© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Grzegorz Opolski

prof. dr hab. n. med. Tomasz Grodzicki

Wydawca: Inga Markiewicz

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Kossarzecka

Korekta: Barbara Kowalska

Producent: Adam Krajewski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN (t. I i II) 978-83-01-24002-8

ISBN (t. I) 978-83-01-23820-9

ISBN (t. II) 978-83-01-23640-3

DOI: https://doi.org/10.53271/2024.051

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy – tom I

assoc. prof. Tomasz Baron

Uppsala Clinical Research Center

Department of Medical Sciences, Cardiology, Uppsala University

Centre for Medical Imaging, Cardiac Imaging Unit, Uppsala University Hospital

dr n. med. Agnieszka Bednarek

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Adam Bednarski

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Barbara Bień

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, prof. emerytowany

dr hab. n. med. Tomasz Andrzej Bonda

Zakład Patologii Ogólnej i Doświadczalnej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr hab. n. med. Małgorzata Chlabicz

Zakład Medycyny Populacyjnej i Prewencji Chorób Cywilizacyjnych, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

lek. Emil Dadański

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Tomasz Drożdż

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

lek. Mateusz Gaczoł

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Jerzy Gąsowski

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Klinika Chorób Wewnętrznych i Geriatrii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

lek. Katarzyna Góra

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

lek. Sebastian Janiec

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Marek Jastrzębski

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Pracownia Elektrofizjologii, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Anna Kabłak-Ziembicka

Instytut Kardiologii, Klinika Kardiologii Interwencyjnej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Karol A. Kamiński

Zakład Medycyny Populacyjnej i Prewencji Chorób Cywilizacyjnych, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Agnieszka Kasiukiewicz

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Oddział Geriatrii i Chorób Wewnętrznych, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA im. Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego w Białymstoku

dr n. med. Grzegorz Kiełbasa

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Pracownia Elektrofizjologii, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

dr n. med. Łukasz Klima

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr hab. n. med. Marek Klocek

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Maryla Kocowska-Trytko

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr hab. n. med. Małgorzata Konieczyńska

Zakład Chorób Zatorowo-Zakrzepowych, Instytut Kardiologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. św. Jana Pawła II

dr n. med. Hanna Kujawska-Danecka

Katedra i Klinika Reumatologii, Immunologii Klinicznej, Geriatrii i Chorób Wewnętrznych, Gdański Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Piotr Kułakowski

Klinika Kardiologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

lek. Paweł Lis

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Paulina Łopatowska

Oddział Kardiologii Interwencyjnej i Chorób Wewnętrznych, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy, Szpital w Legionowie

lek. Jakub Mrzyk

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr hab. n. med. Agnieszka Olszanecka

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

lek. Aleksandra Ostrowska

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Tadeusz Przewłocki

Instytut Kardiologii, Klinika Chorób Serca i Naczyń, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Marek Rajzer

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Krzysztof Rewiuk

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Kamil Skowron

Katedra Patofizjologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

lek. Marek Stopa

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Jan Szewieczek

Klinika Geriatrii w Katedrze Chorób Wewnętrznych, Wydział Nauk o Zdrowiu w Katowicach, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Katedra Wychowania Fizycznego i Adaptowanej Aktywności Fizycznej, Wydział Wychowania Fizycznego, Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach

dr n. med. Michał Terlecki

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Anna Tomaszuk-Kazberuk

Klinika Kardiologii, Lipidologii i Chorób Wewnętrznych z Oddziałem Intensywnego Nadzoru Kardiologicznego, Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku

lek. Kinga Tyjas

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Anetta Undas

Zakład Chorób Zatorowo-Zakrzepowych, Instytut Kardiologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. św. Jana Pawła II

dr hab. n. o zdr. Barbara Wizner

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Klinika Chorób Wewnętrznych i Geriatrii, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

dr hab. n. med. Wiktoria Wojciechowska

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Zyta Beata Wojszel

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Oddział Geriatrii i Chorób Wewnętrznych, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA im. Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Tomasz Zdrojewski

Zakład Prewencji i Dydaktyki, Gdański Uniwersytet Medyczny

lek. Łukasz Żydzik

I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Przedmowa

Szanowni Państwo,

świadomość problemów zdrowotnych wieku podeszłego rośnie wśród lekarzy różnych specjalności. Bardzo wyraźnie widać to na przykładzie kardiologii.

Na polskim rynku wydawniczym brakowało aktualnego opracowania całościowo omawiającego zagadnienia specyfiki chorób układu krążenia u chorych w starszym wieku. Nie było również opracowań przybliżających kardiologom specyfikę podejścia geriatrycznego, zwłaszcza do pacjenta obciążonego powikłaniami niekorzystnego starzenia się, takimi jak wielochorobowość, zespół kruchości czy sarkopenia.

Z wielką satysfakcją oddajemy zatem w Państwa ręce dwutomową monografię poświęconą problemom kardiologii wieku podeszłego, widzianym z perspektywy doświadczonych geriatrów i kardiologów oraz szerokiego zespołu specjalistów innych dziedzin medycyny. Zespół Autorów, który udało się Redaktorom niniejszego opracowania zebrać, jest interdyscyplinarny. Właśnie taka – interdyscyplinarna – powinna być opieka nad pacjentem w starszym wieku obciążonym schorzeniami serca i układu krążenia.

Gorąco dziękujemy wszystkim Współautorom Kardiogeriatrii, bez których całe przedsięwzięcie nie mogłoby się powieść. Reprezentują oni ośrodki z całej Polski – i nie tylko, a także różne zawody oraz specjalizacje medyczne. Wierzymy, że Czytelnicy docenią ogrom pracy włożonej przez Autorów w opracowanie poszczególnych rozdziałów.

Specjalne podziękowania kierujemy dla Zespołu Redakcji Wydawnictwa PWN i jego marki PZWL, pod kierunkiem Pani Redaktor dr Ingi Markiewicz. To tam dostrzeżono brak podobnych opracowań na naszym rynku, a dzięki pracy całego Zespołu książka przybrała tak okazałą formę.

Dziękujemy też naszym Bliskim za cierpliwość, wyrozumiałość i wsparcie podczas pracy, jak zawsze po godzinach, nad Kardiogeriatrią. Mamy nadzieję, że jej Czytelnicy potwierdzą, że książka warta jest poświęconego jej czasu.

Z życzliwymi pozdrowieniami i życzeniami dobrego odbioru

Zyta Beata Wojszel, Jerzy Gąsowski, Marek Rajzer, Karolina Piotrowicz, Agnieszka Kasiukiewicz, Redaktorzy Kardiogeriatrii

Słowo wstępne Profesora Grzegorza Opolskiego

W ostatnich latach wraz ze starzeniem się społeczeństwa przybywa pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego. Na naszych oczach kardiologia staje się kardiogeriatrią. Przyzwyczailiśmy się już, że pacjent kardiologiczny to głównie osoba w wieku podeszłym. Zwykle chorobie układu sercowo-naczyniowego towarzyszy wiele innych schorzeń. Utrudnia to diagnostykę i terapię. Nierzadko leczenie jednej choroby może pogarszać stan pacjenta z uwagi na chorobę współistniejącą. Wymaga to zmiany naszego podejścia z leczenia skoncentrowanego na danej jednostce chorobowej na leczenie skoncentrowane na pacjencie.

Niestety większość podręczników kardiologii nadal marginalnie traktuje specyfikę diagnostyki, leczenia i prewencji chorych w wieku podeszłym. Jednocześnie wytyczne oparte na wiarygodnych badaniach klinicznych odnoszą się do populacji poniżej 75. roku życia. W efekcie braku dowodów na optymalne postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne u osób wieku podeszłym z wielochorobowością zaliczane jest ono często do działu „luki w dowodach”.

Dlatego z radością przyjąłem ukazanie się monografii Kardiogeriatria, która łączy wiedzę wynikającą z aktualnych wytycznych zarówno kardiologicznych, jak i geriatrycznych z codzienną praktyką kliniczną. Było to możliwe dzięki interdyscyplinarnemu zespołowi wybitnych specjalistów. Wyrazy uznania należą się Redaktorom naukowym książki.

Dwutomowa monografia liczy 11 rozdziałów. Każdy z nich przygotowany został według podobnego schematu, co ułatwia Czytelnikowi zapoznanie się z jego treścią. W pierwszym tomie przedstawiono epidemiologię, anatomię i fizjopatologię układu krążenia w procesie starzenia, metody oceny stanu kardiogeriatrycznego, specyfikę badania podmiotowego i przedmiotowego układu krążenia oraz charakterystykę i odrębności przebiegu chorób serca w starości. Drugi tom dotyczy wielochorobowości towarzyszącej chorobom układu krążenia w starości, ścisłym związkom wielkich zespołów geriatrycznych z chorobami serca i naczyń, prewencji pierwotnej i wtórnej, rehabilitacji kardiologicznej, telemedycyny i opieki paliatywnej.

Dużo miejsca poświęcono wielochorobowości i związanej z nią polipragmazji, co uzasadnia konieczność opieki koordynowanej. Kardiogeriatria to nie tylko geriatra i kardiolog, ale zespół specjalistów różnych dziedzin medycyny, w skład którego wchodzą też fizjoterapeuci, dietetycy, psycholodzy, pielęgniarki. Autorzy podkreślają konieczność dostosowania diagnostyki i terapii do specyfiki problemów medycznych i funkcjonalnych chorego w wieku podeszłym.

Kardiogeriatria to pierwsza polska monografia, w której omówiono rosnące znaczenie opieki telemedycznej nad pacjentem kardiologicznym w wieku podeszłym. Opieka telemedyczna umożliwia wczesne wykrywanie zagrożenia wynikającego z pogorszenia stanu zdrowia, monitorowanie odpowiedzi na terapię oraz wsparcie w jej stosowaniu. Wielu starszych pacjentów ma wszczepione stymulatory serca oraz defibrylatory, które mają opcję przesyłania danych diagnostycznych w czasie rzeczywistym. Z kolei aplikacje mobilne mogą pomóc seniorom w codziennym zarządzaniu swoim zdrowiem.

Naczelnym celem geriatrii jest poprawa jakości życia pacjenta, zgodnie z maksymą gerontologii: „dodać życia do lat, a nie lat do życia”. To także maksyma kardiologii.

