© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Redaktor ds. publikacji medycznych: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Anna Nowosielska-Tiuryn

Korekta: Anna Marecka

Zdjęcie na okładce: iStockPhoto

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2010 r., (wyd. I)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6347-9

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Autorzy

dr n. hum., prof. nadzw. UKW Bassam Aouil

Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy

dr n. hum. Małgorzata Anna Basińska

Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy

dr n. med. Antygona Chadzopulu

Wojewódzki Szpital w Kawala, Grecja

dr n. hum. Beata Dobrowolska

Katedra Rozwoju Pielęgniarstwa, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

mgr Agnieszka Dyk-Duszyńska

Zakład Higieny, Katedra Medycyny Społecznej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Oddział Oświaty Zdrowotnej i Promocji Zdrowia Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Poznaniu

dr hab. n. med. Danuta Dyk

Zakład Pielęgniarstwa Anestezjologicznego i Intensywnej Opieki, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

dr n. med. Wiesław Fidecki

Katedra Rozwoju Pielęgniarstwa, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

dr n. hum. Magdalena Grabowska

Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy

mgr Aleksandra Gutysz-Wojnicka

Katedra Pielęgniarstwa, Wydział Nauk Medycznych, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

dr hab. n. hum., prof. UwB Małgorzata Halicka

Zakład Socjologii Edukacji, Wydział Pedagogiki i Psychologii, Uniwersytet w Białymstoku

dr n. med. Grażyna Jolanta Iwanowicz-Palus

Samodzielna Pracownia Umiejętności Położniczych, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

dr n. med. Barbara Jankowiak

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Kornelia Kędziora-Kornatowska

Katedra i Klinika Geriatrii, Collegium Medicum, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

mgr Jolanta Kolasińska

Zakład Nauki Zawodu, Wydział Nauk o Zdrowiu, Akademia Medyczna im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr n. hum. Zofia Kostrzanowska

Katedra Rozwoju Pielęgniarstwa, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

dr hab. n. hum. Maria Kózka

Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum w Krakowie

prof. dr hab. n. med. Elżbieta Krajewska-Kułak

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

mgr Emilia Kramkowska

Zakład Socjologii Edukacji, Wydział Pedagogiki i Psychologii, Uniwersytet w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Wojciech Kułak

Klinika Rehabilitacji Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

mgr Agnieszka Lankau

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Jolanta Lewko

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. hum. Maria Libiszowska-Żółtkowska

Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji, Uniwersytet Warszawski

dr n. med. Cecylia Regina Łukaszuk

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Elżbieta Maciorkowska

Zakład Medycyny Wieku Rozwojowego i Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Piotr Małkowski

Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego i Transplantacyjnego, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med., prof. UM w Poznaniu, Jerzy Tadeusz Marcinkowski

Zakład Higieny, Katedra Medycyny Społecznej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

dr n. med. Marta Muszalik

Katedra i Klinika Geriatrii, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

dr n. med. Lucyna Płaszewska-Żywko

Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum w Krakowie

dr n. med. Agata Reczek

Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego i Środowiskowego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum w Krakowie

mgr Emilia Rozwadowska

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Grażyna Stadnicka

Samodzielna Pracownia Umiejętności Położniczych, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

mgr Olga Szczepaniak

Katedra Nauk o Zdrowiu, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

dr hab. n. med. Marek Szczepański

Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. Eleni Theodosopoulou

Wydział Pielęgniarstwa, Uniwersytet Ateński

dr n. med. Katarzyna Van Damme-Ostapowicz

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. zw. dr hab. n. med. Irena Wrońska

Katedra Rozwoju Pielęgniarstwa, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

dr n. med. Mariusz Wysokiński

Katedra Rozwoju Pielęgniarstwa, Wydział Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Przedmowa

Medycyna i religia przez tysiące lat pozostawały ze sobą w ścisłym związku. Problem transkulturowości w opiece nad pacjentem od lat podejmowany był w krajach zamieszkiwanych przez wiele narodowości, np. Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Wielkiej Brytanii czy Szwecji.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku amerykańska pielęgniarka Madeleine Leininger, wychodząc z założenia, że człowiek jest istotą kulturową, i odwołując się do założeń antropologii kulturowej, sugerowała, by w sprawowaniu codziennej opieki nad pacjentem uwzględniać społeczną strukturę, światopogląd, wartości kulturowe, środowiskowy kontekst, a także naturalne (ludowe) i zawodowe systemy opieki.

W Polsce problem wielokulturowości w opiece nad pacjentem przez wiele lat nie był dostrzegany, jednak obecnie ze względu na różnorodność wyznaniową obywateli i znaczny napływ emigrantów z różnych krajów staje się ogromnym wyzwaniem dla pracowników służby zdrowia.

W roku 2004 w naszym kraju został wprowadzony Krajowy Program Przeciwdziałania Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i Związanej z Nimi Nietolerancji. Jest on rezultatem międzynarodowych zobowiązań Polski co do realizacji zaleceń zawartych w dokumentach końcowych światowej Konferencji Przeciwko Rasizmowi, Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i Związanej z Nimi Nietolerancji, zwołanej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych (Durban, 31 sierpnia–7 września 2001 r.). Program ten obejmował wdrożenie działań mających na celu zwalczanie ksenofobii i rasizmu oraz wykształcenie w społeczeństwie polskim szeroko pojętej kultury tolerancji, również w aspekcie ochrony zdrowia. Realizacja programu przewidziana była na lata 2004–2009, z możliwością kontynuacji po dokonaniu oceny jego funkcjonowania oraz aktualizacji celów i zadań.

W ostatnich latach w podejściu do zdrowia i jego pomiarów zaszły wyraźne przemiany. Podstawowymi wskaźnikami stanu zdrowia stały się samoocena jednostki oraz jej funkcjonowanie. Zdrowie stanowi dla większości ludzi wartość, ale dla różnych osób i w różnych sytuacjach ma wymiar autoteliczny lub tylko instrumentalny.

Jednakże w sytuacji zagrożenia zdrowia lub jego utraty zaczyna się je inaczej postrzegać. Następuje pełne uświadomienie sobie jego znaczenia i dla wielu osób staje się ono jedną z głównych wartości.

Powszechnie wiadomo, iż istnieją zależności między zdrowiem, chorobą a kulturą, które odnoszą się np. do różnicy poglądów na temat zdrowia jako wartości, jego zagrożeń, kulturowych uwarunkowań stylu życia i zróżnicowanego stosunku do chorób i pacjentów. Przekazywanie istotnych elementów wiedzy dotyczącej zdrowia, kształtowanie i uczenie pewnych nawyków higienicznych i pielęgnacyjnych, zachowań proczy antyzdrowotnych (sposób odżywiania, rekreacja, stosunek do używek itd.) oraz konkretnych zachowań w chorobie (ocena symptomów choroby, samoleczenie, szukanie pomocy profesjonalnej i nieprofesjonalnej itd.) następuje głównie w ramach rodziny lub danej społeczności.

Kultura zbiorowości, kształtując kulturę osobistą jednostek, wpływa także na sposób zaspokajania potrzeb zdrowotnych przez człowieka. Modeluje ogólny poziom życia, wyobrażenia o zdrowiu i chorobie, sposób spostrzegania, odczuwania, opisywania i interpretacji objawów chorobowych, stan wiedzy o przyczynach chorób, postawy i zachowania wobec choroby, zabiegów leczniczych, przedstawicieli instytucji medycznych oraz styl życia, który może stanowić ewidentny czynnik socjogenny w powstawaniu chorób.

W zależności od uwarunkowań kulturowych wyróżnia się różne rodzaje reakcji na chorobę, np. religijną, magiczną, opiekuńczo-pielęgnacyjną czy medyczną. Badania amerykańskie dowodzą, że ludzie wierzący i praktykujący deklarują większe niż niewierzący poczucie szczęścia i zadowolenia z życia. Mniejsze jest też u nich ryzyko zachorowania na depresję. Z polskich badań wynika, że praktyki religijne są jednym z najważniejszych czynników pozwalających przewidywać dobrostan psychiczny, ważniejszym niż wykształcenie lub małżeństwo.

Przekonania, praktyki i różnice kulturowe dotyczą nie tylko preferowanych strategii radzenia sobie z problemami zdrowotnymi, ale znacząco wpływają też na przebieg leczenia oraz kształtowanie definicji i interpretacji problemu, formułowanych nie tylko przez pacjenta, ale także przez terapeutów, w tym pielęgniarki i położne.

Kwestie różnic kulturowych i ich znaczenie dla praktyki powinny stanowić podstawowy element programów nauczania profesjonalistów medycznych zarówno na poziomie przeddyplomowym, jak i podyplomowym. Studenci i pracownicy ochrony zdrowia muszą mieć możliwość zapoznania się z problemami wynikającymi z różnic kulturowych u podopiecznych oraz zdobyć umiejętność reagowania na nie zgodnie z zasadami etyki zawodowej. Brak wrażliwości pracowników ochrony zdrowia na różnice kulturowe u pacjentów powoduje bowiem zagrożenie dla poszanowania godności pacjenta.

Pracownicy służby zdrowia powinni poznać i zrozumieć wszystkie czynniki kulturowe danej społeczności i odpowiednio je uwzględniać w procesach planowania i realizowania opieki. Muszą więc systematycznie uzupełniać swoją wiedzę nie tylko w zakresie zagadnień etycznych, ale także ochrony praw pacjenta, z uwzględnieniem poszanowania zróżnicowania kulturowego i religijnego. Bardzo ważne jest więc przekazywanie wiedzy o przedstawicielach innych kultur zamieszkujących Polskę, kwestionowanie stereotypów, uwrażliwianie na różnice kulturowe i wzmacnianie postawy szacunku wobec innego człowieka i jego kultury.

Pomóc w tym może niniejszy podręcznik na temat transkulturowości w medycynie. Obecnie jest to jedyna na polskim rynku edytorskim pozycja poruszająca te zagadnienia w tak szerokim zakresie. Podręcznik ma się przyczynić do zrozumienia, iż w opiece sprawowanej przez cały zespół terapeutyczny podstawową rolę odgrywa zaakceptowanie tego, że ludzie różnią się nie tylko rodzajem schorzenia, ale także przynależnością kulturową oraz że istnieje ścisły związek między różnorodnością wśród ludzi a etyką zawodową.

Wiedza o określonych zachowaniach każdej społeczności wobec zdrowia i choroby jest kluczowa w świadczeniu opieki zdrowotnej. W naszej opinii przyczyni się do umocnienia terapeutycznych związków między personelem medycznym a pacjentem. Uzmysłowi pracownikom ochrony zdrowia znaczenie wzajemnego szacunku i tolerancji wobec wyznania innych.

Zespół autorów podręcznika wywodzi się m.in. ze środowisk naukowych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, Uniwersytetu w Białymstoku, Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy, Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, Collegium Medicum UJ w Krakowie, Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, Uniwersytetu Medycznego w Warszawie, Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz Uniwersytetu Ateńskego i Szpitala w Kavala w Grecji. Mają oni ogromne doświadczenie zawodowe i dydaktyczne, co gwarantuje wysoką wartość merytoryczną podręcznika. Dzięki temu będzie on mógł znaleźć zastosowanie nie tylko w dydaktyce, ale także w codziennej praktyce wszystkich pracowników ochrony zdrowia.

prof. dr hab. n. med. Elżbieta Krajewska-Kułak,

prof. zw. dr hab. n. med. Irena Wrońska,

prof. dr hab. n. med. Kornelia Kędziora-Kornatowska

1 Charakterystyka wybranych religii świata i grup etnicznych

BUDDYZM Irena Wrońska, Beata Dobrowolska

Wybrane założenia buddyzmu

Korzenie buddyzmu sięgają VI wieku p.n.e. Obecnie jest to czwarty (po chrześcijaństwie, islamie i hinduizmie) pod względem liczby wyznawców system religijny na świecie. Zgodnie z danymi rocznika statystycznego w Polsce pod koniec roku 2007 żyło blisko 4 tys. osób praktykujących buddyzm [1, 14].

Istnieją dwie podstawowe tradycje buddyzmu. Pierwsza to Hinajana (czyli Mały Wóz) występująca głównie na południu Azji (m.in. Sri Lanka, Birma, Tajlandia). Dominuje tu therawada, czyli tzw. doktryna starszych, wg której stoi ona na straży autentycznych przekazów samego Buddy. Druga to mahajana (czyli Wielki Wóz) dominująca w centralnej Azji, Tybecie, Chinach oraz Japonii. Mówi się także o tradycji trzeciej, wyodrębnionej z mahajany, a mianowicie o tzw. buddyzmie tybetańskim, czyli wadżrajanie (Diamentowy Wóz) [1, 7].

Rdzeniem myśli buddyjskiej jest doktryna Czterech Szlachetnych Prawd, która obejmuje: prawdę o cierpieniu (dukkha), prawdę o jego powstawaniu (samudaya), prawdę o jego ustawaniu (nirodha) oraz prawdę ukazującą ścieżkę wiodącą do zniesienia cierpienia (magga).

Treść Pierwszej Szlachetnej Prawdy głosi, że całe życie człowieka jest przeniknięte cierpieniem. Właśnie dzięki zdolności odczuwania cierpienia możemy określać się mianem człowieka. Jak twierdzi Dalajlama: „Cierpienie i ból są wpisane w nasze życie. [...] istoty czujące to takie istoty, które są zdolne do odczuwania bólu i cierpienia. [...] to właśnie doświadczenie cierpienia wiąże nas z innymi, stanowiąc fundament naszej zdolności do empatii” [2].

O powstawaniu cierpienia mówi Druga Szlachetna Prawda. Powstaje ono z pragnienia, które dotyczy zarówno rozkoszy zmysłowej, jak i pomyślności materialnej. Owo pragnienie pozostaje niezaspokojone: jedno rodzi drugie, a to następne, i tak w nieskończoność. Światem rządzi prawo przyczynowo-skutkowe nazywane prawem karmy. Karma oznacza „działanie”, poprzez które możemy wpływać na przyszłe wydarzenia. Każde nasze działanie ma swoją przyczynę i swój skutek. Trzeba jednocześnie pamiętać, że nie jest to jakaś niezależna energia przesądzająca o naszym życiu. Przeciwnie, mamy wpływ na kształt, jaki ono będzie miało [2]. Innymi słowy, właściwe rozumienie prawa karmy wiąże się z uświadomieniem sobie, że istnieje związek między działaniem człowieka a tym, co go spotyka.

Ma to istotne znaczenie w medycynie. Znana jest bowiem prosta prawda, że stan obecny organizmu człowieka, jego samopoczucie fizyczne i psychiczne uzależnione są od tego, w jaki sposób żył i żyje. Porównuje się ten aspekt buddyzmu do psychoanalizy, gdyż w obu istnieje przekonanie, iż naszą obecną tożsamość wyznaczają wydarzenia z przeszłości, szczególnie te bolesne. Jedną z dróg pozbycia się cierpienia jest uświadomienie sobie tych uwarunkowań. Istnieje jednak zasadnicza różnica między tymi kierunkami. W buddyzmie uwarunkowania te mają naturę metafizyczną (powstały w poprzednich wcieleniach), w psychoanalizie natomiast wynikają z jednostkowej historii życia [3].

