© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2016

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Anna Przondo-Mordarska

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Dorota Kassjanowicz

Producent: Magdalena Preder

Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Laskowski

Ilustracja na okładce: nipada_hong/Shutterstock

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-200-5099-8

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-43-21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680-44-88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Autorzy

lek. med. Magda Baran

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Krakowie

dr hab. n. med. Marzenna Bartoszewicz

Zakład Mikrobiologii Farmaceutycznej i Parazytologii

Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Analityki Medycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr hab. n. med. Monika Bociąga-Jasik

Klinika Chorób Zakaźnych i Tropikalnych

Katedra Gastroenterologii, Hepatologii i Chorób Zakaźnych

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

mgr Krystyna Brońska

Szpital Wojewódzki w Poznaniu

mgr Maria Budnik-Szymoniuk

Katedra Pielęgniarstwa Zachowawczego

Zakład Pielęgniarstwa Społecznego

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Collegium Medicum w Bydgoszczy

prof. dr hab. n. med. Małgorzata Bulanda

Katedra Mikrobiologii

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr n. biol. Agnieszka Chmielarczyk

Katedra Mikrobiologii

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

mgr Małgorzata Giemza

Instytut Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie

dr hab. n. o zdr. Agnieszka Gniadek

Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr hab. n. med. Jolanta Goździk

Katedra Immunologii Klinicznej i Transplantologii

Instytut Pediatrii Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr hab. n. med. Barbara Gryglewska

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr n. med. Adam F. Junka

Zakład Mikrobiologii Farmaceutycznej i Parazytologii

Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Analityki Medycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

lek. med. Anna Kańtoch

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

mgr Katarzyna Kopeć-Godlewska

Wydział Nauk o Zdrowiu

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr n. med. Beata Kowalska-Krochmal

Zakład Mikrobiologii Farmaceutycznej i Parazytologii

Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Analityki Medycznej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr n. med. Jerzy Kulikowski

Towarzystwo Promocji Jakości

Opieki Zdrowotnej w Polsce

prof. dr hab. n. med. Gajane Martirosian

Katedra i Zakład Mikrobiologii Lekarskiej

Wydział Lekarski w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. med. Agnieszka Misiewska-Kaczur

Szpital Śląski w Cieszynie

dr n. med. Beata Ochocka

Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. A. Mielęckiego

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr hab. Agnieszka Pac

Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

mgr Magdalena Piętka

Szpital Specjalistyczny im. Stanleya Dudricka w Skawinie

mgr Monika Pomorska-Wesołowska

Pracownia Mikrobiologii i Epidemiologii

KORLAB Laboratoria Medyczne w Rudzie Śląskiej

dr hab. Jerzy Rosiński

Instytut Ekonomii, Finansów i Zarządzania

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr n. med. Anna Różańska

Katedra Mikrobiologii

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr n. med. Małgorzata Sadkowska-Todys

Zakład Epidemiologii

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego

Państwowy Zakład Higieny w Warszawie

mgr Jolanta Sergot-Kowalska

Cleaning Consulting

Ewa Starowiejska

Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie

mgr Edyta Synowiec

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II w Krakowie

lic. piel. Małgorzata Szczepaniak

Szpital Zakonu Bonifratrów św. Jana Grandego w Krakowie

dr n. med. Anna Szczypta

Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych

Krakowska Akademia im. A. Frycza-Modrzewskiego w Krakowie

dr n. med. Marta Twardoch-Drozd

Szpital Miejski w Rudzie Śląskiej

dr n. o zdr. Marta Wałaszek

Szpital Wojewódzki im. św. Łukasza w Tarnowie

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie

lek. med. Mateusz Wierdak

Katedra Fizjologii

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

dr hab. n. med. Jadwiga Wójkowska-Mach

Katedra Mikrobiologii

Collegium Medicum

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

dr hab. n. med. Marta Wróblewska

Zakład Mikrobiologii Stomatologicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Zakład Mikrobiologii

Samodzielny Publiczny Centralny

Szpital Kliniczny w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Andrzej Zieliński

