© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Barbara Zegarska

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Zespół

Producent: Grzegorz Mosieniak

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23386-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.146

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, tel. 22 695 43 21

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

Dr n. med. Anna Błaszczyk

Zakład Alergicznych i Zawodowych Chorób Skóry, Katedra Dermatologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Magdalena Czarnecka-Operacz

Zakład Alergicznych i Zawodowych Chorób Skóry, Katedra Dermatologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Mgr Jarosław Dudek

Zakład Psychodermatologii, Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Magdalena Jałowska

Pracownia Kosmetologii Lekarskiej, Katedra i Klinika Dermatologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Dorota Jenerowicz

Zakład Alergicznych i Zawodowych Chorób Skóry, Katedra Dermatologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Karol Kołkowski

Katedra i Klinika Dermatologii, Wenerologii i Alergologii, Wydział Lekarski, Gdański Uniwersytet Medyczny; Derm-Art Szkoleniowo-Naukowy i Naukowo-Badawczy Ośrodek Dermatologii Estetycznej, Fotodermatologii i Dermatochirurgii

Lek. Marianna Majchrzycka

Zakład Radiologii, Centrum Medyczne HCP Sp. z o.o. w Poznaniu

Dr hab. n. med. Anna Olewicz

Zakład Immunologii Klinicznej, Katedra i Klinika Chorób Zakaźnych, Hepatologii i Nabytych Niedoborów Odporności, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Waldemar Placek

Katedra i Klinika Dermatologii, Chorób Przenoszonych Drogą Płciową i Immunologii Klinicznej, Collegium Medicum Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie; Derm-Art Szkoleniowo-Naukowy i Naukowo-Badawczy Ośrodek Dermatologii Estetycznej, Fotodermatologii i Dermatochirurgii

Dr n. med. Anna Sadowska-Przytocka

Zakład Alergicznych i Zawodowych Chorób Skóry, Katedra Dermatologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Lek. Maciej Spałek

Katedra Dermatologii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Mgr Bartłomiej Tarkowski

Zakład Psychodermatologii, Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Katarzyna Tomaszewska

Zakład Psychodermatologii, Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Prof. dr hab. n. med. Anna Zalewska-Janowska

Zakład Psychodermatologii, Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Fragment

Przedmowa

1. Psychologiczne aspekty pracy z pacjentem w medycynie estetycznej – Bartłomiej Tarkowski, Katarzyna Tomaszewska, Anna Zalewska-Janowska

1.1. Wprowadzenie

1.2. Poczucie własnej wartości i samoocena

1.3. Obraz własnego ciała

1.4. Subiektywne samopoczucie i jakość życia

1.5. Stres i funkcjonowanie psychologiczne

1.5.1. Stres w ujęciu biologicznym

1.5.2. Konsekwencje doświadczanego stresu

1.6. Podsumowanie

2. Dysmorficzne zaburzenie obrazu ciała – wyzwanie dla dermatologii estetycznej – Jarosław Dudek, Anna Zalewska-Janowska

2.1. Wprowadzenie

2.2. Diagnoza i obraz kliniczny

2.3. Częstość występowania

2.4. Patogeneza

2.5. Leczenie

2.6. Wskazania

3. Reakcje immunologiczne i ich znaczenie w rozwoju potencjalnych powikłań… procedur inwazyjnej i nieinwazyjnej dermatologii korekcyjnej – Anna Olewicz

4. Terapia emolientowa – potencjalne działania niepożądane i ich diagnostyka – Magdalena Czarnecka-Operacz, Anna Sadowska-Przytocka

4.1. Rodzaje preparatów

4.2. Diagnostyka reakcji niepożądanych

4.3. Kosmetyki w Europie – wytyczne dotyczące sprawozdawczości ciężkich działań niepożądanych w Unii Europejskiej

4.3.1. Wstęp

4.3.2. Zdarzenie niepożądane

4.3.3. Działanie niepożądane

4.3.4. Zgłoszenia spontaniczne (Cosmetovigilance, Signal)

4.3.5. Rola i obowiązki firm kosmetycznych

5. Działania niepożądane substancji medycznych zawartych w preparatach… stosowanych w dermatologii estetycznej – Anna Błaszczyk, Magdalena Jałowska

