe i planowe działanie, polegające na stymulacji receptorów czuciowych w celu zwiększenia ich wrażliwości. Podstawą zastosowania dotyku terapeutycznego w pielęgnowaniu był fakt, że jest on nieodłącznym atrybutem zawodowym pielęgniarki. Kontakt dotykowy jest stałym elementem wszystkich działań podejmowanych przez pielęgniarki na rzecz podmiotu opieki w celu poprawy stanu zdrowia, w tym również samopoczucia (Sayre-Adams i wsp., 2001). Dotyk jest jednym z działań skierowanych do podmiotu opieki, w którym pielęgniarka łączy troskę i wsparcie (Perry i wsp., 2014).

Świadomie wykonywane czynności z umiejętnie stosowanym dotykiem powodują wiele zmian w organizmie, polegających na np.: obniżeniu ciśnienia tętniczego, zwolnieniu pracy serca, rozluźnieniu mięśni (Żuławska vel Dziurawiec, 2006). Zakres i charakter informacji, jakie pielęgniarka może uzyskać przez dotyk, są pomocne w ocenie stanu pacjenta. Pielęgniarka uzyskuje informacje o funkcjonowaniu biologicznym i stanie psychicznym, ale również o wrażliwości chorego na dotyk. Jest to bardzo istotne w planowaniu zindywidualizowanej opieki, jej realizowaniu oraz ocenie zaplanowanych celów. Celem kontaktu dotykowego są (Górajek-Jóźwik i wsp., 1999):

• nawiązanie, wspomaganie kontaktu interpersonalnego,

• gromadzenie informacji o stanie zdrowia pacjenta,

• wykonanie czynności pielęgnacyjnych,

• zmniejszenie lęku i niepokoju.

Zatem można wyróżnić dotyk (Pike i wsp., 1998):

• pielęgnacyjno-opiekuńczy,

• proceduralny,

• ochronny.

Dotyk pielęgnacyjno-opiekuńczy stosowany jest w celu nawiązania bądź podtrzymania kontaktu werbalnego z pacjentem, pocieszenia, uspokojenia pacjenta, udzielenia mu wsparcia emocjonalnego i zapewnienia bezpieczeństwa poprzez bezpośrednie, celowe, świadome i zaplanowane oddziaływanie na receptory czucia chorego. Dotyk proceduralny to celowe, zaplanowane działania pielęgniarki wykonywane świadomie w celu diagnostycznym i terapeutycznym. Dotyk jest niezbędny w przygotowaniu pacjenta do badań diagnostycznych, zabiegów leczniczych lub podczas wykonywania procedur medycznych, tj.: pobierania materiałów do badań laboratoryjnych. Dotyk stanowi też sposób pozyskania informacji o objawach, ich rozległości, natężeniu dolegliwości, zmianie stanu pacjenta, jego samopoczuciu. Dotyk ochronny służy ochronie pacjenta np. podczas przemieszczania. Odmianą dotyku proceduralnego jest dotyk terapeutyczny. Dotyk terapeutyczny przejawia się w stosowaniu przez pielęgniarkę samodzielnie procedur, takich jak np.: oklepywanie, nacieranie, masowanie, ćwiczenia bierne.

Dotyk jako niewerbalną formę komunikowania się można rozpatrywać w dwóch płaszczyznach: treści i relacji. Płaszczyzna treści wyraża zakres i charakter sygnałów pozyskiwanych i przekazywanych za pośrednictwem dotyku przez pielęgniarkę. Płaszczyzna relacji eksponuje wymiar emocjonalny w opiece pielęgniarki nad pacjentem (Marć, 2011). Dotyk w pielęgnowaniu może być wykorzystany w zapewnianiu komfortu fizycznego i psychicznego pacjentów, zwłaszcza w terminalnym okresie choroby (Chmiel i wsp., 2007).

Problemem w wykorzystaniu dotyku w pielęgnowaniu może być kulturowe podejście do tej formy kontaktu z pacjentem. Należy pamiętać o tym, że każdy pacjent ma prawo do poszanowania godności i intymności. Istotne jest, aby ostrożnie rozważać każdą sytuację, indywidualnie traktować potrzeby i prawa pacjenta w tym zakresie. Różnorodność kulturowa społeczeństwa stwarza konieczność zgłębiania wiedzy na temat istoty kontaktu bezpośredniego. Sprawowanie przez pielęgniarki skutecznej opieki wymaga znajomości i poszanowania różnic kulturowych, zwłaszcza w zakresie kontaktu bezpośredniego i komunikowania werbalnego. Niezbędna wiedza pozwala uniknąć konfliktów i błędnej interpretacji informacji przekazywanych przez pacjenta. W kulturze żydowskiej, muzułmańskiej czynności opiekuńcze mogące naruszyć sferę intymną powinny być wykonywane przez personel tej samej płci co pacjent. Nietaktem będzie podanie przez pielęgniarkę ręki na powitanie nowo przyjętemu pacjentowi wyznającemu islam. W kulturze tej kobieta nie dotyka ani nie podaje ręki obcemu mężczyźnie, nie może też patrzeć mu prosto w oczy. Karmiąc np. pacjenta pochodzącego z Czeczenii, będącego wyznawcą islamu, należy to czynić prawą ręką, gdyż lewa uchodzi za nieczystą (Zalewska-Puchała i wsp., 2014).

Empatia w pielęgnowaniu

Jedną z form ułatwiających proces komunikacji z pacjentem oraz pielęgnowanie jest empatia. Definiuje się ją jako postrzeganie i zrozumienie stanu innej osoby, współodczuwanie. Ułatwia porozumiewanie się z drugim człowiekiem, daje przekonanie, że jego problemy są dla nas zrozumiałe (Motyka, 2005). Empatia polega na uważnym słuchaniu drugiej osoby, wczuwaniu się w jej stan lub sytuację, a także bycie zainteresowanym tym, co ma do przekazania (Szopski, 2005). Zdolność porozumiewania się i pełnego rozumienia przeżyć chorego pomaga lepiej zrozumieć jego sytuację zdrowotną i ułatwia sprawowanie holistycznej opieki (Rolka, 2003).

Empatia składa się z komponentu (Wilczek-Rużyczka, 2011):

• emocjonalnego,

• poznawczego,

• behawioralnego.

Komponent emocjonalny to pobudzenie emocjonalne wynikające ze zrozumienia cierpienia drugiego człowieka i identyfikowanie się z tym cierpieniem. Komponent poznawczy pozwala na dokonywanie obiektywnego przeglądu sytuacji pacjenta i utrzymanie dystansu. Komponent behawioralny to umiejętność przekazywania zrozumienia punktu widzenia innej osoby.

Umiejętność dojrzałego współodczuwania pozwala pielęgniarce dać pacjentowi poczucie bezpieczeństwa związane z pojmowaniem jego obaw i zachować własną tożsamość, profesjonalizm, obiektywizm danej sytuacji (Wilczek-Rużyczka, 2008, 2011). Empatia ułatwia pacjentowi poczuć się zrozumianym i akceptowanym, daje mu poczucie bliskości oraz możliwość podzielenia się swoimi zmartwieniami. Dzięki niej zyskuje uczucie bezpieczeństwa i możliwość rozładowania negatywnych odczuć spowodowanych chorobą (Motyka, 2003, 2011). Jest podstawową kompetencją wyrażającą się w komunikowaniu pielęgniarki z chorym w procesie pielęgnowania. Jest zdolnością wczuwania się w niepowtarzalny świat drugiego człowieka. Umożliwia poznanie sposobu jego bycia, tego, co dla drugiej osoby znaczy radość, ból, cierpienie (Dziewiecki, 2003). Wykazując postawę empatyczną, pielęgniarka okazuje choremu szacunek i zrozumienie, wpływając na wzmocnienie relacji interpersonalnej (Wilczek-Rużyczka, 2002). Badania Di Basi i wsp. (2001) wykazały, że lekarze przejawiający wysoki poziom empatii, okazujący ciepło, przyjazne nastawienie i wsparcie są bardziej skuteczni. Halpern (2001) twierdzi, że empatyczna postawa ułatwia zebranie informacji medycznej.

Zdolność do postrzegania problemów pacjenta i empatycznego reagowania na nie w sposób prawidłowy uważana jest za jedną ze składowych profesjonalnego pielęgnowania (Motyka, 2003).

Obecność w pielęgnowaniu

Obecność to bycie przy drugiej osobie, reagowanie na jej potrzeby i oczekiwania, czuwanie przy kimś, kto potrzebuje kontaktu (Miller i wsp., 1998; Markowski, 2000). Jest to proces trwający w czasie i w różnych wymiarach, np. duchowym, intymnym (Miller i wsp., 1998), wymagający wrażliwości i subtelności (Duis-Nittsche, 2002). Jego wyniki są zależne od stanu wyjściowego relacji pacjent – pielęgniarka. Istotnym wyznacznikiem tego procesu jest konieczność odczuwania potrzeby spędzenia wspólnie czasu (Duis-Nittsche, 2002), w celu: udzielenia pomocy (Doona i wsp. 1999), podzielenia się energią, niesienia ulgi w cierpieniu (Duis-Nittsche, 2002), a także świadomość jej zrealizowania.

Dla pacjentów doświadczanie obecności drugiej osoby może:

• być podstawą fizycznego i psychicznego odreagowania cierpienia i rozładowania stresu (Doona i wsp. 1999; Fuller 1991),

• aktywnie wyzwalać przeżycia (Duis-Nittsche, 2002),

• polepszać psychiczny dobrostan, zapewniać poczucie pewności siebie, bezpieczeństwa oraz godności (Gilje, 1993),

• poprawiać fizyczny dobrostan, powodować zmniejszenie nasilenia bólu (Fuller, 1991, Duis-Nittsche, 2002),

• w czasie terminalnej fazy choroby dawać poczucie łatwiejszej adaptacji do sytuacji umierania (Miller i wsp., 1998).

Pielęgniarki dzięki byciu z pacjentem również doświadczają poprawy swojego psychicznego dobrostanu poprzez odczuwanie satysfakcji, wzmocnienie poczucia pewności siebie i profesjonalnej dojrzałości (Ester, 2000; Duis-Nittsche, 2002). Bardzo ważną rolę w kreowaniu potrzeby obecności odgrywa emocjonalna dojrzałość pielęgniarek. Jak powiedziała Lenartowicz (2001), „pielęgniarstwo to profesja, w której dopełniają się humanistyczne transakcje dawania i brania”.

Podsumowując, można stwierdzić, że pielęgnowanie jest determinowane przez dwie zmienne: stan obecności/bycia pielęgniarki przy pacjencie oraz cechę charakteryzującą ten stan – opisywaną jako troszczenie się, troskliwość, opiekuńczość (będą przedmiotem rozważań w podrozdziale następnym), pomaganie, wspieranie, towarzyszenie, edukowanie, empatyczne postępowanie, działanie przez dotyk (ryc. 1.6). Stan obecności jest zawsze wyjściowy w stosunku do troskliwości, a klarowne określenie go w relacji pielęgniarka – pacjent jest niezbędne do zrozumienia istoty pielęgnowania.

Warto przytoczyć również opublikowaną przez Royal College of Nursing (RCN) w 2003 r. charakterystykę pojęcia „pielęgnowanie”, w której zwrócono uwagę na następujące jego cechy (ryc. 2.6):

1. Szczególny cel: celem pielęgnowania jest promocja zdrowia oraz zapobieganie chorobom (fizycznym i psychicznym), okaleczeniom i niepełnosprawności. Gdy ludzie chorują albo stają się niepełnosprawni, celem pielęgnowania jest zminimalizowanie ich cierpienia i bólu, a także pomoc w zrozumieniu choroby lub niepełnosprawności i w radzeniu sobie z nią, jak również pomoc w zrozumieniu leczenia i jego konsekwencji. W przypadku, gdy śmierć jest nieunikniona, celem pielęgnowania jest utrzymanie jak najwyższej jakości życia aż do jego końca.