Trzecia Szlachetna Prawda głosi, że skoro znamy przyczynę cierpienia, możemy się od niego uwolnić. Trzeba pozbyć się wszelkiego pragnienia, wówczas cierpienie ustanie i osiągnie się nirwanę, która oznacza wygaśnięcie wszystkich przyczyn powodujących cierpienie [4].

Droga do nirwany została zawarta w treści Czwartej Szlachetnej Prawdy. Jest nią Szlachetna Ośmioraka Droga, na którą składają się: 1) właściwy pogląd, 2) właściwa intencja, 3) właściwa mowa, 4) właściwe działanie, 5) właściwy sposób życia, 6) właściwy wysiłek, 7) właściwa przytomność i 8) właściwe skupienie. Owe osiem elementów drogi mieści się w trzech grupach: moralności (grupa zawierająca właściwą mowę, działanie i sposób życia), skupienia (grupa obejmująca właściwy wysiłek, przytomność i skupienie) oraz mądrości (grupa zawierająca właściwy pogląd i właściwą intencję) [9].

Praktyka moralności polega na powstrzymywaniu się od szkodliwych działań oraz na spełnianiu dobrych uczynków. Wyróżnia się trzy rodzaje działań dobroczynnych związanych z ciałem, cztery z mową oraz właściwy sposób życia. Właściwe działanie cielesne to powstrzymywanie się od: 1) zabijania istot, 2) brania tego, co nie zostało dane, 3) nagannych aktywności seksualnych. Właściwa mowa natomiast to unikanie: 1) mowy fałszywej, 2) obmowy, 3) mowy przykrej, 4) plotkowania. Jeśli zaś chodzi o właściwy sposób życia, to jest to niewywołujące niczyjej szkody zdobywanie środków utrzymania [9].

Zasada nienaruszalności życia (ahinsa) stanowi fundamentalny postulat buddyzmu. Wyraża się ona w odrzucaniu zadawania krzywdy w jakiejkolwiek formie. Podkreśla się, iż norma ta odnosi się do wszelkich istot żywych. W komentarzu Buddhaghoszy znajduje się następująca myśl: „zabieranie życia jest więc pragnieniem zabicia tego, co czujemy, że posiada życie, i działaniem mającym na celu położenie kresu sile życiowej istot, o tyle, o ile ta wola znajdzie wyraz w aktach ciała lub mowy” [11]. Zauważmy więc, że chodzi tu nie tylko o bezpośrednie pozbawienie życia żywej istoty, ale również o samą myśl o morderstwie. Stopień przewinienia zależy od tego, jakiej istoty owo zamierzenie i jego skutek dotyczą, oraz od tego, jak intensywne jest pragnienie zabójstwa. Najbardziej potępiane jest zabójstwo człowieka – tym bardziej, im cnotliwszy był zabity [11].

Moralność, medytacja i mądrość nie następują po sobie, lecz ze sobą współistnieją; są wzajemne powiązane i się przenikają. Osiągnięcie przez umysł stanu emocjonalnego niezaangażowania wiąże się jednocześnie ze zmianą kondycji moralnej. Treścią tego umysłu są niezamierzone, wzniosłe stany, które wiążą się z eliminacją złych i wzmacnianiem dobrych intencji działania. Wyróżniamy tu: 1) czułą życzliwość (mettā), która niesie posłanie przyjaźni, 2) współczucie (karunā), które oznacza życzenie ulgi w cierpieniu, 3) wspólną radość (muditā), dzieloną z innymi, czyli radowanie się z pomyślności innych, 4) równowagę (upekkhā) [9].

Buddyzm a opieka medyczna

Opieka medyczna nad osobami praktykującymi buddyzm nie wiąże się ze szczególnymi wymaganiami. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy pacjentem jest mnich lub mniszka buddyjska. Wówczas najlepiej byłoby, aby opiekę lekarską i pielęgniarską sprawował lekarz czy pielęgniarka tej samej co pacjent płci. Oprócz tego nie ma specyficznych wymagań higienicznych czy dietetycznych. Większość buddystów jest wegetarianami. Buddyzm zakazuje stosowania używek, szczególnie alkoholu i środków psychoaktywnych, ponieważ używki mają mieć negatywny wpływ na umysł człowieka, który powinien pozostać niczym niezmącony. Zakaz ten stanowi treść piątego wskazania buddyjskiego, które brzmi: „Nie używać napojów i środków mącących umysł” [8, 13, 15].

Jednocześnie warto pamiętać, że buddyzm przywiązuje wielką wagę do szacunku dla procesu umierania i śmierci człowieka, dlatego należy to uwzględnić w procesie opieki. Wśród wartości istotnych dla praktykujących buddyzm znajduje się zasada nienaruszalności życia i zasada współczucia. W związku z tym każdy umierający pacjent powinien być otoczony troską do końca swoich dni. Ponieważ każde działanie przyczyniające się do pozbawienia życia istoty ludzkiej jest działaniem nagannym moralnie, w świetle doktryny buddyzmu eutanazja powinna być potępiona (patrz rozdz. 30).

Damien Keown podkreśla, że każda forma działania skutkująca pozbawieniem kogoś życia (włącznie z samobójstwem) jest w buddyzmie niemoralna. Współczucie nie może usprawiedliwiać takiego działania. Również pacjenci w stanach tzw. trwale wegetatywnych powinni być otoczeni szczególną troską. Nie ma powodów do tego, by traktować ich inaczej niż innych pacjentów, stąd także w stosunku do nich powinno być praktykowane współczucie. Jednocześnie podkreśla się fakt, że afirmacja wartości życia nie oznacza walki o nie za wszelką cenę. Rezygnacja z takiej walki jest usprawiedliwiona w przypadkach pacjentów w stanie terminalnym. Buddyści akceptują więc rezygnację z tzw. uporczywej terapii, czyli z takiego leczenia, które stanowi poważne obciążenie dla pacjenta i przedłuża jego cierpienia, nie przynosi natomiast poprawy zdrowia oraz nie oddala perspektywy śmierci. Płyny i żywienie powinny być natomiast zapewnione do końca życia pacjenta [6, 8].

Kolejny element opieki nad umierającym pacjentem dotyczy podawania środków przeciwbólowych. Wśród bardzo ważnych dla buddystów kwestii jest utrzymanie jasności umysłu, także w obliczu śmierci. W związku z tym nie chcą oni przyjmować silnych leków przeciwbólowych, aby do końca móc utrzymać przytomność umysłu [8].

Zdania buddystów co do samej definicji śmierci są podzielone. W Japonii sceptycznie podchodzą do definicji śmierci mózgowej, która wiąże się z pobieraniem narządów do transplantacji. Pobieranie narządów od żywych dawców nie budzi natomiast wątpliwości [8].

Bardzo istotną kwestię dla buddystów stanowi medytacja (samādhi). Jest ona jedną z najważniejszych praktyk buddyzmu. Efektem konsekwentnie praktykowanej medytacji ma być uzyskanie świadomego wglądu w procesy organiczne swojego ciała, przemiana osobowości, trwała i niezmącona pogoda ducha. Istnieje wiele badań nad wpływem długotrwale praktykowanej medytacji na organizm człowieka. Wykazano m.in. pozytywny wpływ na układ immunologiczny człowieka, na pracę mózgu (zmiany w EEG) i na metabolizm. Wśród pozytywnych efektów medytacji, zweryfikowanych w badaniach, wymienia się m.in.: wzrost świadomości własnych odczuć, lepsze radzenie sobie ze stresem, zwiększenie koncentracji uwagi i zdolności empatycznych. Podkreśla się jednak potrzebę dalszych badań na ten temat. Największą słabością dotychczas przeprowadzonych badań jest mała liczebność grup badawczych, co znacznie utrudnia generalizację wyników [3, 5].

Szczególne znaczenie ma dla buddystów medytacja współczucia, głównie w opiece nad umierającym człowiekiem. Wśród wielu praktyk współczucia wymienia się m.in. praktykę tonglen, która w języku tybetańskim znaczy „dawanie i branie”. W praktyce tej powodowani współczuciem bierzemy na siebie cierpienia fizyczne i psychiczne wszelkich istot i dajemy im – powodowani miłością – własne szczęście, zdrowie i spokój umysłu. Praktyka ta wymaga odpowiedniego przygotowania, które polega głównie na otwarciu się na ból i cierpienie innych oraz na chęci pomocy. Inną możliwą metodą jest „rozmowa serc”, która polega na milczącym przekazie choremu (przekazie serca) miłości i serdecznej troski [10, 12].

Piśmiennictwo

Bugaj R.: Znaczenie cierpienia i współczucia w buddyzmie mahajana. Advances in Clinical Experimental Medicine, 2002, 11, 149–157.

Dalajlama: Etyka na nowe tysiąclecie. Wydawnictwo Politeja, Warszawa 2000.

Glita P.: Rozumienie zdrowia i choroby w wybranych tradycjach Dalekiego Wschodu. Cz. II. Buddyzm, Sztuka Leczenia. 1999, 5, 39–44.

Jeżewski W.: Podstawowe aspekty etyki buddyjskiej. Etyka, 1999, 32, 23–32.

Kelly B.D.: Buddhist psychology, psychotherapy and the brain: A critical introduction. Transcultural Psychiatry, 2008, 45, 5–30.

Keown D.: Attitudes to euthanasia in the Vinaya and Commentary. Journal of Buddhist Ethics, 1999, 6, 260–270.

Keown D.: Buddyzm. Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1997.

Keown D.: End of life: the Buddhist view. Lancet, 2005, 366, 952–955.

Kosior K.: Droga środkowa w Nikajach. Wydawnictwo UMCS, Lublin, 1999, 84, 107, 111–113.

Levine S.: Kto umiera? Sztuka świadomego życia i świadomego umierania. Wydawnictwo Ewa Korczewska, Warszawa 1996.

Pięć wskazań z komentarzem Buddhaghoszy. W: Buddyzm (red. J. Sieradzan, W. Jaworski, M. Dziwisz). Biblioteka Pisma Literacko-Artystycznego, Kraków 1987.

Sogial R.: Tybetańska księga życia i umierania. Diogenes, Warszawa 2001.

Netografia

BuddhaNet Basic Buddhism Guide. Buddhists Ethics. www.buddhanet.net/e-learning/budethics.htm (data pobrania: 6.10.2009).

Mały Rocznik Statystyczny Polski 2009. Warszawa, Główny Urząd Statystyczny. www.stat.gov.pl/gus/5840_737_PLK_HTML.htm (data pobrania: 6.10.2009).

Potrójna droga. www.buddyzm.info.pl/?page_id=551 (data pobrania: 9.10.2009).

CHRZEŚCIJAŃSTWO Beata Dobrowolska

Wybrane założenia chrześcijaństwa

Chrześcijaństwo (łac. chrystianitas) to termin oznaczający w średniowieczu wszystkie ludy chrześcijańskie w Europie, połączone wspólnotą wiary w Jezusa Chrystusa, skupione wokół biskupa Rzymu. Chrześcijaństwo powstało w I wieku n.e., ale jego korzenie odnajdujemy jeszcze przed narodzeniem Jezusa Chrystusa, w łonie judaizmu. Obecnie jest to trzecia, obok islamu i judaizmu, religia monoteistyczna na świecie (patrz rozdz. „Islam”, „Judaizm”). Szacuje się, że pod względem wyznawców jest religią największą. Do głównych wyznań chrześcijańskich, wśród których znajduje się wiele zróżnicowanych Kościołów i związków wyznaniowych, możemy zaliczyć: katolicyzm, prawosławie, protestantyzm, anglikanizm. Zgodnie z danymi Małego Rocznika Statystycznego w Polsce pod koniec roku 2007 żyło około 34,5 mln chrześcijan, w tym zdecydowana większość (około 33, 8 mln) to katolicy [1, 4, 14].

Chrześcijanie uznają Boga za stwórcę wszechświata i ludzi, pojmują Go jako niepodzielną jedność trzech Osób: Boga Ojca, Syna Bożego i Ducha Świętego. Według tej doktryny Jezus Chrystus, Syn Boży, wydany na świat przez Marię, jest uosobieniem natury bosko-ludzkiej. Przyszedł na świat jako człowiek, ukrzyżowany cierpiał za ludzkość i zmartwychwstał. Zmartwychwstanie Chrystusa jest fundamentem wiary chrześcijańskiej. Stanowi zapowiedź zmartwychwstania ludzi po śmierci [1].

W ciągu wieków doszło do różnicowania się poglądów w obrębie wyznawców chrześcijaństwa. Wpływy kulturowe i polityczne oraz wynikające z nich odmienne spojrzenie na kwestie doktrynalne czy liturgiczne stały się powodem podziałów na różne Kościoły. Rozłam na Kościół bizantyjski i rzymski nastąpił w 1054 r. Od tego momentu Kościół prawosławny rozwijał się autonomicznie, niezależnie od Kościoła rzymskiego [1].

Najpoważniejszy rozłam w chrześcijaństwie nastąpił w XVI wieku wraz z reformacją protestancką, którą zainicjował Marcin Luter. Podział ten wynika z różnic teologicznych (np. problem wolności człowieka wobec łaski i potępienia), liturgiczno-sakramentalnych (głównie dyskusja nad Eucharystią), hierarchicznych (Magisterium Kościoła a interpretacja Pism, kwestia celibatu, kwestia struktury episkopalnej) oraz organizacyjnych (np. odrzucenie władzy biskupa Rzymu). W ciągu wieków w ramach nowo wyłonionych Kościołów powstało wiele grup wyznaniowych, różnie interpretujących doktrynę chrześcijańską. Odpowiedzią na to zjawisko były narodziny nowego ruchu, nazwanego ekumenizmem. Pojawił się on z początkiem XX wieku i zakłada dialog oraz współpracę między różnymi wyznaniami chrześcijańskimi [1]. System moralny religii chrześcijańskiej opiera się przede wszystkim na orędziu „dobrej nowiny”, a więc na wierze w zbawienie człowieka i życie wieczne. Wynika z tego postulat zachowywania dystansu wobec tego co doczesne i przemijające. Podstawowe cnoty chrześcijańskie to miłość bliźniego i miłosierdzie [5]. Chrześcijaństwo podkreśla duchowy wymiar człowieka. Nie przekreśla jednak znaczenia ciała ludzkiego. Nakłada wręcz obowiązek moralny dbania o to ciało, gdyż właśnie poprzez ciało człowiek wyraża się jako osoba. Oprócz tego wśród podstawowych wartości religii chrześcijańskiej znajduje się życie ludzkie, które jako dar Boga jest święte. Na człowieku ciąży obowiązek jego ochrony od poczęcia do śmierci [10].