Kardiogeriatria to pierwsza na naszym medycznym rynku wydawniczym tak obszerna i całościowa monografia poświęcona diagnostyce, leczeniu i prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego w wieku podeszłym. Jestem przekonany, że stanie się ona jedną z podstawowych książek nie tylko dla kardiologów, geriatrów, internistów i lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, ale również dla osób specjalizujących się w innych dziedzinach medycyny.

prof. dr hab. n. med. Grzegorz Opolski

Słowo wstępne Profesora Tomasza Grodzickiego

Liczba osób starszych w Polsce przekroczy w tym roku 10 mln, a osoby w okresie zaawansowanej starości (> 75. roku życia) będą stanowiły 8% społeczeństwa, ponad 2,7 mln mieszkańców. Dane z badań GUS oraz takich projektów epidemiologicznych jak PolSenior wskazują, że choroby układu sercowego dotykają ponad 50% populacji geriatrycznej. Wśród nich dominują nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca, migotanie przedsionków, wady zastawkowe i choroby naczyń obwodowych. Równocześnie obraz kliniczny i przebieg tych schorzeń różnią się od obserwowanych u osób w wieku średnim ze względu na bardzo częste współwystępowanie innych chorób, obecność dużych zespołów geriatrycznych, niekorzystnie zmienioną sytuację socjoekonomiczną.

Spośród chorób współwystępujących często obserwuje się cukrzycę, przewlekłą chorobę nerek, choroby układu oddechowego, aktywną chorobę nowotworową lub następstwa leczonych we wcześniejszych latach nowotworów. Zespoły geriatryczne towarzyszące schorzeniom kardiologicznym to najczęściej zaburzenia pamięci i demencja (naczyniowa lub choroba Alzheimera), upadki, niesprawność, dystymia bądź depresja, zaćma i inne zaburzenia wzroku, głuchota, zaburzenia funkcji zwieraczy oraz przewlekły ból. Sytuacja socjoekonomiczna jest znacznie trudniejsza niż w wieku średnim z powodu osamotnienia i problemów finansowych. To wszystko sprawia, że zarówno obraz kliniczny, jak i przebieg dobrze znanych i szeroko przebadanych schorzeń kardiologicznych różnią się w zależności od wieku. Co więcej, aktualne wytyczne postępowania w medycynie są formułowane na podstawie wyników dużych badań randomizowanych lub metaanalizy. Niestety liczba badań prowadzonych w populacji geriatrycznej, a szczególnie wśród najstarszych seniorów z licznymi niesprawnościami, jest bardzo ograniczona. Z tego powodu w znaczącej części rekomendacji pojawia się określenie, że dana rekomendacja jest wynikiem konsensusu ekspertów i ma małą siłę w postaci dowodów z badań.

W rezultacie pojawia się pytanie: „Jak diagnozować i leczyć seniorów?”. Czy w dobie, kiedy sztuczna inteligencja zaczyna odgrywać coraz większą rolę we wskazywaniu dróg postępowania w medycynie, powinniśmy jej zaufać, jeśli brak jest wiarygodnych wyników badań, na których mogłaby się oprzeć? Moim zdaniem w przypadku medycyny wieku podeszłego musimy wracać do medycyny połowy XX wieku, tzn. bazować na badaniach obserwacyjnych i doświadczeniach klinicznych. Z tego powodu ciągle istotne znaczenie w edukacji lekarzy mają podręczniki tworzone przez doświadczonych klinicystów, którzy równocześnie z codzienną wieloletnią praktyką uczestniczyli w dużych badaniach klinicznych prowadzonych wśród pacjentów w okresie wczesnej starości. Redaktorom recenzowanej książki udało się zgromadzić takich właśnie Autorów. Wybitni eksperci z zakresu kardiologii pisali ten podręcznik wspólnie z doświadczonymi geriatrami i to jest ogromna wartość książki w porównaniu z innymi tego typu opracowaniami tworzonymi przez kardiologów lub geriatrów. Próba równoczesnego spojrzenia z różnych stron na pacjenta jest dzisiaj standardem w medycynie jako rodzaj konsylium i choć do pełnego ideału brakuje mi nieco opinii pielęgniarki i pracownika socjalnego, to uważam, że przedstawiony podręcznik będzie znakomitym narzędziem w codziennej pracy nie tylko lekarza POZ, ale również specjalistów w zakresie kardiologii i geriatrii. Na szczególne podkreślenie zasługuje w mojej ocenie omówienie tematów trudnych lub nieoczywistych, takich jak znaczenie badania podmiotowego i przedmiotowego, choroba zakrzepowo-zatorowa, techniki obrazowe (tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny), otyłość i niedożywienie, zdrowie seksualne, telemedycyna oraz paliatywne aspekty opieki nad osobami starszymi w wieku podeszłym.

Reasumując, gorąco rekomenduję podręcznik Kardiogeriatra, który ukazuje się ćwierć wieku po pierwszej tego typu pozycji w Polsce, tj. Kardiologii starszego wieku, redagowanej przez prof. Grażynę Świątecką (Via Medica 1997). Porównanie tych podręczników znakomicie ukazuje postęp, jaki dokonał się w kardiologii i geriatrii, ale warto podkreślić, że choć nasze – lekarzy – możliwości się zmieniły, to pacjent i jego problemy pozostały bardzo podobne.

prof. dr hab. n. med. Tomasz Grodzicki

Wykaz skrótów

[18F]FDG-PET/CT – PET/CT – positron emission tomography/computed tomography, pozytonowa tomografia emisyjna/tomografia komputerowa z wykorzystaniem 18-fluorodeoksyglukozy

123I-MIBG – 123I-metaiodobenzylguanidine, metajodobenzyloguanidyna-123I

1RM – one repetition maximum, maksymalny ciężar jednokrotnego dźwignięcia

5-ARI – 5-alfa reductase inhibitors, inhibitory 5-alfa-reduktazy

6MWT – 6 Minute Walk Test, Test 6-Minutowego Marszu

AASM – Amercican Academy of Sleep Medicine, Amerykańska Akademia Medycyny Snu

ABI – ankle-brachial index, wskaźnik kostka–ramię

ABPM – ambulatory blood pressure monitoring, ambulatoryjne monitorowanie ciśnienia tętniczego

ACC – American College of Cardiology, Amerykańskie Kolegium Kardiologiczne

ACCP – American College of Chest Physicians/Clinical Pharmacy

ACE – angiotensin-converting enzyme, enzym konwertujący angiotensynę

ACEI – angiotensin converting enzyme inhibitors, inhibitor enzymu konwertującego angiotensynę

AChEI – acetylcholinesterase inhibitors, inhibitory acetylocholinesterazy

ACR – albumin/creatinine ratio, wskaźnik albumina/kreatynina

ACS – acute coronary syndrome, ostry zespół wieńcowy

Ac-SDKP – N-acetyl-seryl-aspartyl-lysyl-proline, N-acetylo-serylo-aspartylo-lizylo-prolina

AD – Alzheimer’s disease, choroba Alzheimera

ADL – Activity of Daily Living, aktywności życia codziennego

AF – atrial fibrillation, migotanie przedsionków

AFI – atrial flutter, trzepotanie przedsionków

AGE – advanced glycation end-products, zaawansowane końcowe produkty glikacji

AH – arterial hypertension, nadciśnienie tętnicze

AHA – American Heart Associacion, Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne

AHI – apnea hypopnea index, wskaźnik bezdechów i spłyconych oddechów

AL – amyloidoza pierwotna związana z łańcuchami lekkimi immunoglobulin

ALM – appendicular lean mass, odtłuszczona masa ciała kończyn

AMP – adenozyno-5ʹ-monofosforan

AMPK – AMP-activated protein kinase, kinaza białkowa aktywowana przez AMP

AMTS – Abbreviated Mental Test Score, Skrócony Test Sprawności Umysłowej

angio-CT – angio-computed tomography, angiografia tomografii komputerowej

AoSA – aortoseptal angle, kąt między długą osią aorty wstępującej a ścianą przegrody międzykomorowej

aPL – antiphospholipid antibodies, przeciwciała antyfosfolipidowe

ApoE – apolipoprotein E, apolipoproteina E

APP – amyloid precursor protein, białko prekursorowe amyloidu

APTT – activated partial thromboplastin time, czas częściowej tromboplastyny po aktywacji (czas kaolinowo-kefalinowy)

ARB – angiotensin receptor blocker, blokery receptora angiotensyny

ARNI – angiotensin receptor/neprilysin inhibitor, antagonista receptora angiotensynowego i inhibitor neprylizyny

ARO – aktywność reninowa osocza

ARVC – arrhythmogenic right ventricular cardiomyopathies, arytmogenna kardiomiopatia prawej komory

AS – aortic stenosis, stenoza aortalna

ASA – acetylosalicylic acid, kwas acetylosalicylowy

ASCVD – atherosclerotic cardiovascular disease, miażdżycowe choroby sercowo-naczyniowe

ASD – atrial septal defect, ubytek w przegrodzie międzyprzedsionkowej

ASM – appendicular skeletal muscle mass, masa mięśni szkieletowych kończyn górnych i dolnych

ASMI – appendicular skeletal muscle mass index, wskaźnik masy mięśni czterech kończyn

AT – atrial tachycardia, ogniskowe częstoskurcze przedsionkowe

AT1 – receptor dla angiotensyny 1

ATP – adenosine triphosphate, trifosforan adenozyny

ATTR – transthyretin amyloidosis, amyloidoza transtyretynowa

AV – aortic valve, zastawka aortalna

AVA – aortic valve area, pole powierzchni otwarcia zastawki aortalnej

AVB – atrioventricular block, blok przedsionkowo-komorowy

AVNRT – atrioventricular nodal reentry tachycardia, częstoskurcze nawrotne w węźle przedsionkowo-komorowym

AVR – aortic valve replacement,wymiana zastawki aortalnej

Aβ – amyloid beta, amyloid beta

BALF – bronchoalveolar lavage fluid, płyn z płukania oskrzelowo-pęcherzykowego

BAV – balloon valvuloplasty, walwuloplastyka balonowa

BCNIE – blood culture-negative infective endocarditis, infekcyjne zapalenie wsierdzia z ujemnymi wynikami posiewów krwi

BCS – bridge circulatory suport, leczenie pomostowe do czasu poprawy

BIA – bioelectrical impedance analysis, analiza impedancji bioelektrycznej

BIPAP – bilevel positive airway pressure, dwufazowe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych

BIVA – bioelectrical impedance vector analysis, analiza wektorowa impedancji bioelektrycznej

BMI – body mass index, wskaźnik masy ciała

BMP – bone morphogenetic proteins, białka morfogenetyczne kości

BNP – brain natriuetic peptide, peptyd natriuetyczny typu B

BO – badanie obserwacyjne

BP – blood pressure, ciśnienie tętnicze krwi

BPSD – behavioural and psychological symptoms of dementia, behawioralne i psychologiczne objawy otępienia