2. Szczególny sposób interweniowania: interwencje pielęgniarskie związane są ze wzmacnianiem ludzi i pomaganiem im w osiągnięciu, utrzymaniu lub odzyskaniu niezależności. Pielęgnowanie jest procesem intelektualnym, fizycznym, emocjonalnym i moralnym; to także interwencje terapeutyczne oraz te związane z pomocą osobistą; udzielanie informacji, edukacja, bycie adwokatem spraw pacjenta; wsparcie fizyczne, emocjonalne i duchowe. Poza bezpośrednią opieką nad pacjentem praktyka pielęgniarska to także zarządzanie, nauczanie oraz rozwój wiedzy i polityki.

3. Szczególna dziedzina: pielęgnowanie dotyczy reakcji i doświadczeń osób na różne wydarzenia związane ze zdrowiem, chorobą, niepełnosprawnością, niezależnie od środowiska i otoczenia, w jakim te osoby się znajdują. Odpowiedzi mogą być fizjologiczne, psychologiczne, społeczne, kulturowe lub duchowe, a często są mieszanką kilku. Termin „osoby” oznacza ludzi w każdym wieku, rodziny i społeczności, na wszystkich etapach życia.

4. Szczególny przedmiot zainteresowania: przedmiotem zainteresowania w pielęgnowaniu jest cała osoba, a nie jakiś szczególny aspekt tej osoby lub jakaś szczególna patologia.

5. Szczególna podstawa wartości: pielęgnowanie jest oparte na wartościach etycznych, szanujących godność, autonomię i wyjątkowość poszczególnych osób. Wartości te wyrażone są w spisanych kodeksach etycznych i utrzymywane przez system regulacji zawodowych.

6. Zobowiązanie partnerstwa: pielęgniarki i pielęgniarze powinni pracować w relacji partnerskiej z pacjentami, ich rodzinami, osobami sprawującymi opiekę oraz innymi profesjonalistami, jako członkowie wielodyscyplinarnego zespołu. Gdy zajdzie taka potrzeba, mogą przewodzić zespołowi, wyznaczać zadania, delegować pracę innym osobom i kontrolować pracę innych osób lub wypełniać polecenia liderów. We wszystkich sytuacjach pozostają jednak osobiście i zawodowo odpowiedzialni za swoje decyzje i działania.

Rycina 2.6. Znaczenie pojęcia pielęgnowanie (oprac. za: Royal College of Nursing – RCN, 2003)

2.3. OPIEKA A PIELĘGNIARSTWO I PIELĘGNOWANIE
Alicja Kamińska, Ewa Ziarko

Po zapoznaniu się z treściami zawartymi w rozdziale będziesz mógł/mogła:

• wyjaśnić pojęcie opieki i jego pochodzenie,

• opisać różnice pomiędzy opieką nieprofesjonalną, samoopieką a opieką pielęgniarską,

• wyjaśnić pojęcia „opiekun”, „opiekuńczość”,

• uzasadnić związek opieki z pielęgniarstwem i pielęgnowaniem.

SŁOWA KLUCZOWE: opieka, samoopieka, opieka profesjonalna, opiekun, opieka pielęgniarska, opiekuńczość

Źródeł słowa „opieka” można doszukać się w łacińskim słowie cura, oznaczającym troskę. Pojawiła się ona razem z ludzkością i jest dla niej typowa. Pewne elementy opieki można zaobserwować również wśród zwierząt, jednak są to działania oparte na instynktach. W czasach prehistorycznych opieka miała charakter naturalny, wiązała się z obyczajami i obrzędowością plemienną. Społeczności opiekowały się chorymi, starcami, kalekami i wszystkimi, którzy wymagali pomocy.

Przyjmując za „Słownikiem języka polskiego”, rzeczownik „opieka” oznacza „dbanie o kogoś, coś”, czasownik „opiekować się” znaczy „dbać o kogoś, o coś, sprawować opiekę nad kimś, nad czymś, doglądać, zajmować się”, a przymiotnik „opiekuńczy” oznacza „sprawujący nad kimś, nad czymś opiekę; wyrażający czyjąś dbałość, troskliwość”.

W naukach o charakterze opiekuńczym pojęcie „opieka” ma nadrzędny charakter. Uniwersalny podział opieki ze względu na jej źródło i podmiot przedstawia rycina 2.7.

Opieka sprawowana przez zwierzęta ma te same podstawowe cechy, co opieka międzyludzka, jednak wyróżniają ją pewne swoiste właściwości: jest pierwotna, obejmuje zdrowe potomstwo do momentu jego usamodzielnienia się, opiera się na instynkcie i doświadczeniu osobniczym, jest ostatnim ogniwem w cyklu aktywności życiowej (aktywność seksualna – prokreacja – opieka nad potomstwem), a okres trwania opieki ogranicza się do osiągnięcia przez potomstwo samodzielności życiowej. Podmiotem opieki ludzkiej jest zawsze człowiek, a przedmiotem: drugi człowiek/opiekun (opieka międzyludzka), dorobek ludzkości (dobra kultury) lub zasoby przyrody (parki, rezerwaty). Opieka transcendentna („opatrzność boska”) określana jest jako pozostające w sferze wyobrażeń, przekonań i oczekiwań osób wierzących w pozaempiryczne działania sprawcze sacrum, które zapewnia im doczesny dobrostan, a po śmierci wieczne zbawienie (Dąbrowski, 2006).

Rycina 2.7. Uniwersalna struktura opieki (oprac. na podst. Dąbrowski, 2006)

Opieka międzyludzka i jej istota

Podsumowania istniejących w literaturze przedmiotu licznych interpretacji definicji opieki podjął się Dąbrowski. Na podstawie zaproponowanej przez niego definicji można stwierdzić, że opieka to specyficzna aktywność opiekuna wobec podopiecznego przejawiająca się w (Dąbrowski, 2006):

• zaspokajaniu ponadpodmiotowych potrzeb podopiecznego,

• ciągłości opieki wyznaczonej obiektywnymi wymogami cykliczności i stałości zaspokajania potrzeb,

• bezinteresowności opieki (istotne w opiece międzyludzkiej jest przede wszystkim altruistyczne zaspokajanie potrzeb psychospołecznych, głównie emocjonalnych),

• nawiązaniu asymetrycznego stosunku opiekuńczego,

• odpowiedzialności kompensacyjnej opiekuna podejmowanej świadomie i dobrowolnie, jak również odpowiedzialności podopiecznego oznaczającej nabywanie predyspozycji do samodzielności życiowej,

• odpowiedzialności przedmiotowej, tzn. czy i jak skutecznie, sprawnie opiekun zaspokaja potrzeby podopiecznego.

Opieka rozumiana jako działalność praktyczna o zróżnicowanym charakterze składa się z wielu elementów, między którymi zachodzą zależności funkcjonalne. Dlatego też w strukturze opieki wyodrębniamy (Dąbrowski, 2006):

• potrzeby ponadpodmiotowe podopiecznego, których zaspokajanie i regulowanie przekracza jego podmiotowe możliwości,

• funkcje opiekuńcze, które określają, co w zakresie zaspokajania potrzeb ma dać podopiecznemu sprawowana nad nim opieka,

• postawy opiekuńcze opiekuna, będące jego określonym, względnie stałym ustosunkowaniem do podopiecznego i zaspokajania jego potrzeb,

• atmosferę panującą w danym układzie opiekuńczym, będącą intersubiektywnym odzwierciedleniem przez podopiecznego stanu i procesu zaspokajania jego potrzeb,

• sytuacje opiekuńcze, rozumiane jako wyodrębniające się w czasowym układzie warunków i zależności całości działania opiekuńczego,

• czynności opiekuńcze opiekuna, czyli dostarczanie podopiecznemu „przedmiotów” jego ponadpodmiotowych potrzeb.

Strony procesu opiekuńczego, czyli opiekun i podopieczny, znajdują się w strukturze opieki poprzez wszystkie wymienione wyżej jej składniki.

Z kolei Wrońska zaproponowała ujęcie opieki w 4 znaczeniach, jako (1997):

1. Oczekiwanie zaspokajania potrzeb (aspekt merytoryczno-subiektywny).

2. Wyznacznik charakteru instytucji opiekuńczej (aspekt organizacyjny).

3. Czynności związane ze sprawowaniem opieki (aspekt funkcjonalny).

4. Cecha, postawa, przymiot osoby, które składają się na opiekuńczość (aspekt atrybutowy).

Opiekuńczość w pielęgniarstwie i pielęgnowaniu

Kolejnym pojęciem jest „opiekuńczość”, którą Lenartowicz (2001) rozumie jako:

• sposób bycia, odnoszenia się, działania, angażowania się w przeżycia i doświadczenia innej osoby,

• sens istnienia grupy, rodziny, wspólnoty, społeczeństwa, życia razem,

• uczenie się, jak być człowiekiem przez identyfikowanie się z innymi,

• dawanie i branie, wzbogacanie osobowości, modyfikowanie własnego życia, rozwój psychomoralny w kontaktach z człowiekiem chorym, cierpiącym, starszym, samotnym.

Dąbrowski uważa, że czynności opiekuńcze są specyficznym rodzajem czynności ludzkich, w których podmiotem jest opiekun, a skierowane są one na zaspokajanie potrzeb podopiecznego. Czynności opiekuńcze obejmują nie tylko fizyczne, wymierne i obserwowane formy aktywności opiekuna, które mają zaspokoić potrzeby podopiecznego, lecz także aktywność emocjonalną (przeżywanie trosk, niepokojów, oczekiwań, zmartwień, empatii) i intelektualną (rozwiązywanie problemów opiekuńczych, planowanie różnych działań). Dlatego też rola opiekuna i pełnienie funkcji opiekuńczych w opinii Dąbrowskiego to powołanie i służba dla dobra innego człowieka (Dąbrowski, 2006).

Relacja opiekuńcza (stosunek opiekuńczy) to według Dąbrowskiego względnie trwały, specyficzny układ ról i pozycji opiekuna oraz podopiecznego, a także zachodzące pomiędzy nimi zależności. Wyznaczają ją potrzeby podopiecznego i możliwości dyspozycyjne opiekuna. Jest to również najbardziej typowy stosunek asymetryczny, w którym powstają, rozwijają i utrwalają się wielorakie relacje partnerskie między opiekunem i podopiecznym (Dąbrowski, 2006).

Każdą relację opiekuńczą charakteryzuje pewna specyfika, szczególnie dotyczy to relacji pielęgniarka – pacjent. Według Poznańskiej (2011) troska, troskliwość, troszczenie się, opiekuńcza troskliwość to skupianie na kimś uwagi, zapewnianie mu ochrony i pomocy, opiekowanie się, asystowanie, wspieranie. Opiekuńcza troskliwość pielęgniarki wobec człowieka cechuje się: wrażliwością na cierpienie i ból, zindywidualizowanym traktowaniem, braniem pod uwagę jego złożonych potrzeb i przeżyć, akceptowaniem go takim, jakim jest, poszanowaniem jego godności i okazywaniem mu szacunku, ułatwianiem mu osiągania samodzielności, a nie okazywaniem swojej przewagi oraz kontrolowaniem, podejmowaniem decyzji opartych na wysokich kompetencjach pielęgniarki, darzeniem go ciepłymi uczuciami oraz okazywaniem tych uczuć w relacjach opiekuńczych, zainteresowaniem, angażowaniem się w świadczenie opiekuńczej pomocy, stałą gotowością do dawania tego, czego człowiek najbardziej potrzebuje, skupianiem uwagi na szczegółach w zapewnianiu pomocy, starannością, znajomością i rozumieniem tego, komu pomaga, oraz jego problemów zdrowotnych (Poznańska, 2011).