Chrześcijaństwo a opieka medyczna

Wbrew powszechnemu poglądowi w doktrynie chrześcijańskiej nie postrzega się choroby czy cierpienia jako kary za popełnione grzechy. Twierdzi się natomiast, że choroba czy towarzyszące jej cierpienie mogą mieć ukryty dla człowieka sens, trudny do zrozumienia i najczęściej nieuświadomiony. Ten aspekt wiary pozwala często znieść cierpienie i ułatwia walkę z chorobą. Wiara chrześcijan we wszechmoc Boga oznacza także wiarę w Jego moc uzdrawiania. Chrześcijanie modlą się więc o cud uzdrowienia. Dzięki temu właśnie wiara stanowi zazwyczaj pozytywny element opieki medycznej, przyspieszający proces rekonwalescencji lub jeśli rokowanie jest niepomyślne – ułatwiający walkę z cierpieniem i przygotowanie do nadchodzącej śmierci [6, 7].

Warto także podkreślić znaczenie sakramentów, które wspierają chrześcijan w procesie walki z chorobą i pozwalają przetrwać ciężkie chwile. Należy do nich sakrament Eucharystii i namaszczenia chorych (nie we wszystkich Kościołach chrześcijańskich ma on rangę sakramentu, choć jest praktykowany). W Kościele katolickim podkreśla się ogromne znaczenie „wiatyku”, czyli ostatniego sakramentu chrześcijanina, na który składa się pokuta, namaszczenie chorych i Eucharystia (praktykowany w sytuacji chorego umierającego) [6, 13]. W związku z tym bardzo ważna jest obecność duchownego przy chorym, jeśli sobie tego życzy, oraz stworzenie możliwości i odpowiednich warunków do uczestniczenia w nabożeństwach religijnych.

Zwykła, codzienna opieka medyczna nad pacjentem-chrześcijaninem nie wiąże się ze szczególnymi wymaganiami. Chrześcijanin nie ma specyficznych wymagań higienicznych, chyba że pacjentem jest osoba duchowna. Wówczas najlepiej byłoby, aby opiekę lekarską i pielęgniarską sprawował lekarz czy pielęgniarka tej samej co pacjent płci. Warto także pomyśleć wtedy o stworzeniu możliwości przebywania w pojedynczej sali.

Nie ma również odmiennych zaleceń żywieniowych. Wyjątkiem są te dni, w których chrześcijanom zaleca się post, a więc powstrzymanie się od spożywania mięsa czy też innych pokarmów i płynów. W przypadku katolików jest to każdy piątek oraz takie dni, jak Środa Popielcowa (pierwszy dzień Wielkiego Postu), dzień Wigilii (24 grudnia) oraz Wielki Piątek. W przypadku prawosławnych jest to każda zwykła środa i piątek, kiedy to należy się powstrzymać od spożywania nie tylko mięsa, ale i ryb (patrz rozdz. „Prawosławie”). Przyczyną zwolnienia z postów zarówno u katolików, jak i u prawosławnych jest choroba (szczególnie ciężka). W przypadku ewangelików w praktykowaniu postu zwraca się przede wszystkim uwagę na odpowiednią postawę etyczną człowieka, rzadziej na rezygnację z określonych potraw i napojów, choć taki rodzaj postu także bywa praktykowany i wówczas dotyczy tzw. czasu pasyjnego (okres Wielkiego Postu) lub tylko Wielkiego Piątku [8, 11].

Warto mieć na uwadze stosunek chrześcijan do pewnych problemów związanych z prokreacją. W doktrynie Kościoła katolickiego znajduje się obowiązek ochrony życia ludzkiego od jego poczęcia, stąd istnieje zakaz stosowania środków antykoncepcyjnych i bezwzględny zakaz aborcji. Podobny pogląd wyrażają Kościoły protestanckie, choć ostateczną decyzję w kwestii wyboru metod planowania rodziny (stosowania antykoncepcji) zostawia się tam kobietom. Kościół prawosławny zdecydowanie potępia aborcję, natomiast co do wyboru środków kontroli urodzeń opinie przedstawicieli Kościoła są podzielone. Wielu teologów uważa, że jest to kwestia sumienia małżonków (patrz rozdz. „Prawosławie”) [2, 7, 12].

Stanowisko chrześcijan w odniesieniu do transplantacji jako metody leczenia jest uzależnione od wyznania i nauczania Kościoła, w większości jednak pozytywne (patrz rozdz. 28). W nauczaniu Kościoła katolickiego znajdujemy poparcie dla transplantacji, przy założeniu jednak, że komórki, tkanki i narządy są pobierane za wyraźnym przyzwoleniem dawcy (zgoda powinna być wyrażona wprost, np. poprzez deklarację zgody na przeszczep). Kościół protestancki również akceptuje transplantację jako metodę leczenia. Zwraca przy tym uwagę na szacunek dla żyjącego i zmarłego dawcy oraz przestrzeganie wymogów prawnych w tym względzie. Podobny pogląd znajdujemy w Kościele prawosławnym [9, 15].

W sytuacji ciężkiej choroby chrześcijanie akceptują podejmowane działania lecznicze i pielęgnacyjne. Istnieje zgoda na stosowanie środków przeciwbólowych, nawet za cenę utraty świadomości chorego. Podkreśla się jednocześnie ostateczność takich rozwiązań i znaczenie przygotowania człowieka umierającego do śmierci. Chrześcijanie rozumieją także powody rezygnacji z terapii agresywnych, które nie przynoszą pozytywnych rezultatów i przyczyniają się do cierpienia chorego. Człowiek powinien być postrzegany jako osoba bez względu na stan zdrowia i zawsze należy mu się szacunek. Ów szacunek wyraża się m.in. w zachowaniu odpowiedniej proporcji między stosowaniem środków terapeutycznych, a więc wyborem terapii, której efektem nie będzie bolesne i niepewne przedłużenie życia, a stworzeniem warunków godnej śmierci poprzez humanitarną opiekę terminalną. Trzeba także z całą stanowczością podkreślić, że wszelkie działania zadające człowiekowi śmierć (eutanazja) są wg doktryny chrześcijańskiej zakazane (patrz rozdz. 30) [3, 6, 7].

Śmierć jest dla chrześcijan etapem przejścia z życia ziemskiego do lepszego świata, do wiecznej radości z przebywania z Bogiem. W związku z tym kwestia duchowego przygotowania do śmierci jest dla wyznawców chrześcijaństwa ważna i dlatego właśnie chory umierający powinien mieć zapewniony kontakt z kapłanem swojego wyznania (patrz rozdz. 2). Procesowi umierania oraz samej śmierci towarzyszy określona symbolika i ceremoniał religijny. Jednym z jego elementów jest wkładana w ręce umierającego katolika zapalona gromnica symbolizująca łączność ze Zmartwychwstałym Chrystusem. Po śmierci zmarły otrzymuje w dłonie różaniec, a niekiedy także książeczkę do nabożeństwa. Pogrzeb odbywa się na trzeci dzień po śmierci. Obrzędowość prawosławna jest podobna (patrz rozdz. „Prawosławie”) [1, 7, 8].

Katolicy nie sprzeciwiają się kremacji (od czasów Soboru Watykańskiego II), chociaż preferuje się tradycyjne grzebanie ciał [1].

Warto podkreślić wspólnotowy wymiar religii chrześcijańskiej. Przynależność do Kościoła, wspólna modlitwa i udział w obrzędach religijnych dają chrześcijanom siłę do walki z przeciwnościami losu, w tym z chorobą i cierpieniem.

Piśmiennictwo

Witczak H. (red.): Encyklopedia chrześcijaństwa. Historia i współczesność. 2000 lat nadziei. Wydawnictwo Jedność, Kielce 2000.

Jan Paweł II: Evangelium vitae. Pallottinum, Poznań 1995.

Iura et bona. Deklaracja o eutanazji. W: W trosce o życie. Wybrane dokumenty Stolicy Apostolskiej (red. ks. K. Szczygieł). Wydawnictwo Biblos, Tarnów 1998.

Kłoczkowski J.: Dzieje chrześcijaństwa polskiego. Świat Książki, Warszawa 2007.

Mały słownik etyczny (red. S. Jedynak). Wydawnictwo Branta, Bydgoszcz 1999.

Markwell H.J., Brown B.F.: Bioethics for clinicians: 27. Catholic bioethics. CMAJ, 2001, 165 (2), 189–192.

Pauls M., Hutchinson R.C.: Bioethics for clinicians: 28. Protestant bioethics. CMAJ, 2002, 166(3), 339–343.

Pruszyński J.J., Grabowska-Grzyb A.: Potrzeby i oczekiwania prawosławnych chrześcijan w czasie choroby i schyłkowego okresu życia. Gerontologia Polska, 2007, 15, 4, 128–136.

Transplantacja jestem na TAK. Podziel się swoją decyzją. Program edukacyjny na temat dawstwa i transplantacji narządów i tkanek. Materiały dla nauczycieli. Stowarzyszenie „Życie po przeszczepie”, Skwierzyna 2007.

Karta Pracowników Służby Zdrowia. W: W trosce o życie. Wybrane dokumenty Stolicy Apostolskiej (red. ks. K. Szczygieł). Wydawnictwo Biblos, Tarnów 1998.

Netografia

Dębski A. ks.: Czas pasyjny, Wielki Tydzień i Wielkanoc w Kościele Ewangelicko-Augsburskim. www.luteranie.pl/wielkanoc/wstep.htm (data pobrania: 3.11.2009).

Kallistos Bp.: Małżeństwo w kościele prawosławnym. www.liturgia.wiara.pl (data pobrania: 7.11.2009).

Katechizm Kościoła Katolickiego. Opracowanie internetowe. www.katechizm.opoka.org.pl (data pobrania: 7.11.2009).

Mały Rocznik Statystyczny Polski 2009. Warszawa, Główny Urząd Statystyczny. www.stat.gov.pl/gus/5840_737_PLK_HTML.htm (data pobrania: 6.10.2009).

Religious rulings. www.transplant.org.au/Religious-Rulings.html (data pobrania: 3.11.2009).

HINDUIZM Agata Reczek

Wybrane założenia hinduizmu

„Hinduizm” pochodzi od indoaryjskiego słowa oznaczającego morze (sindhu), używanego również jako nazwa rzeki Indus. Terminu tego używali kiedyś Persowie na oznaczenie terenów na wschód od rzeki Indus, modyfikując je do postaci hind. W XIX wieku kolonizatorzy brytyjscy zaczęli stosować słowo „hinduizm” na określenie systemu religijnego obejmującego wierzenia i praktyki religijne tych narodów indyjskich, które nie należały do innych nazwanych już religii [2].

Hinduizm ma opinię najbardziej chłonnej, elastycznej i uniwersalnej mozaiki religijnej, pełnej powiązań i sprzeczności. Brak w nim ścisłej hierarchii, kanonu zasad moralnych, jednolitego kultu, dogmatu i założyciela. Obok wiary w jeden Absolut funkcjonuje w nim bez przeszkód wielobóstwo. Podstawą hinduizmu jest wiara w to, że świat istniał zawsze, nie ma początku i końca. Nie stworzył go żaden bóg. Natomiast we wszystkim widać cząstkę Najwyższej Świadomości, Absolutu, który stworzył wszechświaty. Niekiedy znudzony lub zaniepokojony ingeruje w dzieje świata i przyjmuje wcielenia osobowe, czyli awatary. Hinduizm jest religią naturalną, obejmuje różne tradycje: wysoko rozwinięte i pierwotne [3, 6].

W hinduizmie wyróżnia się określone symbole. Zalicza się do nich OM (AUM), Garudę, Świętą Krowę i Lotos. OM jest najświętszą sylabą w hinduizmie, związaną z powstawaniem wszechświata. W wielu hinduskich zachowaniach rytualnych przyjmuje się, że jej powtarzanie pomaga w harmonijnym opanowaniu umysłu, w zgraniu wibracji człowieka z najwyższą wibracją brāhmana. Prasylaba symbolizuje niebo, ziemię i przestwór między nimi, jak również stworzenie, trwanie i zniszczenie wszechświata. Odnosi się do trzech stanów świadomości: A oznacza świadomość na jawie, U świadomość we śnie, a M sen głęboki, bez marzeń sennych. Natomiast kropka w znaku graficznym absolutną świadomość, najwyższą jaźń, która je przenika [3, 6].

Kolejne symbole to Garuda, czyli mistyczny ptak Wisznu, oraz Święta Krowa, będąca dla wielu pierwszym symbolem hinduizmu. Hindusi otaczają krowy szczególną ochroną, uznając je za symbol karmicielki Matki Ziemi, i zapewniają im nietykalność poprzez rezygnację z jedzenia wołowiny. Tym samym wyrażają szacunek dla wszystkich istot żyjących. Świętą rośliną w hinduizmie jest Lotos. Według legend z jego kwiatu wyrastającego z pępka śpiącego Wisznu rodzi się Brahma, pan jednego określonego wszechświata. Po jego narodzinach Wisznu, pan wszystkich wszechświatów, budzi się, by otoczyć opieką „noworodka” aż do zniszczenia go przez Śiwę [3].

Podstawą myśli religijnej hinduizmu jest wyjaśnianie procesu stworzenia świata. Brahman, czyli Najwyższa Świadomość, Absolut tworzy wraz ze swymi awatarami – Brahmą, Wisznu i Śiwą – Trimurti, coś w rodzaju boskiej trójcy. Wiara w istnienie we wszechświecie rozproszonych boskich pierwiastków (cząstek brahmana) spowodowała, że istotą pobożności w hinduizmie jest szacunek do życia i wszystkiego, co nas otacza [3].

Hindusi tradycyjnie określają swoją religię jako arjadharma (szlachetny porządek), sanatanadharma (odwieczny porządek) lub warnaśramadharma (porządek warstw społecznych i okresów życia). Warnaśramadharma to jeden z najważniejszych terminów używanych przez hindusów na określenie ich religii. Zawiera zasadnicze elementy pojmowania świata i życia: dharma, warna i aśrama. Dharma jest fundamentalnym pojęciem hinduizmu oznaczającym „porządek”. Dharma to „droga życia i myślenia”. Nie ma nic wyższego od dharmy. Podstawą jest karma-marga, czyli droga uczynków, dzięki której przez ofiarę i przemianę moralną można zapewnić sobie zdrowie, szczęście na ziemi i dobry byt po śmierci. Warna (warstwa społeczna) i aśrama (okres życia) odnoszą ogólną dharmę do konkretnych grup społecznych. Życie zgodne z dharmą zapewnia korzystne wcielenie. Hindusi wierzą, że możliwe jest zasłużenie sobie na odpowiednie do swoich uczynków nowe wcielenie [3, 6].