5.1. Krwiaki i obrzęki

5.2. Rumień

5.3. Neowaskularyzacja

5.4. Przebarwienia pozapalne

5.5. Migracja

5.6. Efekt Tyndalla

5.7. Infekcje

5.8. Reakcje alergiczne

5.8.1. Reakcja natychmiastowa

5.8.2. Reakcja opóźniona

5.8.3. Ziarniniak

5.9. Upośledzenie drożności naczyń

5.9.1. Częściowe upośledzenie drożności naczynia

5.9.2. Całkowite upośledzenie drożności naczynia

5.9.3. Martwica

5.9.4. Utrata widzenia

5.10. Leczenie niedrożności naczyń

5.10.1. Hialuronidaza

5.11. Leczenie powikłań ocznych

5.12. Kwas hialuronowy

5.13. Toksyna botulinowa

5.13.1. Działania uboczne

5.14. Stymulatory

5.14.1. Hydroksyapatyt wapnia

5.14.2. Kwas L-polimlekowy

5.14.3. Polikaprolakton

5.14.4. Polinukleotydy

6. Problem tatuaży i piercingu zmorą współczesnej kosmetologii – Waldemar Placek, Karol Kołkowski

6.1. Wprowadzenie

6.2. Definicja tatuażu

6.3. Techniki tatuażu

6.4. Powikłania tatuażu

6.4.1. Powikłania tatuażu henną

6.4.2. Skład barwników kolorów do tatuażu

6.4.3. Choroby dermatologiczne i powikłania tatuaży trwałych

6.4.4. Nieznane barwniki i aspekty prawne

6.5. Diagnostyka powikłań tatuażu

6.6. Definicja i powikłania piercingu

6.6.1. Miejsca kolczykowania

6.6.2. Powikłania po kolczykowaniu

6.6.3. Potencjalne powikłania kolczykowania

6.7. Podsumowanie

7. Niepożądane reakcje na leki stosowane w dermatologii estetycznej – Dorota Jenerowicz, Marianna Majchrzycka, Maciej Spałek

7.1. Wprowadzenie

7.2. Leki znieczulające miejscowo

7.2.1. Retinoidy

7.2.2. Glikokortykosteroidy

7.3. Antybiotyki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

PRZEDMOWA

We współczesnym świecie reakcje alergiczne towarzyszą nam praktycznie we wszystkich dziedzinach nauk medycznych i są na tyle powszechne, że wiedza w zakresie możliwych reakcji mediowanych immunologicznie jest absolutnie konieczna dla każdego klinicysty, bez względu na dziedzinę, jaką reprezentuje. Co więcej postęp w zakresie immunologii molekularnej i klinicznej jest niezwykle dynamiczny, zatem wiedzę należy ustawicznie aktualizować.

Poza klasycznymi odmianami możliwych powikłań alergicznych, które rozwijają się w związku z przeprowadzanymi procedurami medycznymi, zastosowanymi preparatami leczniczymi i dodatkowymi, uzupełniającymi kompleksową terapię pacjenta, ważną rolę odgrywają także zróżnicowane czynniki uwarunkowane genetycznie oraz warunki środowiskowe. Podłoże psychiczne, czyli psychogenne aspekty reakcji polekowych, stanowi niezwykle ważny aspekt, któremu do niedawna poświęcano niewiele uwagi. Psychodermatologia leżąca na pograniczu dermatologii, psychiatrii oraz psychologii stanowi stosunkowo nową dziedzinę wiedzy medycznej, stąd w początkowej części książki pragniemy zwrócić uwagę właśnie na psychologiczne aspekty w medycynie estetycznej.

Termin ,,medycyna estetyczna”, który powstał niedawno, jest bardzo niejasnym określeniem, gdyż nie figuruje taka specjalność wśród podstawowych nauk medycznych. Zatem zgodnie z polskim i międzynarodowym prawem medycznym nie ma specjalistów w zakresie medycyny estetycznej. Termin ten został przyjęty i jest stosowany przez lekarzy rozmaitych specjalności, którzy uzupełnili swoją wiedzę teoretyczną i praktyczną w zakresie procedur dermatologii zabiegowej, czyli dermatologii korekcyjnej zarówno nieinwazyjnej, jak i inwazyjnej. Niestety w ten sposób doszło do pewnego rodzaju zamieszania nomenklaturowego, nieścisłości i stale pojawiającego się pytania: kim jest lekarz medycyny estetycznej, skoro tego typu specjalizacja nie istnieje? Sytuację pogarsza dodatkowo fakt, że procedury zaliczane do inwazyjnych w dermatologii zabiegowej wykonują osoby, które nie są lekarzami – przykładowo kosmetolożki i kosmetolodzy. Nadal brak jasnych ustaleń prawnych w odniesieniu do zakresu procedur dopuszczonych do wykonywania przez dyplomowane kosmetolożki i kosmetologów. Mamy nadzieję, że projekt takiego dokumentu, dawno już przygotowany, zostanie oficjalnie przyjęty i powyższy problem zostanie rozwiązany.