Rozpatrując pojęcie opieki, należy zdefiniować pojęcie opiekuna. W rozumieniu definicji opieki, opiekun to podmiot działalności opiekuńczej, osoba lub instytucja, która z racji przyjęcia odpowiedzialności za podopiecznego zaspokaja w sposób ciągły i bezinteresowny jego potrzeby ponadpodmiotowe w nawiązanym stosunku opiekuńczym (Dąbrowski, 2006).

Zbieżną definicję opieki podała Zarzycka, pisząc, że opiekun to osoba (grupa osób, instytucja) odpowiadająca za podopiecznego, decydująca o jego sytuacji zdrowotnej, zaspokajająca jego potrzeby ponadpodmiotowe (Zarzycka, 2008).

Opiekun w trakcie sprawowania opieki tworzy układ czynności (Dąbrowski, 2006):

• pozawerbalnych, takich jak mimika (akceptujący i przyjazny uśmiech, wyraz współodczuwania i zrozumienia), gesty (przytulanie, przygarnianie, całowanie, głaskanie),

• werbalnych (pocieszanie, wyrażenie uznania).

Cechy, którymi powinien wyróżniać się opiekun, są następujące:

• posiadanie kompetencji poznawczych (wiedza o przedmiocie i warunkach opieki),

• zdolność do pozyskiwania, tworzenia i dostarczania przedmiotów potrzebnych podopiecznemu,

• kompetencje do ponoszenia kompensacyjnej odpowiedzialności za podopiecznego,

• różnorodne umiejętności praktyczne konieczne do sprawowania codziennej opieki,

• pozytywne postawy (życzliwość, wyrozumiałość, tolerancja, zaangażowanie, uznanie praw podopiecznego),

• dobroć i kultura osobista,

• zdolność wczuwania się i rozumienia sytuacji drugiej osoby (empatia),

• cierpliwość, taktowność,

•  respektowanie indywidualności podopiecznego,

• autentyczna skłonność do pomagania i dawania oparcia,

• odwaga i sprawiedliwość.

Te pozytywne cechy opiekuna pozwalają na zaakceptowanie go przez podopiecznego, tak, aby powstała pomiędzy nimi relacja opierała się na wzajemnym zaufaniu i prowadziła do emocjonalnego związania się podopiecznego z opiekunem (Dąbrowski, 2006; Zarzycka, 2008).

Opieka zdrowotna

Opiekę międzyludzką, ze względu na charakter przygotowania dawcy opieki do świadczenia przez niego działań opiekuńczych, dzielimy na:

1. Opiekę nieprofesjonalną, która wykonywana jest przez osoby niemające zawodowego przygotowania do tego typu działania, a ich wiedza i umiejętności praktyczne niezbędne do jej świadczenia są wynikiem przestrzegania norm społecznych, zwyczajów, obyczajów kulturowych i religijnych bądź mają podłoże intuicyjne. Opieka ta najczęściej sprawowana jest przez krewnych (rodzice, dzieci, współmałżonek), przyjaciół, sąsiadów, wolontariuszy oraz innych pacjentów w ramach samopomocy (Zarzycka, 2008).

2. Samoopiekę, która polega na samodzielnym, nieprofesjonalnym podejmowaniu przez człowieka decyzji oraz czynności dotyczących jego zdrowia i życia (wybór leków, leczenia, wsparcie w trakcie choroby). Jest podstawową formą systemu opieki zdrowotnej w życiu codziennym (Kickbusch, 1995).

3. Opiekę profesjonalną, czyli sprawowane zgodnie z ustalonymi normami, zasadami, procedurami, opartymi na podstawach prawnych i na wiedzy zdobytej w wyniku systematycznego kształcenia i stałego doskonalenia w zakresie działań opiekuńczych. Opieka profesjonalna może być świadczona w domu, instytucjach ochrony zdrowia (szpital, ambulatorium, POZ), zakładach opieki społecznej (DPS). W obszarze opieki profesjonalnej wyodrębniono opiekę pielęgniarską (Zarzycka, 2008).

Opieka pielęgniarska rozumiana jest jako zorganizowany system określonych świadczeń pielęgniarskich tworzonych przez grupę zawodową, jaką są pielęgniarki, której celem jest świadczenie usług pielęgniarskich na odpowiednim poziomie, zgodnie z oczekiwaniami społeczeństwa (Zarzycka, 2009).

Opieka pielęgniarska zawiera w sobie wszystkie elementy struktury funkcjonalnej opieki ogólnej. W opiece tej stronami procesu opiekuńczego są (Ślusarska i wsp., 2008):

• pacjent z ponadpodmiotowymi potrzebami wynikającymi z zaburzeń zdrowia i choroby, których nie może sam zaspokoić,

• pielęgniarka, która jest przygotowana zawodowo do pełnienia czynności opiekuńczych.

Pielęgnowanie w strukturze opieki pielęgniarskiej określa znaczenie funkcji opiekuńczej, czyli (Ślusarska i wsp., 2008):

• wskazuje, czego można i należy oczekiwać od pielęgniarki, jeśli chodzi o rezultaty sprawowanej przez nią opieki,

• stanowi ogólne wskaźniki bezpośrednich i pośrednich efektów działalności opiekuńczej,

• pozwala ustalać i weryfikować zadania opiekuńcze,

• wytycza charakter norm moralnych oczekiwanych w działalności opiekuńczej.

Ślusarska i wsp. (2008) podały definicję opieki pielęgniarskiej, określając ją jako serię długofalowych i trwałych interakcji pomiędzy pielęgniarką a pacjentem (podmiotem opieki), której przedmiotem jest pielęgnowanie, w ramach funkcji opiekuńczej, zoperacjonalizowane poprzez zarówno planowe, jak i spontaniczne działania i czynności opiekowania się.

Opieka pielęgniarska zawiera wszystkie elementy bezpośrednich funkcji realizowanych przez pielęgniarkę wobec pacjenta. Ustawa o zawodzie pielęgniarki i położnej (Dz.U. 2011, nr 174, poz. 1039) precyzuje zakres świadczeń wykonywanych przez pielęgniarki odwołujących się do ich wiedzy i umiejętności praktycznych nabytych w toku kształcenia. W ramach nabytych kompetencji pielęgniarka: rozpoznaje warunki i potrzeby zdrowotne, diagnozuje problemy pielęgnacyjne pacjenta, sprawuje opiekę pielęgnacyjną, realizuje zlecenia lekarskie w procesie diagnostyki, leczenia i rehabilitacji, samodzielnie udziela w określonym zakresie świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych oraz prowadzi edukację zdrowotną.

Należy jednak podkreślić, że podstawą opieki pielęgniarskiej nie jest jedynie wiedza i umiejętności instrumentalne, ale przede wszystkim zdolność rozumienia przeżyć podmiotu opieki. Warunkiem takiego podejścia jest uwzględnienie złożoności ludzkiej natury, którą najpełniej oddaje podejście humanistyczne, w którym pacjent nie jest traktowany jako klient/biorca opieki, ale jako wartość. Opieka pielęgniarska jest bowiem unikatową funkcją pielęgnowania profesjonalnego integrującą nabyte przez pielęgniarkę w toku kształcenia wiedzę i umiejętności praktyczne ze zrozumieniem i pojmowaniem pacjenta jako indywidualnej, wyjątkowej i złożonej jednostki, która wyposażona jest w bagaż doświadczenia życiowego, uczuć i emocji. W toku sprawowania opieki pielęgniarskiej między pielęgniarką a pacjentem zachodzi wyjątkowa wzajemna relacja. U jej podstaw leży wymiana wiedzy, uczuć i doświadczeń, a korzyści czerpią obie strony tej interakcji (Hemingway, 2013).

2.4. KSZTAŁCENIE ZAWODOWE W PIELĘGNIARSTWIE
Ewa Ziarko, Alicja Kamińska

Po zapoznaniu się z treściami zawartymi w rozdziale będziesz mógł/mogła:

• scharakteryzować kształcenie zawodowe w pielęgniarstwie na poziomie studiów licencjackich,

• scharakteryzować kształcenie zawodowe w pielęgniarstwie na poziomie studiów magisterskich,

• opisać kształcenie podyplomowe pielęgniarek.

SŁOWA KLUCZOWE: kształcenie, kształcenie zawodowe

Kształcenie zawodowe pielęgniarek w Polsce prowadzone jest w systemie studiów trzystopniowych i kończy się uzyskaniem tytułu zawodowego licencjata pielęgniarstwa, magistra pielęgniarstwa i stopnia naukowego doktora nauk w dyscyplinie, która jest przedmiotem badań i pracy doktorskiej (Kózka, 2008).

Kształcenie w zawodzie pielęgniarki realizowane jest obecnie wyłącznie w systemie szkolnictwa wyższego na podstawie obowiązujących przepisów prawnych. Kształcenie to prowadzą uczelnie zarówno publiczne, jak i niepubliczne na poziomie:

• studiów pierwszego stopnia kończących się uzyskaniem tytułu zawodowego licencjata pielęgniarstwa,

• studiów drugiego stopnia kończących się uzyskaniem tytułu zawodowego magistra pielęgniarstwa,

• studiów trzeciego stopnia kończących się uzyskaniem stopnia naukowego doktora.

Wymagania, jakie muszą spełniać uczelnie kształcące studentów na kierunku pielęgniarstwo, zawarte są w określonych przepisach prawnych (np. Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 20 sierpnia 2012 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących kształcenia pielęgniarek i położnych czy Rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 października 2014 r. w sprawie warunków prowadzenia studiów na określonym kierunku i poziomie kształcenia). W uczelniach tych programy kształcenia dla pielęgniarek, w tym ogólne i szczegółowe efekty kształcenia w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych oraz obciążenia godzinowe, zostały określone w szczegółowych standardach kształcenia dla kierunku pielęgniarstwo studiów pierwszego i drugiego stopnia. Standard kształcenia określa Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 maja 2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa, Dz.U. 2012, poz. 631 z późn. zm.

Dzięki standardowi kształcenia na terenie naszego kraju obowiązuje jednolity system kształcenia dla osób, które pragną zdobyć prawo wykonywania zawodu pielęgniarki i pracować w tym zawodzie. Tymczasem np. w Stanach Zjednoczonych kształcenie pielęgniarek dopuszcza kilka różnych typów programów kształcenia prowadzących do uzyskania licencji i uprawniających do pracy w zawodzie pielęgniarki. Studenci mogą wybrać program praktycznego pielęgniarstwa, trwający najczęściej jeden rok, składający się z 1/3 godzin przygotowania teoretycznego i 2/3 przygotowania praktycznego, i po zdaniu egzaminu państwowego stać się licensed practical nurse (LPN), lub też jeden z 3 typów programów kształcenia prowadzących do uzyskania uprawnień w zawodzie pielęgniarki jako pielęgniarka dyplomowana, tzw. registered nurse diploma (RN) – trzyletni program kształcenia, associate degree – dwuletni program kształcenia i baccalaureate programs – czteroletni program kształcenia. Również te programy kształcenia kończą się egzaminem państwowym (Taylor i wsp., 2014).

W Polsce wszystkie uczelnie prowadzące kształcenie na kierunku pielęgniarstwo zobowiązane są do uzyskania akredytacji Polskiej Komisji Akredytacyjnej powołanej przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Krajowej Rady Akredytacyjnej Szkół Pielęgniarek i Położnych utworzonej przy Ministerstwie Zdrowia, potwierdzających spełnianie standardów kształcenia dla tego kierunku studiów. Akredytacja Ministra Zdrowia jest przyznawana na okres od 3 do 5 lat. Obecnie kształcenie w zawodzie pielęgniarki jest zgodne z głównymi dokumentami Unii Europejskiej regulującymi kształcenie zawodowe pielęgniarek, tj. z wymogami dotyczącymi kształcenia pielęgniarek wynikającymi z Dyrektywy 2013/55/UE z dnia 20 listopada 2013 r. zmieniającej dyrektywę 2005/36/UE w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych i rozporządzenie (UE) nr 1024/2012 w sprawie współpracy administracyjnej za pośrednictwem systemu wymiany informacji na rynku wewnętrznym („rozporządzenie w sprawie IMI”).