BSA – body surface area, powierzchnia ciała

BTT – bridge to transplantation, leczenie pomostowe do czasu transplantacji

bvFTD – behavioral variant of fronto-temporal dementia, wariant behawioralny otępienia czołowo-skroniowego

CABG – coronary artery bypass grafting, pomostowanie aortalno-wieńcowe

CAD – coronary artery disease, choroba wieńcowa

CADASIL – cerebral autosomal dominant arteriopathy with subcortical infarcts and leukoencephalopathy, mózgowa autosomalna dominująca arteriopatia z zawałami podkorowymi i leukoencefalopatią

CAD-RADS – Coronary Artery Disease-Reporting and Data System, radiologiczna klasyfikacja zmian w tętnicach wieńcowych

CAM – Confusion Assessment Method, Metoda Oceny Majaczenia

cAMP – cyclic adenosine monophosphate, cykliczny monofosforan adenozyny

CARBOSE – comfortable at rest, but breathless on slight exercise, komfortowe w spoczynku, ale bez tchu przy wysiłku fizycznym

CARG – Cancer and Aging Research Group

CAS – carotid artery stenting, stentowanie tętnicy szyjnej

CAT – COPD Assessment Test, test oceny objawów przewlekłej obturacyjnej choroby płuc

CC – calf circumference, obwód łydki

CCB – calcium channel blockers, blokery kanału wapniowego

CCS – Canadian Cardiovascular Society, klasyfikacja dławicy piersiowej

CCTA – cardiac computed tomography angiography, tomografia komputerowa naczyń wieńcowych

CDRIE – cardiac device related infective endocarditis, zapalenie wsierdzia związane z urządzeniem wszczepialnym

CDT – Clock Drawing Test, Test Rysowania Zegara

CEA – carotid endarterectomy, endarterektomia tętnic szyjnych

cGMP – cykliczny guanozyno-3ʹ,5ʹ-monofosforan

CHD – coronary heart disease, choroba niedokrwienna serca

CHF – chronic heart failure, przewlekła niewydolność serca

ChNS – chronic coronary syndrome, przewlekły zespół wieńcowy

CIED – cardiac implantable electronic device, urządzenie wszczepialne do elektroterapii serca

CIN – contrast-induced nephropathy, nefropatia kontrastowa

CKD – chronic kidney disease, przewlekła choroba nerek

CK-MB – izoenzym kinazy kreatynowej obecny w mięśniu sercowym

CMB – cerebral micro-bleeds, mikrokrwawienie mózgowe

CMR – cardiac magnetic resonance, rezonans magnetyczny serca

CNS – central nervous system, ośrodkowy układ nerwowy

COPD – chronic obstructive pulmonary disease, przewlekła obturacyjna choroba płuc

COPE – Carers of Older People in Europe, Index-COPE Indeks, Indeks Opiekuna, skala dotycząca poziomu obciążenia opieką, satysfakcji z opieki i wsparcia w opiece

COX – cyklooksygenaza

CPAP – continuous positive airway pressure, stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych

CPT1 – carnitine palmitoyltransferase I, palmitoilotransferaza karnitynowa

CPVT – catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia, katecholaminergiczny polimorficzny częstoskurcz komorowy

CRASH – Chemotherapy Risk Assessment Scale for High-Age Patients, Skala Oceny Ryzyka Chemioterapii dla Pacjentów w Starszym Wieku

CRP – C-reactive protein, białko C-reaktywne

CRS – chronic rhinosinusitis, częstości rytmu serca

CRT – cardiac resynchronization therapy, terapia resynchronizująca serca

CRT-D – cardiac resynchronization therapy with defibrillator, terapia resynchronizująca z funkcją defibrylacji

CRT-P – cardiac resynchronization therapy pacemaker, terapia resynchronizująca z funkcją stymulacji

CS – calcium scoring, wskaźnik uwapnienia tętnic wieńcowych

CSHA – Clinical Frailty Scale, skala kliniczna zespołu kruchości

CSP – stymulacja układu przewodzącego

CSP – conduction system pacing, układ przewodzący serca

CT – computed tomography, tomografia komputerowa

CTEPH – chronic thromboembolic pulmonary hypertension, przewlekłe zakrzepowo-zatorowe nadciśnienie płucne

CTGF – connective tissue growth factor, czynnik wzrostu tkanki łącznej

cTn T/I – cardiac troponin T/I, troponiny sercowe T/I

CTRCD – cancer therapy-related cardiac dysfunction, dysfunkcja serca związana z leczeniem onkologicznym

CTR-CVT – cancer therapy-related cardiovascular toxicity, toksyczność sercowo-naczyniowa leczenia onkologicznego

CV – cardiovascular, ryzyko sercowo-naczyniowe

CVD – cardiovascular diseases, choroby układu sercowo-naczyniowego

CVRF – cardiovascular risk factors, czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego

CW – continuous wave, fala ciągła

CYP3A4 – izoenzym cytochromu p450

DAMP – damage-associated molecular patterns, wzorce molekularne związane z uszkodzeniem

DANISH – The Danish Study to Assess the Efficacy of ICDs in Patients With Nonischemic Systolic Heart Failure on Mortality, duńskie badanie oceniające wpływ wszczepienia ICD na śmiertelność u pacjentów z nieniedokrwienną skurczową niewydolnością serca

DAPT – dual antiplatelet theraphy, podwójna terapia przeciwpłytkowa

DASH – Dietary Approaches to Stop Hypertension, Żywieniowe Podejście do Leczenia Nadciśnienia

DBP – diastolic blood pressure, rozkurczowe ciśnienie tętnicze

DDD – klasyczny rozrusznik dwujamowy

DDR – DNA-damage response, odpowiedź na uszkodzenie DNA

DEXA – dual-energy x-ray absorptiometry, densytometria (absorbcjometria podwójnego fotonu)

DHEAS – dehydroepiandrosterone sulfate, siarczan dehydroepiandrosteronu

DLB – dementia with Lewy bodies, otępienie z ciałami Lewy’ego

DM – diabetes mellitus, cukrzyca

DMR – degenerative mitral regurgitation, degeneracyjna niedomykalność mitralna

DNA – deoxyribonucleic acid, kwas dezoksyrybonukleinowy

DOAC – direct oral anticoagulant inhibitors, doustne inhibitory krzepnięcia

DOS – Delirium Observation Screening, Obserwacyjna Skala Skriningowej Oceny Majaczenia

DPP-4 – dipeptidyl peptidase 4, dipeptydylopeptydaza 4

DSM-5 – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego

DTŻ – dalsze trwanie życia

DVT – deep vein thrombosis, zakrzepica żył głębokich

EASO – European Association for the Study of Obesity, Europejskie Stowarzyszenie Badań nad Otyłością

EBM – Evidence Based Medicine, medycyna oparta na dowodach

ECM – extracellular matrix, macierz zewnątrzkomórkowa

ECV – extrecellular volume, objętość pozakomórkowa

ED – erection dysfunction, zaburzenia erekcji

EDV – end diastolic velocity, prędkość końcoworozkurczowa

EEG – elektroencefalografia

EF – ejection fraction, frakcja wyrzutowa

eGFR – estimated glomerular filtration rate, szacunkowy wskaźnik filtracji kłębuszkowej

EKG – elektrokardiografia

ELSA – English Longitudinal Study of Ageing

eNOS – endothelial nitric oxide synthase, śródbłonkowa syntaza tlenku azotu

EPO – rythropoietin, erytropoetyna

ERAS – Enhanced Recovery After Surgery, protokół kompleksowej opieki okołooperacyjnej

EROA – effective regurgitant orifice area, efektywna powierzchnia ujścia niedomykalności

ESA – European Society of Anaesthesiology, Europejskie Towarzystwo Anestezjologii

ESAIC – European Society of Anaesthesiology and Intensive Care, Europejskie Towarzystwo Anestezjologii i Intensywnej Terapii

ESC – European Society of Cardiology, Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne

ESD – end-systolic dimension, wymiar końcowoskurczowy

ESH – European Society of Hypertension, Europejskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego

ESPEN – European Society for Clinical Nutrition and Metabolism, Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu

ESRA – European Society of Regional Anesthesia and Pain Therapy, Europejskie Towarzystwo Anestezjologii Regionalnej i Leczenia Bólu

ESS – Epworth Sleepiness Scale, Skala Senności Epworth

ESVS – European Society of Vascular Surgery, Europejskie Towarzystwo Chirurgii Naczyniowej

ESWT – extracorporeal shockwave therapy, pozaustrojowa terapia falą uderzeniową

ET-1 – endothelin 1, endotelina 1

EU-CERT-ICD – European Comparative Effectiveness Research to Assess the Use of Primary Prophylactic Implantable Cardioverter-Defibrillators, europejskie badanie porównawcze oceniające skuteczność stosowania wszczepialnych kardiowerterów-defibrylatorów w profilaktyce pierwotnej

EuroSCORE – European System for Cardiac Operative Risk Evaluation, Europejski System Oceny Ryzyka Operacyjnego Serca

EWGSOP2 – European Working Group on Sarcopenia in Older People 2, Europejska Grupa Robocza ds. Sarkopenii u Osób Starszych 2

FAERS – Food and Drug Administration Adverse Event Reporting System, system zgłaszania zdarzeń niepożądanych Agencji ds. Żywności i Leków

FDA – Food and Drug Administration, Agencja ds. Żywności i Leków

FEV1 – forced expiratory volume in 1 second, natężona objętość wydechowa w pierwszej sekundzie

FFR – fractional flow reserve, frakcyjna rezerwa przepływu

FIT – foot impulse technology, technologia impulsów stóp

FITT – frequency, intensity, time/duration, type of exercise, częstotliwość, intensywność, czas, rodzaj wysiłku

FM – fat mass, masa tkanki tłuszczowej

FM% – fat mass %, odsetkowy udział masy tkanki tłuszczowej

FMD – flow-mediated dilation, wazodylatacja zależna od przepływu

FMI – fat mass index, wskaźnik masy tkanki tłuszczowej

FMR – functional mitral regurgitation, czynnościowa niedomykalność mitralna

Fps – frames per second, częstość odświeżania obrazu

FRC – functional residual capacity, czynnościowa pojemność zalegająca

FS – frailty syndrome, zespół słabości/kruchości

FTD – frontotemporal dementia, otępienie czołowo-skroniowe

FVC – forced vital capacity, natężona pojemność życiowa

FORTA – Fit fOR The Aged List – kryteria doboru właściwej farmakoterapii stworzone dla krajów niemieckojęzycznych