Zakład Epidemiologii

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego

Państwowy Zakład Higieny w Warszawie

dr n. przyr. Grzegorz Ziółkowski

Wyższa Szkoła Medyczna w Sosnowcu

dr n. med. Anna Zmarzły

Poradnia Żywienia Klinicznego

Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu

Spis treści

1. Wprowadzenie do epidemiologii chorób zakaźnych

1.1. Podstawowe pojęcia i definicje – Małgorzata Sadkowska-Todys, Andrzej Zieliński

Proces zakaźny

Historia naturalna choroby zakaźnej

Szerzenie się chorób zakaźnych w populacji

Badania epidemiologiczne

Epidemiologiczne badanie przyczyn chorób

Nadzór epidemiologiczny

Zakażenia związane z opieką medyczną

1.2. Biostatystyka – Agnieszka Pac

Definicje i oznaczenia

Przedziały ufności

Testowanie hipotez statystycznych

Testowanie hipotez dotyczących wartości średnich

Testowanie hipotez dotyczących częstości (odsetków)

Korelacja i regresja liniowa

Regresja logistyczna

Analiza przeżycia

Trafność diagnostyczna

Piśmiennictwo

2. Mikrobiologia zakażeń szpitalnych

2.1. Zakażenia bakteryjne – Marta Wróblewska

Ziarenkowce Gram-dodatnie

Pałeczki Gram-ujemne

Pałeczki Gram-dodatnie

Laseczki z rodzaju Clostridium

2.2. Zakażenia wirusowe – Marta Wróblewska

Wirusy oddechowe

Wirusy przenoszone przez krew

Nowe zagrożenia

2.3. Zakażenia grzybicze – Marta Wróblewska

Grzyby drożdżopodobne (drożdżaki)

Drożdże

Grzyby pleśniowe

Grzyby dimorficzne

2.4. Biofilm bakteryjny jako jeden z patomechanizmów zakażeń – Marzenna Bartoszewicz, Adam F. Junka

Wyjaśnienie przyczyn powstawania biofilmu

Możliwości przetrwania biofilmu w organizmie gospodarza

Ograniczanie tworzenia struktury biofilmu

2.5. Oporność bakterii na antybiotyki, mechanizmy jej powstawania i znaczenie kliniczne – Beata Kowalska-Krochmal

Genetyczne podstawy mechanizmów oporności bakterii na antybiotyki

Mechanizmy oporności ziarenkowców Gram-dodatnich

Mechanizmy oporności pałeczek Gram-ujemnych

Piśmiennictwo

3. Podstawy kontroli zakażeń w warunkach zakładu opieki zdrowotnej – Jadwiga Wójkowska-Mach

3.1. Higiena rąk i zastosowanie rękawiczek ochronnych

Skóra i jej flora

Definicje

Techniki higieny rąk

3.2. Zasady izolacji pacjenta

Definicje

Piśmiennictwo

4. Współpraca z laboratorium mikrobiologicznym i apteką szpitalną

4.1. Racjonalna antybiotykoterapia i receptariusz szpitalny – Grzegorz Ziółkowski

Racjonalna antybiotykoterapia

Receptariusz szpitalny: antybiotykowy

4.2. Okołooperacyjna i okołoporodowa profilaktyka antybiotykowa – Małgorzata Bulanda

Profilaktyka okołooperacyjna

Profilaktyka okołoporodowa

4.3. Metody oceny zużycia antybiotyków – Anna Różańska

4.4. Pobieranie materiałów do badań mikrobiologicznych – Monika Pomorska-Wesołowska

Ogólne zasady pobierania materiału do badań mikrobiologicznych

Przechowywanie i transport materiału

Szczegółowe zasady pobierania materiałów

Błąd przedlaboratoryjny

4.5. Kontrola mikrobiologiczna mieszanin żywieniowych – Magdalena Piętka

Wymagania farmakopealne i ocena ryzyka skażenia

Badanie jałowości gotowej mieszaniny żywieniowej

Elementy kontroli mikrobiologicznej

Piśmiennictwo

5. Organizacja systemu kontroli – Anna Szczypta

5.1. Zespół Kontroli Zakażeń (ZKZ)

5.2. Komitet Kontroli Zakażeń (KKZ)

5.3. Organizacja pracy pielęgniarki epidemiologicznej

5.4. Edukacja personelu, szacowanie potrzeb edukacyjnych

Piśmiennictwo

6. Nadzór nad zakażeniami związanymi z opieką zdrowotną

6.1. Definicje i kryteria rozpoznania zakażeń – Anna Różańska

Zakażenie miejsca operowanego (ZMO)