Zgodnie z tym dokumentem, kształcenie pielęgniarek odpowiedzialnych za opiekę ogólną musi obejmować co najmniej 3 lata i 4600 godzin kształcenia teoretycznego i klinicznego, przy czym kształcenie teoretyczne obejmuje co najmniej 1/3, a kształcenie kliniczne co najmniej połowę minimalnego okresu kształcenia (Kózka, 2008, Raport, 2015).

Według danych umieszczonych w systemie informacji o szkolnictwie wyższym POL-on (stan na dzień 14 stycznia 2016 r.) uprawnienia do prowadzenia studiów pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo posiadają 73 uczelnie (uniwersytety, akademie i wyższe szkoły zawodowe), w tym 38 na poziomie studiów drugiego stopnia (System, 2016). Do roku akademickiego 2011/2012 Minister Zdrowia w drodze rozporządzenia ustalał coroczne limity przyjęć na kierunki studiów, w tym pielęgniarstwo. Od roku akademickiego 2012/2013 Minister Zdrowia nie określa limitów przyjęć na kierunki studiów, a zgodnie z ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym uczelnie mają autonomiczne prawo do określania liczby przyjmowanych osób na poszczególne kierunki studiów (Raport, 2015). Warunkiem przyjęcia na wyżej wymienione uczelnie jest przede wszystkim posiadanie świadectwa dojrzałości, a szczegółowe zasady i tryb rekrutacji określają senaty poszczególnych uczelni.

Kształcenie zawodowe pielęgniarek

Zgodnie z ustaleniami Międzynarodowej Rady Pielęgniarek (ICN – International Council of Nurses) i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO – World Health Organization) celem kształcenia zawodowego pielęgniarek na poziomie studiów pierwszego stopnia jest zdobycie kwalifikacji i uprawnień zawodowych określonych jako „pielęgniarka ogólna”. Termin ten odnosi się do potrzeby stworzenia solidnej edukacji opartej na rozległej wiedzy, kładącej nacisk na kwalifikacje podstawowe dla zawodu. Przyjęto zatem, że studia pierwszego stopnia mają przygotować absolwenta pielęgniarstwa do uzyskania prawa wykonywania zawodu i do podjęcia studiów drugiego stopnia i/lub kształcenia podyplomowego umożliwiającego uzyskanie specjalistycznych kwalifikacji zawodowych (Łukasz-Paluch i wsp., 2008; Kózka, 2008).

Wspomniany wcześniej standard kształcenia dla kierunku pielęgniarstwo na studiach pierwszego stopnia wprowadza następujące wymagania ogólne: studia pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo trwają nie krócej niż 6 semestrów, liczba godzin zajęć i praktyk nie może być mniejsza niż 4720, liczba punktów ECTS wynosi nie mniej niż 180 (European Credit Transfer System, ECTS – Europejski System Akumulacji i Transferu Punktów), studia mają profil praktyczny, a kierunek studiów mieści się w obszarze kształcenia z zakresu nauk medycznych, nauk o zdrowiu oraz nauk o kulturze fizycznej (Rozporządzenie 2016 r. w sprawie warunków prowadzenia studiów oraz Rozporządzenie 2016 r. w sprawie standardów kształcenia).

Standard kształcenia obejmuje treści kształcenia z nauk:

• podstawowych: anatomii, fizjologii, patologii, genetyki, biochemii i biofizyki, mikrobiologii i parazytologii, farmakologii, radiologii,

• społecznych: psychologii, socjologii, pedagogiki, prawa, zdrowia publicznego, filozofii i etyki zawodu pielęgniarki,

• w zakresie podstaw opieki pielęgniarskiej: podstaw pielęgniarstwa, promocji zdrowia, podstawowej opieki, dietetyki, badań fizykalnych, badań naukowych w pielęgniarstwie oraz zajęć fakultatywnych do wyboru: zakażeń szpitalnych, języka migowego, promocji zdrowia psychicznego,

• w zakresie opieki specjalistycznej: chorób wewnętrznych i pielęgniarstwa internistycznego, pediatrii i pielęgniarstwa pediatrycznego, chirurgii i pielęgniarstwa chirurgicznego, położnictwa, ginekologii i pielęgniarstwa położniczo-ginekologicznego, psychiatrii i pielęgniarstwa psychiatrycznego, anestezjologii i pielęgniarstwa w zagrożeniu życia, rehabilitacji i pielęgnowania niepełnosprawnych, neurologii i pielęgniarstwa neurologicznego, geriatrii i pielęgniarstwa geriatrycznego, opieki paliatywnej i podstaw ratownictwa medycznego.

Szczególnie ważnym elementem kształcenia zawodowego pielęgniarek jest kształtowanie umiejętności praktycznych. Kształcenie to według obowiązującego standardu 2300 godzin: w formie zajęć praktycznych (1100 godzin) i praktyk zawodowych (1200 godzin). Zajęcia praktyczne powinny być realizowane pod kierunkiem i bezpośrednim nadzorem nauczyciela akademickiego, a praktyki zawodowe pod kierunkiem pielęgniarki – pracownika zatrudnionego w miejscu realizacji praktyk, z równoczesnym nadzorem nad praktykami opiekuna praktyk z ramienia uczelni. Kształcenie praktyczne może odbywać się w oparciu o bazę własną uczelni lub w przedsiębiorstwach podmiotu leczniczego. Kształtowanie umiejętności praktycznych w warunkach naturalnych powinno być poprzedzone kształtowaniem tych umiejętności w warunkach symulowanych – pracowniach umiejętności pielęgniarskich. Miejscem kształcenia praktycznego powinny być oddziały: internistyczne, chirurgiczne, pediatryczne, neurologiczne, psychiatryczne, medycyny ratunkowej, intensywnej terapii, opieki długoterminowej, położnicze i ginekologiczne w wieloprofilowych szpitalach o zasięgu regionalnym, w ośrodkach pielęgniarskiej opieki domowej, środowiskowej i szkolnej oraz hospicjach. Warto również podkreślić, że nauczanie przedmiotów z zakresu podstaw opieki pielęgniarskiej i opieki specjalistycznej, przedmiotów dotyczących w swojej treści opieki pielęgniarskiej oraz zajęcia praktyczne prowadzą nauczyciele akademiccy posiadający prawo wykonywania zawodu pielęgniarki lub położnej oraz co najmniej roczną praktykę zawodową zgodną z nauczanym przedmiotem lub prowadzonymi zajęciami. Studia pierwszego stopnia kończą się egzaminem dyplomowym, składającym się z części teoretycznej i praktycznej. Egzamin dyplomowy, po złożeniu pracy dyplomowej, powinien obejmować sprawdzenie wiedzy i umiejętności praktycznych zdobytych w całym okresie studiów. Absolwent studiów pierwszego stopnia kierunku pielęgniarstwo jest przygotowany do podjęcia pracy w zawodzie pielęgniarki, podjęcia kształcenia podyplomowego i studiów drugiego stopnia na kierunku pielęgniarstwo lub innym, np. zdrowie publiczne (Rozporządzenie, 2016).

Kształcenie zawodowe na poziomie studiów drugiego stopnia

Standard kształcenia dla kierunku pielęgniarstwo na studiach drugiego stopnia wprowadza następujące wymagania ogólne: studia drugiego stopnia na kierunku pielęgniarstwo trwają nie krócej niż 4 semestry, liczba godzin zajęć i praktyk nie może być mniejsza niż 1300, liczba punktów ECTS wynosi nie mniej niż 120, a studia, podobnie jak na pierwszym stopniu, mają profil praktyczny. Kształcenie na tym poziomie i kierunku studiów mogą podjąć wyłącznie osoby, które ukończyły studia pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo. Standard kształcenia obejmuje treści kształcenia z zakresu:

• nauk społecznych: teorii pielęgniarstwa, pielęgniarstwa europejskiego, zarządzania w pielęgniarstwie, badań naukowych w pielęgniarstwie, dydaktyki medycznej, podstaw psychoterapii,

• opieki specjalistycznej: nowoczesnych technik diagnostycznych, intensywnej terapii i pielęgniarstwa w intensywnej opiece medycznej, pielęgniarstwa specjalistycznego – opieki pielęgniarskiej: w chorobach przewlekłych nerek, w chorobach przewlekłych układu oddechowego, nad chorym z cukrzycą, nad chorym z przetoką jelitową, ze schorzeniami naczyń, z chorobami krwi, pielęgnowanie pacjenta z ranami przewlekłymi, opieka pielęgniarska nad chorym psychicznie i jego rodziną.

Standardy kształcenia umożliwiają uczelni wprowadzenie przedmiotów obowiązkowych lub fakultatywnych w ramach godzin do jej dyspozycji, uzupełniających wiedzę, umiejętności i kompetencje społeczne w grupie przedmiotów z zakresu nauk społecznych, nauk w zakresie opieki specjalistycznej lub też poza tymi grupami. Nauczanie przedmiotów, ich treści kierunkowych i zawodowych z zakresu opieki specjalistycznej oraz przedmiotów dotyczących opieki sprawowanej przez pielęgniarkę (treści dotyczące obszarów funkcjonowania pielęgniarstwa i zawodu pielęgniarki) prowadzą nauczyciele akademiccy posiadający prawo wykonywania zawodu pielęgniarki oraz co najmniej roczną praktykę zawodową zgodną z nauczanym przedmiotem. Nieodłącznym elementem kształcenia pielęgniarek, podobnie jak na studiach pierwszego stopnia, jest również kształcenie praktyczne, które może być realizowane w specjalistycznych przedsiębiorstwach podmiotu leczniczego oraz placówkach oświatowo-wychowawczych. Studia kończy egzamin dyplomowy magisterski, obejmujący sprawdzenie wiedzy i umiejętności praktycznych zdobytych w całym okresie studiów drugiego stopnia. Absolwent studiów drugiego stopnia jest przygotowany do podjęcia kształcenia podyplomowego, studiów trzeciego stopnia, doktoranckich i prowadzenia badań naukowych (Rozporządzenie, 2016).

Kształcenie podyplomowe pielęgniarek

Pielęgniarka ze względu na charakter wykonywanej pracy ma obowiązek stałego aktualizowania wiedzy. Proces doskonalenia zawodowego wymaga podwyższania kwalifikacji pracowniczych w ramach różnych form kształcenia oraz samokształcenia i jest niezbędny ze względu na to, że kształcenie zawodowe daje ogólne przygotowanie do pracy zawodowej. Doskonalenie zawodowe wpływa na: aktualizację wiedzy zawodowej pielęgniarek, umiejętność wykorzystania posiadanej wiedzy w praktyce, doskonalenie umiejętności instrumentalnych, edukacyjnych czy metod zarządzania zakładami opieki zdrowotnej świadczącymi usługi pielęgniarskie i lecznicze.

Podstawę prawną kształcenia podyplomowego pielęgniarek stanowi Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej, Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych oraz Zarządzenie Ministra Zdrowia w sprawie Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych (Raport, 2015). Obowiązujący system kształcenia podyplomowego określa następujące rodzaje kształcenia podyplomowego (Ustawa, 2011):

• szkolenie specjalizacyjne, zwane specjalizacją, które ma na celu uzyskanie przez pielęgniarkę specjalistycznej wiedzy i umiejętności w określonej dziedzinie pielęgniarstwa lub dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia oraz tytułu specjalisty w tej dziedzinie,

• kurs kwalifikacyjny, który ma na celu uzyskanie przez pielęgniarkę wiedzy i umiejętności do udzielania określonych świadczeń zdrowotnych wchodzących w zakres danej dziedziny pielęgniarstwa lub dziedziny mającej zastosowanie w ochronie zdrowia,

• kurs specjalistyczny, który ma na celu uzyskanie przez pielęgniarkę wiedzy i umiejętności do wykonywania określonych czynności zawodowych przy udzielaniu świadczeń pielęgnacyjnych, zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych lub rehabilitacyjnych,

• kurs dokształcający, który ma na celu pogłębienie i aktualizację wiedzy i umiejętności zawodowych pielęgniarki.