Pacjent wymagający leczenia w zakresie zabiegów korekcyjnych czy estetycznych jest pacjentem wyjątkowo trudnym. Korekcyjne zabiegi dermatologii inwazyjnej, które wcześniej miały na celu poprawę – czyli korektę ubytków wizualnych i funkcjonalnych wynikających z leczniczych działań przykładowo chirurgicznych – stanowią obecnie pole szerokich działań poprawiających wizerunek osób pragnących przede wszystkim ograniczyć uwidaczniający się proces starzenia skóry. Oczywiście dodatkowo pragnienie „idealnego owalu twarzy”, „kult piękna” i „wiecznej młodości” warunkują stałe zapotrzebowanie na zabiegi we wspomnianym zakresie. Rejestrowane są niestety przypadki poważnych powikłań, wynikających z szerokiego panelu zróżnicowanych przyczyn, takich jak brak wiedzy teoretycznej, umiejętności praktycznych, odpowiedniego zabezpieczenia gabinetu na wypadek układowych reakcji anafilaktycznych i wiele innych.

Uznałyśmy zatem, że warto tematyce alergicznych reakcji, które mogą pojawić się w trakcie lub w efekcie wspomnianych działań korekcyjnych w dermatologii, poświęcić książkę, którą oddajemy do Państwa rąk.

Mamy nadzieję, że tematyka w niej przedstawiona będzie dla Państwa ciekawa i może stanowić uzupełnienie wiedzy w zakresie tak ważnym zarówno dla lekarzy, jak i pacjentów.

Prof. dr hab. n. med. Magdalena Czarnecka-Operacz

Prof. dr hab. n. med. Dorota Jenerowicz

1

PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY PRACY Z PACJENTEM W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ

Bartłomiej Tarkowski, Katarzyna Tomaszewska, Anna Zalewska-Janowska

1.1.
Wprowadzenie

W dzisiejszym społeczeństwie znaczna część opinii publicznej i środków masowego przekazu promują pojęcie dobrego samopoczucia skoncentrowanego na atrakcyjności fizycznej i utrzymaniu lub przywracaniu młodego wyglądu. Poza względami stricte medycznymi, to właśnie subiektywne czynniki, takie jak dążenie do poprawy poczucia własnej wartości pacjenta i zadowolenia z wyglądu, są coraz częściej siłą napędową decyzji o poddaniu się zabiegowi estetycznemu. W rezultacie chirurgia estetyczna i zabiegi pielęgnacji ciała zyskują ostatnio na popularności.

Założenie, że atrakcyjność wpływa na łatwiejsze dostosowanie się do nowych sytuacji, zostało uwzględnione w kilku badaniach dotyczących tego, jak ludzie postrzegają atrakcyjność twarzy. Istnieją także dowody na to, że odbiór własnego wyglądu jako bardziej atrakcyjnego zwiększa samoocenę i zmniejsza objawy depresji.

Media, a w szczególności reklama i trendy promowane przez influencerów (mające silny wpływ na funkcjonowanie młodych osób), przedstawiają trudne do osiągnięcia ideały piękna i wizerunku ciała. Wszystko to sprawia, że wiele osób zaczyna w niekorzystny sposób postrzegać siebie i negatywnie oceniać własne ciało, co może prowadzić do zwiększonego stresu, spadku samooceny, obniżenia jakości życia czy pojawienia się emocji, które znacznie utrudniają codzienne funkcjonowanie.

W konsekwencji czynniki społeczne i psychologiczne mogą mieć istotny wpływ na rosnące zainteresowanie zabiegami z obszaru medycyny estetycznej. Należy podkreślić, że wynikiem procedur z obszaru medycyny estetycznej czy zabiegów pielęgnacji jest nie tylko zmiana zachodząca w ciele, lecz także (często w znacznym stopniu) w psychice człowieka.

Warto zatem zapoznać się z głównymi pojęciami z obszaru psychologii, aby lepiej rozumieć ich znaczenie dla kwalifikacji pacjenta do zabiegów, skutecznej współpracy i komunikacji w gabinecie medycyny estetycznej, a także zwrócić uwagę na potencjalne ryzyko płynące z nadmiernego sięgania po zabiegi z tego obszaru.