Przejawem dharmy jest usankcjonowany religijnie system kastowy. Określenie „kasta” wprowadzili Portugalczycy. Hindusi używają terminów warna i dźati (od dźan – urodzić się). Kasty to grupy, do których przynależy się ze względu na urodzenie, a nie na wybór. W związku z tym nie można wystąpić z kasty. Można z niej zostać wykluczonym po złamaniu prawa kastowego. Przynależność do danej kasty jest dziedziczna i także małżeństwa wolno zawierać jedynie w ramach tej samej kasty [6].

Na samym szczycie hierarchicznego systemu znajdują się bramini (kapłani, depozytariusze świętej wiedzy). Utrzymanie porządku w świecie i ochrona danej społeczności należy do klasy kszatrijów (władców, książąt, wojowników). Trzecią grupę stanowią wajśjowie (rzemieślnicy, kupcy, wytwórcy dóbr). Podtrzymują ten system siudrowie – poddani wykonujący prace na rzecz trzech wyższych kast [2].

Prawo kosmiczne wyznaczające kierunek działania każdej istoty, z którym muszą się liczyć również bogowie, to prawo karmana. Karman jest to czyn, działanie i równocześnie wynik tego działania. Zgodnie z indyjskim światopoglądem, prawo karmana zakłada, że skutek tkwi już w swojej przyczynie. Każde działanie nawet niezamierzone wywołuje skutek. Wszystkie działania są ze sobą powiązane, nic nie dzieje się samo przez się i tylko dla siebie. Nie tylko każde działanie, lecz także intencja jego podjęcia wyznaczają przyszłe zdarzenia. Intencja jest nawet mocniejsza karmicznie niż działanie. Sama myśl już wywołuje określone skutki. To, czym będziemy i co nas spotka w przyszłości, zależy od nas samych. W Indiach uważa się, że dzieje poszczególnych jednostek nie ograniczają się do jednego życia, ale rozkładają się na wiele następujących po sobie wcieleń. To, co wędruje przez kolejne wcielenia, bywa różnie nazywane w zależności od szkoły i systemu (dusza, umysł, ciało subtelne, świadomościowy organ wewnętrzny). W Indiach przyjmuje się, że świadomościowy podmiot migrujący przechodzi przez kolejne wcielenia od śmierci do narodzin, od narodzin do śmierci w odwiecznym kole zwanym sansarą. Każda istota żyjąca wędruje w górę i w dół po drabinie form istnienia, rodząc się przy tym w różnych światach, niebach i piekłach [2, 6].

Cechą charakterystyczną hinduizmu jest wielka liczba bogów i bogiń posiadających różnorodne zdolności i przybierających różne formy. Wśród nich wyróżnia się Wisznu, który przywraca dharmę i ratuje wiernych. Wisznu przyjmuje różne awatary (zstąpienia): Rama, Budda i Kryszna. Drugim wielkim bogiem hinduizmu jest Śiwa, który jest bogiem sprzeczności. Jest bogiem niszczycielskim, siejącym spustoszenie [6].

W literaturze religijnej hinduizmu wyróżnia się śruti – to, co usłyszane, i smriti – to, co zapamiętane. Do usłyszanych tekstów objawionych zalicza się wedy, brahmany, aranjaki i upaniszady. Do smriti zalicza się wedangi, eposy i purany [6].

Wedy są najstarszymi tekstami literatury indyjskiej. Stanowią zbiór różnorodnych tekstów. W sanskrycie weda oznacza wiedzę; wiedzę o tym co święte. Brahmany są to traktaty liturgiczne zawierające przepisy rytualne i ich objaśnienia. Natomiast słowo upaniszad oznacza w sanskrycie „siedzenie obok”. Odnosi się do siedzenia ucznia u stóp guru, przewodnika duchowego i nauczyciela. Głównym tematem upaniszad jest Byt Absolutny, Brahmana, z którego wyszedł cały wszechświat. Wedangi to dzieła naukowe z dziedziny fonetyki, gramatyki, etymologii, astronomii oraz traktaty dotyczące rytuału i dharmy. Purany zawierają legendy o bogach i mędrcach, a także mity o stworzeniu, okresach kosmicznych oraz genealogie bóstw i rodów królewskich [3, 5, 6].

Oddawanie czci wedyjskim bogom wiąże się z pojęciem bhakti, które oznacza osobistą miłość do boga. Należną bogu cześć można oddawać w świątyni. Dużo mniejszy rozmach, ale jednakowy sens religijny mają domowe ołtarzyki, przy których oddaje się cześć bogom, przestrzegając zachowań rytualnych. Hindusi zapraszają do siebie swych bogów i czują się ich gospodarzami. Witają ich, usługują im. Każda rodzina ma w domu ołtarzyk. Najbogatsze rodziny mają osobne pomieszczenie, w którym oddają cześć bóstwu (pudźa). Domowe pudźe zapewniają pomyślność rodzinie lub osobie ją odprawiającej. Wyrażając bóstwu uwielbienie, składa się ofiarę, co ma raczej wymowę błagalną niż dziękczynną, służy wyproszeniu przychylności i łaski. Stąd nazwa – prasada (łaska). Pokarm ofiarny nie może zawierać mięsa, cebuli, czosnku i jajek. Miłe bogom są obrzędy oczyszczające: ablucje i ceremonie palenia świętego ognia [3, 6].

Wśród świąt hinduskich wyróżniają się Diwali, Holi, Pierwszy ryż, Urodziny Kriszny i inne. Diwali jest to pięciodniowe święto lamp obchodzone na początku hinduskiego nowego roku. Diwali symbolizuje zwycięstwo dobra nad złem, światła nad ciemnością. Holi (Święto Wiosny) jest świętem dobrych intencji. Ludzie wyrównują długi, zażegnują spory i życzą sobie szczęścia. Właściwe święto rozpoczyna się wesołą zabawą. Panuje zwyczaj, by tego dnia obrzucać się kolorowymi proszkami. Bardziej kameralnym świętem jest tzw. Pierwszy ryż. Odbywa się ono w szczególnym momencie – gdy niemowlę otrzymuje pierwszy stały posiłek (świadkami są najbliżsi). Rodzina i znajomi proszą o pomyślność dla dziecka. Dla dorosłych przygotowywane są napoje i posiłek, którego podstawowym składnikiem jest ryż. Niektórzy wyznawcy hinduizmu świętują również Urodziny Kriszny. Tego dnia obowiązuje post, po którego zakończeniu odbywa się uczta [3, 6].

Dla Indii charakterystyczna jest wielość miejsc świętych. Miejsca te co roku są odwiedzane przez turystów. Szczególne znaczenie dla wyznawców hinduizmu ma siedem świętych miast: Waranasi, Mathura, Haridwar, Kańćipuram, Dwarka, Ajodhja oraz Udźdźajn. Za szczególnie święte uznawane są sanktuaria u źródeł Gangesu. Źródło Gangesu znajduje się w Gaumukh u stóp lodowca Gangotri na wysokości około 4100 m n.p.m. W odległości 14 km od Gaumukh leży miejscowość Gangotri, którą każdy hinduski pielgrzym chciałby odwiedzić przynajmniej raz w życiu. Najsłynniejszą pielgrzymką hindusów jest odbywająca się co 12 lat Kumb Mela, pielgrzymka i kąpiel w Gangesie, świętej rzece. Wyznawcy hinduizmu uważają, że kąpiel w Gangesie zmywa wszystkie grzechy, jest znakiem duchowego oczyszczenia [2, 3, 6].

W hinduizmie jak w każdej innej religii istnieją specjalne rytuały i obrzędy, za pomocą których świętuje się ważne w życiu wyznawców wydarzenia. Jednym z nich są sansary, czyli rytuały przejścia. Do najważniejszych sansar zalicza się: poczęcie, narodziny, nadanie imienia, pierwsze wyjście z domu, pierwszy stały posiłek, zgolenie włosów, przekłucie uszu (rytuały wieku dziecięcego). Następnie są to: rozpoczęcie nauki, inicjacja, rozpoczęcie studiów wedyjskich, pierwsze golenie zarostu na twarzy, zakończenie nauki i powrót do domu (rytuały wieku dojrzewania i młodzieńczego), zawarcie małżeństwa i rytuał pogrzebowy [6].

Szczególne znaczenie ma inicjacja, dzięki której chłopiec wchodzi do wspólnoty wysoko urodzonych mężczyzn. Ceremonię inicjacji przechodzą tylko członkowie trzech wyższych warn. Istotnym elementem ceremonii jest nałożenie świętego sznura. Obrzęd inicjacji nazywany jest często ponownymi narodzinami. „Podwójnie urodzony” powinien nosić sznur przez całe życie. Po przejściu tej ceremonii chłopiec wstępuje jako uczeń bramiński w pierwsze z czterech klasycznych stadiów życia. Życie „podwójnie urodzonego” dzieli się na następujące etapy: uczeń, pan domu, pustelnik i wędrowny asceta. Chłopiec jako uczeń pobiera nauki od guru, jako ojciec zakłada rodzinę, wykonuje zawód i wnosi wkład do dobra ogółu. Ważne jest, aby mężczyzna spłodził męskie potomstwo. Pan domu, gdy urodzą się mu wnuki, powinien wycofać się z życia zawodowego, wyrzec się dóbr materialnych i zostać pustelnikiem, aby oddawać się ascezie i medytacji. Ostatnie stadium życia polega na całkowitym wyzbyciu się powinności wobec tego świata [1, 6].

W tradycji indyjskiej istnieje pogląd, że w trakcie ludzkiego życia należy urzeczywistnić cztery cele lub wartości, do których zalicza się: dharmę (prawe, rozsądne i uczciwe życie, wypełnianie obowiązków wynikających z warny i okresu życia), kamę (zmysłowość, przyjemność, pragnienie), arthę (dobrobyt, majątek i poważanie) i mokszę (wyzwolenie, wyjście poza bolesny kołowrót narodzin i śmierci) [1].

W hinduizmie jedyną dozwoloną formą korzystania z kamy jest małżeństwo. Małżeństwa nie zawiera się wyłącznie z miłości, lecz w wielu przypadkach z pobudek materialnych. Często rodzice aranżują związek. Ważną rolę odgrywa w tym kasta, majątek, wykształcenie, zawód i zgodność z kanonem piękna. W uroczystości weselnej zawsze bierze udział bramin. Istotnym momentem jest wspólne przekroczenie domowego ognia przez młodą parę. Rytuały zaślubin obejmują także składanie ofiar, recytację świętych tekstów oraz zwyczaje związane z przyjęciem panny młodej do rodziny pana młodego. Rodzina dziewczyny płaci posag za to, że nowej rodzinie przybywa jedna kobieta. W hinduizmie kobiety nie mają bowiem tych samych praw co mężczyźni. Kobieta może odkupić swą winę wynikającą z przyjścia na świat przez sumienne wykonywanie obowiązków, posłuszeństwo mężowi, urodzenie i wychowanie synów. Nierzadko hinduska rodzina popada w problemy finansowe związane z wysokim posagiem płaconym przy wydawaniu córki za mąż. W 1961 r. posag został zakazany, ale zwyczaj ten nadal bywa praktykowany. Córkę wychowuje głównie matka, która przydziela jej z upływem lat coraz bardziej odpowiedzialne zadania [1].

W dawnych Indiach szczególnie ciężki był los wdowy, która musiała prowadzić ascetyczne życie, nosić białe szaty. Wszyscy jej unikali, ponieważ wierzono, że obecność wdowy przynosi nieszczęście. Upokorzenia spotykały ją również ze strony najbliższej rodziny. Chcąc uniknąć takiego losu, wdowy wstępowały za swymi mężami na stos pogrzebowy. Palenie wdów na stosie jest oficjalnie zabronione od 1829 r. [1, 6].

Osoby nienależące do żadnej kasty znajdują się poniżej najniższej warny. Uznaje się je za „niedotykalnych” (pariasów). Często są robotnikami bez żadnego majątku, wykonującymi słabo opłacane prace. Ich los jest ciężki. Już cień niedotykalnego może skalać hindusa kastowego. Niedotykalnym nie wolno wchodzić do świątyń hinduistycznych, muszą korzystać z własnych studni. Przestępstwa wobec nich nie podlegały i często nie podlegają karze.

W Indiach społeczeństwo jest bardzo zróżnicowane pod względem etnicznym i wyznaniowym. Religia przekazywana jest przez tradycje. Jest ona przeżywana w związku z rytuałami przejścia, tradycjami świątecznymi, mitologią, pielgrzymkami, pismami.

Ciało człowieka stale się zmienia, wchodzi w interakcję z kosmosem. Człowiek, który kontroluje swoje ciało, może osiągnąć stan koncentracji i medytować. Właśnie joga wytworzyła metody, które pozwalają kontrolować ciało i umysł. W ujęciu filozoficznym oznacza ona osiągnięcie stanu doskonałości duchowej w postaci wyższego stanu świadomości, zjednoczenia z najwyższą prawdą, Absolutem. Dieta w jodze jest jarska, bez mięsa, ryb i jajek. Duże znaczenie przypisuje się pokarmom w stanie naturalnym. Zaleca się picie wody czystej, surowej w dużych ilościach. Joga zaleca okresowe głodówki i umiar w jedzeniu oraz zachowanie spokoju podczas posiłku. System jogi stawia sobie za cel wypracowanie zintegrowanej osobowości, opartej na silnym i odpornym organizmie fizycznym oraz samoopanowaniu psychicznym, do którego jest potrzebna silna wola, cierpliwość, głęboka życzliwość dla wszelkiego życia i współczucie dla cierpiących. Umiejętność całkowitej koncentracji myśli prowadzi do wyrobienia w sobie zdolności do samodzielnego i twórczego myślenia, niezależności sądu i postawy życiowej [5].

Ważnym aspektem jest również ubiór. Wielu Hindusów łączy swój tradycyjny ubiór z elementami zachodnimi. Typowe ubrania indyjskie sporządzano z jednego kawałka materiału bez szwu (dhoti dla mężczyzn, sari dla kobiet). Buty i sandały ze skóry lub tworzyw sztucznych uznawane są za nieczyste. Do świątyń i pomieszczeń mieszkalnych wolno wchodzić jedynie bez obuwia. Wyjątkiem są drewniane sandały noszone przez ascetów i osoby, które są autorytetami religijnymi. W wielu świątyniach zakazane jest wnoszenie do nich pasków i torebek skórzanych [6].

W Indiach istnieje szczególna zasada ahinsy (nakaz niekrzywdzenia istot żywych). Jak wspomniano już wcześniej, szczególna pozycja przysługuje krowie. Kult krowy nie jest czymś jednorodnym, miał różne oblicza. Zmieniał się przez setki lat jak wszystkie inne kulty. Sam Mahatma Gandhi bronił krowy. Upatrywał w niej nie tylko jednego z symboli hinduizmu, ale zdawał sobie także sprawę, iż właśnie krowa jest podporą tysięcy małych gospodarstw biednych hinduskich chłopów. Gandhi uważał, że nie wolno zabijać nawet niebezpiecznych zwierząt [7].