Zakażenie krwi

Zapalenie płuc

Zakażenie układu moczowego

Zakażenia kości i stawów

Zakażenie układu sercowo-naczyniowego

Zakażenia wewnątrzbrzuszne

Zakażenia układu rozrodczego

Zakażenia skóry i tkanki podskórnej

6.2. Rejestracja zakażeń – Jadwiga Wójkowska-Mach

Efektywna rejestracja zakażeń

Metody rejestracji zakażeń

Zbieranie danych do rejestru zakażeń

6.3. Ocena ryzyka rozwoju zakażenia, zarządzanie ryzykiem w kontroli zakażeń – Jadwiga Wójkowska-Mach

Prewalencja

Zachorowalność

Ocena ryzyka rozwoju zakażenia

Matryca analizy ryzyka

6.4. Zakażenia endemiczne i epidemiczne. Dochodzenie epidemiologiczne – Jadwiga Wójkowska-Mach

Epidemia

Dochodzenie epidemiologiczne

6.5. Raportowanie i informacja zwrotna – Jadwiga Wójkowska-Mach

Informacja zwrotna

Raportowanie

6.6. Genotypowanie drobnoustrojów w kontroli zakażeń – Agnieszka Chmielarczyk

Analiza restrykcyjna chromosomalnego DNA połączona z elektroforezą pulsową

Amplifikacja pozagenowych sekwencji powtórzonych metodą PCR

Polimorfizm długości amplifikowanego fragmentu DNA

Analiza sekwencji pojedynczego locus

Analiza sekwencji wielu loci

Sekwencjonowanie całego genomu

6.7. Przegląd i ocena dostępnych źródeł informacji dotyczących profilaktyki zakażeń – Jadwiga Wójkowska-Mach

Przygotowanie zaleceń

Dostępność zaleceń

Piśmiennictwo

7. Zakażenia w różnych obszarach klinicznych

7.1. Pacjent operowany – Mateusz Wierdak, Jadwiga Wójkowska-Mach, Anna Szczypta

Pacjent operowany

Wybór techniki operacyjnej a ryzyko zakażeń szpitalnych

Przygotowanie pacjenta i przebieg zabiegu operacyjnego

Okres pooperacyjny

Pooperacyjne zapalenie płuc

7.2. Wszczepy i zastosowanie protez – Małgorzata Bulanda

Charakterystyka wszczepu

Etiopatogeneza zakażeń związanych z biomateriałem

Profilaktyka i leczenie zakażeń okołowszczepowych

7.3. Oddział intensywnej terapii – Agnieszka Misiewska-Kaczur

Oddział intensywnej terapii

Zakażenia u pacjenta z cewnikiem w żyle centralnej

Zakażenia układu moczowego u pacjenta z cewnikiem w pęcherzu moczowym

Zapalenie płuc związane z wytworzeniem sztucznej drogi oddechowej i wentylacją mechaniczną