GDF-15 – growth differentiation factor 15, różnicujący czynnik wzrostu 15

GDS – Geriatric Depression Scale, Geriatryczna Skala Oceny Depresji

GFR – glomerular filtration rate, wskaźnik filtracji kłębuszkowej

GH – growth hormone, hormon wzrostu

GIP – gastric inhibitory peptide, glukozozależny peptyd insulinotropowy

GLIM – Global Leadership Initiative on Malnutrition

GLP-1 – glucagon-like peptide 1, peptyd glukagonopodobny 1

GLS – global longitudinal strain, globalne odkształcenie podłużne lewej komory

GOLD – Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Diseases, Inicjatywa Zwalczania Przewlekłej Obturacyjnej Choroby Płuc

GDS – Geriatryczna Skala Depresji

GUS – Główny Urząd Statystyczny

HA – hypertensio arterialis, nadciśnienie tętnicze

HAA – heart-aorta angle, kąt między przegrodą międzykomorową i aortą wstępującą

HACEK – Haemophilus, Aggregatibacter, Cardiobacterium, Eikenella i Kingella, bakterie Gram-ujemne, które mogą wywołać infekcyjne zapalenie wsierdzia

HALT – hypoattenuated leaflet thickening, pogrubienie płatków zastawki z niską atenuacją

HB – His bundle, pęczek Hisa

HbA1C – glycated hemoglobin A1C, glikowana hemoglobina A1C

HBP – His bundle pacing, stymulacja pęczka Hisa

HCM – hypertrophic cardiomyopathy, kardiomiopatia przerostowa

HCN – hyperpolarization-activated cyclic nucleotide-gated channels, kanały aktywowane przez hiperpolaryzację, bramkowane przez cykliczne nukleotydy

HCTZ – hydrochlorothiazide, hydrochlorotiazyd

HDL-C – high density lipoprotein cholesterol, cholesterol frakcji lipoprotein o dużej gęstości

HELP – Hospital Elder Life Program, protokół niefarmakologicznej prewencji majaczenia

HF – heart failure, niewydolność serca

HFmrEF – heart failure with mildly reduced ejection fraction, niewydolność serca z łagodnie obniżoną frakcją wyrzutową lewej komory

HFpEF – heart failure with preserved ejection fraction, niewydolność serca z zachowaną frakcją wyrzutową

HFrEF – heart failure with reduced ejection fraction, niewydolność serca z obniżoną frakcją wyrzutową lewej komory

HFSA – Heart Failure Society of America, Amerykańskie Towarzystwo Niewydolności Serca

Hgb – hemoglobin, hemoglobina

HGS – hand grip strength, siła uścisku ręki

HIIT – high-intensity interval training, trening interwałowy o wysokiej intensywności

HIT – heparin-induced thrombocytopenia, małopłytkowość wywołana heparyną

HIV – human immunodeficiency virus, ludzki wirus niedoboru odporności

HNF – heparyna niefrakcjonowana

HR – heart rate, częstość rytmu serca

HRQoL – health-related quality of life, zależna od zdrowia jakość życia

HRT – hormone replacement therapy, hormonalna terapia zastępcza

HSCT – hematopoietic stem cell transplantation, przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych

hs-cT – high sensitive cardiac troponin, wysokoczuła troponina sercowa

HSP – heat shock proteins, białka szoku cieplnego

HT – hypertension, nadciśnienie tętnicze

IADL – instrumental activities of daily living, złożone czynności dnia codziennego

ICAS – internal carotid artery stenosis, zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej

ICD – implantable cardioverter-defibrillator, wszczepialny kardiowerter-defibrylator

ICD-10 – International Classification of Diseases and Health Related Problems 10 th Revision, Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, rewizja dziesiąta

ICH – intracerebral hemorrhage, krwawienie wewnątrzczaszkowe

ICI – immune checkpoint inhibitors, inhibitory immunologicznych punktów końcowych

ID – iron deficiency, niedobór żelaza

IDF – International Diabetes Federation, Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna

IE – infective endocarditis, infekcyjne zapalenie wsierdzia

IFG – impaired fasting glucose, nieprawidłowa glikemia na czczo

IFN gamma – interferon gamma

IGF-1 – insulin-like growth factor 1, insulinopodobny czynnik wzrostu 1

IGT – impaired glucose tolerance, nieprawidłowa tolerancja glukozy

IHD – ischaemic heart disease, choroba niedokrwienna serca

IHS – intracranial haemorrhage, krwawienie wewnątrzczaszkowe

IL – interleukin, interleukina

ILR – implantable loop recorders, implantowalne rejestratory pętlowe

IMT – intima-media thickness, kompleks intima–media

INR – International Normalized Ratio, międzynarodowy współczynnik znormalizowany

IPP – inhibitory pompy protonowej

ISDN – isosorbide dinitrate, diazotan izosorbidu

ISH – International Society of Hypertension, Międzynarodowe Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego

ISTH – International Society on Thrombosis and Haemostatis, Międzynarodowe Towarzystwo Zakrzepicy i Hemostazy

IVUS – intravascular ultrasound, ultrasonografia wewnątrznaczyniowa

IZW – infekcyjne zapalenie wsierdzia

KLF – Krüppel‐like factors, czynniki transkrypcyjne podobne do czynników Krüppel

LA – left atrial, lewy przedsionek

LAA – left atrial appendage, uszko lewego przedsionka

LAD – left anterior descending artery, gałąź międzykomorowa przednia lewej tętnicy wieńcowej

LAS – left atrial strain, odkształcenie lewego przedsionka

LAV – left atrial volume, objętość lewego przedsionka

LAVI – left atrial volume index, wskaźnik objętości lewego przedsionka

LBBB – left bundle branch block, blok lewej odnogi pęczka Hisa

LBBP – left bundle branch pacing, stymulacja lewej odnogi pęczka Hisa

LBD – Lewy body disease, otępienie rozsianych ciał Lewy’ego

LDL – low density lipoproteins, lipoproteiny o małej gęstości

LDL-C – low density lipoprotein cholesterol, cholesterol frakcji lipoprotein o małej gęstości

LEAD – lower-extremity arterial disease, choroba tętnic kończyn dolnych

LGE – late gadolinium enhancement, opóźnione wzmocnienie kontrastowe

LK – lewa komora

LLN – lower limit of normal, dolna granica normy

LMWH – low molecular weight heparin, heparyna drobnocząsteczkowa

LNMAC – liquefaction necrosis of mitral annulus calcification, martwica rozpływna zwapniałego pierścienia mitralnego

LP – lewy przedsionek

Lp(a) – lipoproteina (a)

lpvPPA – logopenic variant of primary progressive aphasia, wariant logopeniczny afazji pierwotnie postępującej

LQTS – long QT syndrome, zespół długiego QT

LS – longitudinal strain, odkształcenie podłużne

LV – left ventricle, lewa komora

LVAD – left ventricular assist device, urządzenie wspomagające pracę lewej komory

LVD – left ventricle disfunction, dysfunkcja skurczowa lewej komory

LVDD – left ventricular diastolic dimeter, wymiar końcoworozkurczowy lewej komory

LVDV – left ventricular diastolic volume, objętość końcoworozkurczowa lewej komory

LVEDD – left ventricular end-diastolic dimension, końcoworozkurczowe wymiary lewej komory

LVEF – left ventricle ejection fraction, frakcja wyrzutowa lewej komory

LVESD – left ventricular end-systolic dimension, końcowoskurczowe wymiary lewej komory

LVM – left ventricular mass, masa lewej komory

LVOT – left ventricular outflow tract, droga wypływu lewej komory serca

LVSD – left ventricular systolic dimeter, wymiar końcowoskurczowy lewej komory

LVSV – left ventricular stroke volume, objętość końcowoskurczowa lewej komory

MAC – mitral annulus calcification, zwapnienie pierścienia mitralnego

MACCE – major adverse cardiovascular and cerebrovascular events, niepożądane zdarzenia sercowo-naczyniowe oraz zdarzenia naczyniowo-mózgowe

MACE – major adverse cardiovascular events, poważne niepożądane zdarzenia sercowo-naczyniowe

MADIT – Multicenter Automatic Defibrillator Implantation Trial, wieloośrodkowe badanie oceniające efekty wszczepienia automatycznego defibrylatora

MAFLD – metabolic dysfunction-associated fatty liver disease, stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi

MALE – major adverse limb event, krytyczne niedokrwienie kończyn dolnych

MAO – monoaminooxidase, inhibitory monoaminooksydazy

MAPK – mitogen-activated protein kinase, kinaza białkowa aktywowana mitogenami

MCI – mild cognitive impairment, łagodne zaburzenia funkcji poznawczych

MCP-1 – monocyte chemoattractant protein-1, białko chemotaktyczne monocytów 1

MCS – mechanical circulatory support, mechaniczne wspomaganie krążenia

MDRD – Modification of Diet in Renal Disease, filtracja kłębuszkowa (wzór uproszczony)

MDT – multidisciplinary team, zespół wielodyscyplinarny

MELAS – mitochondrial myopathy, encephalopathy, lactic acidosis, stroke-like episodes, miopatia mitochondrialna, encefalopatia, kwasica mleczanowa, występowanie incydentów podobnych do udarów

MET – metabolic equivalent, równoważnik metaboliczny

Mfn2 – mitofuzyna 2

MHD – mean heart dose, średnia dawka promieniowania pochłonięta przez serce

MI – myocardial infarction, zawał mięśnia sercowego

MICT – moderate-intensity continuous training, trening ciągły o umiarkowanej intensywności

MIDCAB – minimally invasive direct coronary bypass surgery, małoinwazyjne pomostowanie naczyń wieńcowych

Mini-COG – mini cognition test, przesiewowy test oceny funkcji poznawczych

MINOCA – myocardial infarction with non-obstructive coronary arteries, zawał serca bez istotnych zwężeń w tętnicach wieńcowych

miRNA – mikroRNA

MLHFQ – Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire, Kwestionariusz Minnesota Oceny Jakości Życia Pacjenta z Niewydolnością Serca

MMP – metaloproteinazy macierzy zewnątrzkomórkowe

mMRC – modified Medical Research Council, zmodyfikowana Skala Oceny Stopnia Duszności

MMSE – Mini-Mental State Examination, Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego

MMP – matrix metalloproteinase, metaloproteinaza

MNA – Mini Nutritional Assessment, Krótka Skala Oceny Stanu Odżywienia

MNA-SF – Mini Nutritional Assessment Short Form, Krótki Formularz Oceny Wartości Odżywczej