Warli, żyjący na północ od Bombaju, proszą o pomoc boga tygrysa Waghobę. W świątyni Karnimaty pobożni karmią tysiące szczurów, uznając je za wcielenia zmarłych przodków. Dla hindusów przejście między zwierzęciem a człowiekiem jest płynne. Wiszna zstępował pod postacią ryby, żółwia, dzika itd. Pośród ludu wciąż rozpowszechniony jest kult węży [1, 6].

W niektórych regionach Indii co roku obchodzone jest święto krów. Podczas tego rytuału krowa zostaje utożsamiona z wszechświatem. Najpiękniejsza krowa z okolicy jest wprowadzana przed ołtarz, a kapłan odczytuje sanskryckie teksty i smaruje głowę krowy poświęconym czerwonym proszkiem. Pozostałym proszkiem ludzie malują czoła [6].

Hinduizm a opieka medyczna

Hinduizm łączy w sobie wiele nurtów religijnych, więc nie wypracował jednolitego stanowiska wobec kwestii zdrowia. Istnieje wiele tradycyjnych metod leczenia. W plemionach adiwasi (pierwsi osadnicy; jest to zbiorcze określenie dla 250 indyjskich plemion uważanych za rdzenną ludność Indii) wykorzystywane są rośliny lecznicze. Uzdrowiciele adiwasi leczą codzienne dolegliwości wielu ludzi, których nie stać na pobyt w szpitalu.

Szczególne znaczenie dla Hindusów ma medycyna ajurwedy, która jako koncepcja zdrowotna i terapeutyczna jest uznawana przez Światową Organizację Zdrowia od 1979 r. Ajurweda znaczy „wiedza o życiu”. Początków tej medycyny można doszukać się w okresie wedyjskim. Ajurweda opiera się na pewnych założeniach. Cały wszechświat składa się z 5 żywiołów, z którymi są związane ludzkie zmysły i ich przedmioty. Ajurweda uznaje koncepcję trzech gun, którym odpowiadają trzy siły życiowe: pitta – żółć, wata – wiatr, kapha – flegma. Wiatr reprezentuje ruch, doznanie; żółć – energię ciepła, fizjologię, przemianę materii; flegma – element bezwładności, cielesności. Równowaga tych trzech elementów zapewnia witalność, sprawny umysł i długie życie. Jeżeli ta równowaga zostanie zaburzona, człowiek choruje. Celem terapii ajurwedyjskiej jest więc przywrócenie zakłóconej równowagi.

Oczywiście proporcje sił życiowych u każdego człowieka są indywidualne. Ciało człowieka składa się z siedmiu składników, które powstają w wyniku przetwarzania spożytego pokarmu. Są to: sok pokarmowy, krew, ciało, tłuszcz, kości, szpik kostny, nasienie. Czynniki te muszą być w równowadze, aby człowiek mógł zachować zdrowie. Jeżeli człowiek nie przestrzega diety, ma niewłaściwą aktywność fizyczną, sen, przyzwyczajenia seksualne i nadmierne emocje, doprowadza do choroby. Również wiek, płeć i otoczenie wpływają na występowanie chorób.

Ajurweda traktuje więc człowieka jako całość. W terapii ajurwedy stosowane są kąpiele, masaże, posty, ćwiczenia fizyczne i oddechowe, maści, diety, inhalacje. Wykorzystuje się również mantry, rytuały i amulety, kamienie szlachetne, minerały i oczyszczone metale. Lekarze sami wytwarzają wszystkie lekarstwa dla chorego (maści, proszki, tabletki, krople i olejki). Nie bez znaczenia pozostaje właściwy sposób odżywiania, który zapewnia utrzymanie równowagi między ilością a jakością pożywienia [6].

Poza ajurwedą istnieje sztuka lecznicza siddhów. W porównaniu z ajurwedą w tym rodzaju leczenia większą rolę odgrywają minerały i metale oraz badanie pulsu. Leczeniem chorób zajmują się chiromanci, astrologowie, wróżbici, szamani. Procesowi dochodzenia do zdrowia ma sprzyjać odwiedzanie świątyń, składanie ofiar, noszenie amuletów, odbywanie pielgrzymek. Przyczyn chorób można poszukiwać zgodnie z prawem karmana także we wcześniejszych wcieleniach chorego. W Indiach jest również popularna medycyna junani odwołująca się do tekstów perskich. Choroby gorące wymagają leczenia zimnymi środkami i odwrotnie.

We współczesnych Indiach obowiązuje zakaz zabijania krów i spożywania wołowiny. Wśród szerokich mas ludności panuje przekonanie, że pięć produktów krowy (mleko, kwaśne mleko, masło, mocz i nawóz) ma oprócz praktycznej wartości właściwości magiczne [1].

W kuchni hinduskiej ważną rolę odgrywają zarówno płeć i pochodzenie osób przygotowujących potrawy, jak i pora, miejsce oraz naczynia kuchenne. W tradycyjnym gospodarstwie kuchnia jest oddzielnym miejscem, do którego nie mają wstępu obcy i zwierzęta. Jedzenie jest kategoryzowane na różne sposoby ze względu na dominujące w nich właściwości. Bezmięsne pożywienie jest zasadniczo uważane za „czystsze”. Za sattwiczne uznaje się rośliny strączkowe, mleko, orzechy, zboża, warzywa, owoce, cukier i miód. Radżasowe potrawy to kawa, czarna herbata, ostre przyprawy, czekolada. Tamasowe potrawy to mięso, ryby, jaja, grzyby, czosnek, cebula oraz tytoń, narkotyki i alkohol.

Ortodoksyjni hindusi z wyższych kast są wegetarianami. Sposób odżywiania zależy od okresu życia. Znaczenie ma również płeć. W starszym wieku zaleca się bardziej ascetyczne życie. Ponieważ w życiu religijnym czystość odgrywa ważną rolę, hindusi z wyższych kast żywią wielką obawę przed skalaniem przez przedstawicieli niższych kast, nieczystych lub obcych. Podczas przygotowywania posiłku dbają o mycie rąk po każdej nowej czynności. Ortodoksyjni hindusi po posiłku składają ofiarę np. ogniowi, psu, który strzeże domu, żebrakowi. Inni zaś przed rozpoczęciem posiłku stawiają napełniony talerz przed wizerunkiem bóstwa domowego. Każdy może przyjmować pożywienie i wodę od przedstawiciela wyższej kasty i dawać je przedstawicielowi kasty niższej. Hindusi od czasu do czasu poszczą, przygotowując się do rytuałów religijnych. Pości się w określone dni świąteczne w celu osiągnięcia jasności umysłu. Nie zawsze musi być to post zupełny. Często polega on na przyjmowaniu jednego posiłku w ciągu dnia lub rezygnacji z wybranych produktów. Bywa, że ludzie starsi ograniczają stopniowo jedzenie, co może doprowadzić do śmierci [1, 6].

Zgodnie z hinduistycznym poglądem na prawo i moralność zakazana jest aborcja, a nawet umyślne zapobieganie ciąży. Istnieją ku temu powody. Po pierwsze, ponieważ do niedawna nie było wiadomo, czy nienarodzone dziecko jest chłopcem czy dziewczynką, przerwanie ciąży mogłoby doprowadzić do zabicia męskiego potomka, który jest niezbędny dla ciągłości rodziny i który może odprawić rytuały pogrzebowe za zmarłego ojca. Drugi powód: aborcja łamie zasadę ahinsy, czyli niekrzywdzenia wszystkiego co żywe. Uzasadnieniem odrzucenia aborcji jest również prawo przyczyny i skutku. Z chwilą poczęcia embrion jest człowiekiem, który nosi w sobie dziedzictwo karmana. Zapobieganie ciąży jest ważnym tematem społecznym choćby ze względu na przyrost naturalny w Indiach [6].

Śmierć w hinduizmie jest naturalna i nieunikniona, nie jest końcem życia (patrz rozdz. 2). Stanowi koniec pewnego etapu, po którym życie się zmienia. Charakterystyczna dla hinduizmu jest wiara w reinkarnację (transmigrację). W chwili śmierci dusza (dżiwa) wraca w dziedzinę tymczasowej szczęśliwości, a następnie w danym czasie i w określony przez karmę sposób odradza się w nowym ciele fizycznym. Celem ostatecznym jest uwolnienie się od tego cyklu narodzin i śmierci oraz ostateczne zjednoczenie z Brahmanem – Absolutem. W związku z tym eutanazja i samobójstwo wspomagane są zakazane. Zadaniem człowieka w obecnym życiu jest zasłużenie na lepszą karmę w przyszłym życiu. Dopuszczalną formą samobójstwa jest samozagłodzenie lub samouduszenie przez wstrzymanie oddechu, praktykowane przez mnichów w celu uzyskania nirwany. Hinduizm nie popiera sztucznego przedłużania życia. Ciało po umyciu i namaszczeniu podczas specjalnego rytuału zostaje spalone na stosie. W czasach wedyjskich zmarłych grzebano w ziemi, z czasem upowszechnił się zwyczaj kremacji. Jest ona konieczna, by dusza mogła się uwolnić od ciała fizycznego i ruszyć w dalszą drogę [3].

Piśmiennictwo

Klöcker M., Tworuschka M., Tworuschka U.: Etyka wielkich religii. Verbinum, Warszawa 2002.

Kudelska M.: Hinduizm. Wydawnictwo WAM, Kraków 2006.

Kuźmińska M.: Wielkie religie świata. Egmont, Warszawa 2007.

Orońska A.: Godność człowieka umierającego w różnych religiach świata. Medycyna Paliatywna w Praktyce, 2009, 3, 82–85.

Szyszko-Bohusz A.: Hinduizm, buddyzm, islam. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990.

Tworuschka M., Tworuschka U.: Religie świata. Hinduizm. Agora, Warszawa 2009.

Netografia

Żak-Bucholc J.: Kult świętej krowy. www.racjonalista.pl/kk.php/s,19 (data pobrania 12.10.2009).

ISLAM Bassam Aouil

Wybrane założenia islamu

W połowie VI wieku n.e. na pustynnych obszarach Półwyspu Arabskiego zrodziła się najmłodsza z uniwersalistycznych religii monoteistycznych. Obok judaizmu i chrześcijaństwa powstał islam (patrz rozdz. „Chrześcijaństwo” i „Judaizm”). Jej założycielem był prorok Muhammad Ibn Abd Allah, znany w Europie pod zlatynizowanym imieniem Mahometa, który urodził się w Mekce około 20 kwietnia 571 r., a zmarł w roku 632 [1, 5, 6, 7, 14, 15].

Muhammad nie znał swojego ojca, zmarł on bowiem przed jego urodzeniem, a matkę swoją Aminę stracił też bardzo wcześnie, miał bowiem zaledwie 5 lub 6 lat. W trzy lub cztery lata później stracił też swojego dziadka Abd al-Muttaliba, u którego się wychował. Mając 23 lata, wstąpił na służbę do bogatej wdowy Chadidży i jako przewodnik karawany zajmował się jej sprawami handlowymi. Wkrótce czterdziestoletnia Chadidża została żoną Muhammada. Muhammad nie był człowiekiem wykształconym. Prawdopodobnie nie był nawet piśmienny, jednak z natury odznaczał się uczciwością, bystrą inteligencją, wielką spostrzegawczością, a oprócz tego skłonnością do kontemplacji.

Przełomowy moment w życiu Muhammada nastąpił około 610 r., kiedy to podczas rozmyślań w pieczarze Al-Hira na pustyni w okolicach Mekki (gdzie często szukał spokoju i oddawał się rozmyślaniom) usłyszał słowa, które obecnie stanowią fragment 96 sury Koranu: „Recytuj! W imię Pana, który cię stworzył! On stworzył człowieka z grudki krwi zakrzepłej i nauczył człowieka, czego dotąd nie umiał”. Te słowa Boga przekazał przerażonemu Muhammadowi archanioł Gabriel. W tej chwili Muhammad ze zwykłego kupca przekształcił się w natchnionego przez Boga proroka.

Rok 622, w którym nastąpiła hidżra, czyli emigracja Muhammada i jego wyznawców z Mekki do Medyny, został uznany za właściwy początek historii muzułmanów i po śmierci Proroka stał się oficjalnie pierwszym rokiem nowej ery. Moment ten to jednocześnie kolejny przełom w życiu Muhammada. Po kilku bitwach z plemionami arabskimi oraz niewiernymi i nielojalnymi rodakami z Mekki, w których nie zawsze towarzyszyło muzułmanom szczęście, w 632 r. prorok ostatecznie opanował rodzinne miasto, a w kilka miesięcy później zmarł. W tym momencie pod sztandarem islamu znajdowała się większość plemion zamieszkujących Półwysep Arabski [5, 7, 14, 15].

Doktryna religijna islamu zawarta w Koranie obejmuje przede wszystkim wiarę w jedyność Boga i posłannictwo Muhammada. Do podstawowych źródeł doktryny należą Koran i Sunna.

Koran jest świętą księgą i zawiera treści objawione – spisane wypowiedzi Mahometa. Nie są to jego samodzielne wypowiedzi, gdyż pośredniczy on tylko między bogiem a wiernymi. Koran zawiera najważniejsze elementy doktryny religijnej i prawnej religii muzułmańskiej. Został spisany dopiero po śmierci Mahometa w języku arabskim. Określa dogmaty islamu, a także przepisy dotyczące oddawania czci Bogu, obyczajowe oraz prawne (elementy prawa rodzinnego, karnego, cywilnego i spadkowego). Zawiera wiele wątków starotestamentowych i mniej liczne ewangeliczne. Łańcuch prorocki islamu rozpoczyna się od Adama, a kończy na Muhammadzie. Na kartach świętej księgi pojawiają się także Noe, Abraham, Izaak, Hiob, Mojżesz, Salomon i Jezus. W Koranie są również wspominane kobiety, ale po imieniu jest mowa tylko o Mariam (Maria), matce Jezusa [3, 4, 5, 7, 14, 15].

Sunna są to osobiste wypowiedzi i wyjaśnienia Muhammada, ale także opowieści o jego czynach i zachowaniach. Jest traktowana jako rozwinięcie i uzupełnienie tekstów w Koranie [3, 4, 5, 6, 7, 14, 15].

Podstawowe elementy islamu to: wiara w Boga, wiara w anioły, wiara w proroka i księgi objawione, wiara w Dzień Ostatni oraz wiara w przeznaczenie.

Wiara w Boga stanowi jeden z najwyższych elementów wiary i jest podstawą wierzeń oraz praktyk. Opiera się na zjednoczeniu Boga i standaryzacji boskości oraz konsolidacji postaci Boga oraz Jego nazw i atrybutów. „Nie ma bóstwa oprócz Boga – Allaha (La ilaha Ula ‘Llahu)”. Bóg jest jeden jedyny i jest „stworzycielem nieba i ziemi i tego wszystkiego, co jest między nimi”. Ma on nieskończoną i wszechmocną władzę nad wszystkim. W Koranie spotykamy wiele epitetów, którymi określa się Boga, a które stały się atrybutami Allaha. „Najpiękniejsze imiona Allaha” zebrano w liczbie 99, co wraz ze słowem Allah daje liczbę 100 [10, 11, 12, 14, 15].