7.4. Oddziały neonatologiczne i pediatryczne – Jadwiga Wójkowska-Mach

Epidemiologia

Definicje zakażeń w grupie noworodków z bardzo małą masą urodzeniową

Etiologia zakażeń na oddziałach neonatologicznych

Epidemiczne występowanie zakażeń

Etiologia zakażeń na oddziałach pediatrycznych

7.5. Oddział oparzeniowy – Małgorzata Bulanda

Wstęp

Patomechanizm rany oparzeniowej

Zakażenie rany oparzeniowej

Epidemiologia zakażeń rany oparzeniowej

Zapobieganie zakażeniom rany oparzeniowej

7.6. Pacjent z HIV/AIDS – Beata Ochocka

Zarys sytuacji epidemiologicznej HIV/AIDS

Aspekty etyczno-prawne problematyki HIV/AIDS

Pacjent z HIV/AIDS: rola i zadania Zespołu Kontroli Zakażeń Szpitalnych

Procedury i zasady postępowania eliminujące ryzyko szpitalnych zakażeń HIV

7.7. Zakażenia w pierwotnych i wtórnych niedoborach odporności – Jolanta Goździk

Pierwotne niedobory odporności

Wtórne niedobory odporności

Zakażenia u biorców przeszczepów

7.8. Oddział położniczy – Katarzyna Kopeć-Godlewska, Jadwiga Wójkowska-Mach

7.9. Bank mleka kobiecego – Marta Twardoch-Drozd

Organizacja banku mleka

Zasady kwalifikacji dawczyni mleka

Zasady przechowywania i pasteryzacji mleka w banku mleka

7.10. Opieka długoterminowa – Jadwiga Wójkowska-Mach

Epidemiologia

Zakażenie układu moczowego

Zakażenia układu oddechowego

Zakażenia skóry i tkanek miękkich, zarażenia pasożytnicze

Zakażenia epidemiczne (epidemie) w zakładach opieki długoterminowej

Program kontroli zakażeń

7.11. Pacjent geriatryczny – Barbara Gryglewska, Anna Kańtoch

Epidemiologia i konsekwencje zakażeń

Czynniki ryzyka zakażeń

Definicja zakażeń u chorych w wieku podeszłym

Zakażenia układu oddechowego

Zakażenie układu moczowego

Zakażenia przewodu pokarmowego

Zapobieganie zakażeniom w starszym wieku

7.12. Wybrane zakażenia układu pokarmowego – Gajane Martirosian

Charakterystyka norowirusów

Charakterystyka Clostridium difficile

7.13. Rany przewlekłe – Marzenna Bartoszewicz

Definicja rany przewlekłej

Mechanizm tworzenia biofilmu na ranach

Etapy rozwoju zakażenia

Wytyczne postępowania w ranie zagrożonej infekcją a wskazania do zastosowania antyseptyki i specjalistycznych opatrunków

Piśmiennictwo

8. Nadzór pielęgniarski w wybranych obszarach klinicznych

8.1. Pacjent z cewnikiem w pęcherzu moczowym – Marta Wałaszek

Zasady zapobiegania zakażeniom układu moczowego związanym z cewnikowaniem pęcherza moczowego

Przygotowanie pacjenta do cewnikowania pęcherza moczowego

Pielęgnowanie pacjenta z cewnikiem w pęcherzu moczowym

8.2. Pacjent narażony na zapalenie płuc – Marta Wałaszek

Profilaktyka szpitalnych zapaleń płuc

Profilaktyka szpitalnych zapaleń płuc związanych z wentylacją

8.3. Zastosowanie linii naczyniowych – Maria Budnik-Szymoniuk

8.4. Zakażenia w żywieniu dojelitowym i pozajelitowym prowadzonym w warunkach szpitalnych – Anna Zmarzły

Niedożywienie a zakażenia

Zakażenia w żywieniu dojelitowym

Zakażenia związane z gastrostomią klasyczną i gastrostomią endoskopową typu PEG

Zakażenia w żywieniu pozajelitowym

8.5. Postępowanie z raną przewlekłą – Małgorzata Szczepaniak

Rodzaje ran przewlekłych

Pielęgnowanie ran przewlekłych

Nowoczesne kierunki leczenia

Piśmiennictwo

9. Dekontaminacja

9.1. Utrzymanie czystości – Jolanta Sergot-Kowalska

Koło Sinnera

Narzędzia

Środki chemiczne

Technologia czyszczenia

Maszyny

9.2. Dekontaminacja środowiska nieożywionego niskiego ryzyka – Edyta Synowiec

9.3. Dekontaminacja środowiska nieożywionego wysokiego ryzyka – Krystyna Brońska

Zasady czyszczenia sali operacyjnej (postępowanie międzyzabiegowe)

Postępowanie końcowe

9.4. Wyzwania kompleksowej dezynfekcji – Anna Różańska

9.5. Kontrola czystości środowiska szpitalnego – Agnieszka Gniadek

9.6. Dekontaminacja narzędzi i materiałów medycznych – Ewa Starowiejska

Teoria wartości A0

Centralna sterylizatornia w świetle wymagań architektoniczno-budowlanych

Czyszczenie i dezynfekcja

Sterylizacja

Reprocesowanie sprzętu jednorazowego użytku

Narażenie zawodowe

Piśmiennictwo

10. Rola służb pomocniczych w kontroli zakażeń szpitalnych – Małgorzata Giemza

Zasady prawidłowego utrzymania czystości

Bielizna szpitalna a ryzyko wystąpienia zakażeń

Żywienie w szpitalu

Czystość mikrobiologiczna powietrza w szpitalu

Piśmiennictwo

11. Ochrona zdrowia personelu medycznego

11.1. Profilaktyka zakażeń wśród personelu medycznego – Anna Szczypta

11.2. Postępowanie poekspozycyjne – Anna Szczypta

11.3. Lekoterapia po zakłuciu z inokulacją – Monika Bociąga-Jasik

Postępowanie w przypadku ekspozycji związanej z ryzykiem zakażenia HIV

Postępowanie po ekspozycji na zakażenie HBV

Postępowanie po ekspozycji na HCV

11.4. Immunoterapia i immunoprofilaktyka zakażeń – Magda Baran

Immunoprofilaktyka czynna i bierna

Szczepienia zalecane rutynowo całemu personelowi

Szczepienia zalecane w szczególnych okolicznościach

Piśmiennictwo

12. Proces akredytacji i certyfikacji – Jerzy Kulikowski

13. Analiza ekonomiczna w kontroli zakażeń – Anna Różańska

Piśmiennictwo

14. Wdrażanie zmiany postaw personelu w placówce medycznej – Jerzy Rosiński

Zmiana postaw personelu – poziom organizacji

Zmiana postaw personelu – poziom zespołu

Zmiana postaw personelu – poziom pojedynczego pracownika

Piśmiennictwo

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Przedmowa

Koniec XX w. i początek nowego stulecia to okres bardzo intensywnego rozwoju medycyny. Nastąpił ogromny postęp we wszystkich dziedzinach lecznictwa. Transplantacje narządowe, coraz skuteczniejsza walka z chorobami nowotworowymi, stały i szybki postęp w diagnostyce, profilaktyce i farmakologii zaowocowały przedłużeniem ludzkiego życia i podwyższeniem jego komfortu. Jednakowoż intensywny i wielokierunkowy rozwój metodologii oraz technologii leczniczej przyniósł również negatywne następstwa, w szczególności w postaci zakażeń szpitalnych.

Zakażenia szpitalne, towarzyszące powszechnie, bo na całym świecie, wyrafinowanej, skutecznej i nowoczesnej medycynie, nie tylko powodują u pacjentów dodatkowe cierpienia i prowadzą do zgonów, lecz także ukazują nam dobitnie, jak wielopłaszczyznowy jest proces walki z chorobą, jakie konotacje środowiskowe, społeczne, organizacyjne, biologiczne, prakseologiczne i epidemiologiczne należy wziąć pod uwagę, aby leczyć i być równocześnie w zgodzie z naczelną zasadą etyczną medycyny: primum non nocere.

Zakażenia szpitalne występują wszędzie – w państwach zamożnych i biednych, zaawansowanych technologicznie i zacofanych, na wszystkich kontynentach – a zagrożenia, jakie niosą, zależą w dużej mierze od ich należytej fachowej oceny i kontroli. Stąd jakże blisko jest do stwierdzenia, że prawidłowa kontrola zakażeń szpitalnych to pochodna wiedzy i wykształcenia personelu zajmującego się tą dziedziną.

Ważnym elementem pogłębiania wiedzy fachowej są podręczniki – zarówno dla osób studiujących, jak i dla tych, które pragną uaktualnić oraz poszerzyć wiadomości na temat kontroli zakażeń szpitalnych w Polsce. Naturalnie, istnieje wiele zagranicznych opracowań tej tematyki; niestety, polskie podręczniki z tej dziedziny były opublikowane już dość dawno. Pierwsza polska monografia pt. Zakażenia szpitalne (1999) i kolejne, głównie autorstwa prof. Danuty Dzierżanowskiej, to wspaniałe zbiory wiedzy teoretycznej. Dotychczas nie ma podręcznika obejmującego swoją tematyką wszystkie elementy konieczne w codziennej realizacji nadzoru nad zakażeniami szpitalnymi. Stąd narodził się pomysł stworzenia pod naszą redakcją współczesnej monografii dla tego zagadnienia.

Przekazana Państwu książka to wspólna praca kilkudziesięciu autorów z wielu ośrodków w Polsce – wybitnych specjalistów, w tym praktyków, z różnych dziedzin. Jest to literatura zawodowa dla lekarzy, pielęgniarek, diagnostów; może być też wykorzystana w szkoleniu przed- i podyplomowym.

Podręcznik prezentuje nowatorskie ujęcia tematu: obejmuje np. tematy nieobecne w literaturze polskojęzycznej, takie jak: bankowanie mleka kobiecego, komunikacja społeczna czy sposoby skutecznego wdrażania innowacji, a informacje przedstawione w poszczególnych rozdziałach są zgodne z aktualną wiedzą.

Mamy nadzieję, że będziecie Państwo często sięgać do tej monografii i dzięki niej łatwiej przyjdzie Wam rozwiązywać codzienne problemy związane z nadzorem nad zakażeniami szpitalnymi w Waszych jednostkach pracy.

prof. dr hab. n. med. Małgorzata Bulanda

dr hab. n. med. Jadwiga Wójkowska-Mach