MoCA – Montreal Cognitive Assessment, Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych

MPR – multiplanar reconstruction, rekonstrukcja wielopłaszczyznowa

MPs – metalloproteinases, metaloproteinazy

mPTP – mitochondrial permeability transition pore, megakanał zewnętrznej błony mitochondrialnej

MR – mitral regurgitation, niedomykalność mitralna

MR – magnetic resonance, obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego

MRA – mineralocorticoid receptor antagonists, antagoniści receptora mineralokortykosteroidowego

MS – mitral stenosis, zwężenie zastawki mitralnej

MSA – multiple system atrophy, zanik wieloukładowy

MSCT – multi-slice computed tomography, wielowarstwowa tomografia komputerowa

Msx2 – czynnik transkrypcyjny Msx2

mTOR – mammalian target of rapamycin, ssaczy cel rapamycyny

MUFA – monounsaturated fatty acids, jednonienasycone kwasy tłuszczowe

MV – mitral valve, zastawka mitralna

MV TEER – mitral transcatheter edge-to-edge repair, przezcewnikowa naprawa zastawki mitralnej brzeg do brzegu

MVA – mitral valve area, pole otwarcia zastawki mitralnej

NAD – nicotinamide adenine dinucleotide, dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy

NCD – noncommunicable diseases, choroby niezakaźne (grupa schorzeń niespowodowana czynnkiem infekcyjnym)

nfvPPA – non-fluent variant of PPA, wariant bez płynności mowy afazji pierwotnie postępującej

NF-kappaB – nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells, czynnik transkrypcyjny NF-kappaB

NIA-AA – National Institute on Aging and Alzheimer’s Association

NICE – National Institute for Health and Care Excellence, Narodowy Instytut Doskonałości Zdrowia i Opieki

NIHSS – NIH Stroke Scale, National Institutes of Health Stroke Scale, Skala Udaru NIH

NK – natural killer cells, komórki naturalnej cytotoksyczności

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

NLRP3 – NOD-like receptor family, pyrin domain containing 3, inflamasom NLRP3

NO – nitric oxide, tlenek azotu

NOAC – non-vitamin K antagonist oral anticoagulant, doustny lek przeciwkrzepliwy niebędący antagonistą witaminy K

NOAC – novel oral anticoagulants, doustne leki przeciwzakrzepowe nowej generacji

nOH – neurogenic orthostatic hypotension, neurogenna hipotensja ortostatyczna

NOX – oksydaza NADPH

NP – natriuretic peptides, peptydy natriuretyczne

NRS – Numerical Rating Scale, Skala Numeryczna Oceny Bólu

ns-MRA – non-steroidal mineralocorticoid receptor antagonist, niesteroidowy antagonista receptora mineralokortykosteroidowego

NSTE-ACS – non ST elevation acute coronary syndrome, ostry zespół wieńcowy bez przetrwałego uniesienia odcinka ST

NSTEMI – non ST elevation myocardial infarction, zawał serca bez uniesienia odcinka ST

nsVT – non-sustained ventricular tachycardia, nieutrwalony częstoskurcz komorowy

NT-proBNP – N-terminal pro-B type natriuretic peptide, N-końcowy fragment peptydu natriuretycznego typu B

NVE – native valve endocarditis, infekcyjne zapalenie wsierdzia z zajęciem natywnej zastawki

NYHA – New York Heart Association, Nowojorskie Towarzystwo Kardiologiczne

OAC – oral anticoagulants, doustne antykoagulanty

OCT – optical coherence tomography, koherentna tomografia optyczna

OECD – Organisation for Economic Cooperation and Development, Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju

OGT – O-linked N-acetylglucosaminyltransferase, transferaza N-acetyloglukozaminy

OGTT – oral glucose tolerance test, doustny test tolerancji glukozy

OH – orthostatic hypotension, hipotensja ortostatyczna

OHQ – Orthostatic Hypotension Questionnaire, Skala Hipotensji Ortostatycznej

OIBD – opioid-induced bowel dysfunction, indukowane opioidami zaburzenia funkcji przewodu pokarmowego

ONS – oral nutritional supplements, doustne suplementy żywieniowe

OP – opieka paliatywna

OPAT – outpatient parenteral antibiotic therapy, antybiotyki podawane drogą pozajelitową w trybie ambulatoryjnym

OR – odds ratio, iloraz szans

OSA – obstructive sleep apnoea, obturacyjny bezdech senny

OTC – over the counter, leki sprzedawane bez recepty

OZW – ostry zespół wieńcowy

PAD – periferal artery disease, miażdżyca naczyń obwodowych

PADL – physical activities of daily living, czynności dnia codziennego

PAF – pure autonomic failure, czysta niewydolność autonomiczna

PAH – pulmonary arterial hypertension, przewlekłe nadciśnienie płucne tętnicze

PAI-1 – plasminogen activator inhibitor 1, inhibitor aktywatora plazminogenu 1

PCI – percutaneous coronary intervention, przezskórna interwencja wieńcowa

PCSK9 – proprotein convertase subtilisin-kexin type 9, konwertaza probiałkowa typu 9 o aktywności subtylizyny/keksyny

PD – Parkinson’s disease, choroba Parkinsona

PDD – Parkinson’s disease dementia, otępienie w chorobie Parkinsona

PDE-4 – phosphodiesterase 4, inhibitory fosfodiesterazy typu 4

PDE5-I – phosphodiesterase 5, inhibitory fosfodiesterazy typu 5

PE – pulmonary embolism, zatorowość płucna

PESI – Pulmonary Embolism Severity Index, wskaźnik ciężkości zatorowości płucnej

PET – positron emission tomography, pozytonowa tomografia emisyjna

PG – gradient średni na zastawce

PH – pulmonary hypertension, nadciśnienie płucne

PHT – pressure half-time, czas połowicznego spadku gradientu ciśnień

PIM – potentially inappropriate medications, potencjalnie niewłaściwe leki

PINK1 – PTEN-induced kinase 1, mitochondrialna kinaza białkowa serynowo-treoninowa

PIOPED – Prospective Investigation On Pulmonary Embolism Diagnosis,

PISA – proximal isovelocity surface area, strefa proksymalnej konwergencji przepływu

PL – physical limitations, ograniczenia fizyczne

PL-ACS – Polish Registry of Acute Coronary Syndromes, Polski Rejestr Ostrych Zespołów Wieńcowych

PMC – percutaneous mitral balloon commissurotomy, przezskórna balonowa komisurotomia mitralna

PNF – proprioceptive neuromuscular facilitation, proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe

POCD – post-operative cognitive disfunction, pooperacyjne zaburzenia funkcji poznawczych

POMA – Performance Oriented Mobility Assessment

PONV – postoperative nausea and vomiting, pooperacyjne nudności i wymioty

POsm – plasma osmolality, osmolalność osocza

POTS – postural orthostatic tachycardia syndrome, zespół posturalnej tachykardii ortostatycznej

PP – pulse pressure, ciśnienie tętna

PPA – primary progressive aphasia, afazja pierwotnie postępująca

PRISCUS (łac. priscus, stary, podatny na zranienia) – kryteria potencjalnie nieodpowiedniej farmakoterapii stworzone dla rynku niemieckiego

PROGRESS – Perindopril Protection Against Recurrent Stroke Study

PSSD – post-SSRI sexual dysfunction, zaburzenia seksualne po SSRI

PSU – pończochy o stopniowanym ucisku

PTAiIT – Polskie Towarzystwo Anestezjologii i Intensywnej Terapii

PTNT – Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego

PTP – pre-test probability, prawdopodobieństwo przed testem

PUP – przerywany ucisk pneumatyczny

PVC – premature ventricular contraction, przedwczesne pobudzenie komorowe

PVE – prosthetic valve endocarditis, infekcyjne zapalenie wsierdzia z zajęciem sztucznej zastawki

PVI – pulmonary veins isolation, izolacja żył płucnych

QoL – quality of life, jakość życia

RAAS – renin-angiotensin-aldosterone system, układ renina–angiotensyna–aldosteron

RAS – renal artery stenosis, zwężenie tętnicy nerkowej

RBBB – right bundle branch block, blok prawej odnogi pęczka Hisa

RCT – randomized control trials, badania randomizowane kontrolowane

RDI – respiratory disturbance index, wskaźnik zaburzeń oddechowych (liczba bezdechów i spłyceń oddychania)

REM – rapid eye movements, gwałtowne ruchy gałek ocznych

RIETE – Registro Informatizado de la Enfermedad TromboEmbolica venosa, skomputeryzowany rejestr żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej

RIHD – radiation-induced heart disease, choroba serca wywołana przez radioterapię

ROS – reactive oxygen species, wolne rodniki tlenowe

RPE – rating of perceived exertion, subiektywnie postrzegana ciężkość wysiłku

RSV – respiratory syncytial virus, syncytialny wirus oddechowy

RTIs – respiratory tract infections, zakażenia układu oddechowego

RTW – relative wall thickness, względna grubość ścian lewej komory

Runx2 – runt-related transcription factor 2, czynnik transkrypcyjny

RV – right ventricle, prawa komora

RVLM – rostral ventrolateral medulla, dogłowowy brzuszno-boczny obszar rdzenia przedłużonego

RVol – regurgitant volume, objętość fali zwrotnej

RVOT – right ventricular outflow tract, odpływ prawej komory

RYGB – Roux-en-Y gastric bypass, ominięcie żołądkowo-jelitowe Roux-en-Y

SAF – silent atrial fibrillation, ciche migotanie przedsionków

SAN – sino-atrial node, węzeł zatokowo-przedsionkowy

SARC-F – Strengh, Ambulation, Rising from a chair, stair Climbing and history of Falls, kwestionariusz skriningowej oceny sarkopenii, „Siła, chodzenie, wstawanie z krzesła, wchodzenie po schodach i historia upadków”

SARS-CoV-2 – severe acute respiratory syndrome related coronavirus 2, koronawirus 2 ciężkiego ostrego zespołu oddechowego

SASP – senescence-associated secretory phenotype, fenotyp sekrecyjny związany ze starzeniem się

SAVR – surgical aortic valve replacement, chirurgiczna wymiana zastawki aortalnej

SB – symptom burden, uciążliwość objawów

SBP – systolic blood pressure, skurczowe ciśnienie tętnicze

SCA – sudden cardiac arrest, nagłe zatrzymanie krążenia

SCD – sudden cardiac death, nagły zgon sercowy

SCORE2 – Systematic Coronary Risk Estimation 2, Skala oceny ryzyka sercowo-naczyniowego u osób starszych 2