Wiara w anioły polega na przekonaniu, że aniołowie Boga byli obecni przy stworzeniu światła, nie łamią przykazań Boga i zajmują miejsca pracy, które Bóg im powierzył. Aniołowie i demony (dżinny) utworzeni zostali ze światła, nie posiadają płci i są całkowicie posłuszni Bogu. Czterej archaniołowie, których tradycja została przyjęta ze Starego Testamentu, w islamie są „bliskimi” Boga. Są to: Dzibril – przenoszący rozkazy Boga, Mikail – czuwający nad światem, Israfil – archanioł, który ma zadąć w trąbę na Sąd Ostateczny, Azrail lub Ezrail – archanioł śmierci. Każdy człowiek ma dwóch aniołów stróżów, którzy rejestrują jego dobre i złe uczynki. Inni aniołowie mają z kolei inne zadania do spełnienia. Tak np. Munkar i Nakir są stróżami grobów, Radwan jest stróżem raju, a Malik stróżem piekła. Istnieją też aniołowie, którzy podtrzymują tron Boga i jeszcze wielu innych [3, 4, 8, 10, 11, 12, 14, 15].

Wiara w proroka i księgi objawione obejmuje wiarę w Torę, Psalmy, księgi Abrahama i Mojżesza. Głoszą one słowa Boga przez jego posłanników i gwarantują jedność wiary przez wieki. Prorocy są to „posłańcy”, którym została powierzona misja przekazywania ludziom prawdy objawionej im przez Boga. Najbardziej znanymi prorokami przejętymi przez islam są: Adam, Noe, Abraham, Mojżesz, Jezus i Muhammad („pieczęć proroków”). Oprócz nich są też wymieniani Dawid, Jakub, Józef, Job, Eliasz i inni [3, 4, 8, 10, 11].

Wiara w Dzień Ostatni jest to wiara, że po tym dniu następuje sąd ostateczny, w wyniku którego część ludzi znajdzie się w Raju (Żanna), a część trafi w wieczny ogień (dżahannam) [3, 4, 8, 10, 11, 12, 14, 15].

Wiara w przeznaczenie oznacza przekonanie, że los każdego człowieka jest już z góry wyznaczony przez Boga, którego wiedza obejmuje wszystko, co jest ukryte w ziemi lub w niebie. Obejmuje ona również: 1) wiarę, że Bóg wie o wszystkim, co nas dotyczy, zanim się stanie; 2) przekonanie, że Bóg, wszechmocny twórca wszechrzeczy, stworzył ludzi oraz 3) wiarę we wszechogólność i wszechmoc woli Boga [14, 15].

Doktryna islamu opiera się na pięciu podstawowych filarach (arkan ad-din), którymi są: świadectwo, jałmużna, post, modlitwa i pielgrzymka do Mekki. Świadectwo (szahada), a właściwie dwa świadectwa dotyczą tego, że „Nie ma Bóstwa oprócz Boga, a Muhammad jest Jego Prorokiem”. Obowiązkiem muzułmanina jest jak najczęstsze wypowiadanie tych słów. Wygłoszenie ich z pełnym przekonaniem wobec świadków oznacza włączenie do wspólnoty Islamu.

Jałmużna (zaka) jest to przepisany prawem podatek na biednych i potrzebujących. Jest formą podziękowania Bogu za bogactwa, jakie pozwolił człowiekowi zgromadzić „Weź z ich majątku jałmużnę, abyś przez nią mógł ich oczyścić i usprawiedliwić”. Jest to obowiązek każdego muzułmanina nałożony przez Boga.

Post (Saum) w ramadanie (dziewiątym miesiącu muzułmańskiego kalendarza księżycowego) jest jednym z podstawowych obowiązków muzułmanina. Obowiązek ten wspomniany został już w Koranie i symbolizuje triumf ducha nad materią. Dwudziestej siódmej nocy tego miesiąca muzułmanie czczą Lajlat al-kadr, czyli Noc Mocy, kiedy objawione zostały pierwsze wersety Koranu. Tej nocy raz w roku zostaje otwarta brama do nieba, a modlitwa wiernych i ich prośby docierają do Boga bezpośrednio. Okres ramadanu jest czasem umiłowania i przebaczenia.

Modlitwa (al salat) jest symbolicznym wyrażeniem bezgranicznego poddania się woli Boga. O obowiązku modlitwy niejednokrotnie wspomina Koran: „Odprawiaj modlitwę przy skłanianiu się słońca, aż do ciemności nocy, a recytację – o świcie. Zaprawdę, recytacja o świcie znajduje świadków! A nocą czuwaj na modlitwie, to będzie dla ciebie zasługa dobrowolna; być może twój Pan pośle cię w miejsce chwalebne!”. Prawo muzułmańskie przewiduje pięć obowiązkowych modlitw w ciągu dnia: salat as-subh (salat al-fadżr) – modlitwa poranna, odprawiana od świtu do wschodu słońca; salat az-zuhr – modlitwa południowa, odprawiana zaraz po zejściu słońca z zenitu; salat al-asr – modlitwa popołudniowa, odprawiana w czasie pomiędzy zakończeniem salat az-zuhr a zachodem słońca; salat al-maghrib – modlitwa po zachodzie słońca; salat al-isza – modlitwa nocna odprawiana pomiędzy czasem, gdy zniknie czerwona poświata na zachodzie, a świtem.

Modlitwę należy odmawiać, kierując się w stronę Mekki. Kierunek ten nazywa się kibla. Odprawienie modlitwy muzułmanina nie wymaga świątyni, a jedynie miejsca czystego rytualnie, co gwarantuje dywanik modlitewny, tzw. sadżdżada. Koniecznym warunkiem jest także rytualna czystość, którą osiąga się poprzez ablucje. Małe ablucje nazywają się wudu, rytualne obmycie się po znaczniejszym zabrudzeniu – ghusl, a rytualne oczyszczenie się, w którym wodę z konieczności zastąpiono czystym piaskiem – tajammum. Kolejne czynności wykonywane podczas modlitwy to układ skłonów (ruku) i bicia czołem (sudżud), podczas których wypowiadane są różne fragmenty Koranu, formuły wychwalania Boga, szarada (wyznanie wiary) oraz na końcu przekazanie pokoju wszystkim ziemskim stworzeniom.

Pielgrzymka do Mekki (al hadżdżi) jest obowiązkiem każdego muzułmanina, którego stać na to pod względem zdrowotnym i finansowym. Pielgrzymka do Mekki składa się z dwóch etapów. Pierwszy to tzw. umra – „mała pielgrzymka”, drugi to właściwy hadżdżi. Do obrzędów hadżdżi należy przystąpić w stanie czystości rytualnej, którą gwarantuje m.in. odpowiedni strój zwany ihramem. Umra obejmuje siedmiokrotne okrążenie Al-Kaby, gdzie znajduje się Czarny Kamień, największa świętość muzułmanów, oraz saij, czyli bieg między pagórkami As-Safa i Al-Marwa. Bieg ten symbolizuje poszukiwanie przez Hagar wody dla spragnionego Ismaila (Izmaela). Należy przy tym wypowiedzieć intencję odbycia pełnej pielgrzymki [2, 5, 8, 9, 14, 15, 17].

Islam nie jest religią jednorodną. Prorok Muhammad nie pozostawił po sobie żadnego testamentu, dlatego zaraz po jego śmierci nastąpił spór o inwestyturę. Jedna z grup uważała, że władzę w kalifacie powinien przejąć Ali Ibn Abi Talib, kuzyn i zięć proroka, jeden z pierwszych jego wyznawców. Inna grupa twierdziła, że prawo do dziedziczenia po proroku ma jego ród. Pierwszy rozłam nastąpił już w VII wieku, kiedy powstał skrajny odłam charydżytów. Wkrótce potem narodził się istniejący do dziś szyizm, drugi co do wielkości po ortodoksyjnym sunnizmie odłam islamu [10,12–16].

Kultura islamu nie jest monolityczna – jest różnorodna i bogata. Jej podstawowe elementy są stałe i powszechnie akceptowane przez wszystkich muzułmanów na świecie. Uniwersalia kultury islamu opierają się na Koranie i Sunnie. To, co zmienne, wynika z lokalnych zwyczajów. Stąd w krajach arabskich islamską kulturę odróżnia się od indo-pakistańskiej, chińskiej, amerykańskiej czy też afrykańskiej kultury islamskiej. Jednakże podstawową cechą tej kultury, niezależnie od obszaru, jest utrzymanie dogmatu islamu [10, 12–15].

Do podstawowych cech kultury islamu należą: teocentryzm, egalitaryzm, moralizm, dynamizm, optymizm.

Teocentryzm. Kultura islamu utrzymuje w mocy surowy tawhid (monoteizm), a oprócz niego wiarę w wielu proroków i posłańców, a w końcu ostatniego Proroka Mahometa, wiarę w życie po śmierci i dzień sądu ostatecznego. Podkreśla się uwielbienie i oddanie: modlitwy, post, zakat i hadżdżi. Utrzymuje się, że Allah pozwolił ludziom na pewne rzeczy, a innych zabronił. Podkreśla się w życiu zasadę: hallal i haram – przez Boga dozwolone i zakazane.

Egalitaryzm. Kultura islamu podkreśla, że wszyscy ludzie są równi. Nie akceptuje się rasizmu. Muzułmanie wierzą, że wszyscy ludzie zostali stworzeni przez Boga. Nie akceptują żadnego przymusu w kwestiach religii (wolność wyznania).

Moralizm. Kultura islamu podkreśla prawdomówność, uczciwość, skromność (haya) i czystość (taharah). Muzułmanie są przeciwni ekstrawagancji, popisywaniu się albo ekstremizmowi. Kultura islamska uczy wiary w siebie i samodzielności. Kładzie nacisk na dobroczynność i hojność. Mocno akcentuje dbanie o rodzinę, kładzie nacisk na dobre związki małżeńskie, opiekę nad dziećmi, propagowanie rodzin wielopokoleniowych, okazywanie miłości i szacunku starszym osobom. Muzułmanie odczuwają odrazę do cudzołóstwa, homoseksualizmu, uprawiania hazardu itp.

Dynamizm. Kultura islamu kładzie nacisk na sprawiedliwość społeczną, zlikwidowanie ucisku i zła. Zachęca do nauki, szukania wiedzy. Nie ma w tej kulturze żadnego rozdwojenia na edukację religijną i świecką. Podkreśla się tam otwartość, skłonność i akceptację mądrości bez względu na to, z jakiego pochodzi źródła. Islamska kultura propaguje sztukę, architekturę, zdrowie i czystą rozrywkę zgodną z zasadami islamu.

Optymizm. Islamska kultura kładzie nacisk na krzewienie dobra z mądrością i cierpliwością. Uczy słuchać i rozmawiać z innymi. Muzułmanie sądzą, że ludzka natura jest dobra, prawda zwycięży, a fałsz zniknie. Kultura islamu podkreśla wartość cierpliwości i przypomina wiernym, że powinni robić to, co do nich należy i mieć całkowite zaufanie do Twórcy – Allaha [10, 12–17].

Cywilizacja islamu miała swój początek na terenie bliskowschodnim i bazuje na dorobku zamieszkujących w nim narodów. W ciągu pierwszych co najmniej sześciu stuleci była najbardziej rozwiniętą cywilizacją świata, a muzułmanie mieli najwyższy poziom życia i wykształcenia (osiągnięcia nauki i techniki). Ich armie były przeważnie zwycięskie.

Piśmiennictwo

Abdalati H.: Spojrzenie w islam. Stowarzyszenie Studentów Muzułmańskich w Polsce, Białystok 1993.

Banasiak J.: O konflikcie przepisów prawa islamu na podstawie Al-Muwatty. As-Salam, 2009, 17, 1, 2.

Bielawski J.: Koran. Święta księga islamu. W: Literatura na świecie, 1977, 6, 5–9.

Bielawski J.: Koran. Warszawa 1986.

Bielawski J.: Islam. KAW, Warszawa 1980.

Bielawski J.: Islam, religia państwa i prawa. Wiedza Powszechna, Warszawa 1973.

Delcambre A.-M.: Mahomet. Głos Allaha. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1996.

Dziekan M.: Jak modlą się muzułmanie. Antologia modlitw. Verbinum, Warszawa 1997.

Szymański E.: U źródeł świętej księgi islamu. Euhemer, 1984, 3, 20–26.

Netografia

Danecki J.: Co zawdzięczamy islamowi. www.opoka.org.pl/biblioteka/I/IR/co_islamowi.html (data pobrania: 10.11.2009).

Daniel P.: Islam and Islamizm. www.danielpipes.org/366/islam-and-islamism-faith-andideology (data pobrania 10.11.2009).

Dziekan M.: Klasyczny islam. Powstanie i doktryna. www.opoka.org.pl/biblioteka/I/IR/ klasyczny_islam.html (data pobrania: 10.11.2009).

www.dominikanie.szczecin.pl (data pobrania: 10.11.2009).

www.almhml.com (w języku arabskim) (data pobrania: 10.11.2009).

www.elc.edu.sa (w języku arabskim) (data pobrania: 10.11.2009).

www.islam.info.pl (data pobrania: 10.11.2009).

www.poznajkoran.pl/ (data pobrania: 10.11.2009).

JUDAIZM Magdalena Grabowska, Kornelia Kędziora-Kornatowska, Marta Muszalik

Wybrane założenia judaizmu

Judaizm jest religią „etycznego monoteizmu, której obrzędowość służy wpajaniu wartości teologicznych i moralnych, opartych na wierze w boskiego Stwórcę, Pana historii ludzkości i autora Tory”. Do głównych elementów judaizmu zalicza się: monoteizm (wiara w Boga jedynego), transcendentalizm (odmienność Boga od świata stworzonego, jego inność), antropomorfizm (stosowanie wobec Boga terminów i określeń odnoszących się do ludzi, np. do ich stanów emocjonalnych), uniwersalizm (spostrzeganie Boga jako twórcy wszystkiego), panenteizm (założenie, że Bóg jest wszechobecny), partykularyzm (Bóg jest zbawcą, Bogiem Izraela i tylko Jemu należne jest posłuszeństwo) [3, 4].

Warto jednak zaznaczyć, że w wielu środowiskach żydowskich judaizm nie jest traktowany jako religia, lecz jako zbiór nauk i przykazań. Podstawami owego zbioru są Tora i Talmud [1, 2, 3, 4].

Tora (Pięcioksiąg) stanowi kanon wiary. Jest to księga objawiona, dana Mojżeszowi na górze Synaj. Jej liturgiczne egzemplarze przechowywane są w tzw. świętych skrzyniach znajdujących się w synagogach. Do obowiązków wyznawcy judaizmu należy studiowanie Tory i wypełnianie jej nauk w codziennym postępowaniu. W celu wyjaśnienia nauk zawartych w Torze stworzono komentarze do niej. Przykład takiego komentarza stanowi Talmud, który reguluje życie we wszystkich jego sferach i przejawach. Istnieją dwa Talmudy (tzw. Talmud Jerozolimski i Babiloński), różniące się treściowo ze względu na odmienności społeczne i kulturowe między regionami, w których powstawały [1, 2, 3, 4].

W judaizmie istnieje wiele świąt o szeroko rozbudowanej obrzędowości, np. szabat, Rosz ha-Szana (początek nowego roku i dzień Sądu Bożego), Jom Kipur (hebr. dzień pojednania, święto oczyszczenia z grzechów, pojednania), Pesach (upamiętnienie wyjścia Żydów z Egiptu), Sukot (inaczej Święto Szałasów, upamiętniające czterdziestoletnią wędrówkę Żydów przez pustynię), Chanuka (upamiętnienie zwycięskiego powstania Machabeuszy), Purim (żydowski karnawał) i wiele innych [1, 2, 3, 4].

Jednym z bardzo istotnych świąt jest wspomniany już szabat (szabas, sabat, szabes). Trwa on od każdego piątkowego wieczoru do zapadnięcia sobotniej nocy i stanowi okres pobłogosławiony przez Boga odpoczywającego po stworzeniu świata. Podczas tego święta czci się Boga Stworzyciela i Przymierze zawarte przez Niego z narodem Izraela. Obowiązkiem, a jednocześnie uroczystym przywilejem wyznawcy judaizmu, jest w tym dniu odpoczynek oraz zaniechanie licznych codziennych czynności (np. pisania, korzystania z telefonu, włączania i wyłączania oświetlenia i wielu innych). Rytualny odpoczynek może być jednak przerwany w sytuacjach wyjątkowych, takich jak zagrożenie życia i zdrowia. Przepisy regulują przebieg szabasowego posiłku, modlitw i ceremonii (np. zapalania szabasowych świec itp.) [1, 2, 3, 4].

Judaizm a opieka medyczna

Wspomniana już typowa dla judaizmu bogata obrzędowość obejmuje również zachowania mające bezpośredni lub pośredni związek ze stanem zdrowia i higieną. Do zachowań tych zaliczyć można przykładowo obrzezanie (usuwanie napletka), tradycje oraz przepisy dotyczące żywienia (pokarmy koszerne i inne obwarowania), a także rytualne kąpiele oraz obmywanie rąk [1, 2, 3, 4].

Specyficzne reguły odżywiania są bardzo istotne dla żydów ortodoksyjnych, przez pozostałych zaś są przestrzegane mniej rygorystycznie. Ortodoksyjni wyznawcy tej religii posiłek traktują jako czynność rytualną, która powinna być poprzedzona i zakończona modlitwą. Ponadto spożywanie niektórych potraw wiąże się z koniecznością dopełnienia ceremoniału obmycia rąk.

Pokarmy dozwolone do spożycia określane są terminem kaszer, który w języku polskim zyskał formę przymiotnikową „koszerny”. Koszerne są więc mięsa ściśle określonych gatunków zwierząt, tj. parzystokopytnych i jednocześnie zaliczanych do przeżuwaczy (np. bydła, owiec, kóz). Wieprzowina nie jest zaliczana do grupy pokarmów koszernych, gdyż świnie nie należą do zwierząt przeżuwających. Można spożywać także ryby, lecz wyłącznie te, które mają łuski i płetwy. Do zwierząt koszernych zalicza się również niektóre gatunki ptactwa (oprócz np. ptactwa łownego).

Koszerne zwierzęta muszą zostać zabite w sposób rytualny (sechita lub szchita) – w judaizmie istnieje zakaz spożywania mięsa padłych zwierząt. Ciało zabitego zwierzęcia bada się dokładnie w celu ustalenia, czy nie chorowało ono na jakąś chorobę. Mięso wymaga następnie oczyszczenia z krwi (np. przy użyciu soli lub poprzez opiekanie nad otwartym ogniem). Ortodoksyjni żydzi nie jadają ponadto określonych części mięsa, np. niektórych tkanek tłuszczowych oraz nerwów kulszowych. Pozostałe produkty pochodzenia zwierzęcego (np. mleko lub jaja) również mogą być spożywane jedynie wówczas, gdy pochodzą od koszernych zwierząt.

Istotny jest zakaz łączenia w jednym posiłku mleka i mięsa. Po zjedzeniu mięsa obowiązkowa jest kilkugodzinna (od jednej godziny do sześciu) przerwa przed spożyciem mleka lub jego przetworów (np. serów). Ortodoksyjni wyznawcy tej religii do przygotowywania potraw mięsnych i mlecznych nie używają tych samych naczyń – dwa różne komplety naczyń są przechowywane i myte oddzielnie. Reguły zezwalają także na jedzenie warzyw i owoców, jednak należy je przed posiłkiem starannie oczyścić i upewnić się, czy usunięto wszystkie robaki, spożywanie bowiem tych ostatnich jest zabronione [3, 4].

Judaizm precyzuje także liczne zalecenia związane z ludzką rozrodczością. Przykładowo za nieczystą uważa się kobietę miesiączkującą; nieczysty jest również każdy przedmiot przez nią dotknięty. W okresie menstruacji i siedmiu dni po jej zakończeniu surowo zakazana jest aktywność seksualna. Współżycie seksualne można podjąć dopiero po odbyciu przez kobietę rytuału oczyszczenia, czyli kąpieli w mykwie, co zazwyczaj ma miejsce w dwunastym dniu od początku menstruacji. Mykwa jest to specjalna wanna, w której powinna znajdować się pewna minimalna ilość tzw. wody żywej, tj. wody pochodzącej ze źródła naturalnego lub wody deszczowej. Kąpiel w mykwie generalnie służy oczyszczeniu i nie dotyczy wyłącznie kobiet – takiemu rytuałowi poddawane są również np. osoby decydujące się na konwersję na judaizm, a także naczynia kuchenne wyprodukowane przez gojów (nieżydów). Należy tu podkreślić, że zwyczaj rytualnego oczyszczenia po menstruacji został odrzucony przez judaizm reformowany [3, 4].

Przepisy judaizmu wyjaśniają również kwestię regulacji urodzeń. Jest to zagadnienie o tyle istotne, iż w religii tej ceni się wielodzietność, uznając je za wyraz Bożego błogosławieństwa. Zasadniczo więc stosowanie antykoncepcji nie jest dozwolone, lecz bywa ono tolerowane w przypadku, gdyby ciąża zagrażała życiu kobiety. Niektórzy przedstawiciele rabinatu akceptują stosowanie antykoncepcji hormonalnej przez pary małżeńskie posiadające już dzieci. Z kolei aborcja w judaizmie nie jest traktowana jako morderstwo, lecz jako czyn zakazany. Zakaz ów może być warunkowo zniesiony w sytuacji, gdy ciąża stanowi zagrożenie dla życia i zdrowia matki. Pojęcie ochrony zdrowia matki obejmuje również sferę zdrowia psychicznego – mowa tu o doświadczaniu przez kobietę z powodu ciąży skrajnej rozpaczy, której skutkiem może być ryzyko samobójstwa. Judaizm określa także czas, w którym aborcja może być dokonana, a jest to zazwyczaj okres pierwszych czterdziestu dni ciąży (maksymalnie nawet do trzech miesięcy) [3, 4].

Rytuał ściśle powiązany ze stanem zdrowia stanowi obrzezanie (hebr. brit mila, czyli przymierze obrzezania), którego dokonywanie wiąże się z przeświadczeniem, że Abraham uratuje obrzezanych przed karą po ich śmierci. Powinnością ojca noworodka jest dopilnować, aby napletek syna został usunięty w ósmym dniu życia. Niegdyś zabieg ten wykonywany był przez ojca dziecka, lecz obecnie dokonuje go specjalista – mohel, którym może być dorosły żyd płci męskiej i który nie musi mieć wykształcenia medycznego. W dawnych czasach mohelem bywał zazwyczaj rzezak, czyli osoba dokonująca dla danej gminy rytualnego uboju zwierząt.

Bardzo ważną funkcję w rytuale obrzezania pełni sandak (lub: sandek). Trzyma on noworodka na swych kolanach i stanowi tym samym symbol ołtarza, na którym dziecko jest ofiarowane Bogu. Sandakiem zostaje najczęściej dziadek chłopca, rabin lub członek gminy obdarzony powszechnym szacunkiem. Funkcja sandaka jest zaszczytna i może być porównana do roli ojca chrzestnego.

Obrzezanie odbywa się zazwyczaj w mieszkaniu lub synagodze, w izraelskich szpitalach zaś rytuał ten wypełniany jest w specjalnie wydzielonych salach. Mohel najpierw wnikliwie ogląda noworodka w celu ustalenia, czy nie cierpi on na jakąś chorobę (np. żółtaczkę) wymuszającą przełożenie ceremonii na inny termin. Dziecko jest następnie umieszczane na chwilę w tzw. fotelu Eliasza – jest to puste krzesło, które zgodnie z wierzeniami zajmuje prorok Eliasz. Prorok ten oskarżał przed Bogiem Izraelitów o zaniedbywanie przymierza obrzezania, więc Bóg zsyła go na każdą ceremonię obrzezania. W opisywanym rytuale prosi się Eliasza o wspomaganie mohela w wypełnianiu powierzonych mu obowiązków.

Następnie dziecko jest układane na kolanach sandaka, który przytrzymuje nóżki noworodka. Mohel chwyta napletek palcami lub silnie zaciska go specjalnym narzędziem w kształcie liry, po czym wypowiada błogosławieństwo. Po usunięciu napletka kolejne błogosławieństwo wypowiadane jest przez ojca chłopca. Niegdyś w rytuale obrzezania praktykowano odsysanie ustami krwi z rany w celu zapobieżenia infekcjom. Obecnie krew odsysa się szklaną pipetą, choć sporadycznie zdarzają się jeszcze przypadki stosowania procedury tradycyjnej. Ceremonię kończy pierwsze publiczne ogłoszenie imienia dziecka oraz rytualna uczta. Należy tu jednak podkreślić, że nieobrzezany żyd może być pełnoprawnym członkiem swej gminy, a obrzezania nie dokonuje się w przypadku istnienia ważnych przeciwwskazań zdrowotnych (np. hemofilii) [2, 3, 4].

Specjalne rytuały judaizmu nie dotyczą wyłącznie początku drogi życiowej (jak np. obrzezanie), lecz wiążą się też z jej końcem – śmiercią. Chociaż w religii tej nie praktykuje się obrzędów sakramentalnych przeznaczonych dla osób umierających, to jednak istnieje tu obowiązek stałego czuwania przy konającym. Człowieka umierającego należy traktować szczególnie godnie, a odstępstwo od tej reguły traktowane jest na równi z morderstwem. Jeśli osoba konająca jest przytomna, niedopuszczalne jest jej namaszczanie lub mycie. W judaizmie za moment śmierci uznaje się całkowite ustanie oddychania.

Z chwilą śmierci, po ceremoniale uznania słuszności wyroku Boga, zadaniem rodziny jest jak najszybsze przystąpienie do przygotowań pogrzebowych, co wynika z zakazu opóźniania pochówku. Do czynności rytualnych należy również wylewanie z naczyń wszelkiej wody z powodu jej skażenia przez anioła śmierci. Przygotowania do pogrzebu obejmują m.in. umycie ciała i namaszczenie wonnościami. W judaizmie ortodoksyjnym obowiązuje zakaz kremacji, lecz judaizm reformowany dopuszcza palenie zwłok.

Bogaty w rytuały jest też przebieg żałoby, do której obchodzenia zobowiązani są najbliżsi krewni osoby zmarłej. W ciągu siedmiu dni po pogrzebie najbliższa rodzina pozostaje w domu – można go opuścić jednie w szabat, udając się do synagogi. Najbliższym krewnym nie wolno podejmować wielu czynności, do których zalicza się m.in. mycie się, golenie, ścinanie włosów, współżycie seksualne, pracowanie, słuchanie muzyki i in. Powinnością żałobników jest odmawianie modlitwy (kaddisz) wysławiającej Boga i upraszającej o dobre życie. Przyjaciele, dalsi krewni, znajomi i sąsiedzi powinni odwiedzać rodzinę zmarłego, niosąc pociechę, pomoc i wsparcie. Powinni też współuczestniczyć w modłach.

Po tych siedmiu dniach rozpoczyna się druga faza żałoby, trwająca przez trzydzieści dni od pogrzebu. W tym czasie żałobnikom wolno już pracować i pełnić codzienne role społeczne, lecz nadal zabronionych jest wiele czynności, takich jak np. strzyżenie i podcinanie włosów lub noszenie nowej odzieży. Żałoba po utracie dziecka, małżonka lub rodzeństwa kończy się po trzydziestu dniach, po utracie zaś rodzica trwa ona przez rok. Judaizm reformowany zezwala jednak na skrócenie czasu żałoby, a także ogranicza liczbę rytualnych zakazów [2, 3, 4].

Piśmiennictwo

De Vries S.: Obrzędy i symbole Żydów. Wydawnictwo WAM, Kraków 2006.

Kameraz-Kos N.: Święta i obyczaje żydowskie. Cyklady, Warszawa 1997.

Unterman A.: Encyklopedia tradycji i legend żydowskich. KiW, Warszawa 1994.

Unterman A.: Żydzi. Wiara i życie. KiW, Warszawa 2005.

PRAWOSŁAWIE Antygona Chadzopulu, Eleni Theodosopoulou

Wybrane założenia prawosławia

Prawosławie (gr. ΟΡΟΘΟΔΟΞΙΑ – orthos + doksos = gnomi, apopsi) oznacza wiedzę, punkt widzenia inaczej, prawdziwą wiarę, wierność dogmatowi religijnemu (gr. orthos – prawy, słuszny; doksa – chwała, mniemanie). Rozpowszechniło się po VII soborze powszechnym w 787 r. [2, 18]. Prawosławie ma swoje źródło w Bizancjum.

Symbolem prawosławnej ewangelizacji są święci Cyryl i Metody, apostołowie Słowian. Byli oni Grekami z Tesalonik. Podjęli ewangelizację Słowian, poczynając od terenów dzisiejszej Bułgarii. Żywą mowę słowiańską zaczęli zapisywać za pomocą znaków graficznych, które stanowiły pierwszy alfabet słowiański, zwany potem cyrylicą. Dziś jest on alfabetem Rosjan, Bułgarów, Białorusinów, Ukraińców i Serbów.

Europa otrzymała chrześcijaństwo z Jerozolimy za pośrednictwem Azji Mniejszej. Początek dróg misyjnych, które miały zaprowadzić apostołów Chrystusa, aż „po krańce ziemi”, znajduje się w Jerozolimie. Jednakże już za czasów apostolskich centrum misji stała się Europa, przede wszystkim Rzym, gdzie świadectwo o Chrystusie dawali święci apostołowie Piotr i Paweł, a później także Konstantynopol, czyli Bizancjum [9, 14, 17].

Historia Cesarstwa Bizantyńskiego rozpoczyna się wraz z założeniem Konstantynopola w 324 r. po Chrystusie, a kończy się wraz z zajęciem tego miasta przez Turków osmańskich w 1453 r. Wczesny okres Bizancjum należy jeszcze do starożytności. W rzeczywistości nigdy nie istniało Cesarstwo Bizantyńskie. Funkcjonowało Cesarstwo Rzymskie ze stolicą w Konstantynopolu. Jego mieszkańcy nazywali siebie Romei albo chrześcijanami, a swój kraj Romania. Ktoś mógł się określić jako Bizantios, jeśli pochodził z Konstantynopola, ale nie z innej części imperium. Mieszkańcy Europy Zachodniej, dla których słowo ,,rzymski” miało odmienne znaczenie, określali Bizantyńczyków mianem Gracie. Słowianie nazywali ich Greki, dla Arabów i Turków zaś byli Rumami, czyli Rzymianami. Słowo Bizantinus zaistniało dopiero w renesansie [7, 10, 13, 21].

Dzieje Bizancjum zdominowane są przez wojny. W ciągu jedenastu stuleci państwo to przechodziło głębokie przemiany i w jego historii można wyróżnić trzy okresy: wczesnobizantyński – trwający do połowy XVII wieku, czyli do momentu definitywnego usadowienia się Arabów wzdłuż wschodnich i południowych wybrzeży Morza Śródziemnego; środkowy – do zajęcia Azji Mniejszej przez Turków Seldżuków w latach siedemdziesiątych XI wieku lub zdobycia Konstantynopola przez Krzyżowców w 1204 r.; późny okres – do 1453 [13].

Kościół bizantyński stanowił ośrodek pomocy charytatywnej. Wspieranie ubogich, wdów i sierot było ewangelicznym obowiązkiem, który Kościół wziął na siebie w IV wieku. W momencie, gdy upadły rady miejskie, biskupi przejęli coraz więcej pozareligijnych zobowiązań.

Żaden aspekt życia Bizancjum nie jest tak obszernie udokumentowany jak monastycyzm. Monastycyzm narodził się w Egipcie i musiał dotrzeć do Syrii, Palestyny oraz Mezopotamii w stosunkowo krótkim czasie. Początkowo w Egipcie przybierał dwie formy: monastycyzm samotniczy i wspólnotowy. Zarówno monastycyzm pustelniczy, jak i cenobityczny stawał się zagrożeniem dla Kościoła zinstytucjonalizowanego. Mnich był świeckim chrześcijaninem, który dosłownie wypełniał wskazanie Chrystusa: „Jeśli chcesz być doskonały, idź sprzedaj, co posiadasz, a będziesz miał skarb w niebie”. Mnich był kimś w rodzaju znachora. Monastycyzm przetrwał Cesarstwo Bizantyńskie. Kościół w Bizancjum prowadził działalność misyjną na Kaukazie i Bałkanach, a w IX wieku na Rusi [12, 13, 21].

W IV wieku duży wpływ wywarła nauka św. Augustyna. Wprowadzony przez niego do teologii system platoński oraz zmiany w kilku istotnych kwestiach wiary stały się powodem stopniowego rozchodzenia się chrześcijaństwa Wschodu i Zachodu. Po Augustynie ważną zmianą w dyskursie teologicznym było wprowadzenie do teologii arystotelizmu (scholastyka). Od czasów patriarchy Focjusza (858–867, 877–886) Kościół bizantyński potępiał filioque (teoria o pochodzeniu Ducha Świętego od Ojca i Syna), uważając ten dodatek do nicejsko-konstantynopolitańskiego Symbolu Wiary za herezję [17, 21].

Chrześcijaństwo wschodnie i zachodnie stopniowo odchodziły od siebie i zaczęły mówić różnymi językami teologicznymi, co w 1054 r. doprowadziło do schizmy (zwanej w prawosławiu ,,schizmą zachodnią”) i podziału Kościoła. Istotnym czynnikiem psychologicznym w wyobcowaniu się obu Kościołów odegrały wyprawy krzyżowe, zwłaszcza zdobycie przez krzyżowców Konstantynopola w 1204 r. i utworzenie w nim cesarstwa łacińskiego z łacińskim patriarchatem. 36 lat później, w 1240 r., Mongołowie zdobyli Kijów, a w 1261 r. Michał VIII Paleolog odzyskał Konstantynopol i patriarchat prawosławny powrócił do swojej siedziby. Upadek Konstantynopola (zdobyty przez Turków w 1453 r.) rozpoczął okres niewoli ludności prawosławnej w imperium osmańskim (1452–1821 r.). W XIX wieku w wyniku rozpadu imperium osmańskiego powstały na Bałkanach nowe Kościoły autokefaliczne [17].

Organizacja Kościoła prawosławnego opiera się na autokefalii (gr. autos – sam; kefali – głowa), czyli samodzielności Kościołów krajowych, traktowanych jako odrębne jednostki związane jednością wiary, apostolską sukcesywnością hierarchii oraz jednością duchową i wspólnotą działania z pozostałymi Kościołami. Razem tworzą one Kościół Chrystusowy. Patriarcha Konstantynopola ma prymat honorowy. Najważniejszym autorytetem jest sobór ekumeniczny. Duchowni w autokefalicznych Kościołach uznają zwierzchnictwo patriarchy lub metropolity, natomiast właściwą jurysdykcję ma w nich Święty Synod [14, 15].

Po rewolucji w 1917 r. znaczne grupy prawosławnych emigrantów dotarły do Europy Zachodniej (głównie do Francji), Ameryki Północnej i Australii. Po II wojnie światowej również Grecy zaczęli masowo emigrować do Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. Kościoły prawosławne (rumuński, bułgarski, serbski, albański, polski) znalazły się pod rządami komunistów. W 1970 r. diecezje rosyjskie w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie uzyskały autokefalie [4, 8].

Podstawą wiary prawosławnych chrześcijan jest Biblia i Tradycja, która nakazuje uznawać postanowienia jedynie pierwszych siedmiu soborów (Nicejskiego – 326 r., Konstantynopolitańskiego – 381 r., Efeskiego – 431 r., Chalcedońskiego – 451 r., Konstantynopolitańskiego II – 553 r., Konstantynopolitańskiego III – 680 r., Nicejskiego II – 869–870 r.). Według Świętej Tradycji prawosławia, zgodnie z decyzjami Soboru Chalcedońskiego, Duch Święty pochodzi tylko ,,od Ojca przez Syna”. Do Tradycji prawosławni zaliczają również pisma ojców Kościoła. Kościół prawosławny otacza szczególną czcią pisarzy z IV wieku n.e., a zwłaszcza tych, których nazywa „trzema Wielkimi Hierarchami”: Grzegorza z Nazjanzu, Bazylego Wielkiego i Jana Chryzostoma [4, 15, 19].

Kościół prawosławny nie uznaje: pochodzenia Ducha Świętego od Ojca i Syna, pierwszeństwa apostoła Piotra w stosunku do innych Apostołów, prymatu papieża jako namiestnika Chrystusa na Ziemi (a także nieomylności papieża), istnienia czyśćca (nie istnieje, a więc i dusza nie może oczyścić się z grzechów po śmierci), Niepokalanego poczęcia Najświętszej Marii Panny przez św. Annę (jako urodzona człowiekiem nie mogła być wolna od grzechu pierworodnego) [4, 5, 15].

W prawosławiu celibat dotyczy jedynie biskupów, pozostali duchowni mogą wchodzić w związki małżeńskie. Chrzest jest dokonywany przez trzykrotne zanurzenie w wodzie. Razem z chrztem neofita przyjmuje bierzmowanie [4, 5, 15].

Świątynia w prawosławiu nosi nazwę „cerkiew” (gr. kiriakon – świątynia; niektórzy wywodzą genezę tego słowa od gr. ekklesia – zebranie, zgromadzenie). Nazwa ta jest używana w Kościołach prawosławnych i unickich wywodzących się z prawosławia. Cerkwie buduje się zwykle na miejscach podwyższonych, wg określonych schematów i kształtów, np: okrętu – symbolizuje pływanie wiernych po morzu, życie na statku – cerkwi i podążanie do przystani Królestwa Bożego; krzyża – symbolizuje św. Krzyż Chrystusowy, znak zwycięstwa nad grzechem i śmiercią, zbawienie; koła – symbolizuje nieskończoność i wieczność Cerkwi założonej przez Jezusa Chrystusa. Na świątyniach umieszczone są krzyże i kopuły symbolizujące niebo, Boga, świat anielski i ludzi świętych [4, 10, 14, 15, 17, 21].

Po wejściu do świątyni nie klęka się, tylko oddaje się pokłon ikonie i zapala świeczkę. Wierni z reguły wysłuchują mszy na stojąco (ławek w cerkwi jest niewiele i są zarezerwowane dla osób starszych). Nie mają obowiązku uczestniczenia w całej liturgii, która trwa znacznie dłużej niż w kościele katolickim. W Świętej Liturgii oprócz odprawiającego kapłana powinno brać udział kilka osób reprezentujących wiernych, gdyż Jezus Chrystus powiedział: „Gdzie dwaj albo trzej zebrani są w Imię Moje, tam Ja jestem pośród nich”. Wskazane jest, aby wierni przychodzili na msze na czczo. Dużą wagę przywiązuje się do śpiewu, a śpiew liturgiczny odbywa się bez użycia instrumentów muzycznych. Spowiedź wysłuchiwana jest nie w zamkniętym konfesjonale z kratką oddzielającą spowiednika od spowiadającego się, lecz w jakiejkolwiek dogodnej części świątyni, zwykle w wolnej przestrzeni tuż przed ikonostasem. Zdarza się, że duchowny i spowiadający się stoją za małym parawanem lub też w cerkwi znajduje się specjalnie wydzielone w tym celu miejsce czy pomieszczenie. Cerkiew prawosławną dzieli się na trzy części: przedsionek (przeznaczony jest dla pokutników i katechumenów, czyli tych, którzy dopiero przygotowują się do wejścia do Cerkwi), część środkową – nawę (miejsce, w którym modlą się wierni świeccy) i sanktuarium (przeznaczony dla duchowieństwa). Podział odpowiada trzem grupom, na które dzieli się chrześcijan: grzeszników i katechumenów, wiernych oraz duchowieństwo [15].

Ikona (gr. sikcov, eikon) jest to obraz, wizerunek stanowiący niezbędny wystrój świątyni prawosławnej. Ikony są obecne podczas wszystkich ważnych zdarzeń w życiu człowieka. Gdy wierny wchodzi do cerkwi i zapala świeczki, na cześć świętych całuje ikonę. Wierny prawosławny po raz pierwszy już przy chrzcinach otrzymuje ikonę ze świętym, którego imię jest mu nadawane. Także w czasie ceremonii sakramentu małżeńskiego rodzice błogosławią swoje dzieci, dając im ikonę. Prowadzi ona do poznania Boga przez piękno. Jest dziełem sztuki i żyje w sakralnej przestrzeni. Nie może być zdobnikiem [5, 15].

W świątyni ikony są okadzane. Ludzie je całują, zapalają przed nimi świece i lampki oliwne. Ikoną błogosławi się ludzi. Dzięki cudownym ikonom ludzie są uzdrawiani. Wśród wyznawców prawosławia powszechna jest wiara, że święci przedstawieni na ikonach chronią miejsce, w którym się znajdują przed klęskami i innymi nieszczęściami [3, 5, 6, 12, 16, 22].

Prawosławny rok liturgiczny jest podzielony świętami. Tak jak w katolicyzmie najważniejsza jest Wielkanoc, którą wierni Kościoła prawosławnego świętują zwykle w innym terminie niż katolicy. Wynika to z różnicy między kalendarzem juliańskim a gregoriańskim (wszystkie święta są przesunięte o 13 dni) [15].

Prawosławne dzieci otrzymują komunię świętą od niemowlęctwa. Dopiero gdy stają się wystarczająco dojrzałe, aby odróżnić dobro od zła, i zaczynają rozumieć, czym jest grzech (z reguły w wieku około 6 lub 7 lat), przystępują do sakramentu pokajania, pokuty lub spowiedzi (gr. metanoia lub exomologisis; cs. pokajanie lub ispowiedanije). Pruszyński podkreśla, iż w greckich księgach formuła rozgrzeszenia ma charakter błagalny (czyli jest wypowiadana w trzeciej osobie liczby pojedynczej: „Niech Bóg wybaczy...”), podczas gdy w słowiańskich księgach pojawia się ona w trybie oznajmującym (tj. w pierwszej osobie: „Ja wybaczam...”). Używana zazwyczaj formuła grecka brzmi następująco: „Wszystko, coś wyznał mej skromnej osobie, i wszystko, czego nie mogłeś mi powiedzieć czy to przez nieświadomość, czy przez zapomnienie, niech Bóg ci wybaczy w tym świecie i w drugim. Wyzbądź się niepokoju, idź w pokoju” [15].

Mentalność Wschodu bardziej skupia się na „przebóstwieniu” człowieka, wszystko, co Bóg czyni, czyni po to, by upodobnić człowieka do siebie. Dużo większą rolę w Kościele prawosławnym odgrywa również kontemplacja Boga. Prawosławie nie dąży do poznania Boga, lecz teologię łączy z mistyką. Mistycyzm Wschodu dotyka boskich ,,energii”, podczas gdy katolicyzm samego Boga. Prawosławie uznaje, że Bóg jest nieosiągalny. Cechą charakterystyczną Kościoła prawosławnego jest też uległość wobec władzy świeckiej oraz lojalność hierarchów wobec rządzących [7, 11, 17, 21].

Pruszyński podkreśla, iż w Polsce korzenie Cerkwi Prawosławnej sięgają IX wieku. Wiążą się z misją dwóch świętych braci przybyłych z greckich Salonik (Cyryla i Metodego) na Morawy. Działalność ich objęła również tereny współczesnej Polski. Po II wojnie światowej Kościół prawosławny w Polsce otrzymał autokefalię od Patriarchatu Moskiewskiego, co wiązało się z koniecznością zrzeczenia się autokefalii otrzymanej od Patriarchatu Konstantynopola w 1924 r. Obecnie Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny liczy około 600 tys. wiernych, zamieszkujących głównie północno-wschodnie tereny Polski (patrz rozdz. 4). Składa się z sześciu diecezji: warszawsko-bielskiej, białostocko-gdańskiej, łódzko-poznańskiej i wrocławsko-szczecińskiej, przemysko-nowosądeckiej oraz chełmsko-bełskiej i ponad 250 parafii [15, 17].

Ważną rolę w życiu Cerkwi Prawosławnej w Rzeczpospolitej odgrywają monastery żeńskie (Grabarka, Dojlidy, Wojnowo) i męskie (Supraśl, Jabłeczna, Wojkowice) [17].