Wykaz dziedzin pielęgniarstwa oraz dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia, w których może być prowadzona specjalizacja, zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie wykazu dziedzin pielęgniarstwa oraz dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia, w których może być prowadzona specjalizacja i kursy kwalifikacyjne. Rozporządzenie to ograniczyło liczbę wyodrębnionych specjalizacji dla pielęgniarek do 15, a kursów kwalifikacyjnych – do 21. Specjalizacje dla pielęgniarek mogą być prowadzone w następujących dziedzinach pielęgniarstwa: anestezjologicznego i intensywnej opieki, chirurgicznego, geriatrycznego, internistycznego, onkologicznego, operacyjnego, opieki długoterminowej, opieki paliatywnej, pediatrycznego, psychiatrycznego, ratunkowego, rodzinnego, epidemiologicznego, neonatologicznego oraz w ochronie zdrowia pracujących (Rozporządzenie, 2013). Do szkolenia specjalizacyjnego może przystąpić pielęgniarka, która: posiada prawo wykonywania zawodu i co najmniej dwuletni staż pracy oraz została dopuszczona do specjalizacji przez komisję kwalifikacyjną. Czas trwania specjalizacji obejmuje okres niezbędny do zrealizowania wszystkich modułów zawartych w programie i nie może być krótszy niż 18 miesięcy i dłuższy niż 24 miesiące. Szkolenie to kończy egzamin państwowy w formie pisemnej (Rozporządzenie, 2016).

Do kursu kwalifikacyjnego może przystąpić pielęgniarka, która posiada prawo wykonywania zawodu, co najmniej roczny staż pracy oraz została dopuszczona do kursu przez komisję kwalifikacyjną. Czas trwania kursu obejmuje okres niezbędny do zrealizowania wszystkich modułów kształcenia zawartych w programie kursu kwalifikacyjnego. Nie może być on jednak krótszy niż 3 miesiące i nie dłuższy niż 6 miesięcy. Kurs kwalifikacyjny kończy się egzaminem przeprowadzanym przez komisję powołaną przez organizatora kształcenia (Rozporządzenie, 2016). Kursy kwalifikacyjne dla pielęgniarek mogą być prowadzone w następujących dziedzinach pielęgniarstwa: anestezjologicznego i intensywnej opieki, chirurgicznego, diabetologicznego, geriatrycznego, internistycznego, kardiologicznego, nefrologicznego z dializoterapią, neonatologicznego, neurologicznego, onkologicznego, operacyjnego, opieki długoterminowej, opieki paliatywnej, pediatrycznego, psychiatrycznego, ratunkowego, rodzinnego, środowiska nauczania i wychowania, transplantacyjnego, epidemiologicznego oraz w ochronie zdrowia pracujących (Rozporządzenie, 2013).

Do kursu specjalistycznego może przystąpić pielęgniarka, która posiada prawo wykonywania zawodu, co najmniej trzymiesięczny staż pracy oraz została dopuszczona do kursu przez organizatora kształcenia. Czas trwania kursu obejmuje okres niezbędny do zrealizowania wszystkich modułów kształcenia, przy czym liczba godzin dydaktycznych została każdorazowo określona w ramowym programie kursu specjalistycznego. Przykładowe kursy specjalistyczne to: kompresjoterapia, leczenie ran, szczepienia ochronne czy wykonywanie i interpretacja zapisu EKG. Podobnie jak kursy kwalifikacyjne, kursy specjalistyczne kończą się egzaminem.

Do kursu dokształcającego może przystąpić pielęgniarka, która podobnie jak w kursie specjalistycznym posiada prawo wykonywania zawodu, co najmniej trzymiesięczny staż pracy oraz została dopuszczona do kursu przez organizatora kształcenia. Ta forma nie wymaga egzaminu końcowego (Rozporządzenie, 2016). W ramach kształcenia podyplomowego w latach 2000–2013 łączna liczba absolwentek kursów kwalifikacyjnych, specjalistycznych i dokształcających wyniosła 370 557 pielęgniarek i położnych (Raport, 2015). Schematycznie system kształcenia pielęgniarek w Polsce przedstawiono na rycinie 2.8.

Kontynuacja kształcenia zawodowego może odbywać się również w formie mniej sformalizowanej, jak kształcenie podyplomowe. Zakłady opieki zdrowotnej wprowadzają także własne, wewnątrzzakładowe szkolenia dla personelu medycznego, w tym pielęgniarskiego. Programy kształcenia mogą dotyczyć poszerzenia specyficznej, specjalistycznej wiedzy, poprawy umiejętności praktycznych lub też nauki obsługi nowego sprzętu medycznego. Szkolenia takie służą m.in. przekazywaniu niezbędnej wiedzy do wykonywania zadań doraźnych, nowych lub korygujących dotychczasowe postępowanie, wprowadzaniu nowych metod, technik, obsługi aparatury lub umożliwiają adaptację zawodową.

Rycina 2.8. System kształcenia pielęgniarek w Polsce (stan na dzień 31.12.2016 r.)

Trendy w kształceniu zawodowym pielęgniarek

Prognozy demograficzne pozwalają zidentyfikować wyzwania dla praktyki pielęgniarskiej XXI w.: wzrost populacji pacjentów hospitalizowanych w wieku podeszłym, wzrost kosztów opieki zdrowotnej, w tym opieki pielęgniarskiej, nadążanie za bardzo szybkim rozwojem technologii mającej zastosowanie w medycynie czy rozwojem samej medycyny, postępującą specjalizację, komercjalizację i prywatyzację usług (Majda i wsp., 2015). Sytuacja ta wymusza zmiany w systemie kształcenia pielęgniarek, szczególnie ze względu na obserwowane większe zainteresowanie kształceniem w zawodzie i rosnącym zapotrzebowaniem na opiekę pielęgniarską. Wprowadzane są metody kształcenia wykorzystujące nowoczesne technologie, m.in. symulacja wysokiej wierności, której celem jest doskonalenie umiejętności klinicznych w trzech aspektach: teoretycznym, praktycznym, interpersonalnym i zwiększenie doświadczenia zawodowego studenta czy metoda e-learningu skutecznie uzupełniająca tradycyjny proces nauczania. Zmienia się również sposób egzaminowania.

Coraz częściej korzysta się z egzaminów standaryzowanych np. OSCE (Objective Structured Clinical Examination), który jest szczególnie wskazany jako forma sprawdzania całości umiejętności praktycznych lub klinicznych nabytych w trakcie kształcenia praktycznego w zakresie podstaw opieki pielęgniarskiej i opieki specjalistycznej. OSCE może zarówno kształtować przebieg kształcenia, jak i być narzędziem do formalnego oceniania efektów kształcenia, daje również studentom informację zwrotną na temat ich umiejętności zawodowych.

3. DETERMINANTY ROZWOJU PIELĘGNIARSTWA
Beata Dobrowolska, Irena Wrońska, Kazimiera Zahradniczek

3.1. WYBRANE UWARUNKOWANIA ROZWOJU PIELĘGNIARSTWA
Beata Dobrowolska, Irena Wrońska

Po zapoznaniu się z treściami zawartymi w rozdziale będziesz mógł/mogła:

• opisać tło historyczne rozwoju pielęgniarstwa,

• wyjaśnić wpływ czynników epidemiologicznych i demograficznych na rozwój pielęgniarstwa,

• opisać związek rozwoju medycyny i technologii z rozwojem wybranych dziedzin pielęgniarstwa,

• wskazać zależność między czynnikami społeczno-kulturowymi a rozwojem i zmianami we współczesnym pielęgniarstwie,

• uzasadnić związek między uwarunkowaniami polityczno-ekonomicznymi a kierunkami zmian we współczesnym pielęgniarstwie,

• podać zależności między uwarunkowaniami zawodowymi pielęgniarstwa a rozwojem tej profesji.

SŁOWA KLUCZOWE: determinanty rozwoju pielęgniarstwa, historia pielęgniarstwa, uwarunkowania epidemiologiczno-demograficzne rozwoju pielęgniarstwa, uwarunkowania technologiczne rozwoju pielęgniarstwa, czynniki społeczno-kulturowe w rozwoju pielęgniarstwa, uwarunkowania polityczno-ekonomiczne rozwoju pielęgniarstwa, uwarunkowania zawodowe rozwoju pielęgniarstwa

Historyczne uwarunkowania rozwoju pielęgniarstwa

Opieka od zarania ludzkości była przejawem zarówno solidarności społecznej w utrzymaniu dobrostanu osobowego jednostek i społeczeństw, jak i odpowiedzią na zagrożenia zdrowotne w poszczególnych fazach życia człowieka. Od zawsze człowiek starał się zapewnić opiekę swojemu potomstwu, bliskim oraz pomagać tym wszystkim, którzy takiej pomocy potrzebowali. Na początku proste zadania opiekuńczo-pielęgnacyjne wykonywano z pobudek miłości, miłosierdzia, ze względów patriotycznych, społecznych i innych.

Zakres znaczeniowy terminu „opieka” kształtował się przez stulecia i obejmował takie pojęcia, jak: nadzór, dozór, zabezpieczenie, troska, ochrona, leczenie, ostrożność, czujność, pieczołowitość, szacunek, wspieranie, niepokój o kogoś, gotowość do działania, wychowanie czy wreszcie pielęgnowanie. Równolegle rozwijała się także terminologia związana z określeniem osób realizujących zadania opiekuńcze. Pośród nazw określających osoby sprawujące opiekę znajdujemy m.in. siostrę, piastunkę, dozorczynię i dopiero w końcu XIX w. – pielęgniarkę (Urbanek, 2008).

Zarówno motywy podejmowania opieki, jak i rozwój pielęgniarstwa uzależnione były od określonych idei, właściwych występującym w danym czasie prądom filozoficzno-kulturowym, takim jak ascetyzm, romantyzm, pragmatyzm i humanizm.

Ascetyzm przejawiał się przede wszystkim w samowyrzeczeniu, poświęceniu swego życia Bogu i bliźnim. W takim ujęciu pielęgniarstwo staje się powołaniem do spełnienia woli Boga.

Romantyzm jako określona filozofia życiowa to afirmowanie uczucia, spontaniczność, idealizowanie życia, to również bohaterstwo i heroizm. Zatem pielęgniarstwo staje się dla wielu kobiet (pochodzących również z najwyższych warstw społecznych) pożądaną działalnością, w której mogą urzeczywistnić swe marzenia, ideały pełnej oddania pracy na rzecz innych, niejednokrotnie heroicznej, a jednak przynoszącej zadowolenie i stanowiącej powód do dumy z racji spełniania trudnych obowiązków.

Pragmatyzm jako kierunek filozoficzny postuluje praktyczny sposób myślenia i działania. Za kryterium prawdy uznaje użyteczność, uzależniając prawdziwość twierdzeń od ich praktycznych skutków. W opiece pielęgniarskiej przejawem tych poglądów jest rozpatrywanie tej działalności w aspekcie instrumentalno-technicznych działań, użytecznych ze względu na zaspokojenie określonych potrzeb terapeutyczno-pielęgnacyjnych. Dalszą konsekwencją podejścia pragmatycznego jest dążenie do podwyższania kwalifikacji zawodowych pielęgniarek, usprawniania organizacji pracy i działalności kierowniczej.

Humanizm to nurt dociekań filozoficznych, który w różnym stopniu przenikał działalność pielęgniarstwa w jego 3 poprzednich orientacjach filozoficznych i również obecnie przejawia się w pełnej wyrazistości. Istotą humanizmu jest skoncentrowanie się na człowieku, jego unikatowej naturze, podkreślenie jego wartości i godności. Filozofia humanizmu jest tym kierunkiem, który wywarł najgłębszy wpływ na przemiany zachodzące w pielęgniarstwie, szczególnie w aspekcie postrzegania pacjenta i jego roli w zespole terapeutycznym.

Wyróżnia się zwykle (Poznańska, 1988) 2 główne okresy w rozwoju pielęgniarstwa na przestrzeni dziejów: okres przednowoczesny i nowoczesny.

Okres przednowoczesny był okresem długim i swoiście zróżnicowanym. Wiele wskazówek o charakterze sanitarno-pielęgnacyjnym znajdujemy już w starożytności (około 4000 p.n.e. – V w. n.e). W Egipcie wierzono, że wiedza medyczna jest pochodzenia boskiego. Medycyny uczono w świątyniach, a lekarze należeli do kasty kapłanów. Wysoko ceniono higienę i zapobieganie chorobom. Czynności opiekuńczo-pielęgnacyjne w stosunku do dzieci i członków rodziny wykonywały kobiety. Z kolei w starożytnych Indiach w świętych księgach Wedy zawarto wiedzę medyczną zrodzoną z doświadczenia i wierzeń w działanie sił nadprzyrodzonych. Wiedza ta obejmuje zagadnienia leczenia, profilaktyki i pielęgnowania. W leczeniu istotne znaczenie mają higiena i dieta. Tworzone są pierwsze szpitale o swoistych rozwiązaniach architektonicznych i organizacyjnych. Rozwija się chirurgia. Osobom pracującym w szpitalach stawiano wysokie wymagania, zwracając uwagę na kwalifikacje techniczne, cechy charakteru i poziom moralny (Szumowski, 2008).

W starożytnej Grecji na szczególną uwagę zasługuje osoba i dzieło Hipokratesa (460–377 p.n.e.), nazwanego ojcem medycyny. W zbiorze jego pism „Corpus Hippocraticum”, które jest traktowane jako pierwszy podręcznik medycyny, znalazły się m.in. podstawy fizjologii, patologii ogólnej, szczegółowej, terapii, dietetyki czy chirurgii. Hipokrates rozwinął koncepcję zdrowia, choroby i leczenia, którego swoistą rolą jest wspomaganie działania natury. Ponadto wprowadził zasady etyki lekarskiej zawarte w tzw. przysiędze Hipokratesa, z kluczową zasadą primum non nocere (przede wszystkim nie szkodzić), do której odwołują się przez stulecia nie tylko lekarze, lecz także pielęgniarki. Jako jeden z pierwszych zwrócił uwagę na znaczenie indywidualnego podejścia do pacjenta, obserwacji, a także na działania pielęgnacyjno-opiekuńcze (Szumowski, 2008).

Chrześcijaństwo wniosło do medycyny i pielęgniarstwa ideę miłosierdzia w stosunku do wszystkich osób potrzebujących opieki i pomocy. W średniowieczu opieka i pielęgnacja sprawowane były przez różne zgromadzenia zakonne. Angażowali się również świeccy opiekunowie, najczęściej kobiety, często ze znamienitych rodów. Z biegiem czasu pomoc chorym stawała się powoli bardziej zinstytucjonalizowana, zorganizowana i systematyczna. Powstawały zakony czy grupy religijne niejako specjalizujące się w opiece nad chorymi, jak np. Szpitalne Bractwo Ducha Świętego, beginki czy zakon szpitalników (Urbanek, 2001).

Czasy późniejsze, XVI–XIX w., to okres, w którym opieka nad człowiekiem chorym ulegała stopniowemu zeświecczeniu. Za sprawą idei głoszonych w nurcie reformacji i kontrreformacji osoby duchowne odchodziły ze szpitali, a na ich miejsce przyjmowano osoby bez przygotowania i o niskim poziomie moralności (Urbanek, 2001).

Do poprawy tej sytuacji przyczyniły się podejmowane równolegle działania franciszkanina, Wincentego à Paulo (1584–1660), wielkiego reformatora w zakresie organizowania pomocy socjalnej i opieki nad ludźmi biednymi i chorymi. Założył on we Francji Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia (szarytki), którego celem była służba ubogim chorym. Zgromadzenie zrzeszało młode, niezamężne dziewczęta, które zobowiązywały się, przez składanie rocznych ślubów, do opieki nad chorymi, bezdomnymi i niedołężnymi osobami. W 1652 r., jeszcze za życia Wincentego à Paulo, kilka sióstr szarytek przybyło do Polski na zaproszenie królowej Ludwiki Marii Gonzagi – żony Władysława IV, co zapoczątkowało ruch pomocy ubogim, opuszczonym, starszym, sierotom i chorym, jak również rozwój pielęgniarskiej opieki szpitalnej. Praca zgromadzenia stanowi znaczącą kartę w historii polskiego pielęgniarstwa (Matoga, 2011).

W latach 1780–1800 Theodor Fliedner zapoczątkował ruch reformatorski wśród diakonis protestanckich. Reforma dotyczyła programu szkolenia, zarówno w jego wymiarze teoretycznym, jak i praktycznym (Urbanek, 2001). Kształcenie i praktyka opiekuńcza diakonis, podobnie jak i sióstr szarytek, były swoistą inspiracją i płaszczyzną odniesienia dla reformy, jaką wprowadziła do szkolnictwa i praktyki pielęgniarskiej Florence Nightingale.

Za początek okresu nowoczesnego pielęgniarstwa przyjmuje się 1860 r., kiedy to Florence Nightingale (1820–1910) założyła pierwszą profesjonalną szkołę pielęgniarską przy szpitalu św. Tomasza w Londynie. Stworzony przez nią model opieki został oparty na potrzebie odwoływania się w pielęgnowaniu do praw naukowych, potrzebie badań naukowych w pielęgniarstwie, pokazaniu swoistości opieki pielęgniarskiej i różnicowaniu jej od celów medycyny oraz potrzebie ciągłego inwestowania w edukację pielęgniarek. Pierwszy rok nauki odbywał się w szkole, natomiast kolejne dwa lata były przeznaczone na staż w szpitalu. Naukę kończył egzamin, którego zdanie było dowodem przygotowania do sprawowania pielęgniarskich obowiązków zawodowych. Od 1877 r. fakt ten dodatkowo potwierdzano dyplomem (Urbanek, 2001). W edukacji pielęgniarek według założeń Nightingale oraz w samym funkcjonowaniu szkoły zwracano uwagę także na:

• dobór kandydatek do zawodu pod względem wieku (od 21 do 40 lat), charakteru, wykształcenia,

• zapewnienie jakości kształcenia poprzez dobry program nauczania teoretycznego i praktycznego,

• dobór placówek do realizacji kształcenia praktycznego,

• indywidualizację opieki, regularną obserwację i analizę podejmowanych działań opiekuńczych,

• kształtowanie etycznych postaw, kultury osobistej, umiejętności współpracy w zespole (Urbanek, 2001).

Kształcenie pielęgniarek według modelu Nightingale zostało przyjęte na całym świecie. W Stanach Zjednoczonych na przełomie XIX i XX w. tworzono przy uniwersytetach wydziały pielęgniarstwa w formie autonomicznych jednostek nie tylko dydaktycznych, lecz także naukowo-badawczych.

Drugim ważnym wydarzeniem warunkującym rozwój pielęgniarstwa nowoczesnego było powołanie do życia Międzynarodowej Rady Pielęgniarek (ICN – International Council of Nurses) w Stanach Zjednoczonych w 1899 r. z inicjatywy Bedford Fenwick Ethel. Utworzenie tej organizacji uzasadniono następująco w Preambule do Konstytucji ICN: „My, pielęgniarki, przedstawicielki różnych krajów, wierząc mocno, że zawód pielęgniarki może się lepiej rozwijać przez wspólne złączenie myśli, celów i wysiłków, łączymy się w federację stowarzyszeń pielęgniarek zawodowych w celu udoskonalenia naszej pracy w pielęgnowaniu chorych, utrzymania w zdrowiu ludności, zapewnienia należytego stanowiska i uznania zawodowi pielęgniarskiemu” (Bridges, 1967).

Celem ICN było i jest stymulowanie rozwoju pielęgniarstwa zawodowego na całym świecie oraz występowanie w sprawach pielęgniarek na arenie międzynarodowej. Historia ICN to dzieje umacniania i jednoczenia środowiska pielęgniarskiego ponad granicami, a także starania, aby na całym świecie, w różnych jego zakątkach, pielęgniarki miały możliwości rozwoju zawodowego, bezpiecznych warunków pracy oraz bycia słyszanymi, kiedy wypowiadają się w kwestiach ważnych dla utrzymania zdrowia jednostek i społeczeństw.

Pośród wyzwań i potrzeb środowiska pielęgniarskiego na świecie w tamtym okresie, które przyczyniły się do powstania Rady oraz wyznaczyły jej zadania w pierwszych dekadach funkcjonowania, znalazły się m.in.:

• pomoc w tworzeniu krajowych towarzystw pielęgniarskich,

• uporządkowanie wymagań w stosunku do kandydatek do zawodu,

• podniesienie statusu pielęgniarki,

• uregulowanie prawne zawodu pielęgniarki,

• opracowanie zasad etyki zawodowej,

• wymiana doświadczeń dotyczących praktyki zawodowej (Wrońska, 1991).

Poza ICN trzeba także wspomnieć o innej organizacji międzynarodowej, która przyczyniła się do rozwoju pielęgniarstwa w Europie, w tym także w Polsce, szczególnie w okresie akcesji do Unii Europejskiej. Chodzi tutaj o Europejską Federację Towarzystw Pielęgniarskich (EFN – European Federation of Nurses Associations), która powstała w 1971 r. w Brukseli. Dzięki współpracy z EFN, głównie poprzez członkostwo Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego, pielęgniarstwo polskie czerpało i czerpie ze wsparcia w procesie transformacji i dostosowywania edukacji i praktyki pielęgniarskiej do standardów europejskich.

W Polsce do późnych lat XIX w. osobami chorymi zajmowały się głównie zakonnice z różnych zgromadzeń chrześcijańskich. Znaczącą rolę odegrało Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia Świętego Wincentego à Paulo (szarytki), a także diakonisy protestanckie, które sprawowały opiekę nad chorymi i potrzebującymi na ziemiach zaboru pruskiego, oraz siostry prawosławne na ziemiach zaboru rosyjskiego (Urbanek, 2008). Pielęgniarstwo tamtego okresu było utożsamiane przede wszystkim z działalnością charytatywną i dobroczynną. Rozwój pielęgniarstwa profesjonalnego na ziemiach polskich przypada na początek XX w. i wiąże się głównie z powstawaniem pierwszych szkół pielęgniarstwa oraz pierwszej organizacji zawodowej pielęgniarek (Majda i wsp., 2015) (tab. 3.1).