SCT – skurczowe ciśnienie tętnicze

SD (STD) – standard deviation, odchylenie standardowe

SE – self-efficacy, poczucie własnej skuteczności

SERCA2a – sarcoplasmic/endoplasmic reticulum Ca²+ATP-ase 2, pompa wapniowa SR

SF – symptom frequency, częstość występowania objawów

SG – sleeve gastrectomy, laparoskopowa rękawowa resekcja żołądka

SGA – Subjective Global Assessment, subiektywna skala oceny stanu odżywienia

SGLT-2 – sodium glucose cotransporter 2, kotransporter sodowo-glukozowy typu 2

SHEEP – Systolic Hypertension in the Elderly Program

SIADH – syndrome of inappropriate antidiuretic hormone secretion, zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny

SIRT1 – sirtuin (silent mating type information regulation 2 homolog) 1, sirtuina 1

SL – social limitations, ograniczenia w funkcjonowaniu społecznym

SMM – skeletal muscle mass, masa mięśni szkieletowych

SMR – secondary mitral regurgitation, wtórna niedomykalność mitralna

SNAQ – Short Nutritional Assessment Questionnaire, Krótki Kwestionariusz Oceny Odżywienia

SNRI – selective serotonin norepinephrine reuptake inhibitors, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny

SO – sarcopenic obesity, otyłość sarkopeniczna

SOR – szpitalny oddział ratunkowy

SPAP – systolic pulmonary arterial pressure, ciśnienie skurczowe w tętnicy płucnej

SPECT – single photon emission computed tomography, tomografia emisyjna pojedynczych fotonów

sPESI – simplified Pulmonary Embolism Severity Index, uproszczony wskaźnik PESI

SPPB – Short Physical Performance Battery, Bateria Krótkich Testów Sprawności Fizycznej

SPRINT – Systolic Blood Pressure Intervention Trial

SR – sinus rhythm, rytm zatokowy

SR – sarcoplasmic reticulum, siateczka sarkoplazmatyczna

SS – symptom stability, stabilność objawów

SSFP – steady-state free precession

SSRI – selective serotonin reuptake inhibitors, selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny

SSS – sick sinus syndrome, zespół chorego węzła zatokowego

STEMI – ST-elevated myocardial infarction, zawał serca z uniesieniem odcinka ST

STJ – sinotubular junction, połączenie opuszkowo-cylindryczne

STOPP/START – Screening Tool of Older People’s Prescriptions/Screening Tool to Alert to Right Treatment, kryteria potencjalnie nieodpowiedniej farmakoterapii

STOPPFall – Screening Tool of Older Persons Prescriptions in older adults with high fall risk

STS – Society of Thoracic Surgery Risk Score, Ocena Ryzyka Towarzystwa Chirurgii Klatki Piersiowej

SV – stroke volume, objętość wyrzutowa

svPPA – semantic variant of primary progressive aphasia, semantyczny wariant pierwotnej afazji postępującej

sVT – sustained ventricular tachycardia, utrwalony częstoskurcz komorowy

TAPSE – tricuspid annular plane systolic excursion, amplituda skurczowego ruchu pierścienia zastawki trójdzielnej

TAR – time above range, czas powyżej zakresu docelowego

TAVI – transcatheter aortic valve implantation, przezcewnikowa implantacja zastawki aortalnej

TBI – toe-brachial index, wskaźnik paluch–ramię

TBR – time below range, czas poniżej zakresu docelowego

Tc – technet

TdP – torsade de pointes, wielokształtny częstoskurcz komorowy typu torsade de pointes

TEE – transesophageal echocardiography, echokardiografia przezprzełykowa

TEER – transcatheter edge-to-edge repair, przezcewnikowa naprawa zastawki mitralnej metodą brzeg do brzegu

TGF-beta – transforming growth factor beta, transformujący czynnik wzrostu beta

TIA – transient ischaemic attack, przemijający atak niedokrwienia

TIM-HF2 – Telemedical Interventional Management in Heart Failure II, Telemedyczne Zarządzanie Interwencyjne w Niewydolności Serca II

TIMP – tissue inhibitor of metalloproteinase, tkankowy inhibitor metaloproteinazy

TIR – time in range, czas w zakresie docelowym

TIVA – total intravenous anesthesia, całkowite znieczulenie dożylne

TLC – total lung capacity, całkowita pojemność płuc

TLCO – lung transfer factor for CO, transfer płucny tlenku węgla

TLPD – trójcykliczne leki przeciwdepresyjne

TMVI – transcatheter mitral valve-in-valve implantation, przezcewnikowa implantacja bioprotezy mitralnej

TNF-alfa – tumor necrosis factor-alfa, czynnik martwicy nowotworów alfa (guza)-alfa

TR – tricuspid regurgitation, łagodna niedomykalność trójdzielna

TRD – treatment-resistant depression, depresja oporna na leczenie

TS – tricuspidal stenosis, stenoza trójdzielna

TSAT – transferrin saturation, wysycenie transferyną

TSH – thyroid stimulating hormone, hormon tyreotropowy

TTE – transthoracic echocardiogram, przezklatkowe badanie echokardiograficzne

TTR – transtyretyna

TUG – Timed Up and GO, test „Wstań i Idź”

TV – tricuspid valve, zastawka trójdzielna

TVI – time-velocity integral, całka prędkości w czasie

UA – unstable angina, niestabilna dławica piersiowa

UFH – unfractionated heparin, heparyna niefrakcjonowana

UO – urine osmolality, osmolalność moczu

USG – ultrasonografia

UTI – urinary tract infection, zakażenie dróg moczowych

VaD – vascular dementia, otępienie naczyniowe

VAS – visual analogue scale, wizualna analogowa skala oceny bólu

VC – vital capacity, pojemność życiowa

VCI – vascular cognitive impairment, zaburzenia poznawcze pochodzenia naczyniowego

VED – vacuum erection device, erekcyjna pompka próżniowa

VEGF – vascular endothelial growth factor, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego

VF – ventricular fibrillation, migotanie komór

VKA – vitamin K antagonists, antagoniści witaminy K

Vmax – maksymalna prędkość przepływu

VO₂ – pułap tlenowy

VO2max – maksymalne pochłanianie tlenu

VRT – volume rendering technique, rekonstrukcja przestrzenna w wielorzędowej tomografii komputerowej

VSD – ventricular septal defect, ubytek przegrody międzykomorowej

VT – ventricular tachycardia, częstoskurcz komorowy

VTE – venous thromboembolism, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa

VVI – klasyczny rozrusznik jednojamowy komorowy

vWF – von Willebrand factor, czynnik von Willebranda

W – weight, masa ciała

WC – waist circumference, obwód talii

WHL – World Hypertension League, Światowa Liga Nadciśnienia Tętniczego

WHO – World Health Organization, Światowa Organizacja Zdrowia

WHR – waist-hip ratio, wskaźnik talia–biodra

Wstęp

Zyta Beata Wojszel

Populacja osób starszych w Polsce – podobnie jak w wielu innych krajach świata – szybko rośnie. W 2022 r. odsetek osób po 60. roku życia wyniósł w naszym kraju 25,6%, a osoby w wieku 75+ lat (starość późna, wiek podeszły) stanowiły aż 7,38% ogółu polskiego społeczeństwa. Zgodnie z najnowszą prognozą GUS – w najbardziej prawdopodobnym scenariuszu średnim – liczba osób w wieku 65+ lat w stosunku do roku 2022 wzrośnie w 2060 z 7,35 mln do 10,03 mln (tj. o około 37%); zakładany wzrost wynosi 22% w scenariuszu niskim i aż 50% w scenariuszu wysokim. W obliczu tych alarmujących perspektyw demograficznych właściwa opieka nad osobami starszymi staje się wyraźnie wyłaniającym się priorytetem.

Leczenie pacjentów geriatrycznych stało się codziennością wszystkich, poza pediatrią, specjalności medycznych. Jednocześnie wciąż jest to grupa pacjentów zdecydowanie częściej niż osoby młodsze leczona w sposób niewłaściwy. Dotyczy to farmakoterapii (stosowanie leków niezalecanych w tej grupie wieku lub brak zalecanej terapii, zbyt duże lub zbyt małe dawki, nieuwzględnianie chorób i problemów geriatrycznych towarzyszących chorobie zasadniczej, a interferujących z wybranym sposobem terapii), ale także kwalifikacji do wdrożenia postępowania inwazyjnego czy onkologicznego lub wykluczenia takiej możliwości. Pacjenci w starszym wieku stanowią bowiem bardzo heterogenną grupę. W populacji tej znajdują się osoby bardzo sprawne pod względem fizycznym i psychicznym, których leczenie nie powinno odbiegać w istotny sposób od zasad terapii pacjentów w średnim wieku, ale także osoby bardzo niesprawne fizycznie i psychicznie, wymagające wsparcia osób trzecich, czy osoby terminalnie chore. W tych przypadkach leczenie powinno być we właściwy sposób dostosowane do stanu chorego i jego prognozy, tak by ryzyko związane z terapią nie przewyższało potencjalnych korzyści.

Starzenie się w istotny sposób zwiększa ryzyko chorób układu krążenia. Wraz z zaawansowaniem wieku podeszłego rośnie częstość występowania nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca i miażdżycy naczyń obwodowych, niewydolności serca, hipotensji ortostatycznej, zaburzeń rytmu i przewodnictwa, powikłań zatorowo-zakrzepowych. Zmienia się epidemiologia wad serca czy infekcyjnego zapalenia wsierdzia (przesuwając się pod względem częstości ich występowania na późniejsze lata życia). Wszystko to powoduje, że choroby sercowo-naczyniowe stanowią i stanowić będą coraz bardziej istotny element patologii wieku podeszłego.

Typowy pacjent z chorobami układu sercowo-naczyniowego zmienił się istotnie na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci pod względem fenotypowym. Jest obecnie znacznie starszy i obciążony większą liczbą problemów charakterystycznych dla tej grupy wiekowej niż nawet dziesięć lat temu. Chorobom układu krążenia towarzyszą powszechne w starości choroby przewlekłe (cukrzyca, otyłość, choroby płuc, obturacyjny bezdech senny, zaburzenia lipidowe czy gospodarki wodno-elektrolitowej), ale często także tzw. zespoły geriatryczne (zaburzenia poznawcze z otępieniem, depresja, niedożywienie, zespół kruchości, majaczenie, politerapia z polipragmazją). Mają one wpływ na cele leczenia, proces opieki i efekty terapii. Specyficznego podejścia wymaga starszy pacjent obciążony chorobami układu krążenia poddawany zabiegom operacyjnym czy leczeniu onkologicznemu, korzystający z rehabilitacji kardiologicznej, lub też w ostatnim okresie jego życia. Należy też mieć na uwadze fakt, że w ostatnich dziesięcioleciach zmieniły się oczekiwania pacjentów (kładących większy nacisk na efekty istotne dla chorego, takie jak: sprawność funkcjonalna, zdrowie seksualne i jakość życia) i osób zarządzających opieką zdrowotną (przywiązujących dużą wagę do efektywności kosztowej świadczonych usług medycznych).