Utworzenie w Krakowie pierwszej tzw. nowoczesnej szkoły pielęgniarstwa jest często uważane za początek pielęgniarstwa zawodowego w Polsce. Jednak nie była to pierwsza szkoła pielęgniarska w naszym kraju, bowiem znacznie wcześniej, w 1895 r. przy Szpitalu Powszechnym we Lwowie została utworzona Szkoła dla Dozorczyń Chorych (Dobrowolska, 2013). Krakowska Szkoła Pielęgniarek Zawodowych Panien Ekonomek Świętego Wincentego à Paulo powstała w 1911 r. Została utworzona przy dużym zaangażowaniu Marii Epstein oraz Anny Rydlównej, które były najpierw uczennicami szkoły, a później jej kolejnymi dyrektorkami. Była to szkoła o znacznym prestiżu, w której wykładowcami byli w dużej mierze pracownicy naukowi Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nauka w szkole trwała dwa lata, a kandydatki musiały mieć ukończone 18 lat, dodatkowo musiały przedstawić świadectwo zdrowia, ale i świadectwo moralności (Urbanek, 2008; Dobrowolska, 2013). Szkoła funkcjonowała do 1921 r. i weszła do historii polskiego szkolnictwa pielęgniarskiego, a jej absolwentki, m.in. Maria Epstein, Anna Rydlówna, Teresa Kulczyńska, Hanna Chrzanowska, przekazały swym wychowankom idee pielęgniarstwa jako ofiarnej pracy na rzecz chorych i cierpiących.

Tabela 3.1. Okresy rozwoju pielęgniarstwa zawodowego w Polsce (oprac. własne)

OKRESY ROZWOJU PIELĘGNIARSTWA

I. Przełom XIX i XX w. – początki pielęgniarstwa zawodowego oraz utworzenie pierwszej nowoczesnej szkoły pielęgniarskiej w 1911 r. w Krakowie

II. Lata 1918–1939 – kształtowanie się świadomości zawodowej pielęgniarek polskich

III. Lata 1939–1945 – pielęgniarstwo w służbie heroicznej walki o ojczyznę

IV. Lata 1945–1972 – odbudowa kadr pielęgniarskich oraz struktur zawodowych

V. Lata 1972–1991 – początki pielęgniarstwa akademickiego oraz organizacja samorządu zawodowego pielęgniarek i położnych

VI. Lata 1991–2004 – transformacja kształcenia dyplomowego i podyplomowego pielęgniarek

VII. Od 2004 do chwili obecnej – rozwój dziedziny pielęgniarstwa w wymiarze praktyki i nauki

Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas bardzo intensywnego rozwoju szkolnictwa pielęgniarskiego. Powstawały kolejne szkoły pielęgniarstwa, które w kilku przypadkach prowadzone były przez amerykańskie pielęgniarki, np. Wyższa Szkoła Pielęgniarek i Higienistek w Poznaniu (1921 r., dyrektorka Ita R. Mc Donnel), Warszawska Szkoła Pielęgniarstwa (1921 r., dyrektorka Helen Bridge), Szkoła Pielęgniarstwa na Czystem w Warszawie (1923 r., dyrektorka Amelia Greenwald). W tym czasie założono w Polsce łącznie 11 szkół pielęgniarskich, choć ostatecznie do wybuchu II wojny światowej funkcjonowało ich 7 (Urbanek, 2008; Dobrowolska, 2013).

Warto zauważyć, że do wybuchu II wojny światowej szkoły te wykształciły 2851 pielęgniarek, czyli 42,7% wszystkich przedstawicielek tej grupy, resztę stanowiły siostry zakonne (Dobrowolska, 2013).

Bardzo ważnym dla pielęgniarstwa okresu dwudziestolecia międzywojennego wydarzeniem było stworzenie pierwszej organizacji zawodowej pielęgniarek w Polsce – Polskiego Stowarzyszenia Pielęgniarek Zawodowych (PSPZ). Powstało ono na bazie stowarzyszenia absolwentek szkół pielęgniarskich funkcjonujących w tamtym okresie, a inicjatorką powołania tej organizacji była Helen Bridge, dyrektorka Warszawskiej Szkoły Pielęgniarek (Urbanek, 2008). Stowarzyszenie powstało w kwietniu 1925 r., a kilka miesięcy później zostało przyjęte do ICN, co było dużym sukcesem i pozwalało na korzystanie z wzorców oraz doświadczeń międzynarodowego środowiska pielęgniarskiego.

Do kluczowych osiągnięć tej organizacji należy zaliczyć:

• wprowadzenie do Departamentu Służby Zdrowia w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w 1926 r. przedstawicielki zawodu (powstaje tzw. Samodzielny Referat Pielęgniarski – stanowisko to objęła Maria Babicka-Zachertowa), a także powołanie pielęgniarek wojewódzkich,

• wydawanie czasopisma zawodowego „Pielęgniarka Polska” (ryc. 3.1),

• ustalenie podstaw prawnych zawodu (Ustawa o pielęgniarstwie z dnia 21 lutego 1935 r.).

Rycina 3.1. Czasopismo „Pielęgniarka Polska”

Te osiągnięcia to kroki milowe w rozwoju polskiego pielęgniarstwa, zgodne z celami działania ICN.

Kolejny okres historyczny w rozwoju pielęgniarstwa zawodowego (tab. 3.1) – lata wojny i okupacji – to dzieje ofiarnej pracy polskich pielęgniarek działających w trudnych i zagrażających życiu warunkach, organizowanie tajnego kształcenia pielęgniarsko-sanitarnego, heroiczna służba w jednostkach wojska polskiego na wszystkich frontach, w partyzantce i w powstaniu warszawskim, w gettach oraz obozach koncentracyjnych (Dobrowolska, 2013).

W czasie wojny zginęło około 2 tysięcy polskich pielęgniarek (Dobrowolska, 2013). Jednym z najważniejszych zadań w okresie powojennym było wykształcenie i przygotowanie do pracy nowych kadr pielęgniarskich. Powstawało wiele szkół pielęgniarskich o różnych profilach w zależności od bieżących potrzeb i aktualnej polityki władz. W konsekwencji istniało bardzo wiele różnych dróg dojścia do zawodu (w zależności od ścieżki edukacji, pod koniec lat 50. XX w. istniało 19 różnych grup pielęgniarek) (Urbanek, 2008).

Rycina 3.2. Wybrane wzory osobowe w polskim pielęgniarstwie
Zdjęcia Teresy Kulczyńskiej, Anny Rydlówny, Zofii Szlenkier, Hanny Chrzanowskiej, Wandy Osowskiej oraz Jadwigi Iżyckiej pochodzą z Centralnego Archiwum Pielęgniarstwa Polskiego (CAPP) przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego. Zdjęcie Marii Epstein pochodzi z zasobów Saloniku Historii Pielęgniarstwa przy Instytucie Pielęgniarstwa i Położnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W czasach Polski Ludowej (1945–1989), należy zwrócić uwagę na dwa istotne wydarzenia dla rozwoju pielęgniarstwa polskiego. Przede wszystkim po długim okresie starań środowiska pielęgniarskiego dochodzi do reaktywacji organizacji pielęgniarskiej – do powołania Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego (PTP). Było to możliwe dopiero w okresie tzw. odwilży, w 1957 r. PTP było i jest społeczną organizacją zrzeszającą pielęgniarki i położne nawiązującą do założeń programowych PSPZ (Urbanek, 2008). W pierwszych latach istnienia główne kierunki działań PTP dotyczyły:

• harmonizacji kształcenia zawodowego pielęgniarek i dróg dojścia do zawodu,

• reaktywacji członkostwa w ICN – co udało się osiągnąć dopiero w 1961 r.

• stworzenia możliwości kształcenia pielęgniarek na poziomie akademickim – co udało się osiągnąć w 1969 r.

• stworzenia niezależnego stanowiska w Ministerstwie Zdrowia odpowiedzialnego za czuwanie nad sprawami pielęgniarek – co udało się osiągnąć w 1981 r.,

• opracowanie zasad etyki zawodowej dla pielęgniarek (1973 i 1984 r.),

• nowelizacji prawa dotyczącego zawodu pielęgniarskiego – przyjęcie zmienionej ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej miało miejsce dopiero w 1996 r. (Wolska-Lipiec, 2007).

Drugim, bardzo istotnym wydarzeniem okresu Polski Ludowej, było powołanie w 1969 r. Studium Pielęgniarstwa w Lublinie; placówki o charakterze uniwersyteckim, przekształconej w 1972 r. w Wydział Pielęgniarski Akademii Medycznej. Jej organizatorem i pierwszym dziekanem był prof. dr hab. Marian Klamut. W 1973 r. w Lublinie wręczono pierwsze dyplomy magistra pielęgniarstwa. Po 27 latach od utworzenia Wydziału, w 1999 r., po raz pierwszy jego dziekanem została pielęgniarka – prof. dr hab. Irena Wrońska. Identyczne wydziały na Akademiach Medycznych utworzono także w innych miastach: w 1974 r. w Katowicach, w 1975 r. w Poznaniu i Krakowie, w 1978 r. we Wrocławiu (Fetlińska, 2008).

Od 1989 r. obserwuje się nowe trendy w pielęgniarstwie polskim. Kluczowym wydarzeniem dla pielęgniarstwa tego okresu było powołanie Samorządu Pielęgniarek i Położnych. Samorząd został utworzony na mocy Ustawy o samorządzie pielęgniarek i położnych w 1991 r. Pierwszym Prezesem Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych została Urszula Krzyżanowska-Łagowska, członkini PTP. Powstało 45 okręgowych izb pielęgniarek i położnych. Podstawowym celem samorządu jest czuwanie nad standardami praktyki pielęgniarek i położnych, tworzenie norm etyki zawodowej, prowadzenie rejestru pielęgniarek i położnych oraz wydawanie prawa wykonywania zawodu.

Główne nurty rozwoju pielęgniarstwa na przełomie wieków obejmowały przede wszystkim:

• upowszechnianie wyższego kształcenia pielęgniarek w połączeniu z modyfikacją programów kształcenia; transformacja dotyczyła głównie podstawowego szkolnictwa pielęgniarskiego, kształcenie pielęgniarek przeniesiono na poziom uniwersytecki, z możliwością uzyskania tytułu licencjata pielęgniarstwa,

• podwyższanie kwalifikacji dydaktyczno-naukowych kadry akademickiej wydziałów pielęgniarskich,

• rozwój i porządkowanie systemu kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych; powołanie w 2012 r. (zarządzeniem Ministra Zdrowia) Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych w Warszawie,

• wdrażanie do praktyki pielęgniarstwa teorii opieki pielęgniarskiej i określonych reguł działania, stosownie do rozwoju pielęgniarstwa jako społeczno-przyrodniczej nauki praktycznej,

• intensyfikację działalności naukowo-badawczej oraz rozwój współpracy międzynarodowej,

• mobilność studentów pielęgniarstwa oraz nauczycieli akademickich (m.in. w ramach programu Erasmus),

• prawne uregulowanie statusu zawodowego pielęgniarstwa jako zawodu samodzielnego (powstają kolejne ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej w 1996 oraz w 2011 r.),

• umacnianie się samorządu pielęgniarskiego w swych działaniach i uprawnieniach.

Jednym z ważnych celów środowiska pielęgniarskiego w Polsce było i jest dbanie o dziedzictwo pielęgniarstwa polskiego. W 1961 r. powstała Główna Komisja Historyczna przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego. Kolejnym ważnym wydarzeniem było utworzenie Centralnego Archiwum Pielęgniarstwa Polskiego im. Barbary Purtak. Oficjalne otwarcie Archiwum miało miejsce w Warszawie w 2008 r. Zasoby Archiwum obejmują m.in. biografie pielęgniarek odznaczonych medalem im. Florencji Nightingale (103 polskie pielęgniarki do 2017 r.), materiały dokumentujące działalność szkół pielęgniarstwa na ziemiach polskich, materiały dokumentujące działalność organizacji pielęgniarskich, dokumenty dotyczące aktywności pielęgniarek podczas wojen, materiały dotyczące współpracy krajowej i międzynarodowej, podręczniki pielęgniarskie, czasopisma pielęgniarskie, szkolne odznaki, broszki, pielęgniarskie czepki, kartki i znaczki przedstawiające pielęgniarki, portrety i zdjęcia pielęgniarek, narzędzia medyczne i wiele innych (www.wmpp.org.pl).

Bardzo istotnym osiągnięciem członków Głównej Komisji Historycznej oraz Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego było utworzenie Wirtualnego Muzeum Pielęgniarstwa Polskiego (www.wmpp.org.pl) w 2011 r. Muzeum powstało ze środków Programu Operacyjnego Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Dzięki działalności muzeum informacje na temat dziejów pielęgniarstwa polskiego mogą być upowszechniane w kraju i poza jego granicami.

Epidemiologiczno-demograficzne, medyczne i technologiczne uwarunkowania rozwoju pielęgniarstwa

Pielęgniarstwo jako dziedzina nauk o zdrowiu, obok prowadzenia własnych badań naukowych, czerpie z dorobku różnych dziedzin w celu stworzenia podstaw do realizacji jak najpełniejszej opieki nad jednostką, rodziną i społecznością w zdrowiu i w chorobie. Wynika to m.in. z samej definicji zdrowia zaproponowanej przez Światową Organizację Zdrowia w 1946 r., według której „zdrowie jest stanem zupełnej pomyślności fizycznej, umysłowej i społecznej, a nie tylko brakiem choroby lub ułomności”. Pomimo wielu dyskusji nad takim pojęciem zdrowia, definicja ta ewoluuje i rozpatrywane są nowe aspekty dobrostanu człowieka warunkujące jego zdrowie, jak np. duchowość czy bezpieczeństwo kulturowe. Fakt ten, jak również wielowymiarowość osoby pacjenta powoduje, że realizacja opieki pielęgniarskiej wymaga przyjęcia holistycznej perspektywy.

Wśród czynników wpływających na kierunki rozwoju pielęgniarstwa, zarówno w wymiarze nauki, edukacji, jak i praktyki, istotne znaczenie mają prognozy epidemiologiczne i demograficzne. Należy wziąć pod uwagę przede wszystkim dane mówiące o sytuacji zdrowotnej społeczeństwa:

• jedną z najczęstszych przyczyn absencji chorobowej, hospitalizacji oraz niepełnosprawności stanowią choroby układu krążenia; są one także pierwszą przyczyną zgonów w Polsce,

• wzrasta liczba chorób nowotworowych (najczęstsze nowotwory u mężczyzn to nowotwory płuca – 1/5 wszystkich zachorowań na nowotwory, następnie rak gruczołu krokowego – 13% i rak jelita grubego – 12%, u kobiet najczęściej występują nowotwory gruczołu piersiowego – 1/5 zachorowań na nowotwory, na dalszych miejscach znajdują się nowotwory jelita grubego – 10%, rak płuca – 9%); nowotwory stanowią obecnie drugą przyczynę zgonów w Polsce, jednak prognozuje się, że w najbliższym czasie staną się główną przyczyną zgonów;

• wzrasta występowanie przewlekłych problemów w obrębie układu ruchu, głównie kręgosłupa,

• rośnie liczba osób wykazujących emocjonalne i psychiczne zaburzenia,

• obserwuje się szybki wzrost nadwagi i otyłości, szczególnie wśród dzieci i młodzieży (NPZ na lata 2016–2020; Strategia Walki z Rakiem w Polsce w latach 2014–2015).

Przedstawione fakty mobilizują decydentów, badaczy i praktyków pielęgniarstwa do zintensyfikowania działań na rzecz opracowania i wdrożenia modelu opieki pielęgniarskiej odpowiadającego obecnym i prognozowanym potrzebom. Pielęgniarki, realizując swoje funkcje zawodowe, włączają się w działania promocji zdrowia, profilaktyki i leczenia, których celem jest zmiana trendów we wskaźnikach zachorowalności i umieralności oraz poprawa jakości życia osób dotkniętych wymienionymi schorzeniami. Rozwijają się tradycyjne gałęzie pielęgniarstwa klinicznego oraz powstają nowe, np. związane z nowoczesnymi metodami diagnostyki i leczenia. To z kolei wymusza zmiany w programach kształcenia pielęgniarek, zarówno na poziomie podstawowym, jak i podyplomowym. Odpowiedzią na fakty opisujące sytuację zdrowotną społeczeństwa polskiego są także liczne analizy naukowe. Pielęgniarki uczestniczą w pracach wielodyscyplinarnych zespołów badawczych oraz prowadzą swoje własne badania, ukierunkowane na rozwój i implementację innowacji dla potrzeb promocji zdrowia, profilaktyki i praktyki klinicznej.

Sytuacja demograficzna populacji mierzona takimi wskaźnikami, jak m.in. struktura wieku, płeć, przyrost naturalny, gęstość zaludnienia i miejsce zamieszkania, w istotny sposób decyduje o tym, jakie problemy zdrowotne występują w większym natężeniu oraz jakie wyzwania pojawiają się w obszarze opieki medycznej i pielęgniarskiej. Należy tu rozpatrzyć przede wszystkim nasilający się proces starzenia się społeczeństwa polskiego. Nie jest to trend charakterystyczny tylko dla naszego kraju, a tendencja światowa, związana ze wzrostem odsetka osób starszych przy jednoczesnym zmniejszeniu się odsetka dzieci. W prognozach ludności na lata 2014–2050 opracowanych przez Główny Urząd Statystyczny (GUS, 2014) proces starzenia się populacji w Polsce zdecydowanie przyspieszy, co spowoduje, że staniemy się jednym z najstarszych społeczeństw Europy. Według prognoz GUS, do 2050 r. liczba osób starszych (po 65 r.ż.) wzrośnie powyżej 30% na obszarach wiejskich i do około 35% w miastach. W skali kraju liczba osób 65+ zwiększy się o 5,4 mln. Jednocześnie znacznie zmniejszy się liczba dzieci oraz osób w wieku 15–64 lata. Spadek liczby urodzeń spowoduje pogorszenie proporcji między generacją najmłodszą i najstarszą. Dodatkowo prognozowane jest obniżenie wartości współczynnika potencjalnego wsparcia (liczba osób w wieku 15–64 lata na 100 osób w wieku 65+) oraz wzrost wartości współczynnika potencjalnej opieki nad rodzicami (liczba osób w wieku 85+ na 100 osób w wieku 50–64 lata).

Mając na uwadze przedstawione prognozy, należy liczyć się z konkretnymi potrzebami społeczeństwa w zakresie opieki pielęgniarskiej. Adekwatnych działań wymaga przede wszystkim wzrastająca liczba osób starszych z wieloma zdrowotnymi problemami i niesprawnościami, zarówno w lecznictwie podstawowym, jak i na wielu oddziałach szpitalnych. Poza zróżnicowaną kondycją biologiczną i psychiczną pacjentów starszych, pielęgniarstwo uwzględnia także ich status społeczny, szczególnie relacje rodzinne, zasoby wsparcia oraz możliwości i warunki do samodzielnego życia. Konsekwencją takiego stanu rzeczy staje się rozwój pielęgniarstwa geriatrycznego oraz pielęgniarstwa w podstawowej opiece zdrowotnej. Pielęgniarki podejmują wyzwanie, co uwidacznia się m.in. w licznie powstających i funkcjonujących zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, systemach opieki długoterminowej, intensyfikacji działań w kierunku rozwoju indywidualnych i grupowych praktyk pielęgniarskich.

Inny, istotny aspekt wynikający z prezentowanych prognoz, to konieczność skoncentrowania się na promocji zdrowego i aktywnego starzenia się (healthy and active ageing). W 2013 r. Uchwałą Rady Ministrów przyjęto Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020. Zgodnie z tym dokumentem, celem polityki senioralnej jest „wspieranie i zapewnienie możliwości aktywnego starzenia się w zdrowiu oraz możliwości prowadzenia w dalszym ciągu samodzielnego, niezależnego i satysfakcjonującego życia, nawet przy pewnych ograniczeniach funkcjonalnych”. Przedstawiciele środowisk pielęgniarskich włączają się w inicjatywy organizacji i struktur decydenckich na poziomie międzynarodowym, krajowym i lokalnym w celu wypracowania dobrych rozwiązań polityki senioralnej. Jednym z kluczowych obszarów jest szkolenie wykwalifikowanej kadry pielęgniarskiej sprawującej opiekę nad osobami starszymi. Przykładem dobrej praktyki w tym zakresie może być zakończony w 2015 r. projekt systemowy: Rozwój kwalifikacji i umiejętności kadry pielęgniarskiej w kontekście zmian epidemiologicznych będących następstwem starzejącego się społeczeństwa, realizowany przez Departament Pielęgniarek i Położnych w partnerstwie z Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych. Celem głównym projektu była poprawa jakości opieki pielęgniarskiej nad osobami starszymi poprzez organizację kursu specjalistycznego „Kompleksowa pielęgniarska opieka nad pacjentem z najczęstszymi schorzeniami wieku podeszłego”, który ukończyło około 13 tysięcy pielęgniarek i pielęgniarzy w całej Polsce.

Inne przykłady dobrych praktyk to projekty promujące wykorzystanie nowoczesnych technologii (np. możliwości teleopieki), podkreślające znaczenie promocji zdrowia w środowisku osób starszych (zdrowego stylu życia, promocji zdrowia psychicznego), w których potencjał i rola pielęgniarek ma często kluczowe znaczenie. Pielęgniarki czynnie włączają się w działalność organizacji i instytucji świadczących opiekę i wsparcie dla seniorów, jak np. ośrodki wsparcia dla osób starszych, Uniwersytety Trzeciego Wieku. Zwiększa się także zainteresowanie badaniami naukowymi w zakresie pielęgniarstwa geriatrycznego, co przyczynia się do tworzenia solidnych podstaw rozwoju profesjonalnej opieki geriatrycznej.

Postęp w medycynie oraz w obszarze innych dziedzin naukowych, a szczególnie ogromny rozwój techniki, to kolejne czynniki niepozostające bez wpływu na pielęgniarstwo. Prognozy mówiące o perspektywach rozwoju współczesnej medycyny wskazują zarówno na nowe możliwości diagnostyki, terapii i rehabilitacji (np. włączając w to urządzenia podtrzymujące życie, innowacje dotyczące transplantacji organów oraz umożliwiające genetyczne ingerencje), jak i nowe możliwości organizacji systemu opieki zdrowotnej, a w niej na postępującą informatyzację (dotyczącą zarówno działalności medycznej, jak i administracyjnej placówki czy systemu). Czynniki te przyczyniają się nie tylko do wydłużenia średniej życia pacjenta, poprawy jakości życia, lecz także do zmian w zarządzaniu opieką zdrowotną, w tym zwiększenia zapotrzebowania na wysoko wykwalifikowany personel pielęgniarski. Na szczególne zainteresowanie zasługuje w tym względzie bardzo szybki rozwój systemów teleinformatycznych (ICT – information and communication technologies), których możliwość wykorzystania w praktyce medycznej i pielęgniarskiej skutkuje kształtowaniem się nowych obszarów dociekań i praktyki w tych dyscyplinach, jak e-medycyna i e-pielęgniarstwo. Ich zastosowanie ma na celu dostarczenie usług medycznych i pielęgniarskich tym pacjentom, którzy z różnych powodów mają do nich utrudniony dostęp (np. odległość, dostępność, wiek). Nie zastępują więc tradycyjnej opieki medycznej i pielęgniarskiej, a stanowią ich uzupełnienie. Telemedycyna i telepielęgniarstwo sprawdzają się w wielu miejscach świata, obniżają koszty realizacji wybranych procedur, zwiększają ich dostępność i wydajność. Okazuje się bowiem, że można z ich wykorzystaniem dokonać konsultacji medycznej czy pielęgniarskiej, zrealizować część diagnostyki, przeprowadzić edukację zdrowotną, wzmocnić pacjenta w przestrzeganiu zaleceń terapeutycznych, ale także wdrożyć leczenie, np. zabiegi chirurgiczne z wykorzystaniem robotów medycznych (Bińkowska-Bury i wsp., 2010).