Zarówno zmiany demograficzne, jak i przemiany społeczne (zmieniająca się struktura i pogarszająca się wydolność opiekuńcza rodzin, niedostateczny rozwój i dostępność opieki środowiskowej oraz usług opiekuńczych) są odpowiedzialne także za rosnącą liczbę osób w podeszłym wieku przyjmowanych do szpitali, często w stanie ostrym. Jak potwierdzają badania, duża ich część (nawet 40%) jest przyjmowana z problemami kardiologicznymi. Pacjenci ci są często krusi i ogólnie schorowani, a ich leczenie stanowi duże obciążenie dla dostępnych zasobów opieki zdrowotnej. Wyniki leczenia szpitalnego są w ich przypadku często niekorzystne. W pierwszym roku po hospitalizacji połowa tych pacjentów umiera, a ¾ doświadcza istotnego pogorszenia sprawności, szczególnie jeśli pobyt w szpitalu był przedłużony, doświadczyli incydentów delirium, utraty masy mięśniowej (sarkopenia) i jeśli po wypisie wymagali intensywnego usprawniania. W ostatnich latach podkreśla się wagę identyfikowania starszych pacjentów zagrożonych negatywnymi następstwami hospitalizacji i wdrażania działań profilaktycznych już w warunkach opieki podstawowej, jeszcze zanim pacjent trafi do szpitala (np. wdrażanie zasad „prehabilitacji” przed planowymi zabiegami kardiochirurgicznymi czy operacjami z przyczyn niekardiologicznych).

Z pewnością lecząc dużą liczbę pacjentów w starszym wieku, lekarze specjaliści, w tym kardiolodzy, nabywają z upływem czasu coraz większego doświadczenia i wiedzy w tym zakresie oraz praktykują po części medycynę geriatryczną. Ucząc się na własnych błędach, w sposób coraz bardziej świadomy uwzględniają w procesie leczniczym wiek chorych, choroby współistniejące, a także oczekiwania podopiecznych i ich rodzin. Czynią to na podstawie aktualnych dowodów naukowych i wytycznych postępowania. Choć niektórzy zakładają, że lekarze – w tym kardiolodzy – mogą instynktownie rozwijać umiejętność radzenia sobie ze specyfiką patologii wieku podeszłego w trakcie swojej kariery zawodowej, to należy uznać to założenie za błędne. Szybko rosnąca liczba i złożoność problemów zdrowotnych starszych pacjentów z chorobami układu krążenia we współczesnej praktyce medycznej wymagają odpowiedniego szkolenia na temat specyfiki pacjenta geriatrycznego z problemami kardiologicznymi. Podejście geriatryczne i zasady opieki skoncentrowanej na pacjencie, jak podkreślają eksperci, muszą stanowić odpowiedź na złożoność problemów medycznych u pacjentów w starszym wieku z chorobami serca, współwystępujących z zespołami geriatrycznymi.

Kardiologia geriatryczna (kardiogeriatria) to rodząca się aktualnie nowa dyscyplina medyczna, stanowiąca odzwierciedlenie zmian zachodzących w codziennej praktyce klinicznej i jej potrzeb. Potwierdzeniem tego jest rosnąca wykładniczo liczba publikacji naukowych poświęconych kwestiom kardiologicznym widzianym z perspektywy pacjenta geriatrycznego. Trwa także dynamiczny rozwój samej kardiologii wraz z rosnącym udziałem w procesie terapeutycznym nowoczesnych technologii, biorących również pod uwagę specyficzne potrzeby pacjentów w wieku podeszłym. Kardiologia geriatryczna z założenia powinna być dziedziną medycyny zajmującą się schorzeniami i wadami układu sercowo-naczyniowego, łączącą perspektywę typowo kardiologiczną z perspektywą geriatryczną. Powinna uwzględniać biologiczne, kliniczne, społeczne, ekonomiczne i psychologiczne wymiary starzenia się oraz ważne uwarunkowania typowe dla wieku podeszłego, takie jak wielochorobowość, politerapia, zespół kruchości czy pogorszenie funkcji poznawczych. Integracja zasad geriatrii z zasadami kardiologii jest niezbędna, by móc we właściwy sposób zaspokoić potrzeby opieki medycznej nad dominującą obecnie grupą pacjentów. W literaturze niektórzy eksperci wskazują wręcz na potrzebę sformalizowania kardiologii geriatrycznej jako specjalizacji medycznej, a jeżeli nie, to przynajmniej na konieczność wdrożenia „podejścia geriatrycznego” w codziennej opiece nad starszymi pacjentami ze schorzeniami układu sercowo-naczyniowego. Tylko to może sprawić, że będzie to opieka optymalna.

W ostatnich latach opracowano szereg nowych wytycznych międzynarodowych dotyczących postępowania w schorzeniach kardiologicznych. Kwestie postępowania w przypadku pacjentów najstarszych – stanowiących coraz większą grupę osób leczonych z tych powodów – omawiane są jednak dość wyrywkowo, bez głębszego kontekstu. Wymagają one kompleksowej analizy, z uwzględnieniem odmienności zarówno fizjologii, jak i patofizjologii układu krążenia w starości, postępów diagnostyki i terapii schorzeń kardiologicznych wraz ze zwróceniem uwagi na specyfikę podejścia do pacjentów starszych, w tym w wieku podeszłym (w okresie starości późnej). Prezentowana książka stanowi próbę odpowiedzi na to zapotrzebowanie.

Klasa zaleceń

Definicja

Sformułowanie zaleceń

I

Dane naukowe i/lub powszechnie akceptowana opinia wskazują, że określona metoda leczenia lub zabieg są korzystne, użyteczne, skuteczne

Zaleca się lub jest wskazane

II

Dane naukowe lub opinie dotyczące przydatności bądź skuteczności określonej metody leczenia lub zabiegu nie są zgodne

IIa

Dane naukowe lub opinie przemawiają za użytecznością/skutecznością określonej metody leczenia lub zabiegu

Należy rozważyć

IIb

Użyteczność lub skuteczność określonej metody leczenia bądź zabiegu jest słabiej potwierdzona przez dane naukowe lub opinie

Można rozważyć

III

Dane naukowe lub powszechnie akceptowana opinia wskazują, że określona metoda leczenia lub zabieg nie są użyteczne ani skuteczne, a w niektórych przypadkach mogą być szkodliwe

Nie zaleca się

Poziom wiarygodności danych naukowych

1. Poziom A – dane pochodzące z licznych badań z randomizacją lub z metaanaliz

2. Poziom B – dane pochodzące z jednego badania z randomizacją lub z dużych badań bez randomizacji

3. Poziom C – uzgodniona opinia ekspertów lub dane pochodzące z małych badań albo z badań retrospektywnych bądź rejestrów

Celem tego interdyscyplinarnego, wieloautorskiego opracowania jest kompleksowe, ale jednocześnie praktyczne i możliwie zwięzłe przedstawienie różnych aspektów opieki medycznej nad pacjentem geriatrycznym ze schorzeniami układu krążenia, ze zwróceniem uwagi na jej odmienność oraz konieczność dostosowania diagnostyki i terapii do specyfiki problemów medycznych i funkcjonalnych chorego. W jego powstaniu brał udział interdyscyplinarny zespół specjalistów, m.in. z zakresu geriatrii, kardiologii, chorób wewnętrznych, pulmonologii, neurologii, diabetologii, anestezjologii, farmakologii klinicznej, żywienia klinicznego i fizjoterapii, zajmujących się na co dzień leczeniem pacjentów w starszym wieku ze schorzeniami kardiologicznymi. Zawartość merytoryczna książki oparta jest na standardach diagnostycznych i terapeutycznych, uznanych towarzystw medycznych, oraz na aktualnej światowej literaturze, spełniającej kryteria medycyny opartej na faktach (evidence based medicine). Odwołania do klasy zaleceń i jakości danych naukowych zgodne są z ogólnie przyjętymi (tabela). Niemniej warto pamiętać, że szczególnie w odniesieniu do najstarszych pacjentów wciąż brakuje jednoznacznych danych z badań klinicznych, na których można byłoby się oprzeć, podejmując różnego rodzaju decyzje terapeutyczne. W większości analiz dotyczących chorób układu krążenia niedostateczna była liczba dorosłych w wieku 75 lat lub więcej. Ponadto w niewielu badaniach analizowano wyniki pozytywnie postrzegane przez osoby starsze, w tym jakość życia oraz utrzymanie sprawności życiowej i niezależności. Dlatego ważna jest wiedza i doświadczenie kliniczne autorów dzielących się nimi w poszczególnych rozdziałach książki.

Goyal i wsp. w swojej obszernej, opublikowanej w 2022 r. pracy poglądowej na temat kardiologii geriatrycznej wskazali na szereg luk wiedzy i wyzwań w tym obszarze:

• W przypadku badań naukowych niezbędne są starania mające na celu zwiększenie udziału osób starszych w badaniach klinicznych (w tym szczególnie kobiet, przedstawicieli mniejszości rasowych i etnicznych, mieszkańców domów opieki i osób starszych z wielochorobowością, zespołem kruchości, ograniczeniami funkcjonalnymi i poznawczymi), uwzględnienie przy projektowaniu badań oceny efektów istotnych z punktu widzenia osób starszych (jak: jakość życia, utrzymanie niezależności, sprawności fizycznej i kognitywnej), a także rozwój badań gerontologicznych (w celu lepszego zrozumienia mechanizmów starzenia się układu krążenia i obszarów wspólnych dla kardiologii oraz takich specjalności, jak geriatria czy onkologia, które łączą kwestie związane ze starością).

• W obszarze praktyki klinicznej podkreślili wagę integracji rozwiązań geriatrycznych w opiece nad osobami starszymi z chorobami układu krążenia w warunkach szpitalnych i ambulatoryjnych, stałe dostosowywanie wytycznych, zaleceń i opracowań konsensusowych do aktualnej wiedzy i dowodów naukowych dotyczących osób starszych (które powinny jednoznacznie wskazywać, w jakich obszarach dane są niewystarczające do sformułowania wiarygodnych zaleceń). Ważne jest także wdrażanie rozwiązań z zakresu gerotechnologii dla poprawy jakości i efektywności świadczenia opieki zdrowotnej oraz aktywizacja i integracja innych dyscyplin w celu zapewnienia osobom starszym właściwej opieki (farmaceuci, fizjoterapeuci i terapeuci zajęciowi, pracownicy socjalni itp.).

• W zakresie edukacji wyzwanie stanowi konieczność intensyfikacji kształcenia klinicystów opiekujących się osobami starszymi, w tym lekarzy, przedstawicieli innych zawodów medycznych i farmaceutów, w opiece geriatrycznej, począwszy od kształcenia przeddyplomowego, kontynuowanego przez całe życie zawodowe, ale także w ramach kształcenia specjalistycznego, w tym z kardiologii.

• W zakresie organizacji opieki nad osobami starszymi ważne byłoby zweryfikowanie modeli refundowania świadczeń medycznych. Powinny one uwzględniać chociażby zdecydowanie większy wymiar czasu niezbędnego do zapewnienia optymalnej wielodyscyplinarnej opieki skoncentrowanej na pacjencie starszym ze złożonymi problemami oraz lepiej wspierać zintegrowane, interdyscyplinarne modele opieki. Wskazano także na konieczność zwiększenia wymagań odnośnie do rejestracji leków i wyrobów przeznaczonych do stosowania u osób starszych. Powinny być one odpowiednio przetestowane w tej populacji, a – po zatwierdzeniu przez odpowiednie agencje – we właściwy sposób nadzorowane w codziennej praktyce klinicznej w celu identyfikacji nieprzewidzianych zdarzeń niepożądanych.

Można dyskutować, czy rzeczywiście potrzebna jest kolejna subspecjalizacja kliniczna o nazwie „kardiologia geriatryczna” i czy mogłaby ona rozwiązać wszystkie problemy związane z koniecznością zapewnienie właściwej opieki nad rosnącą liczbą pacjentów w wieku podeszłym z problemami sercowo-naczyniowymi, a jednocześnie obarczonych wielochorobowością i zespołami geriatrycznymi. Dyskusje takie pojawiały się w literaturze medycznej przed kilkudziesięciu laty w kontekście potrzeby i zasadności rozwoju geriatrii jako specjalizacji medycznej i wyodrębnienia jej ze specjalizacji z chorób wewnętrznych. Z pewnością w większości cywilizowanych krajów wątpliwości te zostały rozwiane, a badania potwierdziły korzyści wynikające ze zmiany optyki w opiece nad starszymi pacjentami. Jest to bowiem populacja chorych wymagająca specyficznego podejścia i posiadania wiedzy nie tylko ściśle kardiologicznej, jeżeli efektem mają być dłuższe życie i jego lepsza jakość.

Celem książki, którą oddajemy w Państwa ręce, jest dostarczenie aktualnej wiedzy na temat podejścia geriatrycznego, diagnostyki i terapii najczęstszych schorzeń kardiologicznych w starości, specyficznych dla geriatrii zespołów i problemów medycznych wraz ze wskazaniem ich znaczenia w kardiologii wieku podeszłego i związku ze schorzeniami sercowo-naczyniowymi. Porusza ona ważne kwestie dotyczące bezpieczeństwa farmakoterapii w kardiogeriatrii, specyfiki opieki okołooperacyjnej, rehabilitacji kardiologicznej oraz problemy ważne z punktu widzenia pacjenta onkologicznego i terminalnie chorego. Odbiorcami książki z założenia mają być wszyscy praktycy opieki medycznej zajmujący się starszymi pacjentami z problemami kardiologicznymi. Z pewnością nie zostały w niej wyczerpane wszystkie tematy, ale mam nadzieję, że publikacja będzie dobrym początkiem dla zgłębienia stanowiącej ciągłe wyzwanie kardiogeriatrii.

Piśmiennictwo

1. Barrenetxea J., Tan K.B., Tong R. i wsp.: Emergency hospital admissions among older adults living alone in the community. BMC Health Serv Res. 2021; 21(1): 1192.

2. Bell S.P., Orr N.M., Dodson J.A. i wsp.: What to Expect From the Evolving Field of Geriatric Cardiology. J Am Coll Cardiol. 2015; 66(11): 1286–1299.

3. Główny Urząd Statystyczny: Prognoza ludności na lata 2023–2060 [Polulation projection 2023–2060]. GUS, Warszawa 2023.

4. Goyal P., Kwak M.J., Al Malouf C. i wsp.: Geriatric Cardiology: Coming of Age. JACC Adv. 2022; 1(3): 100070.

5. Hemels M.E.W., Blauw G.J.: Geriatric cardiology in one’s own backyard? Neth Heart J. 2024; 32(2): 68–69. 

6. https://www.health.org.uk/publications/emergency-hospital-admissions-inengland-which-may-be-avoidable-and-how (dostęp: 21.04.2024 r.).

7. Levy S., Cole G., Pabari P. i wsp.: New horizons in cardiogeriatrics: geriatricians and heart failure care-the custard in the tart, not the icing on the cake. Age Ageing. 2021; 50(4): 1064–1068.

8. Lucke J.A., Mooijaart S.P., Heeren P. i wsp.: Providing care for older adults in the emergency department: expert clinical recommendations from the European Task Force on Geriatric Emergency Medicine. Eur Geriatr Med. 2022; 13: 309–317.

9. Michel J.P., Ecarnot F.: European and worldwide geriatric medicine is blooming. Eur Geriatr Med. 2023; 14(6):1187-1189.

10. Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej: Informacja o sytuacji osób starszych za 2022 r. https://www.gov.pl/web/rodzina/informacja-o-sytuacji-osob-starszych-za-2022-r (dostęp: 21.04.2024 r.).

11. Rich M.W., Chyun D.A., Skolnick A.H. i wsp.; American Heart Association Older Populations Committee of the Council on Clinical Cardiology, Council on Cardiovascular and Stroke Nursing, Council on Cardiovascular Surgery and Anesthesia, and Stroke Council; American College of Cardiology; and American Geriatrics Society: Knowledge Gaps in Cardiovascular Care of the Older Adult Population: A Scientific Statement From the American Heart Association, American College of Cardiology, and American Geriatrics Society. Circulation. 2016; 133(21): 2103–2122.

12. Sanghai S., Wong C., Wang Z. i wsp.: Rates of Potentially Inappropriate Dosing of Direct-Acting Oral Anticoagulants and Associations With Geriatric Conditions Among Older Patients With Atrial Fibrillation: The SAGE-AF Study. J Am Heart Assoc. 2020; 9(6): e014108.

13. Steventon A., Deeny S., Friebel R. i wsp.: Briefing: Emergency hospital admissions in England: which may be avoidable and how? https://www.health.org.uk/sites/default/files/Briefing_Emergency%2520admissions_web_final.pdf (dostęp: 21.04.2024 r.).

14. Zazzara M.B., Palmer K., Vetrano D.L. i wsp.: Adverse drug reactions in older adults: a narrative review of the literature. Eur Geriatr Med. 2021; 12(3): 463–473. 

TOM 2

dr n. med. Katarzyna Broczek

Polskie Towarzystwo Gerontologiczne

dr hab. n. med. Małgorzata Chlabicz

Zakład Medycyny Populacyjnej i Prewencji Chorób Cywilizacyjnych, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

lek. Marcelina Czok

Ośrodek Intensywnej Terapii i Medycyny Okołozabiegowej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Klinika Intensywnej Terapii i Anestezjologii, 5. Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką w Krakowie

dr hab. n. med. Beata Galińska-Skok

Klinika Psychiatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Marcin Grabowski

I Katedra i Klinika Kardiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Barbara Gryglewska

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych i Geriatrii, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

dr n. med. Liudmila Hasak

Remedios, Centrum Leczenia Bólu i Rehabilitacji w Sopocie

lek. Jakub Husejko

Katedra Geriatrii, Collegium Medicum w Bydgoszczy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

prof. dr hab. n. med. Karol A. Kamiński

Zakład Medycyny Populacyjnej i Prewencji Chorób Cywilizacyjnych, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Aleksander Kania

Klinka Pulmonologii, II Katedra Chorób Wewnętrznych, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Agnieszka Kasiukiewicz

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Oddział Geriatrii i Chorób Wewnętrznych, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA im. Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Kornelia Kędziora-Kornatowska

Katedra Geriatrii, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

dr n. med. Alicja Klich-Rączka

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Aleksandra Klimkowicz-Mrowiec

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr hab. n. o zdr. Joanna Kostka

Zakład Gerontologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. Tomasz Kostka

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. Romuald Lango

Katedra Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Zakład Kardioanestezjologii, Gdański Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Karolina Piotrowicz

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Zbigniew Putowski

Ośrodek Intensywnej Terapii i Medycyny Okołozabiegowej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Klinika Intensywnej Terapii i Anestezjologii, 5. Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką w Krakowie

lek. Justyna Rentflejsz

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

lek. Jakub Rokicki

Zakład Informatyki Medycznej i Telemedycyny, Warszawski Uniwersytet Medyczny

mgr Anna Rudzińska

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Anna Skalska

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Piotr Sobański

Palliative Care Unit and Competence Center, Department of Internal Medicine, Hospital Schwyz, Switzerland

I Katedra i Klinika Kardiologii, Gdański Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Małgorzata Izabela Sobieszczańska

Katedra i Klinika Geriatrii i Chorób Wewnętrznych, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Wojciech Szczeklik

Ośrodek Intensywnej Terapii i Medycyny Okołozabiegowej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Klinika Intensywnej Terapii i Anestezjologii, 5. Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Katarzyna Szczerbińska

Pracownia Badań nad Starzejącym się Społeczeństwem, Zakład Socjologii Medycyny, Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Tomasz Targowski

Klinika i Poliklinika Geriatrii, Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Zyta Beata Wojszel

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Oddział Geriatrii i Chorób Wewnętrznych, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA im. Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego w Białymstoku

dr hab. n. med. Jarosław Woroń

Zakład Farmakologii Klinicznej, Katedra Farmakologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Szpital Uniwersytecki w Krakowie

dr n. med. Krzysztof Wróblewski

Klinika Chorób Wewnętrznych i Nefrodiabetologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

dr n. med. Magdalena Zalewska

Zakład Medycyny Populacyjnej i Prewencji Chorób Cywilizacyjnych, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku