Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej książki nie może być reprodukowana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Projekt okładki i stron tytułowych

Ilona Gostyńska-Rymkiewicz

Zdjęcia na okładce

© mehmetcan | stock.adobe.com

Redakcja

Beata Wojciechowska-Dudek

Redakcja techniczna, skład, łamanie oraz przygotowanie wersji elektronicznej

Grzegorz Bociek

Korekta

Dorota Smoleń

Opowieść oparta na prawdziwych zdarzeniach. Imiona i nazwiska na potrzeby powieści zostały zmienione.

Wydanie I, Katowice 2020

Wydawnictwo Szara Godzina s.c.

biuro@szaragodzina.pl

promocja@szaragodzina.pl

www.szaragodzina.pl

Dystrybucja wersji drukowanej: LIBER SA

ul. Kabaretowa 21, 01-942 Warszawa

tel. 22-663-98-13, fax 22-663-98-12

www.liber.pl

© Copyright by Wydawnictwo Szara Godzina s.c., 2020

ISBN 978-83-66573-33-8

Pamięci mojej kochanej mamy – kobiety wielkiego serca i wielu talentów.

Rozdział 1

Gęsta noc zalewała wnętrza domu. Mrok rozpraszała jedynie wąska smuga światła, odbijająca się od okrągłej tarczy księżyca. Wpadała przez okno i załamywała się na podłodze, tworząc na niej liczne migoczące punkciki. Porywisty wiatr wślizgnął się przez uchyloną okiennicę i bawił firanką, która co jakiś czas pofruwała raz w górę, raz w dół, jak spódnica w tańcu. Jęczały ściany drewnianego budynku przy każdym ostrym podmuchu, okiennice uderzały o front domu, dźwięcząc zawiasami, skrzypiały deski na dachu. Na strychu harcowały jak gdyby nigdy nic myszy. Miało się wrażenie, że po suficie maszeruje armia wojska. Do tego wył pies sąsiadów, co pogłębiało mroczny, posępny nastrój.

– Boję się… Słyszysz, Zosiu, ten hałas? – Niespełna jedenastoletnia Jadzia przysunęła się do bliżej do starszej o sześć lat siostry i chwyciła za ramię z całych sił.

– Nie bój się! To tylko myszy i wiatr.

– A jeśli to dziadek? Przyszedł w nocy, by nas straszyć… Widziałam jego buty pod kominem… brązowe oficerki i płaszcz wojskowy, który zwykle wisi na haku. – Zadrżała i ścisnęła siostrę kurczowo.

– To tylko ubranie. Nawet gdyby przyszedł, to dlaczego miałby nas straszyć? Zwłaszcza ciebie, taką słodką, bezbronną dziewczynkę? – Zosia zachichotała i uszczypnęła Jadzię w udo, na co tamta zareagowała głośnym piskiem.

– O której wrócą rodzice? – zapytała, kiedy już opanowała emocje.

– Pewnie dopiero po północy. Dziś sobota, poszli gdzieś na potańcówkę. Wiesz, jak to jest wtedy z tatą… Wraca po kilku głębszych, a mama się denerwuje.

– Przytul mnie, Zosiu! – szepnęła dziewczynka. – A jeśli on tam jest? Słyszałam, że był bardzo niedobry za młodu…

– Kto ci tych bzdur naopowiadał? – zganiła ją siostra. – Dziadek był wspaniałym, wielkodusznym człowiekiem. Bardzo mnie kochał… Opowiadał mi różne historie. Ciebie nie było jeszcze na świecie, kiedy zmarł. Bardzo cierpiał… Nie wierzę, że chciałby nas straszyć. To są myszy i wiatr. Mówię ci, przytul się i chodźmy spać. Jak chcesz, opowiem ci bajkę.

– Tak, opowiedz! – Jadzia pisnęła uradowana. – Najlepiej o księżniczce!

– No dobrze, tylko połóż się wygodnie i spróbuj zasnąć. I obiecaj, że przestaniesz się wiercić. Nic ci się nie stanie, bo jestem tu z tobą. Gdyby coś, to wiesz, że cię obronię.

– Wiem, Zosiu, wiem – odpowiedziała Jadzia z uznaniem.

Położyły się na plecach i oparły głowy na wysoko ułożonych poduszkach.

– Zamknij oczy i słuchaj! Dawno, dawno temu, w wielkim zamku na szczycie gór mieszkał sobie pewien król, który miał cztery córki. Trzy z nich bały się ciemności, za to najmłodsza Korima była niewidoma. Cały dwór płakał z tego powodu, tylko mamka wiedziała, że Korima widzi wszystko nocą. Trzymała jednak ten fakt w wielkiej tajemnicy. Nawet ojciec księżniczki nie znał prawdy. Tymczasem Korima każdej nocy przy pomocy wiernej mamki wymykała się z zamku i zamieniała w sowę. Dołączała do innych sów i słuchała ich rozmów. Były to mądre dyskusje, dotyczyły nie tylko świata ptaków, ale i ludzi.

– Jak to? – zdumiała się Jadzia. – I co jej to dawało?

– Nie wiesz? Siłę. Wszyscy litowali się nad nią, współczuli kalectwa, a nie wiedzieli, że Korima wie dużo więcej niż oni. Była silniejsza i mądrzejsza.

– I co było dalej? – zapytała Jadzia i ziewnęła głośno.

– Jutro opowiem ci resztę bajki. Oczywiście jeśli będziesz grzeczna. A teraz śpij, kochana. Niedługo pewnie wrócą rodzice.

– Wolałabym dzisiaj – jęknęło dziecko i znów szeroko otworzyło buzię, po czym przekręciło się na drugi bok. – Sama wymyślę, co się stało – dodała po chwili. – Ja też umiem wymyślać historie.

– Nie wątpię – odparła rozbawiona Zosia. – Tak się składa, że ja sama nie znam końca tej opowieści. W takim razie każda z nas wymyśli finał, dobrze? Zobaczymy, kto jutro lepiej to zrobił. A więc do roboty! – Odwróciła się plecami do siostry.

Obie zacisnęły mocno powieki i obie intensywnie myślały. Niedługo potem do Zosi dobiegł głęboki, spokojny oddech siostry. Sama nie mogła zasnąć, w dodatku pęcherz domagał się opróżnienia. Jakże nie lubiła wstawać w nocy i korzystać z latryny za domem! Za każdym razem, kiedy przemierzała zalane mrokiem podwórze, ogarniał ją strach. Wciąż wyobrażała sobie najgorsze rzeczy, w tym duchy, potwory, nocne mary, nie mówiąc już o Kubie Rozpruwaczu, który podobno od kilku tygodni krążył gdzieś pomiędzy wsiami. Jedni mówili, że zaginęła jakaś ładna dziewczyna, inni, że uciekła z domu i wyjechała do miasta. Jednak nikt nie znał prawdy, a skoro tak – domysłów i spekulacji nie brakowało. Przed młodszą siostrą udawała twardziela, lecz w głębi duszy czuła się miękka i słaba.

Odsunęła delikatnie główkę Jadzi na bok, po czym cichutko wstała i wymknęła się do kuchni. Dopiero tam zapaliła światło, które popłynęło z górnego punktu pod sufitem, a następnie przemknęła przez pozbawioną okien sień i wyszła na werandę. Założyła na siebie kapotę, zdjęła rozdeptane pantofle, wsunęła na stopy trepy i wyszła na podwórze.

Noc powitała ją gęstą czernią, a powietrze zakłuło zimnem. Zauważyła, że niebo pozbawione jest gwiazd. Zsunęła się po kilku stopniach schodów i podreptała pod kurnik, którego drewniane drzwi podparte były kołkiem. Ze środka dochodziły ciche odgłosy śpiącego ptactwa. Zrezygnowała z pójścia na sam koniec podwórka, gdzie stała tuż obok gnojownika dziurawa na wylot latryna. Latem panoszyły się w niej tłuste pająki, które rozstawiały sieci pod sufitem. Wpadały do nich muchy i inne owady. Nie mogła patrzeć, jak takie stworzenie, które jeszcze wcześniej ją denerwowało, bzycząc koło ucha, instynktownie walczy o życie, szarpiąc się w nitkach sieci i resztkami sił próbuje się z nich wydostać. A obok pająk niczym buldożer szykuje się do ataku i snuje lepkie nici, którymi owija biedne ofiary w kokon. Sam już widok tych scen budził w niej odrazę, ale i grozę. Jesienią było za to zimno i nieprzyjemnie, tym bardziej późnym wieczorem, po ciemku.

Rozejrzawszy się najpierw ostrożnie na boki, kucnęła pod drzwiami kurnika, zawijając koszulę. Poczuła ulgę. Po załatwieniu się obmyła dłonie w wiadrze stojącym pod ścianą na ławce. Następnie potrząsnęła nimi, chcąc zrzucić nagromadzone na skórze kropelki wody. Chłód wdarł się pod cienki materiał koszuli. Poczuła, jak skóra na jej plecach pokrywa się gęsią skórką. Już miała wrócić do domu, kiedy uwagę jej przyciągnął mały, błyszczący punkcik na niebie. Zadarła głowę do góry i patrzyła, jak przesuwa się wolno, zostawiając za sobą białą kreskę. Stała tak dłuższą chwilę, wpatrując się w milczeniu w biały obiekt. Jak to możliwe? – zastanawiała się. Jest tu, na tym skrawku ziemi, tymczasem w górze toczy się inne życie. Jakie ono jest? Do kogo należy, do jakich ludzi? I ta myśl, ta nieodgadniona tajemnica sprawiły, że coś zabolało ją w środku, rozdarło jakby. Coś w rodzaju tęsknoty za nieznanym, ognia, który rozpala wnętrzności, i dziwnego pragnienia, by być daleko stąd i robić rzeczy, o jakich do tej pory nie śniła.

Rankiem obudził ją krzyk matki. Właściwie wdarł się w cudowną krainę snu, w której od kilku godzin przebywała.

Najpierw bowiem przemierzała szkarłatne pola maków, gnając za stadem motyli o niebiańskich barwach. Niebo nad jej głową było czyste, przejrzyste, bez jednej skazy. Chciała biec dalej, unosić się ponad ziemią i chwytać diamentowe błyski zostawiane przez trzepoczące stworzenia, kiedy nagle znalazła się w jakimś pomieszczeniu. Był to okazały salon wyłożony wzorzystą, materiałową tapetą, niezwykle efektowny, z meblami i kontuarami w kolorze czarnego dębu. Podłogi w nim wyłożono czerwoną wykładziną, a z sufitu zwisały mosiężne, ogromne żyrandole. Na samym środku stała drewniana, ludwikowska sofa obita bordowym aksamitem z licznymi złoceniami. Towarzyszyły jej dwa rozłożyste fotele i, okrągły stoliczek, na którym parowała kawa z małej, porcelanowej filiżanki. Czyjaś wypielęgnowana dłoń chwyciła za szklane uszko i uniosła ten subtelny przedmiot w kierunku rozchylonych lekko, karminowych ust. Wokół kręciło się pełno ludzi – niezwykle eleganckich, szykownych i dystyngowanych. Mieniły się w oczach błyszczące stroje, pyszniła biżuteria, wrażenie robiły precyzyjnie ułożone fryzury. Wszyscy zachowywali się tak, jakby na coś czekali. Jakaś ładna kelnerka w białym fartuszku wykończonym falbanką roznosiła tace z przekąskami, inna szampana w smukłych kieliszkach na długich nóżkach. Ludzie jedli, pili, rozmawiali.

Wtem znalazła się w innym pomieszczeniu, gdzie stał prostokątny podest łączący się z tajemnym przejściem zasłoniętym kotarą. Była ciekawa, co znajduje się po drugiej stronie. Klucząc między rozsiadającymi się dookoła gośćmi, weszła do środka. Ujrzała szczupłą, zgrabną kobietę ubraną w obcisły, bordowy kostium. Rozmawiała z kilkoma dziewczętami, które właśnie przygotowywały się do pokazu. Były mocno umalowane, miały fantazyjne fryzury i wciąż o coś pytały. Wyglądały niezwykle efektownie w trapezowych płaszczykach z naszytymi ogromnymi kieszeniami. Każdy z nich był innego koloru. Z daleka już krzyczały żółcie, czerwienie, zielenie i błękity. Panował tu niecodzienny harmider i niezwykła, gorączkowa aura. Wyglądająca znajomo elegantka w bordowym kostiumie wciąż coś mówiła, raz bardziej donośnym głosem, raz mniej. Zośka odniosła wrażenie, jakby już gdzieś ją słyszała. Wtem rozbrzmiała muzyka i modelki ustawiły się w kolejności, patrząc z przejęciem w kierunku wybiegu. Wydawało jej się, że ktoś z tłumu wymawia głośno jej imię. „Zośka! Zośka!”.

Kto do niej woła? Czy ktoś ją tutaj zna? – pytała samą siebie. W pewnej chwili kobieta w kostiumie odwróciła się. Ich spojrzenia skrzyżowały się.

– To przecież ja! – wykrzyknęła z niedowierzaniem. – Niby taka sama, jednak zupełnie inna. Więc jeśli nie ja, to kto?

Drgnęła, wybudzając się ze snu.

– Słońce już wysoko na niebie, a wy, nieroby, jeszcze w łóżkach?

Usłyszała nieprzyjemne skrzypienie zawiasów. Oba skrzydła okien pofrunęły w głąb ogrodu, a do pomieszczenia wdarł się przejmujący chłód.

Rodzicielka odwróciła się w głąb pokoju, opierając ręce na biodrach.

– Wstawać, robota czeka! – powtórzyła gniewnie, spoglądając na łóżko bez cienia współczucia.

Celina Martin była szczupłą kobietą po czterdziestce, średniego wzrostu, z mysimi włosami upiętymi po bokach wsuwkami, kwadratową, niedużą twarzą o ostrych rysach i ziemistej cerze. Jej szare oczy w ciemnej oprawie zasłaniały zwykle okulary w drucianych oprawkach. Nie stanowiły ozdoby, tak samo jak wąskie, zaciśnięte w dwie kreski usta, prosty, zbyt duży nos i czerwone policzki nadające jej pospolity wygląd.

Zosia otworzyła oczy pierwsza. Przeciągnęła się dyskretnie, po czym tuląc się jeszcze do pleców rozgrzanej siostrzyczki, przyglądała się matce. Ta stała ubrana w wełnianą spódnicę za kolana i długi, rozpinany sweter – w miękkiej poświacie ożywiającego się poranka nie wyglądała ani ładnie, ani brzydko. Po prostu nijako.

Jadzia oddychała głośno, pogrążona w głębokim śnie. Krzyk matki jej nie obudził, co rodzicielkę jeszcze bardziej rozsierdziło, bo uderzyła pięścią w stół. Zaprotestował ostrym dźwiękiem stojący na bawełnianym obrusie zegarek i podskoczyły nożyce, które starsza córka wieczorem tam zostawiła.

– Dziś przecież niedziela – rzuciła Zosia cicho, niepewnie czekając na reakcję rodzicielki.

– Trzeba makaron rozwałkować, kurę oskubać, statki pozmywać po śniadaniu! A na dwunastą do kościoła! Pospiesz się i budź Jadźkę! Niech wyczyści wszystkim buty!

– No dobra… – westchnęła dziewczyna i niechętnie wysunęła się spod pierzyny, po czym narzuciła na plecy robioną na drutach ogromną chustę z frędzlami.

– I śniadanie zrób dla siebie i Jadźki! Ja idę z krowami w pole. Wrócę za godzinę.

– A tata? – spytała Zosia z nadzieją.

– Ojciec poszedł do sąsiada, krowa mu się cieli – rzuciła matka sucho przez ramię.

Jej wyjście oznajmiło po chwili trzaśnięcie drzwi werandy.

Dziewczyna odwróciła się i spojrzała na słodką, uśmiechającą się przez sen twarzyczkę siostrzyczki. Nie miała sumienia jej budzić. Pomyślała, że wpierw umyje się i przygotuje śniadanie. Zrzuciła z pleców chustę. Zacisnęła zęby, bo poczuła chłód wdzierający się pod koszulę. Zaczynał się już październik, a jesień tego roku nie rozpieszczała. Deszcz padał całymi dniami, czasem rano rozpogadzało się, lecz po południu znów robiło się ponuro i zimno. Zwłaszcza poranki i wieczory były chłodne, bo w domu jeszcze nie grzano. Najgorzej było z myciem i korzystaniem z toalety. Latryna, która stała za komórkami, miała wielkie szpary na wylot. Tata obiecał, że w tym roku postara się te dziury załatać, ale wciąż nie miał czasu.

W połowie ubierania się przeszła do drugiej izby przeznaczonej na kuchnię. W rogu stał metalowy piec na wysokich nóżkach z dwoma otworami do gotowania. Płyta była zimna, a dwa emaliowane garnki, które na niej stały, służyły raczej do dekoracji. Naprzeciw znajdowała się szafka przez wszystkich zwana wodniarką, nad nią zaś wisiała wyszywana makatka przedstawiające dwa błękitne łabędzie pływające po stawie. Na szafce miało swoje miejsce blaszane wiadro wypełnione wodą, miska i przybory do mycia. Obok stało drugie wiadro na zlewki. Na środku pomieszczenia królował pomalowany na kremowo stół, cztery krzesła, za nim kredens wypełniony naczyniami, po drugiej stronie zaś znajdowała się kozetka obleczona wełnianą, łowicką kapą. Trochę wyżej ścianę zdobił wzorzysty kilim, a nad nim ze złotej, rzeźbionej ramy spoglądało smutne, zamyślone oblicze Matki Boskiej Częstochowskiej.

Zosia klapnęła na kozetkę, a ta odpowiedziała zgrzytem sprężyn. Usiłowała wciągnąć na nogi grube pończochy, do których podtrzymania wykorzystywała gumki od weków. Wciąż jej się zsuwały i nad kostką tworzyły się nieestetyczne wałki. Nikt z domowników poza Zosią nie zwracał na takie detale uwagi. Kiedy już uporała się z pończochami, na spódnicę i golf narzuciła gruby sweter z szarej wełny. Ten zestaw miał ją chronić przed zimnem, co nie do końca zdawało egzamin.

Korzystając z okazji, że rodziców nie było w domu, weszła do kolejnej izby, przeznaczonej na ich sypialnię. Stało tam podwójne łóżko z siennikiem wypchanym słomą, ogromna dębowa szafa z potrójnymi drzwiami, w rogu zaś znajdowało się brązowe lustro z toaletką, nakryte kilkoma serwetkami. Stanęła przed nim i przyjrzała się krytycznie swojemu odbiciu. Miała niewiele ponad siedemnaście lat. Mierzyła sto sześćdziesiąt siedem centymetrów wzrostu przy szczupłej budowie, wąskiej talii i pełnym biuście. Ten ostatni detal stanowił jej kompleks – wciąż się z tego powodu garbiła, próbując ukryć krągłości z przodu. Zazdrościła koleżankom, które były płaskie i pozbawione wstydliwego kłopotu. Tak to nazywała, ponieważ chłopcy często jej dokuczali, próbując choćby uszczypnąć czy zajrzeć w dekolt. W dodatku piersi od czasu do czasu ją bolały. Miała wręcz wrażenie, że któregoś dnia pękną. Od pewnego czasu więc obwiązywała je bandażem, ściskając mocno, by choć w ten sposób zmniejszyć obwód w tym miejscu. Stała teraz przed lustrem i wytężała wzrok, próbując w szarości poranka dostrzec w twarzy choć odrobinę piękna. Patrzyły na nią szarozielone oczy w ciemnej, gęstej oprawie – niemal zawsze smutne i zamyślone. Pośliniła wargi, ale stały się jeszcze bardziej pełne, co wywołało grymas niezadowolenia na jej twarzy. Nos miała na szczęście po tacie – szczupły, lekko zadarty, szpiczasty na końcu, jak u lalki, którą widziała na wystawie w sklepie. Policzki zaś naturalnie zarumienione, włosy długie, kręcone, w brązowym odcieniu.

– Dobra, wystarczy już! – mruknęła niechętnie, patrząc na resztę sylwetki, i wyszła z pomieszczenia.

Musiała najpierw uporać się z obowiązkami, a dopiero później stroić się przed wyjściem do kościoła. Ułożyć włosy, doprowadzić do ładu ręce i paznokcie, a przede wszystkim coś na siebie założyć. Przy tak ubogiej zawartości szafy stanowiło to niemały problem. Miała cichą nadzieję, że dzisiaj go spotka. Zawsze pojawiał się na sumie, zwykle w towarzystwie kolegów ze wsi, z której pochodził. Łudziła się, że i dziś na nią spojrzy, że zatrzyma wzrok na dłużej, a ona tym razem nie zaczerwieni się, nie zmiesza i nie odwróci twarzy w drugą stronę.

W letniej kuchni na szczęście było ciepło, bo matka napaliła wcześniej w piecu. Na rozgrzanej blasze stał metalowy czajniczek z naparem herbaty oraz wielki gar wypełniony wodą do gotowania makaronu. Na stolnicy przygotowane były kulki ciasta i drewniany wałek, w rogu zaś leżała kupka mąki. Rozejrzała się po małym pomieszczeniu, w którym od lat toczyło się codzienne życie. To tutaj zjadali wszystkie posiłki, tutaj się prało, gotowało, myło. Tutaj toczyło się rozmowy, snuło marzenia, rozwiązywało problemy.

Obielona wapnem niewielka izba przyklejona do głównej bryły domu, z wejściem od podwórka, stanowiła centrum głównego dowodzenia. Matka nie wyobrażała sobie życia bez letniej kuchni, którą domownicy nazwali dziwacznie: próżne. Próżne jednak wcale nie było próżne. Wręcz przeciwnie – było zagracone i ciasne. Pod stołem piętrzyły się cynkowe wanny do prania i kąpieli oraz szafka podobna do tej stojącej w domu. Na niej emaliowane wiadro, miednica, obok wieszak na ścierki, ręczniki. Tuż obok pieca wymurowano kiedyś komin, który w chłodne dni dawał pomieszczeniu dodatkowe ciepło. Za nim stała komoda z naczyniami do codziennego użytku. Zamiast podłogi było klepisko, kilka razy w tygodniu zamiatane miotłą zrobioną z cienkich gałązek brzeziny. Pomieszczenie było niskie, z małym okienkiem pod sufitem, przez które rzadko wpadało światło. Drzwi do niego wprawiono drewniane z metalową zasuwą i wielkim skoblem od środka oraz kilkoma wbitymi gwoździami służącymi jako wieszaki.

Zosia umyła ręce, zdjęła zaczepioną na kominie patelnię i położyła ją na rozgrzanej płycie. Wrzuciła na dno wyłuszczoną z glinianego garnka płaską łyżkę smalcu, po czym sięgnęła do koszyka, w którym zawsze leżały jaja. Tym razem był pusty. Zestawiła więc naczynie z pieca i poszła do kurnika. Mogła ugotować zacierki na mleku, zazwyczaj każdego dnia jadły je na śniadanie, ale dziś zamarzyła o jajecznicy. Wykorzystała też okazję, że mamy nie ma w domu, bo w przeciwnym razie naraziłaby się na jej gderanie i utyskiwanie, że szkoda jaj, że mogły się przydać do czegoś innego, że trzeba oszczędzać.

Kury zdążyły zejść z grzędy i rozproszyły się gdzieś po podwórku. Wspięła się na palcach i sięgnęła ręką do wyściełanego słomą gniazda. Poczuła ciepło gładkich skorupek, więc zebrała je i ostrożnie włożyła do zawiniętego swetra. Wychodząc z niskiego pomieszczenia, zahaczyła nogą o wysoki próg. Niemal nie upadła, w dodatku kogut zuchwale podskoczył i dziobnął ją w pośladek. Zasyczała i odtrąciła go kopniakiem, na co zareagował głośnym skrzekiem. Zostawiła go za plecami i wróciła do próżnego, w którym już czekała Jadzia. Ubrana w luźną sukienkę z szerokimi szelkami zarzuconą na gruby, wełniany golf, siedziała przy stole i próbowała małymi rękami rozwałkować ciasto. Szło jej to niezgrabnie, wałkiem rozrzucała mąkę, na co Zośka skrzywiła się z niezadowoleniem.

– Daj, ja to zrobię. Ty jeszcze nie potrafisz…

– Ale ja chcę! Jestem już duża i umiem robić takie rzeczy.

– No dobrze – zgodziła się siostra. – Ja w takim razie zrobię śniadanie, a ty wałkuj. Zobaczymy, co z tego wyjdzie!

Zaśmiała się, widząc przez ramię, jak Jadzia mocuje się z ciężkim drewnianym przedmiotem. Potem znów ustawiła patelnię na blasze i zabrała się do robienia jajecznicy.

Kilka godzin później, kiedy już uporała się ze wszystkimi obowiązkami, przyszedł czas na wyszykowanie się do kościoła. W pierwszej kolejności pomogła ubrać się siostrze.

– Nie chcę tej sukienki! – zaprotestowała Jadzia. – Jest okropna! W dodatku ciśnie mnie pod pachami!

– Co z tego? Ta zielona jest w praniu, a innej nie masz. Już niedługo będą moje osiemnaste urodziny i tata obiecał, że dostanę maszynę do szycia. A wtedy będę mogła uszyć dla ciebie tyle sukienek, ile tylko będziesz chciała!

– Nic nie dostaniesz! – wypaliła Jadźka. – I żadnej sukienki nie będzie!

– A ty skąd to niby wiesz? – podjęła z zaciekawieniem siostra. Jednocześnie jakiś kiełkujący niepokój ścisnął ją w okolicach podbrzusza.

– Słyszałam, jak rozmawiali dwa dni temu. Ojciec próbował mamie wytłumaczyć… Mówił, że masz talent, że może będzie z tego jakiś pożytek.

– I co? – przerwała jej zniecierpliwiona Zosia. – Co mama odpowiedziała?

– Powiedziała, że nie. Nie i już.

Dziewczyna zamarła na moment, usta jej zadrżały. Tylko ona wiedziała, co znaczą te słowa. Tak długo czekała na tę maszynę, tyle sobie obiecywała po jej otrzymaniu! A tata ostatnio…

– A szkoła? – rzuciła cicho w powietrze.

– O szkole też nie chce słyszeć – odparła beznamiętnie młodsza siostra. Nie rozumiała, jak można chcieć chodzić do szkoły.

– Jesteś pewna? Może się przesłyszałaś?

– Jak mi nie wierzysz, to sama zapytaj! – burknęła, wykręcając się z zaciskających ją bezwiednie rąk.

Uciekła do kuchni, usiadła na krześle przy stole, dyndając nogami w powietrzu, i cierpliwie czekała, aż Zośka zrobi ze sobą porządek.

Dziewczyna wstała z kucek i rozejrzała się, jakby to, co ją otacza, widziała pierwszy raz w życiu. Zaczęła bezwiednie wkładać na siebie wszystko, co popadło. Starą, wypłowiałą w kilku miejscach sukienkę, grube cerowane pończochy i wełniany płaszcz – jedyny, jaki miała. Rozczesała włosy i wsunęła na głowę beret, nie zwracając uwagi, czy leży tak, jak powinien – lekko na bakier. Buty prezentowały się najgorzej, w dodatku uwierały ją w palcach. Nieważne. Dostała je od cioci Teresy na szesnaste urodziny. Były już nieco schodzone i o pół numeru za ciasne, ale innych przecież nie miała. Zacisnęła zęby, wsuwając je na stopy. Oprzytomniała na chwilę, zdjęła buty i schyliła się po stojące w wejściu drewniane chodaki.

– Do szosy pójdziemy przez pola. Weź sobie trepy na zmianę! – rzuciła ostro w kierunku siostry, która skrzywiła się na te słowa.

Po kilkudziesięciu minutach marszu dotarły na miejsce. Przed ich oczami wyrosła wieża szarego kościoła z nieczynną od dawna dzwonnicą, betonowym dziedzińcem ogrodzonym wysokim murowanym płotem i z figurką Matki Boskiej w niebieskim płaszczu, która stojąc na cokole ze schodków, górowała na tle ponurego betonu. W ciepłych porach roku u jej podnóża stały kwiaty, dziś dostrzegły jedynie doniczkę z dąbkami1, które miały przymarznięte listki.

1 dąbek – odmiana chryzantem gruntowych.

Wnętrze kościoła wypełniało się po brzegi wiernymi. Przybyli tutaj z całej parafii, małych i większych wsi położonych w promieniu dziesięciu kilometrów od Bałtowa. Mieszały się ze sobą zapachy świeżych kwiatów, stopionej stearyny, naftaliny i przepoconych ubrań. Organista uderzył w klawiaturę osiemnastowiecznych organ, powietrze zadrgało, a przestrzeń świątyni nasyciły sakralne dźwięki.

Zosia z siostrą stały ściśnięte w miejscu przeznaczonym dla kobiet. Przed nimi w pierwszej ławce siedziała młynarzowa Babich z córką Heleną. Obie niczym hrabianki prężyły dumnie piersi i otwierały szeroko usta, aby nie uronić w śpiewie nawet jednej nutki. Matka miała na sobie elegancki płaszcz z wełny i toczek z filcu ozdobiony wełnianymi kwiatkami, córka nie ustępowała w niczym pysznemu wyglądowi swojej rodzicielki. Jej prawie białe włosy splecione na karku w tęgi kok zdobił maleńki kapelusik z rondem, na którym przy każdym najmniejszym ruchu drżała kępka żółtawych piórek. Zosia odwróciła wzrok. Piórko migało jej w oczach, choć usilnie omijała je spojrzeniem. Wreszcie schyliła głowę i wbiła oczy w posadzkę. Tu jej uwagę przyciągnęły buty. Jedne błyszczące, wypastowane, inne zdarte, dziurawe, wykoślawione. Dziesiątki par butów – drepczących w miejscu, szurających po posadzce, odrywających się niecierpliwie od podłoża. Ksiądz coś mówił o wybaczaniu, a ona nie mogła się skupić.

Pierwsze ławki pod głównym ołtarzem okupowały dzieci z miejscowej szkoły podstawowej. Stłoczone, omotane w wełniane chusty czy – jak w przypadku chłopców – w baranie skóry przysłuchiwały się pilnie wypowiadanym przez kapłana słowom. Dziewczynki zajmowały jedną stronę kościoła, a chłopcy drugą.

Ściany i sklepienia świątyni pokrywały malowidła. Z sufitu spoglądały twarze aniołów i postaci z Biblii – jedne ściągnięte w gniewie, inne zadumane, a jeszcze inne wyrażające ekstazę. Niektóre sceny budziły grozę, a niektóre przywoływały spokój i jakąś niewypowiedzianą nostalgię. Zośka za każdym razem, kiedy tu trafiała, zadzierała w górę głowę i próbowała doszukać się czegoś nowego, wyłapać jakiś szczegół, którego wcześniej nie dostrzegała. Tym razem spuściła wzrok. Nie spoglądała też w stronę bocznej nawy. Wolała go dzisiaj nie spotkać. Wolała nie mierzyć się z ognistym spojrzeniem brązowoczarnych oczu. Dziś nie miała na to siły.

***

Siedziały w milczeniu w letniej kuchni przy drewnianym stole, nakrytym wytartą w kilku miejscach ceratą. Jadły rosół z metalowych misek łyżkami z aluminium. Tylko dźwięki metalu zakłócały ciszę, która zapadła w czterech ścianach ciasnego, obielonego wapnem pomieszczenia. Celina co jakiś czas spoglądała w stronę drzwi. Spodziewała się zobaczyć w nich męża. Już wiedziała, że nie pojawi się trzeźwy, bo narodziny cielęcia w sąsiedztwie okazały się wydarzeniem miesiąca. Plotki już do niej dotarły: że duże, że zdrowe, że od razu wstało… Cóż, kiedy jej ślubny od rana nie pojawił się w domu. W środku coś w niej krzyczało, choć na zewnątrz próbowała zachować spokój. Zastanawiała się, czy nie wybrać się do sąsiadów, nie urządzić awantury i nie wyciągnąć męża zza stołu. Rozsądek kazał jej zostać i milczeć.

– Smakuje ci, mamo? – przerwała jej rozważania starsza córka.

– Zimny prawie! – rzuciła Celina bez zastanowienia.

– Dopiero grzałam! – zaprotestowała Zosia, choć nieco za cicho, gubiąc pewność siebie. – Zaraz dojdą kartofle. Będą takie, jak lubisz – rzuciła nieśmiało, patrząc, jak rodzicielka wygarnia z miski ostatnią łyżkę zupy. Jej twarz była szara, ściągnięta tłumionym gniewem. Córka wiedziała, co jest powodem takiego zachowania. Nie chciała jednak zdradzać, że się czegokolwiek domyśla.

Wstała od stołu i rzuciła się do odcedzania ziemniaków. Na patelni dusiło się w cebuli mięso z kury, w misce stały ugotowane, doprawione octem i cukrem buraczki. Wyjęła z kredensu trzy talerze, ale wymowny wzrok matki sprawił, że odłożyła je na miejsce.

Jadzia właśnie skończyła rosół i wyciągnęła rękę z miską w kierunku siostry. Ona też wiedziała, co oznaczało to spojrzenie. Rodzicielka zabraniała bez specjalnej okazji używać płaskich i głębokich talerzy, poza tym zarówno pierwsze, jak i drugie danie z wrodzonej oszczędności nakazywała jadać w tym samym naczyniu.

Zosia nałożyła sporą porcję kartofli, polała ją tłuszczem, a na wierzch położyła ugotowaną szyję z kury. Podała naczynie matce, ta zaś zabrała się do jedzenia. Nabierała czubate łyżki z kopca, gryzła w zapamiętaniu mięso i ssała chrząstki. Jej broda lśniła od kapiącego tłuszczu, który raz po raz wycierała grzbietem dłoni.

Dziewczyna odwróciła skrzywioną twarz ku przeciwległej ścianie. Nie znosiła tego widoku, a jeszcze bardziej dźwięku. Powodował u niej odruch wymiotny.

Naraz ktoś chwycił za klamkę i drzwi otworzyły się z hukiem. Do kuchni wtoczył się ojciec. Na jego zaczerwienionej twarzy rozlał się niewinny, rozbrajający uśmiech.

– Jakk się macie, mooje gołąbeeczki? – rzucił beztrosko, przeciągając głoski.

Zatrzymał się przy piecu, skąd ulatywały zapachy z obiadu.

Stanisław był postawnym, słusznego wzrostu mężczyzną o pociągłej twarzy ze zgrabnym nosem i parą jasnych, szarobłękitnych oczu. Włosy miał w kolorze miedzi, poprzetykane na skroniach gęstymi pasmami siwizny i ułożone w wysoką falę nad prostym czołem. Brwi gęste i krzaczaste, kontur twarzy oznaczony lekkim zarostem. Ubrany był w drelichowe spodnie ściągnięte w pasie skórzanym paskiem, wytarte na kolanach i poplamione w kilku miejscach, dziurawy sweter robiony na drutach i pikowaną watówkę w kolorze stali.

Pochylił się nad odkrytą patelnią i zaczął wybierać kolejne porcje mięsa. Chwycił udko i przytknął zachłannie do ust. Pochylając się głęboko nad rozgrzaną płytą, chwiał się, a kawałki mięsa wylatywały mu z ust wprost na ubitą ziemię.

– Na wsi żreć ci nie dali? – warknęła matka, nie kryjąc wściekłości.

– Ależ dali – odparł ojciec, nie przerywając podjadania. – Ale takich dobroci nie mieli – dodał, pastwiąc się nad częściowo obgryzioną kością, która mu została w zatłuszczonej dłoni.

– Wynoś się stąd, ty łachudro! Wracaj tam, skądżeś przyszedł! – rzuciła rozsierdzona kobieta.

– Ależ Cela, tak nie można – jęknął bezradnie, uśmiechając się przy tym pełną buzią.

Tego było już za wiele. Matka zerwała się z krzesła, jednym susem dopadła męża i chwyciwszy go z całych sił za tył pikowanej kurtki, odciągnęła od pieca.

Dziewczyny przyglądały się tej scenie w zdumieniu. Drobna, niewysoka postać matki kontrastowała ze słuszną posturą ojca, jednak to ona miała w tej walce ogromną przewagę. Jej mąż skulił się i nie protestował, kiedy kopniakiem wypędziła go z izby.

– Ja ci dam, ty pijaku jeden! – zagrzmiała za nim, wznosząc triumfalnie zwiniętą w pięść dłoń. – Popamiętasz sobie! Odechce ci się picia w niedzielę od rana!

Zosia chciała pobiec za ojcem, zobaczyć, dokąd pójdzie, ale matka zagrodziła jej drogę.

– A ty gdzie? Ani mi się waż!

– Ja tylko chcę siusiu! – pisnęła w odpowiedzi, przebierając na potwierdzenie obiema nogami. – Zaraz wrócę i posprzątam.

Rodzicielka odsunęła się od drzwi. Spojrzała przez ramię, po czym usiadła przy stole i zabrała się do jedzenia resztek obiadu.

Późnym popołudniem Zośka wykradła z kuchni pajdę chleba ze smalcem, nabrała w metalowy garnek wody i pobiegła do stodoły. Matka odpoczywała w łóżku, słuchając z zainteresowaniem radiowej powieści „W Jezioranach”, nadawanej w niedzielę. Jadzia bawiła się szmacianą lalką, którą starsza siostra uszyła dla niej na jedenaste urodziny. Towarzyszyła jej ukochana kotka Fula. Zośka wykorzystała ten moment i przedostała się przez ciężkie wrota budynku, gdzie spodziewała się zastać ojca. Nie myliła się. Leżał w sąsieku na stercie ugniecionego siana i chrapał w najlepsze. Okryty był starą derką, którą wykorzystywali do chronienia ziemniaków przed mrozem. Usiadła obok, przyglądając się jego twarzy. Z podpartym przedramieniem policzkiem i ze strużką śliny biegnącej od ust wzdłuż brody wyglądał jak dziecko. Uśmiechał się przez sen, zupełnie jakby świat, w którym się teraz znajdował, dawał mu więcej radości niż ten prawdziwy.

Rozejrzała się po pomieszczeniu. Przez szerokie szpary wdzierały się do środka rozbełtane resztki dnia, okruchy światła rozbiegły się po ubitym klepisku i ruszyły w tan po drewnianych ścianach i trójkątnym suficie, pod którym na równolegle ułożonych belkach rzucono snopy oczyszczonej słomy. W powietrzu unosiła się woń suszonej trawy oraz aromat mięty i rumianku, powieszonych pod powałą wejścia do stodoły. Wszystko miało tu swoje miejsce – uprząż dla konia, drewniane cepy, liny skręcone z cienkich sznurów, drabiny, kosy, grabie, widły, sierpy i inne sprzęty. Czasem ciszę przerywał pisk myszy harcującej gdzieś w sąsieku pod stertą snopków zboża, czasem krótkie szczeknięcie psa Burka pilnującego gospodarstwa, a czasem tęgie mlaśnięcie Krasuli czy Czarnej, które tuż za ścianą, w oborze, wydojone trawiły w spokoju kilogramy siana spożyte w ciągu dnia.

– Tato! – Zosia zdecydowała się wreszcie obudzić ojca. – Przyniosłam ci jedzenie.

Mruknął tylko, więc szarpnęła ramieniem, by przywołać go do stanu trzeźwości.

Podniósł zdziwiony głowę i napotkał zatroskaną twarz swojej starszej córki.

– To ty, Zosieńka? Jak mnie tu znalazłaś?

– To nietrudne, gdzie miałbyś pójść? Przyniosłam ci coś do zjedzenia. Na pewno jesteś głodny, tato!

Zaśmiała się, widząc, jak się niezdarnie dźwiga i próbuje usiąść po turecku, łapiąc się jednocześnie za głowę. We włosach miał źdźbła trawy. Tył i bok watówki również był oblepiony sianem.

Spojrzał łakomie na wyciągniętą pajdę chleba posmarowaną stopionym tłuszczem ze skwarkami.

– Jesteś kochana – szepnął czule. – Zawsze wiesz, czego mi potrzeba… Nie to co matka. – Skrzywił się, jakby słowo, które wypowiedział, sprawiło mu ból.

– Kochasz ją, tato? – spytała nieśmiało.

Właściwie nie oczekiwała odpowiedzi, tak jej się wyrwało. Uznała nawet za niestosowne pytać ojca o takie rzeczy. Skarciła się w duchu.

– Nie wiem – odparł krótko. – Czasami wydaje mi się, że jej nie cierpię! – wyrzucił z siebie i ugryzł łapczywie pierwszy kęs. – Gdyby nie wy… – Urwał i zapatrzył się przez chwilę w niewidzialny punkt.

Nie wiedziała, co powiedzieć, więc przysunęła się bliżej i oparła na jego ramieniu. Objął ją ciasno i przygarnął czule do siebie.

– Ale ja ciebie kocham, tato.

– Ja ciebie też, Zosieńka. Najbardziej na świecie – dodał, a właściwie wyrzucił z siebie. – Jesteś wyjątkowa. Nawet nie wiesz jak bardzo.

– Tato… – zaczęła nieśmiało. – Jadzia wspomniała, że nie kupicie mi maszyny. Czy to prawda?

Mężczyzna zwiesił głowę, wcisnął ją w ramiona i jeszcze mocniej przycisnął córkę do siebie.

– Próbowałem jej wytłumaczyć, uwierz mi. Ma do mnie pretensje o gospodarkę. Kiedy dowiedziałem się, że jest do sprzedania, postanowiłem zrobić wszystko, aby ją nabyć. To ziemia po moich dziadach i pradziadach. Jednak matka tego nie rozumie, przywiązania do korzeni, sentymentu. Nic… – jęknął głucho. – Ale wiem, że ty to pojmiesz. Jesteś przecież mądrą, wrażliwą dziewczyną.

– Rozumiem, tato – odparła przez zaciśniętą krtań.

– Tak czy siak – żachnął się – toniemy teraz w długach. Nie musiałem kupować tej ziemi. Wciąż mi matka powtarza i ciosa kołki na głowie. Tam, na Wólce, mieliśmy o wiele lepiej. I dom był większy, i działka szersza. Ale uparłem się, sprzedałem nawet ładną parcelę w mieście i bryczkę. Zadłużyłem się u lichwiarza. To właśnie on zdziera z nas wszystko, co mamy. Matka pukała się w czoło, ale ja byłem taki pewny tego, co robię. Bałem się, nie czułem, że jestem na swoim. Koledzy wciąż powtarzali: „Stasiek, uciekaj stąd, znajdź sobie inne miejsce! Niemcy kiedyś wrócą i zabiorą ci wszystko!”. – Zamilkł na chwilę. – Więc znalazłem… Gospodarkę po dzielnym żołnierzu, moim pradziadku. Nie wiedziałem tylko, że ten Wacek Baryłka to taki gnój. A teraz wciąż kłopoty, więc musimy zacisnąć pasa. Może za rok… – dodał cicho, ale jakoś bez przekonania.

– Rozumiem – powtórzyła ledwie słyszalnym szeptem. Czuła, jak jej gardło zaciska żelazna obręcz rozczarowania. Z trudem przełknęła ślinę, z trudem wypowiedziała następne pytanie: – I co teraz, tato, ze mną będzie? Co ze szkołą? Co mi po tych dwóch latach zawodówki? Chciałabym uczyć się dalej, pójść do technikum. Moja nauczycielka powtarzała, że mam talent. – Urwała nagle. Uznała, że to, co myśli i czuje, nie ma teraz żadnego znaczenia.

Nastała długa cisza. Słyszała tylko lekki szelest wiatru, który zakradł się pomiędzy szpary w deskach i szeleścił w ciemnym pomieszczeniu.

– Wybacz, ale mama mówi, że nie możemy sobie pozwolić na zakup książek, zeszytów i ubrań dla ciebie. Załatwiliśmy ci pracę w sklepie. Będzie ci tam dobrze. Poza tym liczy się teraz każdy grosz, zrozum, Zosiu.

– W sklepie? – powtórzyła z niedowierzaniem. Nie cierpiała rachunków, a właściwie wszystkiego, co było związane z handlem.

– Kierowniczką tego sklepu jest moja dobra znajoma – dodał ojciec na pocieszenie i wepchnął w usta kolejny kęs chleba. – Będzie o ciebie dbała, już moja w tym głowa. Wszystkiego cię nauczy, nie martw się.

– Od kiedy? – rzuciła sucho.

– Od przyszłego miesiąca.

Dziewczyna przytaknęła szybkim ruchem głowy. Pieczenie w gardle nasilało się z każdą sekundą, oczy zaszły łzami, które szybko zaczęły spływać po policzkach. Dobrze, że w tym miejscu było całkiem ciemno. Ukradkiem otarła twarz przedramieniem.

– Chcesz pojechać ze mną jutro na targ do miasta? – zaproponował, kładąc z czułością spracowaną dłoń na jej ramieniu.

Wiedziała, że i jemu jest teraz ciężko.

– Tak, tato – odparła bez zastanowienia. – Bardzo chętnie.

– Tylko musimy wcześnie wstać. Tak przed trzecią. Dasz radę?

– Dam, tato… Tylko mnie obudź!

– To idź się położyć. Ja tu zostanę do jutra. Rano zaprzęgnę konia i załaduję towar.

– Na pewno nie chcesz wracać do domu? – zapytała. – Może już mamie przeszło…

– Nawet jeśli tak, wolę spać tutaj – powiedział stanowczo i pocałował ją w sam czubek głowy. Odsunął się lekko i pomógł jej wstać.

Otrzepała spódnicę z suchych traw, ucałowała go w policzek, po czym ruszyła w stronę uchylonych wrót. Dopiero kiedy znalazła się na podwórzu, wstrzymywane dotąd łkanie zamieniło się w jeden wielki, rozpaczliwy, bezradny szloch.

Tuż przed czwartą nad ranem wyjechali do miasta. Matka, która wstała, by pomóc się zapakować, nadal gderała i zrzędziła, ale obyło się bez większej awantury. Na koniec otworzyła bramę i machnęła ręką na pożegnanie. Zostawili za sobą niski, oszalowany deskami w kolorze ciemnego brązu rodzinny dom ze skromnym ogródkiem i wąskim pasem ziemi, ciągnącej się od szosy w dwie przeciwne strony.

Znaleźli się na wiejskiej drodze. Po jednej stronie stał rząd posępnych o tej porze zabudowań. W nabrzmiałej szarości otulającej okolicę widać było jedynie ich kontury z gdzieniegdzie jaśniejszymi otworami okien. To tam paliło się już oświetlenie, a domownicy przygotowywali się do kolejnego dnia pracy.

Wóz miał zawieszone na konnicach lampy naftowe, dygoczące wraz z rytmem poruszającego się pojazdu. Wątła smuga światła torowała im drogę, która od początku wydawała się jakaś senna i smętna. Zosia siedziała na zydlu tuż obok ojca. Kolana mieli nakryte derką, na głowach czapki uszatki. Siwa człapała noga za nogą, zostawiając za sobą wyżłobione ślady. Na deskach wozu leżały kartofle, główki kapusty, świeże mleko i twaróg.

Ojciec pogwizdywał od czasu do czasu, nucił coś pod nosem, niekiedy poganiał Siwą, tnąc batem powietrze i rzucając energiczne: „Wio, Siwa!”. Czas mijał powoli. Zosia oparła się o jego ramię i wsłuchując się w dźwięki towarzyszące podróży, zasnęła.

Ocknęła się dopiero, gdy poczuła, że wóz stanął w miejscu. Otworzyła oczy. Znajomy widok otrzeźwił ją niemal natychmiast. Ujrzała ogromny, oświetlony plac zastawiony powozami, tłum przekrzykujących się ludzi, rozstawione kramy, stoiska i zwierzęta. Z drewnianych słupów, na których zawieszono lampy, padało światło, tworząc jasne koła. To miejsce żyło pełnią życia, pulsowało niczym ogromny organizm. Stanisław stał już obok wozu i dyskutował zacięcie z kilkoma obcymi dla niej osobami. Czasem pochylał się między zakładki, rozlewał mleko do pojemników przyniesionych przez stałych klientów, czasem ważył ziemniaki, innym razem obierał dorodne głowy kapusty z liści albo ogromnym nożem w drewnianej oprawce rozłupywał je na dwie części. Ludzie cisnęli się do niego, odchodzili załadowani zakupami, a on z radości zacierał ręce. Siwa tymczasem rzucała niecierpliwie łbem, trzęsła grzywą, parskała, uderzała kopytami o ubitą ziemię. Ojciec nakrył jej grzbiet derką, aby rozgrzana podróżą zbyt szybko się nie wychłodziła.

– Zosia! – rzucił w pewnej chwili. – Pomóż mi!

Posłusznie ześlizgnęła się z wozu, a gdy znalazła się u jego boku, zaczęła ważyć zrobiony przez matkę twaróg. Metalowa waga miała dwie szale, na jednej kładła twaróg, na drugiej odważniki. Mimo kiepskiej widoczności udało jej się ważyć prawidłowo – dwa języczki wagi stykały się ze sobą. Ojciec co jakiś czas zerkał przez ramię, by sprawdzić, czy się nie pomyliła. Ser rozszedł się bardzo szybko i wkrótce okazało się, że nie ma co robić.

– Przejdź się po rynku – rzucił w pewniej chwili tata. – Może znajdziesz coś niedrogiego dla siostry i dla matki? Mieliśmy dziś dobry utarg. Zostało już tylko parę główek kapusty. Może zrobię Celi przyjemność? – dodał w zamyśleniu i przyłożył do ust skręconego z bibuły papierosa. – Tylko matce ani słowa! – rzucił, widząc, że córka zdziwiona uniosła brwi. – Wacek Święcicki mnie poczęstował, ten od kożuchów… Zawsze przynosi mi kilka sztuk w zamian za słoik śmietany. Ale gdyby Celka o tym wiedziała, ukręciłaby mi głowę! – Zaśmiał się szeroko, parodiując jej ruchy. Przewrócił oczami, skrzywił usta i wywinął wargi na zewnątrz, ukazując w uśmiechu nierówne, pokryte żółtawym nalotem zęby.

– Nic nie powiem, będę milczała jak grób! – odparła stanowczo. – Tymczasem przejdę się po targu. Jadźce przydałaby się nowe rajtuzy, a mama marzyła kiedyś o nowej chustce.

Ruszyła do przodu pomiędzy furmanki zaprzężone w parskające na przemian i buchające białą parą z pyska konie. Noc rozpraszała się z minuty na minutę, dzień zaczynał królować na placu i odsłaniał po kolei prowizoryczne budy zaciągnięte derkami, stoły zastawione towarem, pochylone tu i tam sylwetki, wąskie aleje z płynącą falą ludzi, unoszący się w powietrzu kurz. Dwie tęgie baby w kraciastych chustkach na głowie kłóciły się zażarcie, lżąc siebie, ile wlazło. Słychać było przekleństwa, fruwały nad głowami zaciśnięte pięści. Zosia wyminęła je w milczeniu, szukając wzrokiem znajomej handlarki. Wreszcie ją dostrzegła – siedziała na drewnianym, krzywym stołku, otoczona wianuszkiem kobiet z różnymi towarami rozłożonymi na gazetach. Ta, która ją interesowała, miała na przedramieniu zawieszone kupony tkanin. Serce jej załomotało z wrażenia.

Jest! – krzyknęła w myślach. Jest!

Tak długo marzyła o tej tkaninie. W wyobraźni już widziała sukienkę, którą chciała uszyć – odciętą w pasie, z rozkloszowanym dołem, z bufiastymi rękawkami. Już czuła siebie kroczącą do kościoła albo na zabawę, już widziała te spojrzenia pełne podziwu i zazdrości.

– Za ile pani sprzeda ten kupon? – spytała, wskazując palcem zielony materiał pokryty czerwonymi różami.

– A ty, dziecko, masz pieniądze? – spytała handlarka, przyglądając jej się z powątpiewaniem.

– Ja nie mam, ale tata ma – odparła, patrząc błagalnie w jej pociętą poprzecznymi bruzdami twarz.

Czarne oczy spojrzały na nią życzliwie i z zainteresowaniem.

– Podoba ci się? – zapytała starsza kobieta, zachęcając ją zamaszystym ruchem ręki, na którym łąka z kwiatów zamigotała uwodzicielsko.

Zosia poczuła, że na jej policzkach wykwitają rumieńce podobne do tych róż, i przytaknęła, kiwając energicznie głową.

– A co chcesz z tego uszyć?

– Sukienkę! – odparła dziewczyna bez zastanowienia. – Taką rozkloszowaną u dołu, z paskiem, z marszczonymi rękawkami… Marzyłam o niej całe życie! – zawołała, nie panując nad emocjami, po czym zalała się kolejną falą soczystej czerwieni.

Kobieta uśmiechnęła się, rozbawiona jej entuzjazmem.

– Może jednak dobijemy targu. Zaproponuj coś w zamian – powiedziała wolno, nie spuszczając z niej wzroku.

– To może kapusta?! – wykrzyknęła Zosia pod wpływem emocji. – Zostało nam jeszcze kilka główek! Są naprawdę dorodne i świeże. Wczoraj sama je ścinałam!

– No dobrze, to przynieś tę kapustę… Zobaczymy, co da się zrobić. – Staruszka zaśmiała się, patrząc na chudą, średniego wzrostu dziewczynę odzianą w nędzne łachmany.

– Dobrze! – odparła, zrywając się z miejsca. Bała się, że kobieta może w każdej chwili zmienić zdanie.

Już zamierzała biec w stronę miejsca, gdzie ulokował się ojciec, gdy przypomniała sobie o drobiazgach dla siostry i matki. Zwolniła kroku. Wkrótce dostrzegła to, czego szukała – kolorową chustę z frędzlami pokrytą zagonem czerwonych maków. Była przekonana, że mama będzie zachwycona. Obok jakaś tęga kobieta okutana w parciane szmaty miała palce oplecione koralami, a na jej szarej, watowanej kurtce błyszczały broszki w kształcie motyli. Szkarłatne, błękitne, amarantowe – ścigały się kolorami, krzycząc z daleka: weź mnie! dotknij mnie! pokochaj!

Wiedziała, że to będzie idealny upominek dla siostry – zawsze o takiej marzyła. Wprawdzie rajtuzy przydałyby się bardziej, ale jak można było zrezygnować z tak pięknej broszki? Z tymi wiadomościami pobiegła do ojca.

***

Niecałą godzinę później wracali wolno drogą wijącą się w stronę domu. Zostawili za sobą szare, betonowe miasto, które rozbudzone zaczynało już zgrzytać toczącymi się po torach tramwajami. Przystanki zatłoczyły się, a ulice wypełnił gwar. Promienie słońca pełzały po wybrukowanej jezdni i odbijały się od licznych kałuż.

– Zajedziemy do Tereski – przerwał milczenie ojciec. – Zawieziemy jej kapustę. Została jeszcze jedna główka. Odłożyłem specjalnie dla niej.

Zaspana córka podniosła głowę znad jego ramienia. Wóz trząsł się, dygotał, gdy wpadał w dziury w drodze, Siwa uderzała podkutymi kopytami w wyłożone kocimi łbami ulice, echo niosło się w dal.

– Dobrze, tatusiu – odparła.

W środku mimo zmęczenia szalała ze szczęścia. Tata kupił jej wymarzony kupon materiału, swojej żonie nie pożałował na chustkę, a dla Jadzi wytargował broszkę w kształcie motyla. Już dawno nikt nie sprawił jej tyle radości. Poza tym siostra mamy – ciocia Teresa była dla niej bardzo dobra. Z zadowoleniem zeskoczyła z wozu tuż przed jej skromnym obejściem.

Zatrzymali się przed niewielkim budynkiem z drewna w kolorze ciemnego brązu z dobudowanym gankiem od wewnętrznej strony podwórka. Odkąd pamiętała, pomieszczenie to tonęło w papierach i kawałkach drewienek, które ciotka skrzętnie zbierała, później zaś wykorzystywała do podpałki w piecu.

Ojciec odpiął postronek od orczyka. Siwa parsknęła na ten widok, potrząsnęła łbem i zamiotła ogonem, domagając się wody.

– Zaraz ci przyniosę! – rzucił w kierunku konia, po czym sięgnął między zakładki i wyciągnął z wnętrza wozu dorodną głowę kapusty.

Furtka zamknięta była jedynie na niewielki skobel, który odskoczył po naciśnięciu. Weszli na spore podwórko otoczone z każdej strony płotem z drewnianych sztachet, z wciśniętymi na nich na sztorc glinianymi garnkami. Powitało ich stado gdaczących kur i strzegącego pilnie gromadki, nastroszonego niespodziewanym pojawieniem się obcych koguta. Pod budą było pusto. Niedawno zdechł ukochany pies ciotki i póki co nie zamierzała zastąpić go innym. Stach podszedł do studni z boku chałupy, odkręcił wał i wiadro na łańcuchu z łoskotem spuściło się w dół. Klapnęło w wodę, ta zabulgotała, po czym naczynie pofrunęło w górę. Ojciec chwycił za uchwyt i przelał wodę do drugiego pojemnika. Następnie wrócił do klaczy, która potrząsając radośnie łbem, zanurzyła pysk w wiadrze.

Stachu pogładził ją z czułością między uszami, szepnął coś, nachylając się, a widząc, że się uspokoiła, wrócił na podwórze.

Ciotka siedziała w kuchni nad miską kartofli do obrania. Ubrana była w ciemny fartuch zapinany z przodu, pod który wdziała gruby sweter i spodnie. Twarz miała czerstwą, bladą, z zapadniętymi oczami, wystającym podbródkiem i zwisami na kościach szczękowych. Była dużo wyższa od matki, postawna, nieco do niej podobna z wyglądu, choć charakterem różniły się o sto osiemdziesiąt stopni. Celina Martin była nastawiona zawzięcie na pracę, zimna, oszczędna w okazywaniu uczuć, nerwowa i apodyktyczna. W odróżnieniu od starszej siostry, którą charakteryzował wewnętrzny spokój i opanowanie. Ciotka nigdzie się nie spieszyła, nie okazywała zdenerwowania i uśmiechała się częściej niż młodsza siostra.

– Witaj, Teresa! – odezwał się ojciec, zdejmując w progu czapkę. Filcowe, długie do kolan buty zostawił wcześniej przed wejściem.

Pochylił się, by poprawić onuce, które rozsupłały mu się podczas ściągania obuwia. Już od drzwi powitało ich przyjemne ciepło wydobywające się z pieca w rogu chałupy. Nic tutaj nie miało swojego miejsca. Stół zastawiony był zużytymi kubkami, brudnymi talerzami, na kredensie leżała sterta gazet i zużytych opakowań po produktach, sukcesywnie i skrzętnie odkładanych przez mieszkankę tego domu. Pomieszczenie było mało nasłonecznione, w oknie wisiała gęsta, poszarzała firanka, a parapet zastawiono zbędnymi przedmiotami. Ściany w jasnych beżach krył brązowy wzór wałka składający się z licznych motywów kwiatowych. Podłoga z desek, pomalowana olejną farbą, odpowiadała echem po każdym stąpnięciu. Na cały dom składały się zaledwie trzy pomieszczenia, w tym kuchnia, w której toczyło się życie przez cały rok, pokój nieogrzewany zimą i ganek przyklejony do budynku. Pomieszczenie kuchenne dzielił częściowo parawan z zasłonki. To za tym przepierzeniem stało wiadro na pomyje, wykorzystywane również jako toaleta, ocynkowana wanna do kąpieli i przybory do mycia. Oprócz tego mnóstwo innych drobiazgów, takich jak puste słoiki po przetworach, pudła, krzesła, miotła do zamiatania i szufelka.

– Co za niespodzianka! – Twarz ciotki rozjaśniła się na widok gości. – Witajcie, moi drodzy!

Zerwała się z krzesła i ruszyła w stronę szamotówki, gdzie na rozgrzanej płycie stał czajnik z zaparzoną herbatą.

– Przywiozłem ci kapustę. Taką, jaką chciałaś… – zaczął ojciec niepewnie, wręczając jej ten niecodzienny prezent.

Zośka spoglądała na nich z boku i zastanawiała się nad prawdziwą przyczyną tej wizyty. Wydawało jej się, że siostry specjalnie nie przepadały za sobą. Owszem, czasem się odwiedzały, ale były to rzadkie, krótkie wizyty pozbawione emocjonalnej otoczki. Mąż Tereski zmarł wiele lat temu i pozostawił jej córkę z pierwszego małżeństwa, która za macochą szczególnie nie przepadała. Jakiś czas temu wyszła za mąż za gospodarza z sąsiedniej wsi i do drugiej żony swojego ojca zaglądała coraz rzadziej. Nie obchodziło ją specjalnie, że choruje, niedomaga, że czasem potrzebuje opieki czy zwyczajnie ludzkiego towarzystwa.

– Jak poszło na targu? Sprzedałeś wszystko?

– Nieźle! – Stach cmoknął, spoglądając łapczywie na garnek z dochodzącym kapuśniakiem.

– Pewnie głodni? – zagadnęła, złapawszy kątem oka to spojrzenie.

– Ano… trochę – bąknął w odpowiedzi.

Chwilę później usiedli we troje przy niewielkim stole, który ciocia zdążyła trochę uporządkować. Zgarnęła kubki, brudne talerze i włożyła je do miednicy stojącej obok na szafce. Następnie podała trzy szklanki herbaty i zerknąwszy w stronę pieca, rzuciła swobodnie:

– Jeszcze moment, zaraz będzie zupa. Zosia, idź do pokoju, tam w szafie w dolnej szufladzie są ścierki! Przynieś jedną!

– Dobrze, ciociu! – odparła nastolatka i skierowała kroki we wskazanym kierunku.

Wchodząc do drugiego pomieszczenia, poczuła falę zimnego powietrza. Dreszcze przebiegły jej po plecach, ale zaraz opanowała ten odruch i rozejrzała się po pokoju. Dostrzegła pod ścianą drewniane, równo zaścielone łóżko, na którym leżały jedna na drugiej wypchane pierzem poduchy obleczone w haftowane poszewki, dwudrzwiową szafę po drugiej stronie, skrzynię z malowanym w kwiaty wiekiem, obrazy Świętej Rodziny, ślubny portret, komodę i… coś jeszcze. Serce jej zadrżało na ten widok.

Tuż za szafą w samym rogu przy kominie, zastawiony stertą kartonów i słoików z przetworami, stał żeliwny stół z drewnianym blatem. Coś ją w tej chwili tknęło. Jakieś przeczucie, że to jest właśnie to, czego szuka. Podeszła bliżej, odstawiając kartony i usuwając z blatu sterty śmieci. Miała przed oczami drewniany prostokąt wysunięty ponad powierzchnię stołu. Podniosła lekko pokrywę. W środku zauważyła leżącą na boku główkę maszyny. Czarną, pozbawioną blasku, bo pokrytą warstwą grubego kurzu. Niemożliwe! Dlaczego wcześniej jej nie zauważyła? Podniosła ją nieśmiało, pogładziła z czułością, zostawiając na smukłym grzbiecie błyszczące otarcia. Spojrzała niżej i dostrzegła liczne szufladki w stole, a w nich szpulki, igły, nici i nożyczki.

– Gdybyś ty była moja… ile byśmy razem stworzyły… – szepnęła, dotykając uchem zimnej stali i nasłuchując dźwięków wypływających ze środka. Miała wrażenie, że coś tam stuka cicho, pulsuje niczym bijące ludzkie serce. – Wiem, że mnie słyszysz… Wiem, że mnie rozumiesz… Ty jedna wiesz, co to pragnienie i tęsknota… Stoisz tutaj sama, zapomniana przez wszystkich. Na pewno jest ci źle. Przecież nie po to zostałaś stworzona…

Jakiś ból ściskał ją w okolicach krtani, kiedy wkładała maszynę do ciemnej szuflady i zostawiała znów samą w ciemności i zapomnieniu. Jeszcze raz drżącymi palcami przesunęła po obudowie, ustawiła kartony tak, jak stały, sięgnęła do szafy po ścierkę i wyszła z pomieszczenia.

Jej wzrok trafił na dwoje ludzi, którzy przez krótki moment trzymali się za ręce. Widziała, że ojciec gładził spracowaną dłoń swojej szwagierki, zaglądając przy tym w zmęczoną twarz. Drgnęli na jej widok, wyprostowali się jak na komendę i kontynuowali zwykłą, towarzyską rozmowę.

– Ciociu, nie mówiłaś nigdy, że masz maszynę do szycia. Szyjesz na niej?

Teresa spojrzała zmieszanym wzrokiem, nie rozumiejąc pytania.

– A pytałaś kiedykolwiek? Myślałam, że już ją widziałaś setki razy. – Prychnęła rozbawiona. – To maszyna świętej pamięci pierwszej żony mojego Antka. Podobno kobiecina umiała pięknie szyć, ale po jej śmierci nikt z niej nie korzysta… Ja też nie, nie umiem. Czemu pytasz? – Uniosła zdziwione, roziskrzone oczy, nieosłonięte tym razem okularami.

– Tatuś kupił mi materiał na targu, chciałam sobie uszyć sukienkę… Uszyłabym też sukienkę dla Jadzi, bo te, co ma, są za ciasne. I dla ciebie, ciociu, też!

– Byłoby cudownie – odparła Teresa, ale zaraz zmarkotniała. Opuściła głowę i popatrzyła bezradnie w fałdy zrulowanego na kolanach fartucha. – Dałabym ci ją, dziecko, ale nie mogę. Ta maszyna należy do Kaśki. Jako córka może w każdej chwili się o nią upomnieć, choć sama też nie umie szyć.

– Ciociu – podjęła szybko Zosia – ale ja nie w tym sensie, źle mnie zrozumiałaś! Nie chcę, abyś mi ją dawała, tylko abym mogła podjechać od czasu do czasu i coś uszyć.

– No pewnie, dziecko! – wykrzyknęła uradowana z ulgą w głosie. – Zawsze, kiedy tylko chcesz!

– To cudownie, ciociu! To cudownie! – Zerwała się z krzesła i objęła kobietę radośnie podniecona. – Jesteś kochana!

– Przyjeżdżaj, kiedy tylko będziesz chciała. Stachu może cię podwieźć, prawda?

Ojciec przytaknął w milczeniu, przypatrując się tej prostej kobiecie o wielkim sercu w dziwny sposób. Potem wszyscy wstali, pożegnali się, a Zosia znów kątem oka zauważyła, że ciotka wsunęła ojcu do kieszeni jakiś zwitek. Nic z tego nie rozumiała. Wzruszyła tylko ramionami i podreptała posłusznie w stronę bramy.

Pragnienie

Była sobie kiedyś maszyna do szycia. Stała w kącie zakurzona, zapomniana przez wszystkich. Czuła się samotna i nikomu niepotrzebna. Bardzo pragnęła, żeby pojawił się ktoś, kto ją polubi i ujarzmi, kto wykorzysta jej moc, by wspólnie stworzyć coś wielkiego.

Była sobie dziewczyna, która pragnęła tworzyć. Chciała ze zwykłej materii tworzyć sztukę. W tej potrzebie czuła się osamotniona. Nikt nie rozumiał jej pragnienia, dopóki pewnego dnia nie pojawiła się na jej drodze maszyna do szycia.

***

– Nie masz na co pieniędzy wydawać! – warknęła matka, patrząc z pogardą na rozłożoną chustę w rękach ojca.

– Będzie ci w niej do twarzy, tylko popatrz! – rzucił nieśmiało. Podszedł do niej i spróbował zarzucić kolorową tkaninę na ramiona.

Wzdrygnęła się i zrobiła krok w tył. Jej twarz skrzywiła się w grymasie złości.

– Nie chcę! Oddaj to! Nie potrzebuję takich ozdób! Nie jestem żadną wywłoką, nie potrzebuję się stroić!

– Wywłoką? – wymamrotał ojciec bezradnie. – Też mi coś!

Zosia popatrzyła na ojca. Zrezygnowany stał z opuszczonymi wzdłuż tułowia rękami.

– Chciałem ci tylko sprawić przyjemność… Tak ciężko pracujesz, zasługujesz na więcej, Celka. A ja przecież nie mogę ci dać więcej, choćbym bardzo chciał.

– Tak? – burknęła, oskarżycielsko obejmując zimnym wzrokiem jego skurczoną sylwetkę. – A jak kupowałeś to cholerne gospodarstwo, jak zaciągałeś długi na zakup, zastanawiałeś się, czy sprawisz mi tym przyjemność? Jutro przyjeżdża Baryła po pieniądze. Masz? Czy już wszystko rozwaliłeś? A może jeszcze kupiłeś coś, o czym nie wiem? Jednej ze swoich kochanic?

– Nie wiem, o czym do mnie mówisz – powiedział ściśniętym goryczą głosem. – Ale jeśli ci chodzi o pieniądze na ratę, to mam – odparł, próbując nadać odpowiedzi obojętny ton. Wsunął rękę do kieszeni, pogrzebał w niej chwilę i wyciągnął zwitek banknotów. – Pomyślałem i o tym…

Jadzia przyglądała się tej scenie z otwartą buzią, przytulając się do siostry z całych sił. W ręku ściskała broszkę w kształcie motyla, którą tata zdążył jej wcześniej podarować. Na szczęście matka tego nie widziała. Ale co dalej? Przecież i tak kiedyś zobaczy…

Będę ją zakładać tylko wtedy, kiedy ona nie będzie mogła widzieć – pomyślała, pocieszając się w duchu. Ale to i tak bez sensu.

Tymczasem Celka podeszła do męża i wyrwała mu z ręki banknoty. Z jej twarzy nie schodziła pogarda wymieszana ze złością i irytacją. Przeliczyła skrupulatnie pieniądze, śliniąc przy tym brudne palce, i schowała bez słowa do kieszeni pod fartuch, po czym wyszła do drugiej izby. Zostali sami. Ojciec najpierw westchnął ciężko, a potem kucnął przy nich, otworzył szeroko ramiona i objął z czułością.

– Nie przejmujcie się matką. Nie jest taka zła, jak wam się wydaje…

– Skąd wiesz, tato, co nam się wydaje? – szepnęła starsza córka drżącymi wargami. – Czasem zastanawiam się, po co Bóg stworzył kobietę. Nie chciałabym być taką kobietą jak moja matka.

– Nie będziesz! – odparł ojciec. – Przecież wrodziłaś się we mnie. – Zaśmiał się, ale jakoś głucho i pusto. – To co, moje panny? Pójdziemy teraz do stodoły i naszykujemy kapustę do cięcia. Pożyczę hebel od Zębatego, obierzemy główki, Zosia umyje nogi i będzie ugniatać.

– O tak! – wykrzyknęła z entuzjazmem. Ugniatanie kapusty w beczce zaliczała do przyjemnych robót, wykonywanych tylko jesienią.

– Ja też chcę! – zawtórowała Jadzia. – Dlaczego Zosia może, a ja nie?

– Bo jesteś za lekka – odparł spokojnie Stachu i pocałował córkę w czubek głowy. – Ale będziesz mogła sypać sól i listki laurowe. To też fajna zabawa – próbował udobruchać Jadzię.

– To już nie to samo, ale niech będzie. Najpierw schowam broszkę, aby mama jej nie zauważyła – szepnęła konspiracyjnym tonem, rozglądając się po kuchni.

– Masz rację, lepiej ją schowaj. Niech to będzie nasza tajemnica. Tylko twoja, moja i Zosi.

– A co z moim materiałem? – spytała starsza córka, czytając w myślach ojca.

– Nie przejmuj się, powiemy, że dostałaś od Tereski. Nie odezwie się ani słowem. Wiesz, że matka nie przepada za swoją siostrą.

– Domyśliłam się, tato. Tylko nie wiem dlaczego.

– Kiedyś ci o tym opowiem. – Ojciec mrugnął do niej porozumiewawczo, wstał i skierował się do wyjścia. – Ubierzcie się ciepło! – rzucił przez ramię, zanim przekroczył próg chałupy.

***

Moja Przyjaciółko!

I znów jesień, dni coraz krótsze i smutniejsze. Stoję w oknie i patrzę na pustą ulicę. Serce gdzieś się rwie, że ach! Sama rozumiesz, jak to jest. Ale życie jest życiem. Dokąd iść i po co?

Czy wiesz, że w ostatnim miesiącu były w naszej wiosce aż trzy pogrzeby i jeden ślub? Zacznę od tych przyjemniejszych chwil. Otóż… za mąż wyszła siostra mojej koleżanki Ewy. Tak ślicznie wyglądała! Siostra oczywiście. Cała w bieli, kwiatach na głowie! A jej mąż to takie chuchro, choć wpatrzony w nią jak w obraz. Wesele było jak się patrzy, muzyka grała, że hej! Dziewczyny pozdzierały buty w tańcu, a chłopaki kleiły się od potu. Dużo jedzenia i wódki. Ale najpiękniejszy był ranek następnego dnia. Wtedy jeden z muzyków wyszedł przed dom, stanął na schodkach i zagrał na skrzypcach: „Kiedy ranne wstają zorze, Tobie ziemia, Tobie Boże…”. Mówię Ci, zupełnie jakby cały świat wstrzymał oddech! Muzyka płynęła, płynęła, a ludziska wylegli na podwórka (akurat był czas dojenia) i nasłuchiwali w jakiejś modlitewnej zadumie. A lekki wiatr wiał i niósł tę rwącą serce pieśń daleko, hen! Aż za łąki, pola, rzekę, połacie lasów… Jakie to było piękne, ech! Gdyby tak ktoś zagrał kiedyś na moim weselu! Ale o czym ja mówię…

A wracając do mojej koleżanki Ewy, to martwi się, że młodzi na gospodarce zostają i w chałupie zrobi się jeszcze ciaśniej. No i może dla niej zabraknie miejsca… kto to wie.

Zmarł stary Gawryś. Pamiętasz? Ten sam, co w konkury do Maryśki przychodził, jak urodziła to nieślubne dziecko. Ludzie ją palcami wytykali, a tymczasem Franciszek Gawryś mimo swoich osiemdziesięciu wiosen chciał sobie jeszcze młodą dziewczynę poużywać. Nie przeszkadzało mu, że bękarta ma. Przychodził i przychodził, ale za każdym razem Maryśka mu kosza dawała. Wolała być wytykana, niż wydać się za starego dziada. Przyjeżdżał do niej rowerem i obiecywał cuda i wianki. Aż poślizgnął się na zamarzniętej drodze, przewrócił i złamał biodro. Nie chciało się goić, a tym bardziej zrosnąć, więc jakaś gangrena się wdała. Cierpiał stary Franciszek, oj, cierpiał. Nawet Maria mu współczuła i od czasu do czasu szła, aby mu podać kubek wody. Aż zmarło się biedakowi i był pogrzeb. Świeć, Panie, nad jego utrapioną duszą.

Na szczęście Maryśką zainteresował się chłop z sąsiedniej wsi. Wdowiec, ale niestary i bezdzietny. I Mani ten amant nie jest obojętny. Może jej los się odmieni, kto wie?

Wyobraź sobie, że do studni wpadł syn sąsiadów. Nie miał jeszcze trzydziestki, ale zamiast kobiet, wolał gorzałkę. Wrócił w nocy zalany w sztok i widocznie zgłodniał, bo chciał ze studni wyciągnąć kaszankę, którą kilka dni wcześniej uwiesił na sznurku. Przechylił się i wpadł. Znaleźli go rano, bo jego pies wył jak oszalały.

A teraz ta najgorsza historia. Pamiętasz Wandę? Tę, co w fabryce w Pabianicach na tkalni pracowała? Czasem przynosiła mi kawałki materiałów, z których mogłam szyć różne cudeńka. To powłoczkę na poduszkę, to fartuszek czy spódnicę. Nie były to duże kawałki, ale zawsze coś udało się z tego zrobić. I wyobraź sobie, że Wanda zakochała się na zabój w kierowniku zmiany. Straciła głowę dla tego oszusta, co żonę miał i kłamał, że sam jest. A kiedy w ciążę zaszła, to okazało się, że on żonaty. Nie chciał słyszeć o dziecku, więc biedna dziewczyna popadła w rozpacz. Najpierw chciała pójść do szpitala i usunąć, ale wystraszyła się, że wszyscy się dowiedzą, na języki wezmą i żyć nie dadzą. Więc zaczęła sama majstrować, skakała ze stołu, robiła gorące kąpiele, ale to nic nie dało. Jakaś głupia baba doradziła jej, żeby użyła drutu. To straszne! I wiesz, jak to się zakończyło? Wdało się zakażenie i ona wraz z dzieckiem do piachu poszli. Co za tragedia! Gdybyś widziała jej lamentującą matkę nad grobem, serce by Ci pękło. Nie daj Boże nikomu takiej krzywdy, takiego cierpienia. Taka śliczna była ta Wanda, i taka dobra. Nikomu nie powiedziała o swoich kłopotach poza tą jedną głupią babą. Bała się, że ludzie ją zjedzą, bała się wstydu i upokorzenia. Jaka głupia! Maryśka też miała bękarta, i co? Znalazła chłopa jak trzeba. Trochę pocierpiała, ale wszystko jest na dobrej drodze. Aż żal serce ściska.

Nie chce mi się patrzeć na to, co się tutaj dzieje. Ludzie bywają tacy okrutni, nie próbują zrozumieć jeden drugiego. Łatwiej kogoś oceniać, krytykować, choć samemu ma się brud za paznokciami. Musi dopaść kogoś nieszczęście, by coś zrozumieli lub wybaczyli drugiemu. Ale i to nie zawsze. Nawet nie wiesz, ile krzywdy może wyrządzić taka krytyka. Biedna Wanda…

Czasem pójdę sobie na jej grób, popłaczę cicho i wyrzucę jej to i owo. A potem wracam do domu jeszcze bardziej przygnębiona i załamana.

Starzy tylko patrzą, aby mi chłopa znaleźć i pozbyć się darmozjada z domu. Tak mówią. Że robić mi się nie chce, że o głupotach myślę, a nie o poważnych sprawach. Tak mało o mnie wiedzą, choć znają mnie całe życie. Ty znasz mnie lepiej, choć znałyśmy się tylko przez dwa lata zawodówki.

Tęsknię, Zosiu, za Tobą. Odpisz jak najprędzej.

Iwona

Rozdział 2

Dwa lata wcześniej, czyli w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym dziewiątym roku, zelektryfikowano wieś. Zjechały się wtedy wozy załadowane słupami i szpulami przewodów oraz kilkunastu mężczyzn, którym miejscowi udzielili noclegów. Często tutejsi mieszkańcy sami angażowali się w pracę, kopali doły, rozwijali grube role z kablami i karmili robotników, traktując to wszystko jako czyn społeczny. Prace te trwały kilka tygodni, wreszcie w domach pojawiła się trójfazowa elektryczność, która dawała więcej mocy, potrzebnej do uruchomienia maszyn rolniczych. Ludzie wspominali ten okres z rozrzewnieniem, podczas wieczornych rozmów dziwili się, jak wcześniej dawali sobie radę przy świecach i lampach naftowych. Było to przecież takie niebezpieczne. Jedna iskra wystarczyła, aby spłonęła stodoła ze zgromadzonymi tam plonami lub nie daj Boże obora, w której zazwyczaj mieszkały zwierzęta.

Prąd okazał się wielkim błogosławieństwem i to danym przez samego Gomułkę – ówczesnego sekretarza partii. Ludzie wiązali z nim dużo nadziei. Był niemal tacy jak oni: ukończył edukację w wieku dwunastu lat, następnie podjął pracę jako ślusarz. W 1926 roku wstąpił do partii, a w połowie lat trzydziestych opuścił Polskę i udał się do ZSRR, gdzie ukończył Międzynarodową Szkołę Leninowską. Jego autorytet społeczny wzmacniał fakt, że był więźniem okresu stalinowskiego, odsuniętym od wcześniejszych stanowisk z powodu odchyleń prawicowonacjonalistycznych (jak to określiły władze stalinowskie), a jego powrotowi na najwyższe stanowisko w partii sprzeciwiał się Kreml z Chruszczowem na czele. Partyjna wierchuszka „bratniego narodu” kręciła nosem, bo bała się reform nowego pierwszego sekretarza partii, którym został się Gomułka w 1956 roku.

Już na początku jego działań po objęciu stanowiska postanowiono zlikwidować przyczyny największych napięć w społeczeństwie. Złagodzono represje wobec Kościoła katolickiego i w październiku 1956 roku zwolniono z internowania prymasa Stefana Wyszyńskiego. Wydano również zgodę na wznowienie kilku czasopism katolickich, a na wsi władze przyzwoliły na rozwiązywanie spółdzielni produkcyjnych. Spółdzielnie te od samego początku były powodem sprzeciwów i protestów ze strony chłopów. Tak samo jak kolektywizacja wsi, która kojarzyła im się z ogromnymi kołchozami na terenie Związku Radzieckiego. Gomułka zatem wzbudził we wszystkich nowe nadzieje. Podobnie jak cuda typu prąd i radio.

Kilka miesięcy po założeniu prądu w domu Zosi pojawiło się wielkie kwadratowe pudło w jasnobrązowej, błyszczącej obudowie, z którego po przekręceniu wypukłych pokręteł wydobywał się głos. Zosia nie bardzo lubiła, kiedy nadawali wiadomości, ale za to uwielbiała piosenki – te śpiewane przez Mieczysława Fogga, Nataszę Zylską czy Sławę Przybylską. Szlagier „Pamiętasz, była jesień” słuchała cała Polska. Przystawiała wtedy ucho do głośnika i napawała się słodkim, nostalgicznym głosem przywołującym głębokie, skrywane uczucie. Ale tylko wtedy, kiedy w domu nie było matki. Dla rodzicielki takie sprawy, jak muzyka i śpiew stanowiły zbytek i rozpustę, może poza słuchowiskiem „W Jezioranach”. Cóż… Radio służyło zatem wyłącznie do słuchania informacji, zwłaszcza tych płynących z Zachodu z rozgłośni Radio Wolna Europa. Ponieważ słuchanie tych wiadomości było powszechnie zakazane, robiono to późnym wieczorem w ukryciu z przyciszonym odbiornikiem. Zwykle wówczas siedzieli w kuchni, bo tam w rogu stał piec, od którego biło przyjemne ciepło.

Ten wieczór nie różnił się od innych. W kuchni paliła się jedynie lampa naftowa, której wątły blask oświetlał niewielki fragment stołu. Celina wróciła z obory, odwiesiła cuchnącą kapotę na gwoździu, po czym usiadła przy piecu i wyciągnęła stopy w stronę otwartego piekarnika.

– Przemarzłam – stęknęła głucho, wiercąc się przez chwilę na krześle.

Zośka akurat uczyła młodszą siostrę rachunków. Kiedy skończyły, kazała jej kaligrafować litery, recytować wiersze i czytać. Jadzia nie lubiła nauki, bardziej interesowały ją lalki, które starsza siostra specjalnie dla niej szyła. Każda z nich miała inne ubranko, inną sukienkę czy paltko. Jedna nawet posiadała beret, a inna kapelusz wykonany z filcu i zasuszonych kwiatów. Zabawki szyła ze starych szmat, nadających się najwyżej do mycia podłogi. Niektóre elementy wypchała trocinami, inne piaskiem. Jadzia była już właścicielką pięciu lalek – każda z nich miała imię, nazwisko i zawód. Tak więc posiadała krawcową Alę, nauczycielkę Franię, kucharkę Hankę, służącą Irenę i najpiękniejszą z nich wszystkich – tancerkę Ninę. Tę Jadzia kochała najbardziej. Jej tancerka miała długie nogi i włosy zrobione z białej wełny, buciki oraz śliczną suknię w kwiaty. Wszystkie koleżanki ze wsi chciały mieć taką piękną lalkę jak Nina. Czasami Jadzia pozwalała się nią pobawić, jednak dbała, aby nikt nie zrobił jej ulubienicy krzywdy.

– Pokaż! – zwróciła się do niej Zośka. Wyciągnęła rękę, zauważywszy, że Frani podarła się kamizelka. – Muszę zrobić jej nową. Mam jeszcze trochę włóczki. Będzie jej bardzo ładnie w tym kolorze.

– Nie macie nic innego do roboty, tylko takimi głupotami się zajmować? – zgromiła je matka, kiedy młodsza córka wyciągnęła swoje skarby z pudełka, zaczęła przekładać lalki i każdą z osobna oglądać.

– Ale przecież już wszystko zrobiłyśmy! – zaprotestowała starsza córka, widząc, że jej rodzicielka spogląda na nie surowym wzrokiem. – Pocerowałyśmy ubranie, Jadzia przepisała wszystkie zdania do zeszytu, obliczyła rachunki…

– Trzeba pierze drzeć! – wydarła się Martinowa, zrywając się z krzesła. Po chwili postawiła przed nimi papierowy wór z białym, miękkim jak obłoki pierzem. – Szypułki tutaj! – Wskazała palcem drugi worek, podstawiła drewniane krzesło, przysunęła lampę i zaczęła obierać piórko po piórku.

Córki niechętnie dołączyły do niej.

– A tata gdzie? – zapytała Jadźka, spoglądając na drzwi. – Kiedy wróci?

– A kto go tam wie! – prychnęła Celina z wyrzutem w głosie. – Poszedł do Wieśka Antosiaka świniaka ubijać… Ale wiadomo, jak to się skończy? Tam tylko wóda i głupoty w głowie! – burknęła, dzieląc energicznie pióra.

– Mamo… – zaczęła w pewnej chwili nieśmiało Zosia. – Wspominałaś kiedyś, że miałaś dużo rodzeństwa. Pamiętasz, ile was było?

Matka znieruchomiała na moment, jej ręce zatrzymały się niczym wskazówki zegara, a twarz stężała od natłoku myśli.

– A gdzież tam! – prychnęła gorzko. – Jedni się rodzili i żyli, słabsi umierali… Szesnaścioro? – zapytała jakby samą siebie. – Tak kiedyś usłyszałam, ale czy to prawda? Ja pamiętam tylko naszą dziesiątkę – to mówiąc, zaczęła na palcach obu rąk wymieniać imiona – Antek, Józek, Włada, Antosia, Wera, Teresa, ja i… Kazik. To osiem – poprawiła i zagłębiła się w zakamarki pamięci. – Tak, bo Wiesia utopiła się, jak miała cztery latka. Wpadła do stawu. Antek rzucił się jej na pomoc, ale było już za późno. Nie umiała pływać i zaplątała się w wodorosty. A Hanka umarła na zapalenie płuc, jak miała dziewięć lat. Okropna historia!

– Oj, okropna – przyznała Zośka i zamilkła na chwilę.

– To strasznie dużo! – zawołała tymczasem zdumiona Jadzia. – Jak babcia radziła sobie z wychowaniem tylu dzieci?

– Jak? – zdziwiła się matka. – To proste. Jedno wychowywało drugie. Ja jak miałam pięć lat, musiałam się zajmować Kaziem. Był najmłodszy. Taki słodki chłopczyk. Jego kochałam najbardziej…

– Kochałam? – powtórzyła głucho Zosia.

– Tak… Zginął na wojnie. To niesamowita historia. Do tej pory nie mogę uwierzyć w to, co się wtedy wydarzyło.

– Opowiedz ją, mamo! Prosimy! – błagały dziewczynki. Czuły, że ta opowieść będzie wyjątkowa.

Celina nie dała się długo prosić.

– No dobrze… – Westchnęła ciężko. Następnie przerwała skubanie pierza i poprzez płomień naftowej lampy spojrzała w okno, za którym ciemna noc rozgościła się na dobre. – Kazik był najpiękniejszym i najdelikatniejszym chłopcem ze wszystkich moich braci. Kochałam go całym sercem. On też mnie kochał, wiele razy mnie o tym zapewniał. Byłam dla niego kimś więcej niż tylko starszą siostrą. Karmiłam go, ubierałam, chroniłam, razem wychodziliśmy w pole z krowami… Był chłopcem o romantycznej duszy. Kochał się w Hance z sąsiedniej wsi. Ładna była, ale głupia. Pusta i bezduszna. Nie zasłużyła sobie na jego uczucie. Kazik oświadczył się jej, ale ona powiedziała, że musi wybrać jednego z dwóch. I wybrała – jego starszego kolegę Wojtka. Odrzucony Kazio postanowił zaciągnąć się do polskiej armii. Stało się to w ostatnich dniach gorącego sierpnia 1939 roku. „Wykurzymy ich stąd! Zobaczycie, wrócę w blasku chwały!” – odgrażał się, kiedy żegnał się z nami na podwórzu. Przyszli ludzie z całej wsi i każdy chciał zobaczyć Kazia, który postanowił ruszyć na wojnę z Niemcami. „Niedługo wrócę. Do wolnej Polski! Obiecuję”. Płakałyśmy wszystkie cztery – ja, Teresa, Antosia i Wera. Kochałyśmy go jak szalone. Matka nie uroniła nawet jednej łzy, ojciec poklepał go tylko po ramieniu i powiedział: „Wracaj, synu, do domu jak najszybciej! Niech cię Bóg chroni i kule omijają!”. Potem podjechał ciężarowy samochód z naczepą, a na niej siedzieli tacy chłopcy, jak nasz Kazio. Wszyscy mieli roześmiane, niewinne twarze, na których malowała się beztroska i młodzieńcza buta. Tacy młodzi, dzieci jeszcze… Odjeżdżali ze śpiewem na ustach, a dziewczęta rzucały w ich stronę kwiaty i chusteczki, starsze kobiety zaś rozdawały chleb.

– A dlaczego się śmiali? – wtrąciła Jadzia. – Przecież jechali na wojnę?

– Nie wiesz? – zdziwiła się Zośka. – Mieli nadzieję, że pokonają Niemców i wrócą do domów jako bohaterowie. I co było dalej, mamo?

– Z frontu docierały do nas z rzadka listy – kontynuowała opowieść Celina. – Pisał w nich o okropnościach wojny: o okopach, świszczących w powietrzu kulach, ranach poniesionych w walkach, o tęsknocie, która wypełniała ich serca. Raz napisał, że został postrzelony. Twierdził, że rany są niegroźne, ale jego oddział został rozbity, dlatego postanowił zaciągnąć się do partyzantki. Znalazł się gdzieś w polowym szpitalu w okolicach Kalisza. Wspomniał również o ślicznej sanitariuszce Wiesi, która skradła mu serce. Nie szczędził jej wielu ciepłych słów, a jednocześnie zapewniał nas, że bardzo chce się z nami zobaczyć. Czekaliśmy z utęsknieniem na kolejny list, ale nie nadchodził. Mijały dni, tygodnie, miesiące… Opiekowałam się już wtedy dziećmi w pewnej niemieckiej rodzinie. Pozwolili mi na kilka dni pojechać do domu. Pewnego wieczoru ktoś załomotał do drzwi. Wystraszyłyśmy się i razem z siostrami uciekłyśmy na strych. Siedziałyśmy tam skulone, ściśnięte niczym pisklęta w klatce. Nasłuchiwałyśmy z bijącymi sercami. Pamiętam, że pies zerwał się z łańcucha i zaczął przeraźliwie wyć. Odezwał się też wiatr i zaczął walić w ściany domu ramami okiennic, czym wzmagał poczucie zagrożenia. Dopiero matka zdecydowała się otworzyć drzwi. Bała się. Niemcy potrafili wpadać do domów o każdej porze dnia i nocy. Wciąż szukali rodzin, które ukrywały Żydów, a kiedy już znaleźli to, co chcieli – nie szczędzili nikogo. Ani starszych, ani dzieci, nikogo… – Celina na te słowa wykonała na piersi znak krzyża. – Matka stanęła w drzwiach z podniesioną dumnie głową, gdy wtem z jej ust wydostał się okrzyk radości. W przybyłym rozpoznała swojego najmłodszego syna. Był wyziębiony, głodny i okropnie zmęczony w brudnym, podartym w kilku miejscach mundurze i butach świecących dziurami na wylot. Powiedział, że oddziały partyzantów ukrywają się w pobliskich lasach, a on tak bardzo chciał się z nami zobaczyć. Otrzymał od dowództwa jednodniową przepustkę. Stanął wtedy na środku izby, zdjął wojskową czapkę i ukłonił się nisko rodzicom. Zdążyłyśmy zsunąć się po drabinie na dół i obserwowałyśmy tę scenę z namaszczeniem. Wrócił nasz ukochany braciszek! Jednak nie był już tym samym chłopcem, który opuścił rodzinną strzechę. Stał się jakiś inny, z jednej strony otoczony aureolą chwały, z drugiej – jakby nieobecny. Ojciec ustąpił mu wtedy miejsca przy stole, co można było odebrać jako wielki honor. Matka odgrzała zalewajkę, a potem patrzyła, jak Kazik je. Jadł wolno, mimo że był bardzo głodny, i spoglądał na nas ze szczęściem w oczach, a my obsiadłyśmy go dookoła i czekałyśmy, aż zacznie opowiadać. Wówczas pierwszy raz dostrzegłam na twarzy matki coś w rodzaju wzruszenia. Drżały jej dłonie, kiedy zdecydowała się do niego podejść i pogłaskać po głowie. Zrobiła to dyskretnie i bardzo szybko, jakby wstydziła się swoich uczuć. Następnie nalała gorącej wody do miednicy, nakazała Kazikowie zdjąć mundur, odwinąć onuce i zamoczyć nogi. Dopiero wówczas dostrzegłyśmy jego odmrożone palce i sine, pokaleczone do krwi stopy. Chwyciłam te brudne szmaty i postanowiłam je wyprać. Matka powstrzymała mnie, po czym przyniosła czyste prześcieradło, które porwałyśmy na strzępy. Zrobiłyśmy Kazikowi nowe onuce. Teresa tymczasem polerowała guziki. Były zaśniedziałe, więc czyściła je w natężeniu, patrząc, jak srebrne orzełki zaczynają znów ożywać i nabierać blasku. Wera wzięła igłę z nitką i zaczęła cerować dziury w mundurze, Antosia natomiast czyścić buty Kazia. Ojciec przyglądał się obuwiu, kiwając z niezadowoleniem głową, po czym wdrapał się po drabinie na strych i przyniósł oficerki dziadka Stefana. „Weź, synu, powinny pasować”. Kazik wsunął je na nogi, mając na sobie tylko kalesony, i roześmiał się jak dziecko. „Tato, leżą jak ulał! Są w sam raz!”. Strzelił oficerkami jeden o drugi i zasalutował. – Matka zawiesiła głos i podniosła oczy w górę. W jej wzroku było coś niezwykle bolesnego, a zarazem tajemniczego. – Kazio, mocząc stopy w misce, siedział na zydlu w kalesonach i luźnej koszuli i opowiadał nam o okropieństwach wojny. O okopach, strachu, kulach rozrywających ciała, brudzie, bólu, tęsknocie za bliskimi. A wreszcie o śmierci, która raz po raz zabierała jego towarzyszy doli i niedoli. O wygranych bitwach, o klęskach, a wreszcie o nadziei, która trwała do końca. Mijały godziny, a on wciąż snuł te swoje smutne, przerażające opowieści, ciesząc się z każdej chwili bycia z nami. Położyliśmy się spać tuż po północy. Cisza zalała ciasne izby, a idylliczny sen o szczęściu, rodzinie i wolnej Polsce rozpłynął się po cichym domu niczym smuga siwego dymu. Nad ranem Kazik ubrał odświeżony, pocerowany mundur z błyszczącymi guzikami, owinął stopy w onuce i wsunął je w buty podarowane przez ojca. Prezentował się wspaniale mimo poszarzałej twarzy i siwizny na skroniach, którą z przerażeniem dostrzegłyśmy w świetle budzącego się dnia. Matka zapakowała mu w węzełek pajdę chleba i ukroiła kawałek wędzonej słoniny. Dostrzegłam łzy kołyszące się w kącikach jej oczu. Jej twarz jednak pozostała posągowa, bez cienia jakichkolwiek emocji. „Niech cię Bóg prowadzi, synu” – powiedziała, kiedy pochylił się, by udzieliła mu błogosławieństwa na drogę. „Weź! I módl się”. – Mówiąc to, dała mu książeczkę do nabożeństwa. „A to ode mnie weź, proszę!” – zawołałam i wręczyłam mu chusteczkę z ręcznie wyhaftowanymi moimi inicjałami. „Niech ci przypomina, że bardzo cię kochamy i tęsknimy za tobą” – dodałam ze ściśniętym gardłem. Podszedł do mnie i objął mocno, choć ten uścisk był jakiś osobliwy. Zupełnie jakby okrył mnie wiatr. Ale wtedy o tym tak nie myślałam. Miał łzy w oczach. Pożegnałyśmy go z płaczem i odprowadziłyśmy za wieś aż pod sam las. Ogarnęło nas dziwne uczucie, kiedy znikał nam z oczu. Odwracał się jeszcze kilka razy i machał nam na pożegnanie. Ten obraz oddalającego się Kazia mam w pamięci aż do dzisiaj. – Celina głośno przełknęła ślinę i zamyśliła się znów na długo. – Nigdy tego nie zapomnę – dodała szorstkim, przepełnionym bólem głosem.

– I co było dalej? – ponagliła zniecierpliwiona Jadzia.

– Kilka dni później otrzymaliśmy powiadomienie o jego śmierci. A z nim maleńką paczkę, w której były dokumenty i fotografia ładnej, uśmiechniętej dziewczyny. Pewnie sanitariuszki, o której wspominał. Na odwrocie zresztą widniało jej imię. Oniemiałyśmy na ten widok. Listy dochodziły często z dużym opóźnieniem, ale wszystko wskazywało na to, że Kazik nie żył od kilku tygodni, a żadne oddziały partyzantki w ostatnim czasie nie ukrywały się w okolicy…

Celina zamilkła i głośno przełknęła ślinę.

– Czy to znaczy, że kiedy do was przyszedł, już nie żył? – wyrwało się z gardła zdumionej Zosi.

Matka twierdząco pokiwała głową.

– Na to wygląda… – odparła cicho, tłumiąc w głosie żal.

– Nie wrócił do domu? Nawet jak skończyła się wojna? – zapytała Jadzia z dziecinną nadzieją w głosie.

– Nie, już nigdy więcej go nie widziałam.

– Niesamowite! – jęknęła Zosia, odrywając pierze od szypułek i wrzucając je do worka. – Najgorsze jest to, że nawet nie wiadomo, gdzie został pochowany… – Westchnęła ciężko. – Tak wielu synów, mężów, ojców poległo w tych strasznych czasach i nie mają nawet grobu, a rodzina nie wie do dziś, gdzie zapalić świeczkę – dodała z żalem.

– No właśnie! – przytaknęła matka i zerwała się z krzesła. – Muszę do obory! Zaraz wrócę!

Zosia kątem oka zauważyła, że oczy matki były zaszklone, ale spojrzenie rozpalone. Tak jak wiele lat temu przed lasem, gdy machając ukochanemu bratu na pożegnanie, życzyła mu szczęśliwego powrotu do domu.

***

Tuż przed świtem obudziły ich ciężkie, energiczne uderzenia w drzwi. Za oknem było jeszcze szaro. Burek zerwał się spod budy i zaczął przeraźliwie ujadać. Zosia, nie wiedząc, co się dzieje, wygramoliła się spod rozgrzanej pierzyny, zarzuciła na plecy gruby sweter i niechętnie poczłapała do sieni, skąd dochodziły głosy. Zastała już tam matkę, która w koszuli, z potarganymi włosami, bez okularów, w blasku zapalonego górnego światła otwierała drzwi.

– Słyszałaś, Celka, co się stało?! – krzyknęła Janka Barczewska mieszkająca kilka domostw dalej. Wpadła do środka wstrząśnięta z twarzą, po której tańczyły wszystkie możliwe żywioły świata.

– Nie… a co się stało? – zagadnęła matka ściągniętymi ustami i zaprosiła ruchem ręki do środka. – Wejdź, Janka, do kuchni. Tutaj zimno…

Kobieta zdjęła z nóg ubłocone trepy, zostawiła je przed stopniem na ganku, po czym wsunęła się do ciemnej sieni w ślad za gospodynią. Mogła mieć niewiele ponad trzydzieści lat, była tęga, rumiana, z blond włosami wyślizgującymi się spod kolorowej chustki. Z jej okrągłej twarzy zwykle nie schodził uśmiech, więc tym razem jednak coś musiało się wydarzyć. Sapnęła, ściągnęła z głowy wełniane nakrycie i klapnęła na najbliższym krześle przy wystudzonym już piecu. Matka usiadła naprzeciw i czekała cierpliwie z gradową miną na dalsze informacje.

– A twój stary gdzie? – Przybyła rozejrzała się z zaciekawieniem dookoła. – Pewnie nie wrócił na noc. Nie jesteś ciekawa, gdzie był?

Oczy Celki zaokrągliły się tak samo ze wstydu, jak i zdenerwowania.

– Poszedł wczoraj do Antosiaków świniaka ubijać. Sama wiesz, jak to się kończy… Pewnie pijaczyna śpi w stodole… – rzuciła matka w powietrze, ale jakoś tak niepewnie, bez przekonania.

– Ano… gdyby tylko tak było… – westchnęła tamta z tajemniczym grymasem. – Najpierw ubili to zwierzę, fakt, ale później przy wódzie przyszło im do głowy w karty grać. I wiesz, co ta łajza od Lesiaków zrobiła?

– Nie mam pojęcia – wymamrotała matka coraz bardziej zdenerwowana.

– A swoją kobitę przegrał w karty. Masz pojęcie?

– Jak to? Hankę?

– Ano Hankę, postawił ją w stawce i przegrał.

– Czyli kto ją wygrał? – nie dowierzała Celka i coraz mocniej wybałuszała oczy.

– Nie zgadniesz. Bolek Świst.

– Ten stary kawaler? Wygrał Hankę Lesiak w karty? Ha, ha! A to ci dopiero! – parsknęła śmiechem w odpowiedzi, a jednocześnie z ulgą, bo sprawa nie dotyczyła jej ślubnego.

– A wiesz, co zrobiła Hanka, jak się o tym dowiedziała? Spakowała się, splunęła staremu pod nogi i wyprowadziła się do Bolka.

– Dzisiaj w nocy? – dziwiła się Celka. – Jak to? To już się zdążyło roznieść?

– Ano… Bolek, jak tylko wygrał partię, od razu poleciał do domu Lesiaków. Wyciągnął z łóżka Hankę i kazał jej się pakować. A ta, niewiele myśląc, spakowała się i wyszła. Rzuciła tylko przez ramię: „Pożałujesz tego, draniu!”.

– A to ci historia! – jęknęła Martinowa. – Ale co ma z tym wspólnego mój stary?

– To nie wiesz? Twojego starego Barcicka nakryła w stodole z tą wywłoką Helką! Weszła do stodoły po rumianek, bo jej córce zrobił się na palcu jakiś ropień, a tu krzyk, rumor i nagle leci Helka z rozwianymi włosami, goła do pasa. A za nią twój stary, co zdążył dopiero spodnie wciągnąć i rozporek zapiąć… Cały oblepiony słomą…

– Coo? – Twarz Celiny zalała się purpurą. – Coo? – powtórzyła, zaciskając palce do białości. – A co miałby mój stary robić w stodole u Barcickich? Chyba im się coś pomieszało – dodała, odzyskując rezon.

– A kto by to zrozumiał… Sama widzisz, co robi wóda z tymi chłopami. Miałam ci nie mówić, ale przecież i tak byś się dowiedziała. – Wzruszyła ramionami. – To ja już pójdę.

– Zaczekaj, może się herbaty napijesz? Wcześnie jeszcze, do dojenia jakaś godzina będzie. Zaraz rozniecę ogień. Piętnaście minut i będzie ciepła.

Twarz kobiety rozjaśniła się w sekundzie

– Jak tak, to zostanę. I tak nie mogłabym oka zmrużyć…

Celina zerwała się z krzesła i ruszyła energicznie w stronę pieca. Zaraz też rozległ się dźwięczny klekot fajerek oraz grzebiącego w palenisku pogrzebacza. Schyliła się i zgarnęła z podłogi kilka świeżo narąbanych patyków oraz papier do podpałki. Strzeliła zapałka, a chwilę potem palenisko zajaśniało żółtym płomieniem, który rozpełzał się po drewienkach. Janka coś mówiła w tym czasie o tym, że jej chłop też uczestniczył w ubijaniu świniaka, ale gdy Bolek wygrał w karty Hankę, w mig się ulotnił.

– Nie chciał uczestniczyć w takim barbarzyństwie – uznała, by usprawiedliwić zachowanie ślubnego. – A swoją drogą nie spodziewałam się, że Hanka tak zareaguje. Kto by pomyślał? – dziwiła się głośno, drapiąc się po głowie i obgryzając w zadumaniu paznokcie. – Myślałam nawet, że kocha tego łajzę. A tu masz! Uniosła się honorem.

Celina spojrzała na siedzącą przez ramię i przesunęła energicznie aluminiowy czajnik po ciepłej już płycie pieca. Jej ruchy były jakieś kanciaste, sztywne i niezgrabne.

– Widzisz? – rzuciła Janka w stronę Zosi, która z otwartą buzią i pąsami na policzkach przysłuchiwała się całej rozmowie. – Skaranie boskie z tymi chłopami. Nie upilnujesz, to pójdzie do drugiej! Nie myśl sobie, że żeniaczka to taka święta rzecz. Zanim znajdziesz chłopa, najpierw się dobrze zastanów! – dodała, przyglądając się młodziutkiej dziewczynie z ubolewaniem.

Tymczasem z twarzy Celki nie schodził płomień upokorzenia. Pomstowała w duchu i odgrażała się krwawą zemstą.

Ja ci jeszcze pokażę! – krzyczała w myślach. Tak mnie upokorzyć przed całą wsią! O nie! Tym razem ci to płazem nie ujdzie!

***

Ojciec leżał jak gdyby nigdy nic w stodole i chrapał w najlepsze, kiedy wpadła do niej purpurowa z wściekłości Celina. W ręku trzymała bat. Zanim się zorientował, świst rzemienia rozciął powietrze obok jego twarzy. Liznął końcówką policzek, a ten natychmiast oznaczył się czerwoną, krwawiącą kreską.

Stasiek zerwał się ze słomy, zakrył odruchowo twarz i cofnął się dwa kroki w tył.

– Zwariowałaś?! – wrzasnął, nie pojmując, co się dzieje.

Żona postąpiła krok do przodu i podniosła w górę ramię, szykując się do kolejnego ataku.

– Ty wstrętna łajzo! Taki wstyd mi przynosisz! Za co? Za jakie grzechy? – syknęła przez zęby.

Jej ślubny chwycił w ostatniej chwili rzemień, który miał wylądować na jego drugim policzku, i przytrzymał. Bat wygiął się i zesztywniał, co wprawiło Celkę w konsternację.

– To nie wiesz? – wyrzucił z siebie, patrząc jej z pogardą w twarz. – Powiedzieć ci? Chcesz usłyszeć prawdę?

– No mów! – warknęła Celina. – Ciekawa jestem! Co taka łajza jak ty może mieć do powiedzenia? – wycedziła przez zęby.

Ojciec ruszył do niej, okręcił rzemień wokół nadgarstka, a z jego krwawiącej twarzy nie schodziła pogarda.

– Za to, że taka jesteś, że nie ma w tobie ani krzty kobiety i człowieka. Za to, że gardzisz sama sobą, innymi, że nawet nie próbujesz się zmienić. Za to, że traktujesz własne dzieci jak siłę roboczą, nie mówiąc już o mnie. Mam już tego dość! – rzucił zrezygnowany i puścił naprężony bat.

– To idź precz! Znajdź sobie lepszą! – warknęła wściekle. – Nikt cię tu nie trzyma!

– To ty idź precz! Zostaw moje córki i wracaj tam, skąd przyszłaś! – krzyknął Stach, nie kryjąc wściekłości i rozczarowania.

Wtem do stodoły wpadły Zosia z Jadzią, które dotychczas stały po drugiej stronie drewnianej ściany i z przerażeniem przysłuchiwały się awanturze. Jedna przylepiła się do nogi ojca, druga objęła matkę wpół i obie zaczęły głośno zawodzić.

– My nie chcemy! Nie pozwolimy! – krzyczały.

– Tato, przeproś mamę! – błagała Zosia.

– Mamo, powiedz coś miłego tacie! – szlochała Jadzia. – Nie pozwolimy wam nigdzie pójść. Nigdy!

Nastąpiła chwila ciszy przerywana jedynie głośnym oddechem ojca, pochlipywaniem dziewcząt i szelestem słomy pod butami.

Matka rzuciła bat na klepisko, odsunęła od siebie dziecko, odwróciła się na pięcie i z zaciętą twarzą wyszła z budynku. Ręce ojca opadły wzdłuż tułowia, zgarbił się i wcisnął głowę w ramiona.

– Tato, daj, umyję ci twarz – powiedziała starsza córka, chlipiąc pod nosem. – Chodź ze mną do próżnego, tam jest woda i ścierki. Nie martw się, przejdzie jej… – szepnęła ledwie słyszalnie, gładząc jego szorstką spracowaną dłoń z czułością.

Palce ojca zakleszczyły się na jej drobnej dłoni. Uśmiechnął się bezradnie, unikając jej wzroku. Kiedy go pociągnęła za sobą, ruszył za nią wolno bez słowa sprzeciwu.

Wkrótce po tych wydarzeniach w domu zapanował względny spokój. Wprawdzie matka i ojciec nie odzywali się do siebie, mijali się w milczeniu, zdawkowo wymieniali uwagi, jednak żadne z nich nie zamierzało niczego zmieniać. Celina zajmowała się obejściem i w milczeniu nosiła w sobie ciężar upokorzenia. Zmieniła się na tyle, że pozwoliła starszej córce przerobić swoją sukienkę dla Jadzi. Kiedyś, idąc do kościoła, założyła na głowę chustkę, którą ojciec dla niej kupił na targu. Zupełnie jakby chciała dać mu coś do zrozumienia, ale w tej kwestii było już raczej za późno na zmiany. Nie skarżyła się, nie utyskiwała i bez protestu biegła otworzyć bramę, kiedy ojciec wracał do domu. Siwa stawała wtedy we wjeździe, a ojciec nie schodząc z wozu, krzyczał donośnie:

– Brama!

Ta więc biegła, otwierała ją i patrzyła, jak wóz ciągnięty przez starą klacz wtacza się na podwórze. Potem zamykała i bez słowa wracała do swoich zajęć. Sytuacja nie ulegała jednak większej poprawie.

Ojciec doglądał gospodarstwa, jeździł z mlekiem i kartoflami do miasta, z rzadka uczestniczył we wspólnych posiłkach. Czasem zabierał do pomocy ze sobą starszą córkę, wtedy za każdym razem zajeżdżali do cioci Teresy, gdzie Zosia mogła bez przeszkód oddawać się szyciu. Ciotka pozwoliła jej wystawić maszynę pod okno, gdzie było dostatecznie dużo światła i więcej przestrzeni. Dziewczyna tak długo eksperymentowała z jej uruchomieniem, aż w końcu dopięła swego. Po oczyszczeniu i naoliwieniu mechanizmu maszyna szyła jak nowa. Jej głos stał się czysty i delikatny, a ścieg idealny. Za każdym razem kiedy do niej siadała, z namaszczeniem gładziła jej grzbiet, śliczne złocenia po bokach i szeptała do niej ciche słowa radości.

– To będzie najpiękniejsza sukienka, jaką widziałam w życiu, obiecuję!

Maszyna milczała. Jedynie cichy warkot obracającego się mechanizmu oraz sunąca pod jej zręcznymi palcami stopka przeplatająca ze sobą dwie nitki utwierdzały ją w przekonaniu, że rozumie ją niczym największa oddana przyjaciółka. Dla Zośki był to cudowny czas – wetknięty pomiędzy marzenia, pracę a częściowe spełnienie. Celebrowała te chwile, czekając z utęsknieniem na pierwsze efekty. Stało się to po dwóch tygodniach. Wtedy ukończyła podwijanie dołu i obrzuciła zygzakiem ścięte krawędzie materiału. Wystarczyło wyprasować i gotowe!

– Wyglądasz jak gwiazda filmowa! – skwitowała z uznaniem ciocia Teresa. – Niczym Pola Negri, słowo daję!

– Naprawdę, ciociu? – pytała dziewczyna, obracając się wokół własnej osi. – Starałam się, jak mogłam, ale bez niej nie dałabym rady. – Wskazała wzrokiem na czarną, stalową główkę, tym razem milczącą, jakby zatrzymaną w zadumie nad istotą życia.

Teresa podeszła bliżej, obejrzała ponownie wszystkie zakładki, fałdki i zszycia, po czym cmoknęła z uznaniem.

– Jutro poszukam jakiegoś materiału w szafie! Może na tej sukience nie zakończymy, szkoda twojego talentu!

– Dziękuję, ciociu! – zawołała Zosia i zarzuciła obie ręce starszej kobiecie na szyję. – Jesteś taka kochana, zupełnie różna od mojej matki.

– Oj, tak… – przyznała ciotka ze smutkiem. – Cela zawsze była zawzięta na robotę. Zwierzęta stawiała ponad ludzi, a ziemię ponad rodzinę. Zwierzęta to też istoty Boże, zgodzę się, im też należy się miejsce na tej ziemi. Tylko że jej w głowie wszystko się pomieszało.

– Oj, ciociu! Owszem, mama ma słabość do krowy i konia, za to kaczkę i kurę ubija bez mrugnięcia oka – zaśmiała się gorzko.

– Taka już jest… harda, bezwzględna z tym swoim pierwotnym instynktem przetrwania. Może to wynik wojny, kto wie? Może przeżyć z dzieciństwa? – rzuciła w powietrze. – Bo ja nie rozumiem, jak można nie lubić własnych córek i męża. Nie mogę jej tego wybaczyć, jak również wielu innych rzeczy. Zwłaszcza że ja własnych dzieci mieć nie mogłam – powiedziała cicho, nadając głosowi niepewny ton.

– Myślałam, że nie chciałaś – odparła Zosia nieśmiało.

– Nie, to nie tak.

– To znaczy? – drążyła dziewczyna.

– Chcesz wiedzieć? Naprawdę?

Siostrzenica przytaknęła.

Usiadły na brzegu łóżka, ciotka zdjęła zaparowane okulary i przetarła rogiem fartucha.

– Byłam w ósmym miesiącu ciąży, kiedy do wsi weszli Ruscy. Mojego Antka nie było wtedy w domu, służył w sąsiednim gospodarstwie i nie zdążył przybiec, choć głośno krzyczałam. Wyciągnęli mnie na podwórko i zaczęli plądrować całe obejście. Jeden z nich podszedł do mnie, przewrócił na ziemię, podwinął spódnicę i chciał wziąć siłą, nie zważając na brzuch pod sam nos. Śmiał się przy tym jak opętany, oczy miał dzikie, rozbiegane, niczym wygłodzona bestia. Rzucałam się, szarpałam go za kamizelkę z barana, darłam się wniebogłosy. Wtedy podszedł ten drugi i wołał coś po rusku, wymachując karabinem. Zęby miał czarne, a oddech cuchnący na odległość. Chwycił mnie i zamierzał zaciągnąć do stodoły. Próbowałam się wyrwać, walczyłam dalej w jakimś dzikim szale, który mnie ogarnął, i ugryzłam go w ramię. Wtedy z całych sił uderzył mnie kolbą karabinu w brzuch. Nie pamiętam, co się stało potem. Kiedy się obudziłam, leżałam zakrwawiona na stogu słomy i akuszerka ze wsi wyjęła ze mnie martwe dziecko. Mój synek był taki duży, miał taką śliczną twarzyczkę i zaciśnięte bezradnie piąstki. – Z piersi Teresy wydobył się jęk. Ukryła twarz w dłoniach, lecz za chwilę wróciła do opowieści. – Na szczęście po tym, jak zaczęłam krwawić, uznali, że trzeba sobie dać ze mną spokój. Może nawet pomyśleli, że jestem martwa, bo nie ruszałam się. Splądrowali chałupę i poszli dalej, zostawiwszy mnie w takim stanie. Ja jednak po tym wszystkim już nigdy nie byłam sobą. Nie mogłam też zajść w kolejną ciążę. Antek czuł się winny, że nie było go przy mnie i nie mógł mnie obronić. Ale co on by sam zdziałał w pojedynkę? Dobrze, że Kaśka była tego dnia u dziadków. Dzięki temu uniknęła tego upokorzenia i bólu. Za to Antek do końca życia dbał o mnie i robił wszystko, aby mi niczego nie brakowało. Kochaliśmy się, choć niemożność bycia matką nie pozwoliła mi do końca na bycie szczęśliwą. Dlatego nie rozumiem Celki. Wiele razy jej o tym mówiłam, próbowałam tłumaczyć, ale do niej nic nie trafia. Męża traktuje jak przedmiot, a przecież każdy mężczyzna potrzebuje kobiety, czułości, zrozumienia, pochwały od czasu do czasu… A was wykorzystuje jako siłę roboczą… Nie docenia tego, co ma, liczą się tylko pieniądze i własność. Przykro mi, Zosiu, że tak niedobrze mówię o twojej matce… Nie chcę, abyś to źle odebrała. Nie lubię jej, choć to moja rodzona siostra. Za to twojego ojca szanuję. To dobry człowiek. Może zbyt żarliwy i czuły na kobiece wdzięki, to prawda. Ale jak w domu nie ma miłości, to lata po wsi i szuka. Tak to już w życiu jest, szkoda, że Cela tego nie rozumie. Ach! – Westchnęła ciężko i odwróciła twarz ku oknu.

Zapanowała cisza, a zegar na ścianie wybił właśnie piątą po południu. Na zewnątrz królowała już ciemność. Zosia chwyciła szorstką dłoń ciotki i przysunęła ją do rozgrzanego policzka.

– Ciociu, jesteś dla mnie lepsza niż rodzona matka. Kocham mamę na swój sposób, ale mam dużo żalu jednocześnie. O to, że nie próbuje nas zrozumieć, że jest taka zimna, nieczuła, nieprzystępna. Nie potrafię z nią nawiązać nici porozumienia, ona nikogo nie słucha. I nie mam o nic pretensji do ciebie… Doskonale wiem, co masz na myśli.

Kobieta pochyliła się nad siostrzenicą, jedną ręką gładziła jej włosy, a drugą ocierała łzy spływające po twarzy. Ta chwila szczerości zbliżyła je do siebie jeszcze bardziej.

Kolory

W ciemności widać o wiele więcej. Wyobraźnia działa cuda. Wystarczy zamknąć oczy i zapomnieć o wszelkich troskach i niedostatkach. Kolory wypełnią nasz świat, który dotąd był smutny i skalany szarą codziennością. Obudzą się w nas nowe uczucia, żądze, namiętności i pragnienia. Emocje przybiorą różne barwy i ukształtują nasze życie po nowemu. A kiedy nastanie dzień i otworzymy oczy – kolory nie znikną.

Rozdział 3

Nastała wiosna i ruszyła w pola niczym bezwstydna pannica. Okrasiła zielenią łąki, obrzuciła je kwiatem, zruszyła czarną jak heban ziemię i tchnęła w nią ciepły, życiodajny oddech. Drzewa roziskrzyły się barwami od nabrzmiałych gałązek, a niebo rozbłysło czystym błękitem, w którym raz po raz nurkowały ożywione ptaki. Przecinając rześkie powietrze, wydawały z siebie radosne, srebrne dźwięki przypominające drgania ministranckich dzwonków w kościele po zakończeniu „Pieśni na przygotowanie darów”. Dni stały się dłuższe i raźniejsze. Na pola wylegli gospodarze, towarzyszyły im zwierzęta, znów zrobiło się gwarno. Kolejny raz rozbrzmiały energiczne głosy, pełne optymizmu śpiewy, a w serca ludzi wstąpił duch odnowy i nadziei na lepsze.

Nastał czas przygotowań do siewów i sadzenia. „Czego wiosna nie zasiała – jesień nie urodzi” – mawiali ludzie.

Zośka prowadziła konia za uzdę wzdłuż kolejnej odłupanej od ubitego gruntu skiby.

– Wio, Siwa! – kontrolował sytuację ojciec trzymający w rękach czepigi od pługa.

Lejce trzymał zadzierzgnięte na szyi, aby nie zaplątały się pomiędzy orczyk czy uprząż. Twarz miał ściągniętą, skupioną na tej jednej czynności, którą trzeba było zrobić najlepiej, jak to tylko możliwe. Z czoła płynęła mu struga potu, a mokre plamy na koszuli z przodu i z tyłu świadczyły o ogromnym wysiłku.

Koń rzucał łbem, trząsł grzywą, parskał i ściągał wargi, obnażając uzbrojone w wielkie zębiska dziąsła.

– Spokojnie, Siwa. Idź prosto! Nie chcesz chyba, aby matka ukatrupiła nas żywcem za krzywe bruzdy. Nigdy nie wybaczyłaby nam, gdyby jej pole było gorsze niż pole sąsiada. Nie pozwoliłaby na wytykanie jej palcami. Prędzej by się pod ziemię zapadła.

Pole ciągnęło się długim prostokątem aż pod samą wstążkę asfaltu. W połowie tej odległości zdobiła je sadzawka służąca do pojenia krów w czasie ogromnych upałów.

– Dam radę, dam radę! – powtarzała Zośka uparcie, kiedy podniesione do góry ramiona zaczynały jej coraz bardziej odmawiać posłuszeństwa. Raz po raz obcierała wolną ręką spocone czoło i poprawiała chustkę niesfornie zsuwającą się na tył głowy. Na nogach miała gumiaki do kolan, nieco przyduże, w dodatku obtarła pięty aż do krwi i nieznośny ból towarzyszył jej przy każdym stąpnięciu.

– Tato, kiedy zrobimy sobie przerwę? – rzuciła przez ramię.

– Jak dojdziemy do stawu! – odparł głośno Stasiek i wykrzywił twarz w ogromnym wysiłku. – Niedługo będzie połowa!

– No dobrze… – westchnęła, widząc, że przed nimi jeszcze niemal cała długość pola.

Klacz też czuła już zmęczenie. Jej zad lśnił od potu, a boki zrobiły się niemal czarne od wilgoci.

Gdy wreszcie dobrnęli do sadzawki, ojciec z ulgą odczepił linkę od orczyka i pozwolił Siwej napić się wody. Zosia tymczasem klapnęła pod olszyną i spróbowała ściągnąć gumiaki, które zakleszczyły jej się gdzieś na wysokości kostek. Ból sprawił, że krzywiła się za każdym razem, gdy usiłowała wydobyć stopy z kauczukowego więzienia. Wreszcie jej się udało i odetchnęła z ulgą, wyciągając się na zdeptanej trawie.

– I co teraz? – spytała siebie, patrząc bezradnie na pokaleczone pięty. – Nie mam chyba wyjścia, będę musiała najpierw skończyć tę robotę.

Wstała i weszła do sadzawki. Podwinęła spódnicę i zanurzyła w wodzie nogi po kolana. Przez chwilę delektowała się przyjemnym chłodem i ulgą, którą poczuła natychmiast. Z ogromnego liścia na brzegu stawu zeskoczyła zielona żaba i wystraszona zniknęła gdzieś w głębi pola. Zosia powiodła za nią wzrokiem. Zazdrościła jej wolności.

Ojciec tymczasem usiadł na brzegu, wyciągnął z koszyka słoik ze zbożową kawą i chwycił pajdę chleba przełożoną plastrem salcesonu.

– Zjedz coś! – rzucił w stronę córki, która wciąż brodziła w stawie. – Musisz mieć jeszcze dużo siły do roboty! Chuda się zrobiłaś, zupełnie jakbyś się zakochała.

– Oj, tato… – jęknęła zawstydzona. – Nie jestem głodna. Napiję się tylko. – Usiadła pod drzewem, oparła plecy o pomarszczony pień drzewa i zamyśliła się na chwilę. – Tato… – zaczęła niespodziewanie. – Jak poznałeś mamę? Lubiliście się kiedyś?

Ojciec wyciągnął do niej kubek ze zbożową kawą. Westchnął ciężko i oparł się na łokciu.

– U Niemców – odparł krótko. Zamilkł, a jego wzrok zawisł nad lustrem wody, w którym odbijały się gałęzie olszyn. – Pracowaliśmy u rodziny niemieckiej. Trafiłem tam dwa lata po wybuchu wojny… Celka już tam wtedy była. Zajmowała się pilnowaniem niemieckich dzieci. Dwie słodkie dziewczynki Helga i Gertruda stały się dla twojej matki całym światem.

– Jak to? – zdziwiła się dziewczyna. – Kochała córki wrogów?

– Ano… A cóż te dzieci były winne? Jedna miała dwa latka, a druga cztery… Takie słodkie kruszyny. Ta młodsza zmarła zaraz po tym, jak jeden Rusek nadepnął ją ogromnym buciszczem podczas wycofywania się Niemców zaraz po kapitulacji. Spali w remizie na podłodze, kiedy wpadli Ruscy… Reszcie rodziny udało się zbiec, ale dziecko nie przeżyło.

– Okropne! Co za tragedia! – jęknęła dziewczyna.

Ojciec, nie zważając na nic, kontynuował swoją opowieść.

– Zajmowałem się gospodarstwem. Byłem zwykłym parobkiem od roboty w polu. Pierwszy raz zauważyłem twoją matkę, gdy uganiała się za kotem po ogródku. Wyglądała jak mała, beztroska dziewczynka. Tym mnie ujęła. Ale w rzeczywistości była silna i zacięta na robotę. Wtedy nie miałem nic przeciwko temu, czasy były przecież ciężkie, nie dla słabych. Pierwsze spojrzenie, pierwsza schadzka, pierwsze pocałunki… wtedy wszystko wyglądało inaczej. W obliczu zagrożenia nawet uczucie przybiera inny wymiar. Czułem, że to miłość. Byłem od niej sporo starszy, ale wojna niejednemu pokrzyżowała matrymonialne szyki. Ja też kochałem się w innej kobiecie, ale tamto uczucie się wypaliło. Postanowiliśmy z matką pobrać się zaraz po wojnie. Jednak ty pojawiłaś się na świecie nieco wcześniej, niż to zaplanowaliśmy. – Zaśmiał się z czułością. – Musieliśmy więc przyspieszyć nasze zamiary. Zaraz po wojnie osiedliliśmy się w jednym z opuszczonych przez Niemców gospodarstw. Trzeba było dorabiać się od pierwszej łyżki, garnka czy pierzyny… Moi rodzice nie przeżyli pierwszych dziesięciu lat po oswobodzeniu nas przez Sowietów, o ile można to tak nazwać… – Prychnął krótko, jakby chciał coś dodać, ale powstrzymał się i rozejrzał ostrożnie na boki.

Przytaknęła w zamyśleniu.

Stachu nabrał powietrza w płuca i dodał z żalem:

– A wojenna zawierucha rozproszyła po świecie resztę rodzeństwa. Jeden brat mieszka w Łodzi, ale kontaktu bliższego nie ma. – Westchnął ciężko. – Dalszą historię już znasz…

– A co z tą gospodarką, która postanowiłeś kupić? Czy to prawda, że należała do twojego pradziada?

– Oj, tak… – przyznał Stach z rozrzewnieniem. – To kolejna fascynująca historia. Te ziemie zostały nadane pewnemu żołnierzowi z wojsk Napoleona za zasługi podczas krwawych, wyczerpujących walk. Glinianą szedł wówczas szlak, którym wracali z wygranych bitew. Jeden z nich o nazwisku Martin postanowił osiąść tutaj na stałe. Po otrzymaniu gospodarstwa ożenił się z tutejszą dziewczyną i spłodził mnóstwo dzieci. Jesteśmy potomkami dzielnego żołnierza Napoleona, którego korzenie wywodzą się aż z Francji z okolic Lotaryngii. Kiedy dowiedziałem się, że właśnie ten dom z ziemią zostały wystawione na sprzedaż, postanowiłem za wszelką cenę odzyskać coś, co od dziada pradziada należało do mojej rodziny. Poniosło mnie – gospodarka była tak droga, że mogłem za te pieniądze kupić dwie inne. Sprzedałem wszystko, co miałem, i zaciągnąłem dług u lichwiarza – u tego Baryłki z Wólki. Co za skur… – Tata przeklął głośno i z pogardą splunął na ziemię. – Zabiera nam wszystko, co uda się odłożyć, przez niego żyjemy jak dziady. Oj, gdybym tak mógł spłacić tego drania! – rzucił ponuro i smutny wzrok skierował na sadzawkę. – Przez niego nie możemy posłać cię dalej do szkół, choć wiem, jak bardzo byś tego chciała. Wybacz, Zosiu… Może za kilka lat, jak go spłacimy…

Dziewczyna milczała. Ojciec jeszcze nigdy tak dużo o sobie nie powiedział. Jeszcze nigdy nie zdobył się na taką szczerość. To jednak wystarczyło, aby poznała prawdę – prawdę, która niszczyła nie tylko rodzinę, ale także jej marzenia.

– A może wezmę pożyczkę? – zaproponowała Zosia. – Mam pracę, powinni mi udzielić kredytu. Jak sądzisz?

– Daj spokój, dziecko… Tylko nie pożyczka. Jedna już wystarczy. Poza tym któż ci ją da? Dopiero zaczęłaś tę pracę. Musimy poszukać innego rozwiązania.

– Tylko jakiego? – rzuciła w powietrze, ale nie doczekała się odpowiedzi.

Ojciec podniósł się, otrzepał kolana i podszedł do Siwej. Pogłaskał ją czule po łbie, po czym rzucił przez ramię:

– No to bierzemy się za robotę, nie ma co… Słońce już nad horyzontem!

Wstała niechętnie, oczyściła spódnicę z traw i ruszyła w stronę klaczy.

Jeszcze jakieś dwie godziny – oszacowała w myślach, po czym chwyciła uzdę konia i spróbowała skoncentrować się na pracy.

***

Kochana Zosiu!

Nawet sobie nie wyobrażasz, jak bardzo chciałabym się z Tobą zobaczyć. Minął już rok od naszego ostatniego spotkania. Z Twojego listu wynika, że nie masz szans pójść do technikum. Na pocieszenie Ci powiem, że u mnie sytuacja wygląda podobnie. W dodatku rodzice chcą mnie wydać za mąż. Tym razem na poważnie. Nawet nie masz pojęcia, jak się czuję. To stary, obrzydliwy dziad. Mógłby być moim ojcem. Wdowiec z dwójką dorosłych dzieci, starszych ode mnie. Kiedy mnie widzi, ślini się i podszczypuje mnie w pośladki. To wstrętne. Ale moi rodzice są nieubłagani. Jak myślisz, o co im chodzi? Pewnie się już domyślasz. O pieniądze. Ludzie powiadają, że znalazł kiedyś złoto przy rozbiórce domu, poza tym handluje zbożem, ma młyn. Tylko czemu próbują sprzedać własną córkę? A może ja nie jestem ich dzieckiem? Może mnie adoptowali albo przygarnęli, kiedy byłam mała? Gdyby było inaczej, jak mogliby mnie tak traktować? Sprzedać jak zwykły worek zboża?

Nikt nigdy nie zapytał mnie, czego tak naprawdę pragnę. Tak bardzo chciałabym pójść do szkoły, uczyć się dalej, a potem nawet zacząć studia. Dla moich starych to jakiś dziwny, niepojęty świat. Po co komu szkoły? – wciąż powtarzają. Do łóżka i rodzenia dzieci szkoły nie są potrzebne. Tylko że ja nie chcę jeszcze wychodzić za mąż.

Nie wiem, co robić. Oni wciąż naciskają. Wiem, że Ty jedna mnie rozumiesz. Najchętniej uciekłabym z domu, ale nie mam dokąd. Poradź, kochana moja, co mam robić.

Tak bardzo tęsknię za wspólnie spędzonymi chwilami. Pamiętasz, Zosiu, nasze spacery po ulicach Łodzi? Szłyśmy ze szkoły ulicą Kilińskiego i Dąbrowskiego aż do placu Niepodległości. Ile miałyśmy sobie do powiedzenia! A ile się wtedy działo! Na krańcówce tramwajowej wiecznie stali jacyś ludzie załadowani zakupami, kobiety okutane w łachmany, jeszcze handlarze, kombinatorzy. A wśród nich my – takie dwie młode, pełne nadziei na przyszłość, wiary, że życie leży u naszych stóp. Nie przypuszczałyśmy wówczas, że tak to się zakończy. Brakuje mi tych wspólnie spędzonych chwil, naszych rozmów i tego entuzjazmu, który nas unosił nas ziemią. Dziś czuję się jak przekłuty balon. Straciłam wszelką nadzieję. Tak bardzo chciałabym się uczyć, kształcić, rozwijać, a tutaj… intelektualna pustynia. Duszę się. Jeśli się nic nie wydarzy – w przyszłym roku wydadzą mnie za mąż. Już zaczęli o tym rozgłaszać na wsi. Bez mojej zgody. Nie chcę wychodzić za mąż za tego obleśnego, starego dziada. Nie chcę być służącą dla jego bachorów. Chcę żyć. Tylko jak to zrobić?

Napisz, proszę. Może Ty znasz odpowiedź. Zawsze wiedziałaś, co powiedzieć i jak się zachować. Liczę, że teraz będzie podobnie. Czekam z utęsknieniem na Twoje słowa.

Iwona

Rozdział 4

Kierowniczka sklepu była postawną, wysoką blondyną z dużym biustem, wcięciem w talii i szerokimi biodrami. Stanowiła ideał kobiety – zawsze elegancko ubrana, umalowana i uczesana w ogromny kok na czubku głowy. Miała na imię Genowefa, ale wszyscy zwracali się do niej po prostu Gienia. Okazało się, że ta kobieta znała się jak nikt inny na wielu sprawach, a już w szczególności na sztuce uwodzenia. Niejednemu kawalerowi w miasteczku złamała serce, choć jako bezdzietna wdowa mogła sobie pozwolić na większe szaleństwo. Do jej sklepu zaglądały też zdradzone żony, narzeczone, dziewczyny, które przychodziły, aby wyrzucić z siebie swoje żale, a nawet gniew. Gienia prychała wtedy lekceważąco pod nosem, zakładała buńczucznie ręce na biodra i odpowiadała: „Jak będziesz taka jak ja, to porozmawiamy”. I na tym zwykle wymiana zdań się kończyła. Upokorzona kobieta nie miała odwagi spojrzeć w oczy rywalce, a co więcej – napluć jej w twarz. Aż do następnego razu.

Gienia mimo masy powabu i wdzięku wciąż nie mogła sobie znaleźć chłopa, który sprostałby jej wymaganiom. Szukała więc dalej, stosowała stare sztuczki, ale efekty zawsze były takie same. Jej amanci wracali do dotychczasowych partnerek, a ona cierpiała w samotności, choć nie rezygnowała z polowania na męża.

– To trzeba zrobić tak, a to tak… Tutaj w szufladzie leży księga rachunków. Trzeba w niej wszystko zapisywać. Każdy wpływ, każdy artykuł wprowadzony do sprzedaży – instruowała wystraszoną Zośkę, która jeszcze niczego nie pojmowała.

Robota w sklepie wielobranżowym, gdzie było mydło i powidło, wydawała się dziewczynie karą za grzechy. Liczenie nie należało do jej mocnych stron, w dodatku bała się ludzi, którzy do niego zaglądali. Jedni byli ciekawscy, wszędobylscy, gadatliwi, inni małomówni, marudni, cisi. Wchodzili i wychodzili, ciągle coś się działo.

Jednego, deszczowego dnia do sklepu weszła niemłoda już kobieta. Zakupiła zapałki, szare mydło i kilogram cukru. Zapłaciła i już chciała wyjść, jednak Zośka zatrzymała ją w połowie drogi.

– Pani Aldona? To pani?

Kobieta zdziwiła się, słysząc swoje imię. Odwróciła się i popatrzyła przez ramię na sprzedawczynię.

– Myślałam, że pani wyjechała…

– Nie pamiętam… – bąknęła tamta. – My się znamy?

– Uczyła mnie pani języka rosyjskiego. Nazywam się Zofia Martin…

– Ach, tak… Teraz sobie przypominam – odparła kobieta, uśmiechając się nieznacznie. Miała na sobie szare palto, które pogrubiało jej sylwetkę. Musiało jej się zrobić gorąco, bo w pewnej chwili poluzowała apaszkę wokół szyi, a jej twarz pokryła się kropelkami potu. – Przyjechałam na krótko – odparła. – W odwiedziny – dodała, prostując się z wyższością jak na komendę. – Do widzenia! – rzuciła za siebie, ucinając dalszą rozmowę.

Zośka westchnęła. Przypomniała sobie pewną historię związaną z panią Aldoną C.

Była wówczas uczennicą szkoły podstawowej. Wtedy jeszcze w niewielkim budynku placówki brakowało prądu, dlatego w pochmurne dni siedzieli przy lampach naftowych. Klasy liczyły sobie po kilkunastu uczniów, a Aldona C. była najbardziej jędzowatą, znienawidzoną przez kolegów i koleżanki nauczycielką. Biła linijką po rękach, targała chłopców za uszy, kazała klęczeć w kącie na grochu i stawiała dwóje za niewłaściwe zachowanie. Wciąż powtarzała, że w nowym, socjalistycznym państwie polskim nie ma miejsca dla słabeuszy i nieuków. Tylko oświecenie młodych umysłów pozwoli im zrozumieć najsłuszniejszą ideę, jaka kiedykolwiek powstała – ideę komunizmu.

Kiedyś przyłapała Zochę na ściąganiu na kartkówce. Nie dość, że postawiła jej dwóję, to jeszcze wymierzyła kilka razów po rękach drewnianą linijką. Bolało i piekło. Dłonie miała czerwono-sine od uderzeń, a przez kilka następnych dni z trudem trzymała w palcach pióro.

Dziewczyna zapamiętała też jeszcze jedną historię z czasów, kiedy chodziła do tej szkoły. Był 5 marca 1953 roku – zmarł towarzysz Józef Stalin, którego podobizna wisiała na pobielonej ścianie głównego pomieszczenia. Właśnie pani Aldonie C. przypadł smutny obowiązek poinformowania o tym uczniów swojej klasy. Obwieściła wiadomość ze łzami w oczach, następnie kazała wstać i minutą ciszy uczcić pamięć wodza. Dodała przy tym z powagą:

– Cała postępowa ludzkość z najwyższym bólem przyjęła tragiczną wieść o śmierci największego człowieka wszech czasów.

Chłopaki szturchali się w tym czasie, szczypali dziewczyny w pośladki i zaciskali usta, by nie parsknąć śmiechem, doskonale wiedzieli bowiem, kim naprawdę był batiuszka Józef Stalin. Na szczęście Aldona C. była tak pogrążona w rozpaczy, że nie zwróciła uwagi na zachowanie niektórych uczniów. Kiedy po lekcjach wszyscy opuszczali klasę, ze ściany zniknęła podobizna wodza. Następnego dnia znaleziono ją w rowie podartą, z potłuczoną szybką, złamaną ramką. Blady z przejęcia dyrektor wezwał klasę i panią Aldonę C. Próbował ustalić, kto jest winny tej zbrodni – jak to nazwał. Następnie surowym głosem oświadczył, że jeśli nikt nie przyzna się do tego czynu, sprawa trafi dalej na wyższe szczeble. Wystąpiło wtedy dwóch kolegów – Janek i Józek – największe rozrabiaki w klasie. Otrzymali dwóję z zachowania, po dziesięć batów na jednego, wezwano też ich rodziców, ale ogólnie sprawę zamieciono pod dywan. Dyrekcja wolała zatuszować incydent. Tak było lepiej dla całej placówki, więc tym razem chłopcom się upiekło. A przez rówieśników do końca szkoły uważani byli za bohaterów.

Po tych wydarzeniach pani Aldona C. ku uciesze wszystkich uczniów opuściła szkołę, wyjechała z miasteczka i słuch po niej zaginął. Aż do dzisiaj, kiedy dziewczyna znów spotkała ją na swojej drodze.

Wraz z wyjściem dawnej nauczycielki Zośce odeszła ochota na pracę. Na szczęście została już tylko godzina. Niecierpliwie spoglądała na zegarek, myśląc o powrocie do domu.

***

Kierowniczka sklepu polubiła Zosię, z czasem też powierzała jej więcej obowiązków i narzuciła na nią większą odpowiedzialność. Dziewczyna nie narzekała, cieszyła się, że wtajemnicza się w pracę sklepu i radzi sobie z tym coraz lepiej. Wkrótce przyniosła do domu pierwszą wypłatę. Z dumą przekazała ją rodzicom ze świadomością, że pieniądze te pomogą przetrwać im kolejny miesiąc. Oddała wszystko, matka jednak policzyła banknoty, po czym odłożyła końcówkę i oddała córce.

– Będziesz miała na swoje wydatki – powiedziała szorstko, choć dziewczyna odnalazła w tych słowach niezwykłą czułość.

Tymczasem w pracy wciąż się coś działo, Zośka nie mogła narzekać na nudę. W dodatku nieustannie poznawała nowych ludzi, co też stanowiło pozytywne urozmaicenie.

Pewnego dnia do sklepu weszła młoda, przystojna kobieta. Miała na sobie ładny, wełniany płaszcz w kolorze mlecznej czekolady, nowiutkie skórkowe buty i wzorzystą chustę na głowie. Zakupiła tytoń, kostkę szarego mydła, zapałki i herbatę. Niewiele przy tym mówiła, ale już na pierwszy rzut oka wydała się dziewczynie interesująca. Zosia obsłużyła ją, częstując uśmiechem, po czym odprowadziła wzrokiem do drzwi.

Po jej wyjściu pani Gienia wypuściła z piersi powietrze, rzuciła się do okna, oparła łokciami o parapet, a nos wsadziła między pręty krat.

– Widziałaś ty? Ale wystrojona, któż by pomyślał?

– A kto to był? – spytała dziewczyna, przekładając szary papier do pakowanie na ladę. – Jakaś pani znajoma?

– Jaka tam znajoma? Przecież to Hanka Lesiak z waszej wsi. Teraz już pani Świst. Ale się ustawiła, no, no… Służy jej Boluś. I nawet po nią przyjechał bryczką. Spójrz tylko, jaki dobry z niego chłop! Podaje jej rękę jak jakiejś damie!

Dziewczyna dołączyła do kierowniczki i z ciekawością spojrzała na plac przed sklepem, gdzie stała ładna, brązowa bryczka zaprzęgnięta w konia w lśniącej uprzęży. Siedział na niej postawny mężczyzna w czapce na głowie i kurtce z wysokim kołnierzem. W jednym ręku dzierżył bat, a drugą podawał ukochanej, która zgrabnie wskoczyła na siedzenie.

Genowefa odstąpiła od okna i założyła ręce na biodra. Nie mogła się wciąż nadziwić i kręciła głową. Jej ładnie ułożone wysoko nad czołem włosy falowały przy każdym ruchu.

– Ta Hanka? – Zośka nie dowierzała. – Ta, którą chłop przegrał w karty?

– Ta sama! – odparła kierowniczka z zaczerwienioną od emocji twarzą. – A to dopiero nosa miała! – Zaśmiała się do własnych myśli. – A ten jej łachudra pije teraz na umór od rana do wieczora. Miał dobrą kobitę, to jej nie szanował. Za to Bolek odżył przy babie, nie ten sam chłop co kiedyś. Teraz to by go niejedna chciała, ale on poza Hanką świata nie widzi. Zaczarowała go czy co?

– Miłość – odparła Zosia cicho. – Widocznie byli dla siebie. Miłość odmienia wszystkich.

Kierowniczka prychnęła i wzruszyła ramionami.

– Od razu miłość! – rzuciła z powątpiewaniem, wciąż spoglądając za okno.

***

– Co robisz? Jesteś chora?! – zawołała przerażona Jadźka, gdy nakryła siostrę pochyloną nad miską z wodą zabarwioną na czerwono.

– Nie, nie jestem chora – odparła spokojnie Zosia. – Wręcz przeciwnie. Te objawy oznaczają, że jestem w pełni zdrowa.

– Jak to? Skąd się wzięła ta krew? – powątpiewała Jadzia.

Wspięła się na palcach tuż za plecami siostry i zajrzała do miski, w której pływały jakieś szmaty.

Zosia odwróciła się w stronę Jadźki, kucnęła nad klepiskiem i objęła w pasie.

– Nie martw się, pewnego dnia ty też to zrozumiesz… Staniesz się kobietą i będziesz miała tak samo…

Dziewczynka wydęła usta.

– W takim razie ja nie chcę stać się kobietą. To okropne! – odparła, patrząc siostrze prosto w oczy.

– To prawda! – przytaknęła Zosia i prychnęła lekko. – Nie jest to przyjemne. Przez kilka dni krwawię i muszę sobie podkładać kawałki szmat. Jeszcze uważać, aby nie przemokły. Najgorzej jest w pracy, ale co mam na to poradzić? Taka jest kolej rzeczy. Każda kobieta przez to przechodzi. To się nazywa miesiączka. Kobieta, która nie ma miesiączki, nie może mieć dziecka. Tak to działa. Musisz o tym wiedzieć.

– Ale ja nie chcę krwawić. To obrzydliwe! I nie chcę mieć dziecka! A w ogóle to skąd się biorą dzieci? Bo moja koleżanka Ula twierdzi, że przynosi je bocian.

Zosia roześmiała się. Zlała brudną ciecz z miski do wiadra i nalała nowej z wielkiego gara, który stał na piecu. Powtarzała tę czynność, dopóki woda nie zrobiła się czysta i przejrzysta. Potem wyszła na dwór i rozwiesiła kawałki płótna na sznurku.

– Dobrze, że trochę wieje. Kilkanaście minut i będą suche. – Wyprostowała plecy i pomasowała jedną ręką obolały kręgosłup. – Głupiutka ta twoja koleżanka. Nie wierz w te bzdury! – zwróciła się do siostry. – Mogę ci powiedzieć, skąd się biorą dzieci, ale pod warunkiem że nikomu nie piśniesz ani słowa. Obiecujesz?

Jadźka podniosła w górę dwa palce, po czym rzuciła szybko:

– Przysięgam! Teraz mi wierzysz?

– Wierzę – odparła starsza siostra. Chwyciła wiadro za uchwyt i wylała brudy na środek podwórka. Po chwili wróciła do izdebki i odstawiła naczynie na miejsce. – No dobrze, zrobione! – westchnęła, ale uśmiechała się tajemniczo pod nosem.

– No mów, Zocha, przecież przysięgłam! – ponagliła ją smarkula, tak ją zżerała ciekawość.

– Dzieci biorą się z miłości chłopca i dziewczyny. On dotyka ją, całuje, ona jego, kochają się tak bardzo, że stają się jednym ciałem… – Nagle urwała i zaczerwieniła się po same uszy. Oczyma wyobraźni zobaczyła siebie i Kostka. Skóra jej ścierpła, a w brzuchu coś zamrowiło. – No dobra, wystarczy już!

– Jak to wystarczy? – zaprotestowała Jadzia. – Tylko tyle? Nie wierzę ci, pewnie mnie okłamujesz jak wszyscy. Macie mnie za gówniarę, która niczego nie rozumie! – wykrzyczała rozgniewana.

– Ależ, Jadziu, to nie tak… To, co chcę ci powiedzieć, jest bardzo trudne… Ludzie muszą być ze sobą bardzo blisko, aby było dziecko. Same pocałunki nie wystarczą…

– Ale jak blisko? – nie poddawała się siostra. – Wystarczy, że chłopiec złapie mnie za rękę i pocałuje w usta? Co to znaczy jedno ciało? To jakieś czary?

Zosia znów się zaśmiała.

– Aleś ty ciekawska jesteś. Nie do wiary! Będziesz miała męża, to zrozumiesz, co miałam na myśli. Nie wystarczy złapać za rękę. – Zastanawiała się, co jeszcze dodać, ale na szczęście do komórki wpadła ze szturmem matka i już od wejścia zaczęła rzucać polecenia:

– Jadźka, ubij śmietanę! A ty idź przewiązać krowy! – zwróciła się do starszej córki.

Znów coś ją ugryzło – pomyślała Zocha, schodząc jak najszybciej matce z oczu.

***

Okres żniw zdominował całe życie wioski. Gospodarze szturmem wylegli na pola, mężczyźni ścinali zboża za pomocą naostrzonych kos, a kobiety, pochylając się nad ścierniskiem, zbierały skrzętnie każdy pokos i związywały go powrósłem. Powstawały zgrabne snopki, które układano w trójkątne mendle. Chłopi pracowali wspólnie, pomagając sobie nawzajem. Może dzięki temu robota wydawała się milsza i znośniejsza. Wiele się wtedy działo, o wielu sprawach gadało. Rozbrzmiewały głosy oraz różne dźwięki towarzyszące tej krzątaninie. Roznosiły się plotki, dziwne pogłoski, raz po raz wsią wstrząsała tragiczna wiadomość.

U Antosiaków spadło dziecko z wozu, omal nie zostało rozjechane przez drabiniaste koła. W sąsiedniej miejscowości kuzyn Zębatego zeskoczył z dyszla wprost pod ostrze kosy, którego nie zauważył. Ośmioletnia córka młynarzów dostała się pod konia. Zwierzę wystraszyło się bardziej niż dziecko, zrobiło zamach tylnym kopytem i rozcięło mu ucho na dwie części. Cała historia zakończyła się szczęśliwie, ucho ocalało, zostało zszyte przez chirurga, a innych obrażeń nie stwierdzono. Zdarzyło się, że jakaś niewiasta urodziła dziecko w polu. Wyszła z domu z ogromnym brzuchem, a wróciła z niemowlęciem na rękach. Historie, jedna za drugą, krążyły między ludźmi, wzbudzając sensację, ciekawość, a czasem refleksję czy ogromne współczucie.

Zośka nadziewała na widły snopki i wrzucała je na wóz, i niechcąco wbiła metalowe ostrze w stopę. Weszło w skórę między palcami niczym w masło. Dziwne, ale w pierwszym momencie nie poczuła bólu, dopiero sam widok ją przeraził. Jak mogła być tak nieuważna? Zrobić sobie coś takiego! Chciała iść do domu, ale matka ją powstrzymała.

– Nic ci nie będzie! – uznała bez cienia współczucia. – Idź pod drzewo i nasikaj na ranę. To pomoże. Mnie też to się kiedyś przydarzyło – dodała nad wyraz spokojnie.

Chcąc nie chcąc, zrobiła, co jej kazano, i choć ból stawał się coraz bardziej dokuczliwy, dotrwała do zakończenia robót. Następnego dnia poszła w pole ze stopą owiniętą opatrunkiem. Noga dawała o sobie znać, ręce do łokci miała pokłute, a skóra na ramionach i odsłoniętym karku piekła ją od nadmiernej opalenizny. Czuła się okropnie. Jak by tego było mało, Jadźkę użądliła pszczoła. Połowa jej twarzy spuchła w sekundzie, choć ojciec od razu usunął żądło. Tym razem Zośka zabrała siostrę do domu i zrobiła jej okład z pokrojonej cebuli. Niewiele to pomogło, więc nasączyła szmatę wodą z octem i przyłożyła do wrażliwego miejsca. Siostra krzyczała, bo ukąszenie piekło i bolało, a jej prawe oko niemal zniknęło z twarzy. Wyglądała tak zabawnie, że Zocha powstrzymywała się od śmiechu, choć oczywiście było jej strasznie żal siostry. Na szczęście opuchlizna zniknęła po kilku godzinach, a dziewczyny zmuszone były wrócić do poprzednich zajęć.

Prace żniwne trwały jeszcze kilka tygodni, aż zboża zwieziono do stodół, a pola zaorano. Na pozór zrobiło się spokojniej, jednak w kolejce czekały już zagony buraków, kukurydzy, dojrzewającej kapusty czy kartofli. Wszyscy wiedzieli, że dopiero zima pozwoli na małe wytchnienie. Ale żeby zimę można było przetrwać w miarę spokojnie i dostatnio, należało zgromadzić zapasy.

***

Zosia właśnie kończyła pranie. By je móc zrobić, rozstawiła kilka godzin temu wanny i naniosła wody, którą wcześniej ugrzała w kotle na kuchni. Na płycie czekał ugotowany, gorący jeszcze krochmal. Wiedziała, że zaraz po wypłukaniu pościeli będzie musiała zanurzyć ją w rozrzedzonym roztworze mąki. Czekało ją jeszcze tyle pracy, a słońce już zachodziło.

– Masz, Zocha, zanieś sąsiadowi! Znowu będzie zebranie w remizie! – powiedziała matka i podała córce niewielką kartkę zapisaną zaledwie kilkoma wyrazami. – Pewnie znów będą chcieli obniżyć ceny skupu mleka, jakby były wysokie. – Wzgardliwie wydęła wargi.

– To od sołtysa? – dopytała dziewczyna, odbierając przesyłkę, po czym pobiegła w wiadomym kierunku bez zastanowienia.

U sąsiada furtka była zamknięta, a na dowód tego, że nikogo nie ma w domu, podparta drewnianym kołkiem. Zosia omiotła wzrokiem skromne podwórze, na którym dreptało stadko białych jak śnieg kaczek, usiłując wypatrzeć tam kogoś znajomego. Brama stodoły była również zawarta, ale zniknął wóz, który zwykle stał pod wiatą przy oborze.

– Nic, tylko pojechali w pole… – mruknęła do siebie, zastanawiając się, co robić.

Domostwo dalej mieszkała ciotka Wanda, do której dawno temu przylgnął – nie wiadomo z jakiego powodu – przydomek Pyza. Może dlatego, że za młodu była tęgą, okrągłą babą z rumianymi policzkami, a może po prostu robiła dobre pyzy. Ciotka teraz jednak była szczupła, a nawet chuda i koścista. Ludzie mówili, że przeżyła dwa lata w niemieckim obozie koncentracyjnym w Auschwitz, że widziała tam straszne rzeczy i wiele razy otarła się o śmierć. Wróciła stamtąd odmieniona, wycieńczona chorobami i głodem, z roztrzaskanym sercem i poczuciem, że to, co przeżyła, już nigdy nie pozwoli jej stać się normalnym człowiekiem.

Matka Pyzy zmarła w połogu, ojciec zginął na wojnie, przygarnęło ją więc rodzeństwo i nie bacząc na jej protesty, wydało za Ryśka – niemłodego gospodarza, który niedawno objął gospodarkę po rodzicach. W oczach wsi uchodziła już za starą pannę, była po trzydziestce. Małżeństwo okazało się jednak udane, choć przez wiele lat starali się o dziecko. W końcu ciocia Wanda pogodziła się z faktem, że nie jest jej dane być matką. Zaczęła uprawiać zielarstwo, zbierała różne rośliny, z których tworzyła proszki, napary i maści. Cała wieś wiedziała, że u Wandy znajdzie lek na każdą dolegliwość, dlatego wciąż ktoś do niej zaglądał. Poza tym kobieta umiała wróżyć z oczu, przewidzieć przyszłość i znała wiele życiowych mądrości, które często w zwykłym życiu potwierdzały się. Kobiety, które miały problem z zajściem w ciążę, zwracały się do Pyzy. Jej rady pomagały. Niektórzy szeptali, że to czary, skoro sama nie mogła mieć dzieci. Nikt nie odważył się jej powiedzieć tego prosto w oczy, większość szanowała ciotkę Wandę, liczono się z jej zdaniem i zasięgano rad.

Brama była otwarta na oścież, a Pyza siedziała przy studni i przebierała zioła, które prawdopodobnie rankiem uzbierała na łące.

– Dzień dobry, ciociu! – pozdrowiła ją Zosia. – U Zębatych nikogo nie ma, a mam kartkę od sołtysa.

– Pokaż! – odparła, podnosząc głowę i kierując spojrzenie na przybyłą. – Znowu coś wymyślili? – dodała i przeczytała informacje z kartki. – Zebranie. Znowu? To już drugie w tym miesiącu. Pogłupieli! – prychnęła, ale zaraz jej twarz rozjaśniła się jasnym, promiennym uśmiechem. – Siadaj, Zosiu. Dawno cię u mnie nie było. Opowiadaj, jak ci jest w tej pracy? Kierowniczka jest dla ciebie dobra?

– Dobra, ciociu… – odparła dziewczyna, uśmiechając się słabo. – Nie jest źle…

Kobieta pokiwała głową i zamyśliła się na chwilę. Odłożyła pęk roślin na bok, po czym wstała.

– Zaczekaj, przyniosę napar z ziół. Mam specjalną mieszankę, która dobrze ci zrobi na samopoczucie.

– No nie wiem… Pranie czeka… – zaprotestowała w pierwszej chwili, jednak tak naprawdę miała ochotę na małą pogawędkę z kuzynką jej taty. Pyza była bowiem córką brata ojca Stanisława. Łączyły je zatem więzy krwi.

– Zostań, pranie nie zając, nie ucieknie! Ludziom wydaje się, że wygrają walkę z czasem, wciąż się gdzieś śpieszą, o coś zabiegają, a potem przychodzi moment, że i tak muszą wszystko zostawić i odejść. Jeszcze nikomu nie udało się wygrać z czasem. Chcesz być pierwsza?

Zosia zarumieniła się ze wstydu.

– Ja? Ależ nie… Tylko mama… – zaczęła się usprawiedliwiać.

– Ach tam, Celka. – Machnęła ręką w powietrzu. – Wszyscy wiemy, jaka jest. Pokrzyczy i przestanie.

Zosia usiadła na krzywej, podpartej pod ścianą ławce. Za jej plecami przy framudze okna piął się po ścianie gąszcz winorośli. Rdzawe liście oplatały drewniane deski aż po sam dach. Wyglądało to uroczo. Po chwili ciocia przyniosła w wyszczerbionym kubku napar z ziół. Był jeszcze gorący i dziwnie smakował. Wyczuła w nim nutę mięty i szałwii.

Kobieta zatrzymała się i przyglądała się jej w milczeniu.

– Smutna jesteś, Zosiu. W twoich oczach nie widzę szczęścia – powiedziała wreszcie.

– No cóż, nie zawsze wszystko idzie tak, jak by się chciało… Ale to nic. Nie możemy wymagać od życia zbyt wiele, prawda?

Pyza usiadła obok, podniosła jednym palcem w górę podbródek dziewczyny i zajrzała jej głęboko w oczy.

– Widzę tutaj cierpienie, chwile szczęścia, złudy i czekanie na coś. Siedzenie w miejscu cię unieszczęśliwi. Albo się z tym pogodzisz, albo nie. Sama zdecydujesz o swoim losie. Ale jeszcze nie teraz, jeszcze nie teraz…

Dziewczyna przełknęła ślinę i patrzyła na kobietę w zdumieniu. Ciotka znała jej myśli na wylot. Skąd?

– Łatwo się mówi, ciociu, kiedy życie jest, jakie jest… – skonstatowała cicho. Zaczerpnęła kolejny łyk naparu. Zaczął jej smakować. Jednocześnie w głowie rozjaśniło się, a myśli, które ją dotychczas nurtowały, gdzieś się rozproszyły.

– Noś wysoko głowę i nie patrz za siebie. Dojdziesz do wielkich rzeczy, ja ci to mówię.

– Ja? To niemożliwe – zaprotestowała. – Niby jak?

Kobieta wróciła do swoich ziół i uśmiechnęła się tajemniczo pod nosem.

– W życiu nie ma nic oczywistego. Są tajemnice, które nam, zwykłym ludziom, nie mieszczą się w głowie. Czy wiesz, że kiedy moja świętej pamięci mamusia umarła w połogu, jeszcze przez wiele tygodni po moich narodzinach przychodziła do mnie i kołysała do snu? Wszyscy myśleli, że umrę. Byłam okropnie osłabiona i nie miało mi się na życie. Tymczasem mamusia przychodziła do mnie każdej nocy. Niektórzy z domowników widzieli, jak buja się kołyska, choć w pobliżu nikogo nie było, jak przestawałam płakać i nagle zaczynałam się uśmiechać, i wyciągać rączki do kogoś, kogo nie było widać. Podobno ruszały się firanki w oknie, słychać było kroki i głośne mlaskanie, kiedy mnie karmiła. Przestała przychodzić dopiero wówczas, gdy całkowicie wyzdrowiałam. Mimo to ja jej obecność czuję cały czas. Wiem, że jest przy mnie i opiekuje się mną. Wtedy tam, w obozie, kiedy patrzyłam na te potworności, wiele razy zwątpiłam w sens życia. Jednak pewnej nocy matka znów do mnie przyszła. Byłam chora, wycieńczona, miałam wysoką gorączkę, leżałam na pryczy pozbawiona jakichkolwiek sił. Czułam, że do ranka nie przetrwam. I wtedy ją zobaczyłam. Położyła się obok i przez cały czas trzymała mnie za rękę. Śpiewała kołysankę, którą często słyszałam w dzieciństwie. Gładziła mi czoło, aż po kilku godzinach przestało być gorące. Obudziłam się zdrowa i dzięki temu ocalałam.

– Gdyby ktoś stamtąd powiedział nam, jak tam naprawdę jest! – jęknęła głośno Zośka.

– A myślisz, córko, że wtedy byśmy byli szczęśliwsi? Wiedząc, co nas czeka? W życiu najbardziej fascynująca jest tajemnica, nie sądzisz? To tajemnica ciągnie ludzi do odkrywania i do odważnych kroków. Świat dzięki temu się zmienia, idzie ku nowemu. Dążenie do odkrycia prawdy o ludzkim istnieniu wciąż jest aktualne i niektórzy wierzą, że będą pierwsi. Ale nie sądzę, że komukolwiek uda się ją odkryć. Na tym to polega. Ale póki mamy w sobie tę wiarę, możemy przenosić góry, a kiedy ją utracimy, nie potrafimy udźwignąć źdźbła słomy. Zapamiętaj to sobie, dziecinko!

Zosia odstawiła pusty kubek na parapet okna i podziękowała cioci Wandzie za gościnę. Nie mogła opędzić się od natrętnych myśli. O życiu, cierpieniu, śmierci i przemijaniu. Rząd wysokich topoli, które mijała po drodze, szemrał cichutko, drżąc cienkimi listkami, zupełnie jakby rozumiał jej wewnętrzne rozkołysanie.

Rozdział 5

Mróz ścisnął ziemię, a śnieg oprószył, strojąc niczym pannę młodą do ślubu. Wieś wyglądała imponująco w białej poświacie, kiedy szli obok siebie, trzymając się za ręce, a nad głowami mieli rozgwieżdżone niebo. Śnieg skrzypiał pod butami i od czasu do czasu odzywał się jakiś pies pod budą.

Zaprowadził ją do sadu, który wyglądał teraz niezwykle dostojnie i bajkowo. Oparł o jedno z drzew i pocałował. Odwzajemniła ten pocałunek i poczuła smak tytoniu na jego języku. Ziemia pod jej stopami jednak nie zadrżała.

– Jesteś taka śliczna, Zosiu – szepnął Józek, obejmując ją zachłannie ramionami. Napierał na nią coraz bardziej, próbując niezgrabnie wcisnąć zimne ręce pod barani kożuch. Gdy mu się to udało, zatrzymał palce na krągłościach piersi i jęknął z podniecenia.

– Tak nie można, Józek, jeszcze nie teraz – wyrwało jej się, bo czuła, że chłopak traci panowanie nad sobą. Tarmosił ją coraz mocniej, ugniatał piersi i wpychał język między usta.

– To kiedy? – westchnął niecierpliwie, oderwawszy wargi od jej twarzy. – Ja już nie mogę, doprowadzasz mnie do szaleństwa. Wyjdź za mnie, Zocha! Będzie ci ze mną dobrze. Osiądę na gospodarce po rodzicach, jestem najstarszy z braci. Niczego nam nie zabraknie, zobaczysz.

– Co ty wygadujesz, Józek? Znamy się dopiero od miesiąca. Nie mam jeszcze osiemnastu lat – zaprotestowała. – Spotykamy się i to na razie musi nam wystarczyć. Wiesz, że takie rzeczy robi się dopiero po ślubie.

– Szkoda… – westchnął, odrywając się od niej. Cofnął się o kilka kroków i popatrzył na nią z żalem.

Poznali się na zabawie kilka tygodni wcześniej. Poprosił ją do tańca dokładnie w chwili, kiedy z pąsami na policzkach patrzyła w stronę Kostka. On zerkał w jej stronę, tuląc w ramionach drobną blondynkę z sąsiedniej wsi. Akordeon zawodził, a Mietek – miejscowy muzyk rozgrzewał towarzystwo do czerwoności. Najpierw zaserwował kilka skocznych melodii, takich przytupów, po których po sali unosił się kurz i zapach potu. A potem zagrał jedną z najpiękniejszych melodii, jaką słyszała. Cudowną, rzewną, uwodzicielską. Miała nadzieję, że Kostek podejdzie i poprosi ją do tańca. Dawał jej sygnały od samego początku i strzelał wzrokiem w jej stronę. Była pewna, że w końcu to zrobi. Nie mógł przecież bawić się jej uczuciami w nieskończoność. Ile to już trwało? Niemal rok… Czas, aby zdecydował.

Ona wiele razy sygnalizowała swoje uczucia, ale on nigdy nie zdobył się na większą poufałość. Raz tylko podszedł na zabawie, było to jakieś pół roku wcześniej. Rozmawiała z dziewczynami ze wsi, kiedy zaszedł ją od tyłu i bez pytania porwał do tańca. Akurat grali coś wolnego, wtuliła się więc w niego tak mocno, że słyszała bicie własnego serca. Jego też biło mocno. Czuła gorący oddech na swoim policzku, muśnięcie warg. Drżała, bojąc się poruszyć, by nie spłoszyć tej cudownej chwili, na którą tak długo czekała.

Znała go tylko z widzenia, wiedziała, że jest z Boskiej Woli – wsi z drugiej strony Bałtowa. Zobaczyła go pierwszy raz w kościele. Zachłysnęła się wtedy błyskiem jego czarnych oczu, na które przez przypadek trafiła. Coś w nią strzeliło, coś ją wtedy olśniło. Od tej pory wciąż o nim myślała. Inni chłopcy ją nie interesowali. Czekała niecierpliwie na znak z jego strony. Zaczął się pojawiać na zabawach w jej wsi, choć wcześniej go nie widywała, i w kościele. Dlatego też niecierpliwie czekała na każdą sobotę, kiedy odbywała się w remizie zabawa, i każdą niedzielę, bo właśnie w kościele na sumie spodziewała się go zobaczyć.

Przytuleni do siebie, płynęli w tańcu aż do momentu, kiedy podszedł do nich jego kumpel i coś mu szepnął do ucha. Kostek uśmiechnął się bezradnie, pocałował ją w rękę, rzucił ostatnie spojrzenie i wyszedł.

Poczuła zawód, choć była przekonana, że następnym razem znów porwie ją do tańca. Ale tak się nie stało. Za każdym razem ktoś im w tym przeszkadzał. To kręcił się przy niej jakiś kawaler, to lgnęła do niego jakaś dziewczyna, to okoliczności nie sprzyjały.

Tym razem trzymał w ramionach tę blondynkę. Znów poczuła zawód, który zakłuł ją boleśnie w serce. I właśnie wtedy wyrósł przed nią Józek. Wysoki, postawny blondyn w białej jak śnieg, ale nieco już wymiętej koszuli, właściciel modrych oczu, błyszczących na jej widok. Chłopak podobał się koleżankom, wodziły za nim wzrokiem, a że ścięła się z Wieśką – swoją koleżanką, postanowiła zrobić jej na złość. Wiedziała, że Józek podoba się Wieśce. Zresztą nie tylko. Podobno sołtysówna Hanka też wypatrywała za nim oczy. Nie dość, że przystojny, to jeszcze pierworodny Kubiaków, czyli tych, co mają najwięcej hektarów, łbów i ogonów – jak mawiano we wsi. Dobra partia, najlepsza z możliwych – mówiła Wieśka, ale przecież to nie ją poprosił do tańca.

Chłopak objął ją tak mocno w talii, że aż zabrakło jej tchu. Tkwili w objęciach do końca kawałka, ale później był następny i następny. Bawili się do końca zabawy, a nad ranem odprowadził ją pod sam dom. Tym jej zaimponował, choć wolała, aby na jego miejscu znalazł się Kostek, który w przeciwieństwie do Józka nie zrobił nic. Dalej tylko się gapił i gapił. Nie tego oczekiwała.

Z chęci odwetu umówiła się z Józkiem na randkę. Spotykali się regularnie co kilka dni. Józek przyjeżdżał rowerem, który zostawiał za bramą jej podwórka. Chodzili po wsi, trzymając się za ręce, rozmawiając o przeszłości, przyszłości, o tym, co dzieje się na wsi i co trapi jego kolegów. Było miło. Tego wieczoru pierwszy raz odważył się ją pocałować. I oświadczyć.

– Daj mi trochę czasu, Józek – powiedziała miękko, wyciągając do niego dłoń.

Chwycił ją mocno i znów przywarł wargami do jej ust. Znów pozwoliła penetrować palcami fragmenty rozgrzanego ciała, falujące pod swetrem piersi, całować szyję i kark. Z minuty na minutę te pieszczoty stawały się dla niej coraz bardziej przyjemne, coraz bardziej intrygujące. Coś w niej drgnęło w pewnej chwili, a jakaś nieznana struna w jej ciele załkała pożądaniem. Odsunęła go wtedy od siebie i powiedziała zduszonym szeptem:

– Józek, muszę wracać do domu.

Zapadł się w sobie na te słowa, opuścił bezradnie ramiona. Jednocześnie poczuła, że struna w niej pękła, zrobiło się jakoś chłodno i niezręcznie.

– Zaczekajmy jeszcze trochę – powiedziała łagodnie, zerkając na niego z boku. – A potem, Józek, będę już tylko twoja.

Chwycił ją za rękę ubraną w ciepłą, wełnianą rękawicę. Odsłonił wierzch dłoni i przywarł do niej wargami. Śnieg sypał właśnie grubymi płatami i oblepiał im twarze i ubrania.

– Obiecujesz, Zosiu? – spytał, zaglądając w jej roziskrzone oczy.

– Obiecuję – odparła, nie zastanawiając się nad złożoną deklaracją.

***

Zima tego roku dała się wszystkim we znaki. Śnieg sypał i sypał, a mróz trzymał. Po kilku tygodniach ciągłych opadów podwórka były zasypane po sam czubek płotu, pola zawiane wydmami, a droga coraz mniej przejezdna. Chłopi chwycili za szufle i solidarnie każdego ranka odgarniali ulicę. Kto jak kto, ale mleczarz musiał dojechać, raz w tygodniu piekarz z ogromnymi bochnami wypieczonego chleba, a raz na jakiś czas szmaciarz, który zbierał stare szmaty i niepotrzebne przedmioty, za to sprzedawał garnki, miski, wiadra czy kotły.

Szkoła od kilku dni była zamknięta, a dzieciaki zwolniono z lekcji. Ale zamiast siedzieć w domu i nadrabiać zaległości, wolały hasać po śniegu i wymyślać wciąż nowe zabawy. Do tych ulubionych dołączyło igloo. U Kmieciaków wykopano w zwałach śniegu jaskinię z prowadzącym do niej tunelem. Dzieciaki naznosiły tam szmat, starych gazet i spędzały czas jak ich ulubiony bohater książki, czyli Anaruk – chłopiec z Grenlandii. Siedziały w środku budowli z wydrążonym w suficie otworze, przez który wpadało do środka dzienne światło, i snuły opowieści. Z dnia na dzień grupka powiększała się, bo jak tylko po wsi rozeszła się wieść, że wybudowano igloo, każdy dzieciak chciał je zobaczyć. Z czasem stało się największą okoliczną atrakcją.

Na podwórku u Martinów powstały tylko ścieżki wyżłobione w ponad metrowej warstwie, prowadzące do chałupy, obory, kurnika i do furtki. Życie w domu nagle zubożało o tę dodatkową przestrzeń, której obecnie nie było. Załatwiano się niemal tylko do wiaderka za zasłonką, a nieczystości wylewano na gnojownik, który za każdym razem pokrywał się żółtym wzorem. Ojciec rąbał drzewo w wyłupanej ze śniegu zatoczce, gdzie ustawił pieniek. Klocki zwoził taczką, a następnie wywijając siekierą, rozbijał je na kilka części. Potem znów nakładał na taczkę i wiózł do chałupy pod piec.

Jednak po dwóch tygodniach przyszła odwilż. Śnieg topniał i skapywał z dachów, drążąc w śniegu liczne kanały. Niekiedy nawet zsuwał się z nich ogromnymi płatami, co było bardzo niebezpieczne dla domowników. Zagrody zaczęły tonąć w kałużach i błocie, a przydrożne rowy wypełniły się wodą. Zrobiło się ponuro i nieprzyjemnie. Igloo ku rozpaczy większości dzieciaków stopniało, a co gorsza, zmuszone były wrócić do szkoły. Nadmiar wody stał się kolejnym nieszczęściem, bo zalane piwnice gniły, domy cuchnęły, a błoto na ulicy i podwórkach uniemożliwiało normalne przemieszczanie się. Na wierzch wylazło wszelkie robactwo, rozpanoszyły się szczury w zagrodach i stały się niemałym zagrożeniem dla ludzi. Ustawiano więc trutki oraz żelazne łapki, na które nie raz zamiast szczura złapał się zadomowiony kot. Na szczęście szybko nadeszły cieplejsze dni, a od zachodu nadciągnął wiatr, który w mig osuszył ziemię, a tym samym przywrócił mieszkańcom wioski dawny spokój.

***

Celina Martinowa siedziała przed komorą na niskim zydlu, trzymając między kolanami trzepoczącą się kaczkę. Ptak od czasu do czasu wyrywał się, wzdrygając całym ciałem, szarpiąc skrzydłami i wyciągając zaciśnięty przez kobietę dziób. Wydobywał przy tym stłumione, bezradne dźwięki przypominające charczenie i stłumiony skrzek. Matka tymczasem ze stoickim spokojem, ściskając dziób kaczki i uniemożliwiając jej wyrwanie się, pozbywała czubek łebka opierzenia.

Jadzia, która akurat wyszła z domu, zasłoniła oczy, przerażona widokiem. Wiedziała, co czeka to zwierzę, była świadkiem już niejednej zbrodni w wykonaniu swojej matki, która traktowała ten akt jako coś zupełnie oczywistego. Za każdym razem jednak starała się odwracać wzrok, a w jej sercu wybuchało ogromne poczucie wyrządzanej krzywdy.

– Okulała! – sapnęła gospodyni, chwytając czarny, metalowy nóż z drewnianą, popękaną rączką związaną pośrodku brudną szmatą. – Mięso będzie na obiad, a pierze na wyprawę dla Zośki – dodała, zaciskając wargi i krzywiąc jednocześnie twarz.

– Jadźka, podaj no kubek! Tylko szybko!

Dziewczynka bez protestu rzuciła się w stronę letniej izby, gdzie na stole stało metalowe naczynie. Przyniosła je matce, postawiła na ziemi, gdy wtem jej rodzicielka jednym, zdecydowanym ruchem rozcięła czubek łebka i niemal jednocześnie nachyliła go nad garnkiem. Trysnęła krew i rwanym strumieniem spływała do kubka. Ptak resztką sił próbował wydostać się z morderczego uścisku Celiny, szarpał skrzydłami i wyginał długą szyję w pałąk. Charknął jeszcze ostatkiem sił, ciało zaczęło wiotczeć, a po kilku sekundach całkowicie znieruchomiało.

– Nalej trochę octu i odstaw do piwnicy! – rzuciła matka. – Tylko przykryj czymś!

– Dobrze, mamo – odparła Jadzia, odwracając oczy od białego ciała tkwiącego na kolanach rodzicielki.

Zbroczony krwią nóż leżał obok na aluminiowym, odwróconym do góry dnem wiadrze. Kobieta chwyciła zdecydowanym ruchem ptaka i ułożyła go brzuchem do góry.

– Zawołaj Zośkę! Gdzie to znowu polazło? – burknęła gniewnie w stronę młodszej córki. – Niech przyjdzie kaczkę skubać. Przecież to będzie jej wyprawka!

Dziewczynka stanęła przed matką i przyglądała jej się przez chwilę w zdumieniu. Na policzkach wykwitły jej zdrowe rumieńce. To pewnie z zimna, które raz po raz przeszywało jej drobne ciałko. Emocje jednak też robiły swoje, bo twarz miała spieczoną, usteczka otwarte, a oczy okrągłe.

– Zosia przecież poszła krowom pościelić – odpowiedziała, nie kryjąc wzburzenia. – Nie może robić dwóch rzeczy jednocześnie.

– Ja już lepiej wiem, co może, a czego nie! – warknęła Celina, mierząc Jadźkę ostrzegawczym spojrzeniem. – Będzie skubać, jak skończy, ty też jej pomożesz! – dodała, obwiązując szmatą łebek, który dotychczas zwisał na wyciągniętej bezwładnie, pokrwawionej szyi.

Rozdział 6

Czas płynął leniwie, bez pośpiechu, choć matka poganiała je na wszystkie możliwe sposoby. Zbliżało się Boże Narodzenie, a wiązało się to z mnóstwem pracy i spraw do załatwienia. Najważniejsza była jednak dla dziewczynek choinka.

Pewnego wieczoru ojciec przywiózł świeżo ścięte drzewko do domu i postawił w rogu pokoju. Zachwiał się przy tym, zatoczył, ale matka przemilczała ten fakt. Skrzywiła tylko usta i zacisnęła pięści. Wiedziała, że ścięcie drzewka w lesie wymagało współpracy. Jakkolwiek by to nazwać. Dziewczęta zaś patrzyły zachwycone na zielone, gęste gałązki, które po kilku godzinach wyprostowały się i zaczęły wydzielać cudowny aromat lasu.

– Jutro je ubierzemy! Dorobimy trochę ozdób z bibuły i kartonu! – zawołała radośnie Jadzia i aż podskoczyła do góry.

– Musimy naprawić łańcuchy ze słomy, już w zeszłym roku trochę się porwały – przypomniała Zosia. – Pójdę rano na strych i przyniosę pudło z ozdobami. Zobaczymy, co się nada do założenia…

Jadzia zaklaskała w dłonie, obeszła choinkę kilka razy dookoła i pogładziła z zachwytem gałązki.

– Jak to dobrze, że jutro nie muszę iść do sklepu! – westchnęła starsza siostra, kierując się z zadowoleniem w stronę łóżka. – Chodź, Jadźka, zmówmy pacierz, czeka nas pracowity dzień!

Uklękły przy łóżku, oparły się o drewniany kant i patrząc na obraz Matki Boskiej wiszącej na ścianie, wykonały na piersiach znak krzyża. Po odmówieniu modlitwy zrzuciły z siebie swetry i niemal jednocześnie wskoczyły pod pierzynę.

– A kto teraz zgasi świeczkę? – spytała starsza siostra, patrząc na palący się na stole płomień.

– Idź ty, jesteś bliżej! – Jadzia szturchnęła ją, próbując wypchnąć małymi rączkami spod pościeli.

– Ej, mądralo, to przecież ty miałaś zgasić.

– Ale tam jest tak zimno, a ja już zagrzałam sobie stopy.

Zośka nie powiedziała już nic, tylko niechętnie wyskoczyła spod pierzyny, pobiegła do stołu, zdmuchnęła świeczkę i po kilku sekundach wróciła do łóżka.

– Aj! Ale masz zimne nogi! – wrzasnęła Jadzia.

– To masz za karę! – Starsza siostra wsunęła zimne dłonie pod jej koszulę i natarła nimi plecy.

– Ojej! Przestań, przestań! – chichotała mała.

– A masz! A masz!

Potem obie przytuliły się do siebie, wcisnęły stopy jedna w drugą i próbowały zasnąć. Każda z nich w tym czasie o czymś marzyła. Jadzia o nowej lalce, którą siostra obiecała jej uszyć, a Zosia o pięknym młodzieńcu z czarnymi, ognistymi oczami.

***

W wigilię Bożego Narodzenia miała przyjechać ciocia Teresa. Ojciec pojechał po nią wozem ku wielkiemu niezadowoleniu matki. Wprawdzie kompot z suszu czekał już gotowy w garnku, ciasto na makaron było rozwałkowane, a kapustę z grochem matka ugotowała dzień wcześniej. Wciąż jednak nie było gotowej ryby, pierogów z grzybami i śledzi z cebulą. Stół też nie był jeszcze naszykowany, nie mówiąc o zwierzętach w oborze. Na szczęście ciasto drożdżowe wylądowało już na blacie w kuchni – świeże i pachnące, ale żadna z córek nie miała prawa go tknąć. Takie panowały zasady. Dopiero pierwszego dnia świąt, bo wtedy kończył się post.

Celina wyglądała na wyjątkowo zdenerwowaną, rzucała wszystkim, czym popadło, mruczała coś pod nosem, szturchała dziewczyny i wyzywała od najgorszych.

– Pojechał, zostawił mnie ze wszystkim… Nie mogła Tereska rowerem przyjechać? To księżniczka jakaś, że trzeba po nią jeździć?

– Mróz jest, mamo, i ślisko. Mogłaby się przewrócić i połamać, nie daj Boże – odezwała się córka, która w kuchni obierała kartofle do kolacji. Łupiny wrzucała do jednego wiadra, a obrane ziemniaki do garnka z wodą.

– A ty po co się wtrącasz? Ktoś cię prosił o to? – zgromiła ją matka i rzuciła gwałtownie zmywakiem obok miski, w której leżały części poćwiartowanego karpia. – Jadźka, leć po smalec do kuchni! – rzuciła w stronę młodszej latorośli, która próbowało pociąć niezdarnie w szerokie paski okrągły placek rozłożony na stolnicy. Odkroiła najpierw brzeg ciasta i położyła na rozgrzanej blasze kuchni.

– A gdzie jest ten smalec? – zapytała mała, odwracając głowę i patrząc na rodzicielkę wielkimi oczami. Jej przysmak zaczął się właśnie rumienić i mrugał do niej puchnącymi bąbelkami.

– U sąsiadów! – warknęła w odpowiedzi. – To nie wiesz, gdzie smalec stoi?

Dziecko wzruszyło ramionami, nie wiedząc, co ma odpowiedzieć.

– W kredensie na dole, w garnku. Nie pamiętasz?

Jadźka chwyciła upieczoną macę, przytaknęła i szybko wybiegła z próżnego. Wiedziała, że matce nie można się sprzeciwiać. Żałowała tylko, że nie zdążyła upiec drugiego kawałka dla Zosi.

Gdy wróciła, niosąc w rękach gar ze stopionym smalcem, matka zakomenderowała:

– A teraz idź do pokoju i nakryj stół. Weź ten biały obrus z szuflady. I pamiętaj o sianie!

Dziewczynka skinęła głową i już jej nie było.

Zośka westchnęła ciężko pod nosem, zastanawiając się w duchu, ile jeszcze matka wymyśli tego dnia do roboty. Miała do zapakowania prezenty, które ukryła tak, aby nikt ich nie zobaczył. Dla Jadźki uszyła kolejną lalkę, ale tym razem w pięknej długiej sukni z błyszczącej podszewki i z czarnymi włosami upiętymi w kok. Dla taty zrobiła na drutach skarpety z wełny, bardzo ciepłe, nadające się do filcowych butów. Z mamą miała największy problem. Jej niechęć do zbytku, przesadna oszczędność i założenie, że nic nie zasługuje na uwagę, powodowały, że trudno było jej zrobić przyjemność. W końcu zdecydowała się na praktyczny prezent i zrobiła dla niej powłoczkę na jasiek. Dziergała ją w tajemnicy tylko wtedy, kiedy wiedziała, że nikt jej nie widzi. Z ciocią Teresą nie miała problemu – dla niej zrobiła na szydełku chustę wykończoną frędzlami. Taką na plecy, żeby było ładnie i ciepło.

Dla Józka zrobiła skarpety, a prezent postanowiła wręczyć mu zaraz po uroczystej sumie pierwszego dnia świąt. Miał ją później odprowadzić do domu, został nawet zaproszony przez matkę na bożonarodzeniowy obiad. Wręcz nie do pomyślenia, że matka zapraszała kogoś na poczęstunek. A jednak… Było jeszcze tyle do zrobienia, a czasu tak mało.

Jej rozważania przerwało najpierw wesołe szczekanie Burka, potem znajome rżenie konia, a na końcu głośne: „Brama!”.

Gospodyni wyczulona na to jedno słowo wyprostowała się w sekundzie, rozejrzała po izbie, po czym pomstując pod nosem, wyszła na podwórze. Z jednej strony mogła zlecić otworzenie bramy którejś z córek, z drugiej jednak wolała mieć nad wszystkim kontrolę.

– Ja mu dam, dziad jeden, jakby sobie nie mógł sam otworzyć! Tylko brama i brama… – mruczała niezadowolona, a jednak poszła otworzyć.

Zosia, aby powitać ciocię, wrzuciła mały kozik, którym obierała kartofle, do wiadra i ruszyła w ślad za matką.

Ojciec z przekrzywioną czapką uszatką i jednym opuszczonym na oko nausznikiem siedział wyprostowany na koźle, trzymając w ręku bat, którym wesoło przecinał powietrze. Siwa puszczała z nozdrzy kłęby białego dymu, rżała, potrząsając zadem i tłukąc kopytem o ubite podłoże we wjeździe. Ciotka siedziała obok niego w toczku z nutrii na głowie, spod którego wystawały kosmyki siwiejących włosów. Ubrana w palto wykończone tym samym futrem, wyglądała wyjątkowo dostojnie.

– Witaj, Tereska! – rzuciła Celina szorstko na jej widok. – Dowiózł cię wreszcie ten stary drań?

– Nie było tak źle! – odparła kobieta, siląc się na uprzejmy uśmiech.

Gospodyni pochyliła się, by odciągnąć skobel, odsunęła najpierw jedno skrzydło bramy, następnie drugie. Odpowiedziało przeciągłym skrzypnięciem.

Kiedy już droga okazała się wolna, Stachu cmoknął na klacz, a ta ruszyła w głąb podwórka, ciągnąc za sobą rozdygotany wóz. Śnieg prószył delikatnie, mróz lekko szczypał, a zmierzch otulał zabudowania.

– Ciocia! – zawołała Zośka, dobiegając do niej. Wyciągnęła rękę, kiedy tamta próbowała zejść, przytrzymując się konnicy. – Jak cudownie, że przyjechałaś! Wszystko już prawie gotowe, czekaliśmy tylko na was!

– Ależ się cieszę, moja kochana! – szepnęła jej w odpowiedzi do ucha, tak że poczuła jej ciepły oddech z nutą czosnku na policzku. – Mam dla ciebie niespodziankę, nie uwierzysz – dodała zagadkowo, spoglądając porozumiewawczo w stronę męża siostry.

– Dla mnie? – nie dowierzała dziewczyna. – Niespodziankę?

Zerknęła w stronę ojca rozprzęgającego Siwą i zauważyła jego tajemniczą minę. Udawał, że niczego nie słyszy, ale był wyraźnie podekscytowany. Zaprowadził klacz do obory, a tymczasem nastąpiło pierwsze od dawna przywitanie sióstr. Objęły się, ale jakoś sztywno, niezgrabnie. Ruchy Celki były drewniane i kanciaste. Teresa udawała, że się cieszy na widok siostry, choć zmuszała się do uśmiechu.

– Co słychać, siostra? – zapytała Celina.

– Dobrze, a co u ciebie?

– Też dobrze – odparła. – No to chodź do chałupy. Zapraszam, Teresa.

– Już idę, tylko mam tu jeszcze coś do załatwienia. Póki widno… – bąknęła, spoglądając wymownie na wóz.

Celka uniosła brwi w zdumieniu, a jej twarz stężała.

– A co tam chowasz, Tereska? Przywiozłaś narzeczonego i schowałaś go pod derką?

Starsza siostra ze spokojem zniosła tę uszczypliwą uwagę.

– Chodź, sama zobaczysz! – rzuciła radośnie. – Zosia, podejdź tutaj, zobacz tylko! – Mówiąc to, pochyliła się nad zakładkami wozu i odchyliła plandekę.

– Maszyna! – pisnęła Jadźka. Zdążyła już przybiec, ale jak dotąd trzymała się blisko pleców siostry, zza których wysunęła się teraz z triumfalnym okrzykiem na usteczkach.

– Maszyna? – powtórzyła Zośka głucho, ściśniętym z wrażenia gardłem. – Jaka maszyna?

– Musimy ją wstawić na werandę za widoku jeszcze! – rzuciła rześko ciocia, obserwując twarz siostrzenicy, która zaczęła się dziwnie zmieniać.

Celina stała z boku z gradową miną, nie ruszając się z miejsca. Ją jedną nie cieszył widok tak niecodziennego prezentu.

– Ale jak to, ciociu, przecież mówiłaś, że Kaśka… – Usta jej drżały, a do oczu cisnęły łzy.

– Nic się nie martw… Kaśka się zgodziła, ja już to załatwiłam. Nie twój problem, kochana… Wystarczy, że uszyjesz mi sukienkę do trumny.

– Ależ co ty, ciociu, opowiadasz?! – oburzyła się Zośka. – Do jakiej trumny? Jesteś wciąż młoda i silna!

– Ach, dziecko! – westchnęła kobieta, odsuwając do końca derkę. – Ja już tam swoje wiem.

– Ciociu, nie mam pojęcia, jak mam ci dziękować! To najwspanialszy dzień w moim życiu!

– Na pewno będzie jeszcze niejeden – odparła spokojnie kobieta, odwzajemniając uścisk. – Niech ci służy, dziecko drogie. Co mnie starej po niej. I tak stała bezczynnie. A ty jesteś zdolna i zrobisz z niej użytek.

– Ach, ciociu! – powtarzała Zosia, powstrzymując cisnące się do oczu łzy. – Nawet nie wiesz, jaka jestem szczęśliwa!

Kobieta pogłaskała ją po policzkach i uśmiechnęła się z czułością.

– Ja też – odparła, po czym zwróciła się do idącego z obory męża siostry: – Stachu, damy radę zdjąć ją sami?

Celina obserwowała tę scenę z odległości kilku metrów, nie włączając się do rozmowy. Nie wiedzieć czemu, rozsadzał ją gniew.

– No pewnie! – odparł wesoło i wskoczył zgrabnie na wóz. Chwycił za krawędzie stołu i dopchnął do końca zakładek. – Poczekajcie, zaraz wam pomogę! – dodał, zeskakując na ziemię.

– Zanieśmy ją od razu do pokoju, proszę! – powiedziała Zosia, patrząc błagalnie w oczy ojcu. – Muszę ją cały czas mieć na oku. Najlepiej ustawmy ją pod choinką!

– No dobrze – przystał ojciec, wciąż uśmiechając się pod nosem.

Teresa trzymała róg maszyny i pomagała ochoczo w przeniesieniu jej do drugiego pomieszczenia.

Cela nadal stała z boku ze ściągniętymi gniewnie ustami i buzującym uczuciem wściekłości w piersiach. Miała ochotę rzucić się na tę maszynę i zabronić jej wniesienia do domu, ale duma nie pozwalała jej na takie zachowanie. Tym razem, czy chciała, czy nie chciała – musiała ustąpić.

Tuż po rozbłyśnięciu na niebie pierwszej gwiazdki zasiedli to stołu. Najpierw pojawił się opłatek. To był moment, którego Zosia nie znosiła. Może dlatego, że musiała spojrzeć w oczy matce i złożyć jej życzenia, a matka musiała zrobić to samo? Za każdym razem wypadało to sztucznie i groteskowo. Towarzyszył jej wtedy strach, czegoś się bała. Nie miała pojęcia czego. Na co dzień Celina nie okazywała uczuć. Wigilia była jedyną chwilą dającą okazję do wymiany ciepłych słów, do przytulenia się do siebie, do odnalezienia bliskości, której w innych okolicznościach zwyczajnie brakowało.

Tym razem było podobnie. Znów sztucznie, znów poraził ją zapach jej ubrań wymieszany z naftaliną, dziwaczna fryzura będąca skrzyżowaniem nieporadności i braku gustu, ściągnięte grymasem usta i oczy bez wyrazu, zasłonięte drucianymi okularami. Jak zawsze powiedziała kilka standardowych słów, po czym objęły się i pocałowały. Poczuła szorstki dotyk jej skóry, niemal obcy, który nie sprawił jej przyjemności. Odetchnęła z ulgą, kiedy miała to już za sobą. Potem kątem oka obserwowała, jak ojciec dzieli się opłatkiem z matką. I znów ten sam chłód, ta sama od lat konieczność i walka z niechęcią. Coś ją zabolało w tym momencie, a jeszcze bardziej kiedy ojciec zbliżył się do cioci i spojrzał czule w jej zmęczone oczy. Miała nadzieję, że matka tego nie zauważyła, dobrze, że akurat pochylała się nad przejętą Jadźką.

Pewnie gdyby nie prezent od cioci, byłaby to kolejna smutna Wigilia. Ale tym razem spoglądała przez otwarte drzwi do pokoju i serce zaczynało jej bić szybciej, a oczy uśmiechały się już na sam widok maszyny do szycia.

Po podzieleniu się opłatkiem wszyscy z ulgą zasiedli do stołu.

Dziewczyna rozlała kompot z suszonych owoców i podała ręcznie wyrabiany makaron. Później była kapusta z grochem, pierogi nadziewane grzybami i kapustą oraz smażony karp, który ojciec przywiózł z targu. A na deser makiełki, a te z Jadźką uwielbiały. Właściwie to czekały tylko na moment, kiedy będą mogły je skosztować.

Po spożyciu kilku potraw ojciec oderwał się od stołu, wziął z kredensu kolorowy opłatek i wyszedł bez słowa z mieszkania.

– Dlaczego tata sobie idzie? Teraz miały być prezenty! – rzuciła rozżalona Jadźka na widok ojca ubierającego watówkę i czapkę z nausznikami, znikającego za drzwiami.

– Niedługo będzie się cielić krowa. Trzeba co chwilę doglądać – wytłumaczyła matka wyjście męża. – Poza tym zwierzęta też trzeba poczęstować opłatkiem. Aby je chronić przed chorobami, złymi spojrzeniami, żeby nie daj Boże nikt nie zauroczył! Trzeba poprosić krowy, aby nie żałowały mleka, a konia, żeby mu starczyło sił do pracy.

– Podobno w Wigilię o północy wszystkie zwierzęta zaczynają mówić ludzkim głosem! – zawołała młodsza córka, wiercąc się na krześle. Brzuszek miała już pełny, spoglądała więc niecierpliwie pod choinkę, pod którą leżały zapakowane w szary papier prezenty.

– Musisz iść o północy do obory i posłuchać – roześmiała się ciocia. – Może w ten sposób rozszyfrujesz ich tajemnice, przekonasz się, co takie stworzenia myślą o swoich gospodarzach. Na pewno dowiedziałabyś się ciekawych rzeczy na swój temat.

– Ale ja się boję iść sama! – odparła dziewczynka. – Chyba że Zosia ze mną pójdzie.

– Wierzysz w te bzdury? – prychnęła starsza siostra, nakładając na talerz kolejny pieróg z grzybami i kapustą. – Ja próbowałam posłuchać wiele razy, ale poza buczeniem i mlaskaniem nic nie zrozumiałam… Poza tym o północy idziemy na pasterkę. Zapomniałaś?

– Nie chce mi się – odparła Jadzia, spoglądając niepewnie na matkę. – Jestem już zmęczona.

– Nie to nie. Sama pójdę. To znaczy z Józkiem. Obiecał, że przyjedzie po mnie bryczką.

– Galantego chłopaka sobie znalazłaś! – skwitowała ciocia Teresa, patrząc na dziewczynę z błyskiem w szarych, zapadniętych oczach. – Słyszałam o nim i jego rodzinie same dobre rzeczy. To i pewnie wesele będzie się szykować.

– Oj, będzie… – przyznała matka z ulgą. – Jedna gęba do żywienia mniej – burknęła niechętnie.

– Ależ Celka… na Boga, co ty wygadujesz? Masz śliczną, pracowitą córkę. Na twoim miejscu byłabym tylko dumna. Która gospodyni ze wsi może się pochwalić taką córką jak twoja?

Matka otworzyła usta, chcąc natychmiast zripostować uwagę siostry, ale wrócił ojciec. Zdjął czapkę i watówkę i powiesił na najbliższym krześle. Po kuchni rozniósł się charakterystyczny zapach obory.

– Pewnie się ocieli na dniach! – rzucił wesoło. – No, dziewczyny, a teraz prezenty!

– Nareszcie! – krzyknęła Jadźka, zrywając się z krzesła, i pobiegła pod zielone, wystrojone drzewko.

Bliskość

Ludzie są tacy dziwni… Siedzą przy stole, dzielą się opłatkiem, mówią o uczuciach, o Bogu… wzajemnych relacjach. Ale tak naprawdę są dla siebie obcy. Ten jeden jedyny wieczór w roku pozwala im na zbliżenie się do siebie, na okazanie sobie nawzajem więcej uwagi i szacunku. A jednak mało kto korzysta z tej okazji. Jedni nie chcą, inni nie potrafią, a jeszcze inni odkładają wszystko na później. Dzielą ich uprzedzenia, duma, brak uczuć i przywiązanie do spraw nieistotnych. Jakby te sprawy decydowały o ich szczęściu i pojednaniu.

***

W głęboki, rozkoszny sen Zosi wdarł się krzyk matki. W kuchni rozbłysło światło i ciocia Teresa zerwała się z łóżka, nie wiedząc, co się dzieje.

– Krowa się cieli! – jęknęła, ziewając, gdy ujrzała w drzwiach od pokoju zaniepokojoną Zośkę.

– Miała się cielić dopiero pojutrze – odparła zdziwiona.

– Muszę lecieć do sąsiada. Stasiek sam nie da rady! – zawołała Celina, zakładając w pośpiechu sweter.

Dziewczyna położyła się ponownie do łóżka, tymczasem ciotka wstała i rozejrzała się niepewnie dookoła. Następne podeszła do pieca i rozgrzebała pogrzebaczem zduszony żar. Wrzuciła na palenisko kilka szczapek drewna i poczekała, aż języki ognia wyślizgną się spod gorącego popiołu. Nalała do gara wody z wiadra i postawiła na ciepłej jeszcze blasze. Ogień zaczął się nieśmiało rozprzestrzeniać, więc sięgnęła po kolejne kawałki drewna. Sprawdziła popielnik, a gdy okazało się, że szuflada jest wypełniona po brzegi, opróżniła ją z popiołu.

Następnie poszła do sieni, gdzie za firanką stało wiadro na pomyje. Wykorzystała moment, że siostry i szwagra nie ma w chałupie, i z ulgą oddała mocz. Potem w miednicy dokonała porannej toalety, a następnie wylała brudną wodę do wiadra za zasłonką. Na koniec ubrała się, zerknęła na piec, energicznie chwyciła za uchwyt i wyniosła nieczystości na podwórze. Tam chlusnęła brudną ciecz na gnojownik usytuowany tuż pod oborą.

Wkrótce na podwórzu pojawiło się dwóch chłopów ze wsi, poruszonych faktem przyszłych narodzin, a także związanej z tym zakrapianej kolacji. Szli ochoczo, ubrani tradycyjnie w wymięte spodnie z drelichu, swetry i kufajki. Ich zmierzwione włosy przykrywały czapki, które lekko unieśli na widok Tereski.

– Roznieciłaś w piecu, wstawiłaś wodę? – rzuciła w jej kierunku młodsza siostra z nietypowym dla jej charakteru roztargnieniem.

– Tak, Cela. Już się grzeje. Zaraz wszystko naszykuję – odparła kobieta uspokajającym tonem. – Nie martw się, wszystko będzie dobrze. To dobra krowa, urodzi zdrowe cielę – dodała na pocieszenie.

– Oj, żeby tylko Bóg dał – rzekła Celka z jakąś bojaźliwością w głosie i skierowała się wprost do budynku, gdzie miał się odbyć akt narodzin. Tam dostrzegła dwóch mężczyzn, którzy przywiązali już postronki do wystających kopytek próbującego wydostać się na świat zwierzęcia. – Tylko ostrożnie! Nie ciągnijcie zbyt gwałtownie! – jęknęła przerażona widokiem, który nie był jej obcy, a jednak wywoływał za każdym razem gwałtowne uczucie niepokoju wymieszanego z euforią.

– Cicho, matka! Przynieś lepiej miskę z ciepłą wodą! Nie gap się! – warknął Stachu, trzymając zad krowy, która nadymając się, próbowała wypchnąć z siebie ogromny, boleśnie tkwiący w niej ciężar.

Celka zakręciła się w wejściu, chciała biec do chałupy, ale jednocześnie obawiała się, że jej nieobecność spowoduje jakąś katastrofę. Zawahała się.

– Idź precz! – ryknął Stach, naprężając wszystkie mięśnie do granic możliwości. – Woda!

Krowa w tym momencie wydała z siebie dławiący serce jęk i niemal w tej samej chwili wspomagane przez silne ramiona ciałko cielęcia wyślizgnęło się spod ogona i opadło na wyściełany świeżą słomą barłóg.

Celina nie mogła się oprzeć, by jeszcze nie popatrzeć, jak mokre, obślizgłe zwierzę próbuje wstać, zbierając w sobie całą energię z danego mu życia najpierw na przednie, potem na tylne nóżki. Sąsiedzi chwycili garście słomy i zaczęli wycierać sierść cielęcia. Potem podsunęli je matce, która zgodnie z macierzyńskim instynktem zaczęła zlizywać z niego resztki łożyska i błon płodowych.

– Woda! – ryknął po raz kolejny Stach.

Wtedy zerwała się jak fryga i pobiegła w stronę domu. Tymczasem Teresa już z miednicą i ręcznikiem przewieszonym przez ramię biegła do obory.

***

Zanim słońce na dobre wstało, wszyscy zasiedli w kuchni. Najwyższy z nich – Zębaty zdjął przepoconą kufajkę i rzucił na podłogę tuż obok stołu. Był to potężny, barczysty chłop z ogorzałą twarzą okoloną strzechą czarnych, rozczochranych włosów. Oparł się łokciami o blat i ujął w brudne, pokaleczone paluchy szklankę, którą gospodarz skrupulatnie napełnił.

– To co, wypijemy za te narodziny, ażeby się szczęśliwie, zdrowo chowało! – rzucił, patrząc na kamratów.

– Ano wypijmy! – ponaglił kumpla Kozłowski, drugi od pomocy, który dla odmiany był niski, krępy i niemal łysy.

Stasiek mlasnął głośno, po czym rozlał ochoczo drugą kolejkę. Ciocia Teresa też usiadła i poczęstowana tym razem nie odmówiła. Przechyliła szkło i połknęła zawartość, krzywiąc się przy tym, po czym z hukiem odstawiła szklane naczynie.

Zosia od czasu doglądała, czy niczego nie brakuje, i donosiła pokrojone wędliny i chleb. Święta okazały się w tej chwili darem losu, spiżarnia pełna była zapasów. Celina tymczasem kręciła się w tę i we w tę, nie mogąc zagrzać miejsca przy stole.

Po kilku godzinach mężczyźni byli już mocno wcięci. Mieli zaczerwienione twarze, język im się łamał i bełkotali. Nawet ciocia Teresa po wypiciu następnych kolejek dostała wypieków na policzkach. Celina nadal krążyła nerwowo między kuchnią a oborą, doglądając zwierząt i towarzystwa na przemian. Raz wracała zadowolona, raz jej twarz ściągnięta była niepokojem.

– Coś nie tak, sąsiadka? – podjął Zębaty, widząc jej naburmuszoną minę.

– Martwię się trochę, bo mi się słabe wydaje… Jakieś takie mizerne… – bąknęła.

– Co tam, Celka, opowiadasz? Jakie słabe? Silne jak tur, od razu wstało i poszło do wymienia mleko ssać.

– A ja wam mówię, że słabe! – odparła Celina poirytowanym głosem. – Co wy możecie wiedzieć, jak w waszych głowach szumi wiatr?! – zakonkludowała z naciskiem.

– A co ty gadasz sąsiadka? – oburzył się Mirek Kozłowski. – Czuję się jak nowo narodzony. Nic mi nie szumi. Chcesz zobaczyć? Zrobię jaskółkę.

– Nie chcę, nie trzeba – rzekła szorstko, spoglądając wymownie w stronę męża. – To ja może do obory pójdę, zobaczę, czy ino wydobrzało jeszcze trochę.

– Oj, na pewno! Uspokój się, Celka! – bąknął Stach, przegryzając kolejną porcję wódki skórką spieczonego chleba.

– Dla ciebie to wszystko jest w porządku jak samogon na stole! – warknęła przez ramię, taranując drzwi od kuchni.

– Co za baba! – jęknął Zębaty Jurek, któremu wóda rozluźniła język. – Jak ty, Stachu, z nią wytrzymujesz? Przecież to niepojęte!

– Co zrobić? – westchnął Stach w odpowiedzi, opierając łokcie na blacie stołu. Zanurzył twarz w dłoniach, otarł skronie i potarmosił poprzetykane siwymi pasmami włosy, nieco już przydługie. – Kiedyś taka zła nie była i taka zawzięta… Ostatnio jakoś… Sam nie wiem, o co chodzi, pewnie o tego łajdaka, co się panoszy i zabiera jak swoje – dokończył z żalem.

– Nie da się czegoś zrobić? Długo się tak będziesz męczył?

– A niby co? – mruknął cicho. – Pewnie dopóki nie spłacę.

– A dużo tego jeszcze zostało?

– Ech! – westchnął Stach. – Gdyby nie ta cholerna lichwa, już dawno bym spłacił. A tak przychodzi co miesiąc i odsetki bierze, a z kapitału mało co schodzi. Tylko ja już nie mam z czego brać – jęknął zrezygnowany.

Na chwilę zaległa cisza, którą przerwał Jurek Zębaty.

– A gdyby tak spłacić ten kapitał, Baryła dałby ci spokój?

– Musiałby, tylko skąd wziąć taką gotówkę? Ja nie mam skąd.

– A wiela tego jeszcze? – podjął znów Zębaty. – Mam trochę odłożonego grosza i akurat byka sprzedałem. Mnie nie musiałbyś płacić odsetek, wódkę byś postawił i to by wystarczyło. A kłopotu byś się pozbył.

– No i ja też coś mogę dorzucić! – wtrącił tym razem Kozłowski. – Trzeba się nawzajem wspierać, prawda, chłopy? – wydarł się, przechylając kolejną szklankę.

Stasiek otworzył usta, bo zaskoczenie odjęło mu mowę. Życzliwość sąsiadów wydała mu się czymś niesłychanym. Łzy zakręciły mu się w oczach i już miał powiedzieć o sumie, którą należało oddać, kiedy od podwórka doszły do nich niepokojące głosy.

Najpierw usłyszeli szczęk zamykanej furtki, następnie wściekłe ujadanie psa, a jakiś czas potem drzwi rozwarły się z hukiem i ukazała się w nich rozhisteryzowana, purpurowa od emocji Celka.

– Chłopy, ratujta!!! – zawołała.

– Co się dzieje, Celka? – zapytał Stach, a jego dotychczasowy nastrój uleciał błyskawicznie.

– Przyszedł ten skurczybyk i chce zabrać jak swoje! – zawołała przerażona. – Jak tak można? Róbcie coś, przegońcie tego złodzieja na cztery wiatry! – zajęczała, łapiąc się za głowę i kiwając nią bezradnie na wszystkie strony.

– Jak to? – Starsza siostra zerwała się od stołu. – Jak tak można? To bezprawie!

– Ja mu dam! – wydarł się Stach, któremu gorzałka dodała nagle odwagi. – Przegonię go tam, gdzie pieprz rośnie! Nie dam mu już ani grosza! Chodźta, chłopy, zrobimy z nim porządek!

Zerwali się i rzucili za gospodarzem, który ruszył w stronę podwórza do obory, gdzie Baryła próbował odciągnąć nowo narodzone cielę od matki.

Stach chwycił po drodze grabie, Zębaty sięgnął po bat z wozu stojącego pod stodołą, a Mirek złapał za widły wetknięte w kupę gnoju. Wszyscy trzej na czele z Celiną wpadli do obory i zagrodzili drogę lichwiarzowi.

– A gdzież to? Zabierasz jak swoje? – wyrzucił z siebie Stach, zamachując się grabiami nad jego głową.

Widać było, jak oczy tamtego zrobiły się okrągłe ze strachu. Struchlał w sekundzie, a postronek, którym obwiązał zwierzę, wyślizgnął mu się z rąk. Cielak miał otwarty pysk i przewrócone ślepia. Stawiał opór, walcząc z intruzem o swoje miejsce przy matce.

– Winien mi jesteś pieniądze za ostatni miesiąc, zapomniałeś, Stachu? – wymamrotał tamten, ale jakoś wylękniony, aż blady.

– A to znaczy, że można sobie przyjść i samemu zabrać? Tak się załatwia interesy, Baryła? Ja ci zaufałem, a ty co? Dziada chcesz ze mnie zrobić?

– Dziada to z siebie sam zrobiłeś, pchając się w to gówno. Po co ci to było? Kupiłeś ruinę, a mogłeś za to pałac wybudować! Ale twój wybór, ostrzegałem! – dodał, podciągając spodnie i przyklepując sweter na brzuchu.

– Ty ostrzegałeś, oszuście? Sam mnie namawiałeś. Mówiłeś, że ziemia tu najżyźniejsza na całej wsi. Nie mówiłeś?

– A nie jest? – rzucił cynicznie. – Toć nie kłamałem.

– Tyś nie kłamał? Ty draniu! – wykrzyknął Zębaty, wymierzając w niego batem. – Chcesz go z torbami puścić? Mało ci krzywdy ludzkiej? Mało?

Tamten podskoczył, zbladł, czapka spadła mu z głowy, a bez niej wyglądał jak najgorsza miernota.

– Taka była umowa. Umowa to umowa! – rzucił na swoje usprawiedliwienie. – To i moje prawo!

– Prawo jest takie, że trzeba być człowiekiem! A nie potworem! Krzywda ludzka zawsze do ciebie wróci. Nikt jeszcze nie dorobił się na niej!

– Zaraz krzywda! – warknął Baryła, podnosząc postronek i ciągnąc cielę. – Nie zapłacił odsetek, to moje! Proste liczenie, jak dwa dodać dwa!

– A w łeb to ty nie chcesz?! – zawołał wściekle Kozłowski, wystawiając widły na sztorc. – Spróbuj jeszcze raz ruszyć to cielę, to popamiętasz sobie! Wrócisz do chałupy podziurawiony jak durszlak!

– A moje odsetki? – Baryła nie poddawał się. Puścił jednak postronek i postąpił dwa kroki w przód.

– Jeszcze raz przyjdziesz tutaj, to popamiętasz! – rzucił sąsiad przez zaciśnięte zęby, częstując go na pożegnanie mocnym kopniakiem.

– Ej, chłopy… Za co? Pogłupieliśta do reszty?

– A swoje dostaniesz do końca tygodnia, dług będzie spłacony. A potem od Stacha wara! – dodał Kozłowski, podstawiając mu widły pod samą twarz.

Zębaty zamachnął się batem, tak że czubek rzemienia smagnął Baryłę po plecach i rozciął wierzchnią stronę watówki.

– A teraz won z tego podwórka i niech twoja noga nigdy więcej tu nie postanie! Słyszysz, ścierwo? Won!

Baryła chwycił za bolącą część ciała i utykając lekko, puścił się w te pędy w stronę bramy. Towarzyszyło mu wściekłe ujadanie gospodarskiego psa, drwiący śmiech chłopów, zawodzący głos kobiet oraz ciche, urywane muczenie pozostawionego przed oborą zwierzęcia.

Tymczasem Celina dopadła do cielaka, objęła go za szyję i przylgnęła do jego zwilgotniałej sierści.

– Oj, ty biedaku… Niewiele brakowało… – wzdychała przy tym, wyrzucając z siebie ciche słowa skargi.

– Chodźta, chłopy, do chałupy – rzucił z ulgą Stach, odstawiając narzędzie niedoszłej zbrodni pod stodołę.

– Miejmy nadzieję, że nie wróci – dodał Zębaty, wtykając bat za deskę we wrotach.

– Tylko by się odważył. – Kozłowski ruszył za nimi i wszyscy trzej ponownie weszli do kuchni.

Teresa i Zosia, które dotychczas stały na tyłach jako rezerwowe, dołączyły do Celki i wspólnie postanowiły uporządkować sprawy w oborze.

– Co za dzień! – westchnęła starsza siostra, spoglądając na młodszą, która raz po raz ukradkiem ocierała łzy z policzka.

– Dobrze, że Jadzia się nie obudziła – stwierdziła z ulgą Zosia, której emocje zaczęły w tej chwili opadać, a ścisk w żołądku ustępować. – Nie zniosłaby takiego widoku. Co za menda z tego Baryły, kto by się spodziewał? Skąd wiedział, że krowa się cieli?

– Oj, menda! – przytaknęła ciotka, wycierając garścią zwiniętej słomy grzbiet cielaka. – Może ktoś mu doniósł? – dodała w zamyśleniu.

Celina milczała, zaciskając w cienkie linie wargi. Jej przeraźliwie blada twarz niczym księżyc na ciemnym niebie odbijała się na tle półmroku pomieszczenia. Widać było, ile ją te wydarzenia kosztują, nie była jednak w stanie wydusić z siebie ani jednego słowa.

***

Zosiu!

Nawet nie wiesz, co się wydarzyło. Taka tragedia! Cała wieś w żałobie!

Wyobraź sobie, że tuż po Wigilii dwóch chłopaczków od mojej kuzynki poszło sobie pozjeżdżać na sankach. Dołączyło do nich jeszcze kilku kolegów. Za wsią jest taka niewysoka górka, a za nią staw. Niby niegłęboki i skuty lodem o tej porze roku. Tak przynajmniej wszyscy myśleli.

I nagle lód pękł i Wacek wpadł z sankami w przeręblę. Zaczął się topić i krzyczeć. Na pomoc ruszył starszy o dwa lata Rysiek. Miał wtedy osiem lat, dziecko jeszcze. Zbliżył się do krawędzi i chciał podać rękę, ale lód się zarwał. Reszta chłopaków, jak to zobaczyła, wystraszyła się i uciekła. Dzieciaki potonęły. Jakie to straszne! Moja kuzynka Hela chciała sobie życie odebrać, jak się o tym dowiedziała. Ludzie ją w ostatniej chwili odratowali, kiedy sznurek na szyję zadzierzgnęła. Odcięli ją, ale co z tego. Obwinia się za wszystko i bliska jest obłędu. Mówią, że już zmysły postradała i jeszcze trochę, a w wariatkowie wyląduje. A pogrzeb był najstraszniejszym wydarzeniem w moim życiu. Dwie małe trumienki w kościele, palące się świece, zawodzący głos kobiet i takie słowa proboszcza, że ciarki mi po plecach do tej pory chodzą. Helka nie dała ich pochować, na trumienki się rzucała i chciała z nimi do piachu. Mąż ją przytrzymał w ostatniej chwili, kiedy pochyliła się nad otwartym grobem i skakać chciała. A tak ich kochała, tak ich kochała, aż do utraty tchu. Dbała o synków, pieściła jak mało która, chciała wykształcić i wychować na dobrych ludzi. Nigdy nie zostawiała ich bez opieki, a tym razem pojechała do miasta sprawy pozałatwiać. Chłopców zostawiła z dziadkami, a ci pozwolili im pójść na te cholerne sanki. Może gdyby tamci nie uciekli, nie zostawiliby ich w takim położeniu, gdyby zaalarmowali wieś i pomoc przybyła znacznie wcześniej… Jednego z nich ruszyło sumienie i wrócił. Ale już za późno było. Jak to możliwe? Byli sobie dwaj bracia – tacy ładni i kochani, i już ich nie ma. Jedna chwila i wszystko pryska. Życie rozpada się na drobne kawałki.

Moje serce krwawi. Dlaczego tak musi być? Dlaczego, Zosiu?

Powiedz, napisz.

Iwona

Rozdział 7

Zębaty dotrzymał słowa i pożyczył ojcu pieniądze na spłatę zaciągniętego kredytu. Od tej pory u Martinów sytuacja finansowa znacznie się poprawiła. Mięso jednak jadali tak jak wcześniej, raz na dwa tygodnie, kiedy matka zabijała kurę bądź kaczkę na obiad. Później mieli to mięsiwo na kolejne dwa dni. W poniedziałek z rosołu była jeszcze pomidorówka, we wtorek zaś zalewajka, w środę krupnik, a w czwartek grochówka. W piątek post, czyli śledź z wody ze śmietaną z ugotowanymi w łupinach kartoflami. I tak w koło.

Ojciec jeździł jak zawsze do miasta i handlował mlekiem, twarogiem, kapustą i ziemniakami. Pieniądze odkładał skwapliwie i każdego miesiąca nosił sąsiadowi jako spłatę. Zawsze kończyło się to pijaństwem, ale tym razem matka nie utyskiwała, nie protestowała, nie urządzała krwawych awantur. Wiedziała, że to w interesie ich obojga, a wódka na stole w takich wypadkach musiała być. Bardziej niezadowolona była żona Zębatego, która podobnie jak Celka nie znosiła alkoholowych libacji. W duchu obie liczyły każdą spłaconą ratę i uradowały się, kiedy Stach przyniósł ostatnią spłatę.

– No, nareszcie! – jęknęła z ulgą Celina, gdy dowiedziała się o tym fakcie. – Można powiedzieć, że już na swoim.

– Ano, na swoim – przytaknął mąż i nagle spojrzał na żonę inaczej niż zwykle.

Było w tym wzroku coś szczególnego, coś, co sprawiło, że Zosi stojącej obok przy piecu aż podskoczyło serce z wrażenia. Matka też jakoś dziwnie wyglądała, jakby speszona, jakby oczarowana, zupełnie nie jak ona. Jej twarz złagodniała, a w popołudniowym blasku zachodzącego słońca wydała się nawet ładna.

Tego wieczora szybciej zakończyła pracę przy zwierzętach, poszła się umyć jak nigdy w środku tygodnia, a ojciec wrócił do domu jakoś wcześniej, a kiedy wyszedł z letniej izby, pachniał świeżością i mydłem.

Jak tylko poszli do swojej izby i zamknęli się w niej od środka, nie zasnęli na bokach odwróceni do siebie plecami, ale Stach wziął żonę w ramiona. Najpierw słychać było skrzypienie łóżka, szelest wypchanego słomą siennika, a potem ciche westchnienia matki i jęki ojca. Przez kilka następnych dni panowała między tymi dwojga pewna czułość i harmonia. Ale po pewnym czasie ten stan się zmienił i znów wyrosła między nimi niechęć, żeby nie powiedzieć – wrogość.

Dotyk

Dotyk potrafi uzdrawiać, dotyk może cieszyć i sprawiać przyjemność. Tak mało ludzi o tym wie, tak mało ludzi korzysta z tego dobrodziejstwa. Dopuszczają do tego, że ich palce stają się szorstkie i sztywne, pokryte grubą warstwą zrogowaciałej skóry. Nie dotykają, bo tego nie lubią, jakby bali się własnej bliskości, do której zostali stworzeni.

Dotyk to przyjemność, czasem rozkosz – a to według niektórych grzech. Grzechu należy się wystrzegać, bo grzech jest dziełem szatana. A przecież człowiek rodzi się, by sprawiać przyjemność jeden drugiemu. Dotyk powoduje radość, zbliża i umacnia. Ręce nie służą wyłącznie do pracy, ręce służą także do głaskania, do wyrażania uczuć. Na każdym etapie i w każdym wieku. Można pogłaskać rękę matki lub jej spieczony od słońca policzek, można ucałować twardą dłoń ojca, można pozwolić, aby dłonie męża powędrowały po zakamarkach ciała żony. Można zapomnieć o smutkach, zgryzotach, niepowodzeniach. Można, tylko trzeba chcieć.

***

Od dnia kiedy w domu Martinów pojawiła się maszyna do szycia, na kozetce w kuchni zaczęło przybywać nowych robótek. Zaczęło się od żony Zębatego. Zośka nie mogła jej przecież odmówić. Najpierw przyniosła spódnicę do skrócenia, potem mężowi chciała podwinąć rękawy, innym razem nogawki spodni, a następnie zwiedziała się cała wieś.

Na początku dziewczyna wstydziła się brać pieniądze za takie drobne usługi, matka jednak szybko zwietrzyła interes i sama ją poczęła instruować co do płacy za wykonaną pracę. Były to wprawdzie symboliczne kwoty, ale zawsze jakiś dodatkowy grosz. Ktoś czasem przyniósł kawałek upieczonego ciasta, nalewkę domowej roboty, słoik dżemu czy marynowanych grzybów. Zosi pracy przybywało, przez dom co rusz przewijali się jacyś ludzie, a ciche, spokojne dotychczas obejście stało się ruchliwe i gwarne.

Dziewczyna wykonywała te usługi bez protestu, z uśmiechem na twarzy, w duchu jednak marzyła o prawdziwym szyciu, o takim, o jakim uczyła się w szkole. Może przyszedł czas, aby porozmawiać o tym z rodzicami? – wskoczyła jej do głowy myśl, kiedy ślęczała nad kolejną robótką.

Sąsiadce od Kozłowskiego wyrwał się rękawek od sukienki. Takie proste przeszycie. Właśnie skończyła, ryglując dokładnie końcówki szwa. Następnie złożyła sukienkę i owinęła ją w szary papier. Poczuła w tej chwili, że musi coś zrobić. Wstała i skierowała się do sieni, gdzie stała drewniana trzydrzwiowa szafa. Jedna część miała półki na ubrania i pościel, w pozostałej była rurka na wieszaki i półka na chustki i czapki. Natomiast na dole w szufladzie leżały szablony. Wszystkie, które udało jej się wykonać w szkole. Forma na spódnicę, na żakiet, spodnie, sukienkę rozkloszowaną od dołu. A nawet na płaszcz. Zaczęła je przeglądać.

I znów tęsknota ścisnęła ją za gardło, a bezradność i żal wypełniły od środka. Czuła się jak zbity pies, który nie ma sił, aby wstać i iść dalej. Była przecież taka młoda, z głową pełną pomysłów! Nauczycielka – pani Maria wiele razy mówiła jej, że jest bardzo zdolna i powinna coś z tym zrobić. I co z tego, skoro utkwiła tu bez możliwości wyjścia?

Odłożyła szablony na swoje miejsce i wróciła do kuchni. Patrząc jednak na stertę robótek na kozetce, poczuła gniew. Nie tego oczekiwała. Gdyby chociaż mogła coś uszyć od początku do końca! Stworzyć coś własnego, na miarę swoich nadziei i pragnień. Na miarę bijącego niecierpliwie serca.

I wtedy przypomniała sobie o materiale, który dostała od cioci Teresy. Wyciągnęła tkaninę z dna szafy i rozłożyła na podłodze. Idealny na kostium – podsumowała cicho w myślach. Odszyję cioci taki kostium, że cała wieś będzie jej zazdrościć. Najpierw musimy jednak zdjąć wymiary – dokończyła słodką, jakże obiecującą myśl.

Ciocia na początku protestowała: po co jej kostium? Komu to potrzebne, takie strojenie się, to przecież nie wypada. Ludzie ją na języki wezmą, powiedzą, że chłopa szuka na starość.

Po kilku razach dała się jednak namówić. Zosia zdjęła wymiary, następnie odrysowała kredą poszczególne części ubrania. Wycięła i sfastrygowała. W tym momencie nastąpiła pierwsza miara. Musiała w tym celu wsiąść na rower i pojechać na Wymysłów. Na szczęście dzień był ładny i sama jazda okazała się dużą przyjemnością.

Ciocia Teresa wyglądała lepiej niż sama piekarzowa na mszy podczas odpustu. Kręciła się wokół własnej osi, z podziwem spoglądając w lustro.

– Jakoś tak dziwnie wyglądam, zupełnie jak nie ja – zamruczała.

– Oj, ciociu! Będziesz wyglądać jak prawdziwa dama. Za trzy niedziele mamy Wielkanoc. Jeśli tylko pogoda dopisze, będzie idealny na tę okazję.

– A co na to powie Celina? Już widzę to jej krytyczne spojrzenie – dodała niepewnie.

– A co ma powiedzieć? Pewnie będzie trochę zazdrosna, ot, tyle – skonstatowała ze śmiechem dziewczyna. – Musimy jeszcze tylko popracować nad fryzurą. Masz ostre nożyczki, ciociu?

– Chcesz mi podciąć włosy? – rzuciła przerażona pomysłem siostrzenicy.

– A czemu nie? Podcinam włosy Jadzi i tacie. Umiem i wiem, jak zrobić, żeby było dobrze. Nie martw się, ciociu. Musisz mi trochę zaufać.

Starsza kobieta roześmiała się na te słowa.

– No dobrze… zgadzam się. Jesteś niemożliwa!

Zdjęła sfastrygowany kostium i błyskawicznie nałożyła na siebie podkoszulkę. Wstydziła się trochę swojej nagości. Jej ciało dawno straciło jędrność, piersi opadły, a skóra stała się sucha i szorstka.

– Nawet dobrze, że jestem teraz sama. Co by powiedział mąż, gdyby mnie teraz taką zobaczył? Za młodu to co innego… Byłam ładna, pełna i zgrabna. Najwyższa ze wszystkich sióstr. Miałam powodzenie u kawalerów ze wsi. Jeden taki, Marian miał na imię, to mi się nawet oświadczył. Ładny był i dobry… – Zatrzymała swą opowieść i zanurzyła się we wspomnieniach.

– I co, ciociu? Co się stało? – Zosia domagała się kontynuacji. Nie znała ciotki od tej strony.

– No nie wiem… – żachnęła się kobieta. – Nie wiem, czy powinnaś o tym wiedzieć.

– Powiedz. Przecież wiesz, że to, co powiesz, zostanie tylko między nami – nalegała dziewczyna.

Teresa usiadła, nalała z imbryka zaparzonej herbaty w kubki, jeden podała siostrzenicy, a drugi postawiła na ceracie, którą nakryty był stół. Ze ściany spoglądała na nich zadumanym wzrokiem Madonna z otwartym sercem.

– Pokochałam go, a on mnie, ale wybuchła wojna. Miałam wtedy prawie dwadzieścia sześć lat, nie byłam już pierwszej młodości. Marian zaciągnął się do wojska, obiecał, że wróci, ale nie wrócił. Zginął zaraz na początku wojny. Dostał odłamkiem w głowę. To Celina zorientowała się pierwsza i doniosła o tym matce.

– O czym? – zdumiała się Zosia, ponieważ opowieść zeszła nagle na inny tor.

– O ciąży… – odparła chmurnie Teresa. – Matka, niewiele myśląc, zaprowadziła mnie do akuszerki, a ta znalazła sposób, aby się pozbyć dzieciaka. Broniłam się, krzyczałam, ale to nic nie pomogło. Dostałam w twarz, matka nakrzyczała na mnie, wyzwała od ladacznic i nie tylko… To było okropne przeżycie, straszne… Nigdy tego nie zapomnę. Bardzo długo krwawiłam po tym zabiegu, miałam wysoką gorączkę i nie mogłam dojść do siebie. Ale cel został osiągnięty. Nikt ze wsi nie dowiedział się o mojej hańbie, inne sprawy trapiły ludziom głowy. Tylko Cela dokuczała mi najbardziej, potrafiła wyśmiewać się ze mnie, kpić, a nawet obrzucać obelgami. Właśnie to nas poróżniło. Nie potrafiłam jej wybaczyć, bardzo chciałam tego dziecka ze względu na Mariana. To był najważniejszy mężczyzna w moim życiu… Tak mi się wówczas wydawało. Niedługo potem zeswatano mnie z Antonim. Był wdowcem od kilku lat, a jego gospodarstwo potrzebowało kobiety. Miał córkę Kaśkę, która potrzebowała opiekunki. Matka bała się, że ktoś się czegoś dowie i wolała zapobiec nieszczęściu. Wydali mnie za mąż jeszcze podczas wojny. Tym razem nie protestowałam, chciałam jak najszybciej opuścić rodzinny dom, w którym nie zaznałam szczęścia i radości. Najbardziej ze wszystkiego pragnęłam jednak odsunąć się od twojej matki, której w owym czasie szczerze nienawidziłam. Wybacz, Zosiu, że to mówię… To w końcu twoja matka.

– Tak mi przykro, ciociu – szepnęła przejęta dziewczyna i objęła kobietę za szyję. – Nie wiedziałam, nie miałam pojęcia…

– A skąd miałabyś to wiedzieć? To tajemnica była. Rodzice nie przeżyli wojny, zmarli jedno po drugim na tyfus. Gospodarkę przejął najstarszy z braci. Mój Antoni okazał się dobrym, poczciwym człowiekiem. Jeszcze przed nocą poślubną wyznałam mu prawdę. Cenił mnie za to i szanował, nigdy później nie wspominał o tym ani słowa. Po prostu przyjął prawdę i zachował ją dla siebie. Z czasem pokochałam go, starałam się dla jego córki być jak najlepsza. Nie walczyłam o to, aby pokochała mnie jak matkę, ale chciałam, aby odnalazła we mnie przyjaciółkę. Myślę, że tak się właśnie stało. Kiedy zmarł Antoni, prędko znalazła sobie męża. Urodziła dzieci, ma swój dom, o który musi dbać. Nie mam do niej żalu o to, że tak rzadko do mnie zagląda.

– A mój tata, ciociu? Mam wrażenie, że bardzo się lubicie – wypaliła Zosia bez zastanowienia.

Ciocia na te słowa spłonęła rumieńcem. Zagryzła górną wargę i zamyśliła się ponownie.

– Stasiek od początku był dla mnie dobry i wyrozumiały. Poza tym wiesz, że twój ojciec ma gorącą krew! – wyznała nieoczekiwanie. – Ma swój urok i trudno mu się czasem oprzeć. Ale to w końcu mąż mojej siostry. Kiedyś chciałam zrobić Celi na złość i zaczęłam uwodzić twojego ojca… Nie patrz tak na mnie, Zosiu – rzekła na widok miny dziewczyny. – To był tylko moment, wydawało mi się wtedy, że to będzie idealna forma zemsty. Na reakcję Stacha nie musiałam długo czekać. Od razu okazał mi zainteresowanie. Tylko że wtedy się opamiętałam.

Zośka westchnęła z ulgą.

– Ale sympatia i wzajemne zrozumienie pozostały do dzisiaj. Ja mogę liczyć na niego, on na mnie. Wiele razy pożyczałam pieniądze twoim rodzicom na spłatę raty. Celka oczywiście o niczym nie wie. I lepiej… Nie chcę od niej żadnej wdzięczności – spuentowała swoją opowieść Teresa i dopiła chłodną herbatę z dna wyszczerbionego kubka. – No to koniec tej nieszczęśliwej historii – prychnęła nagle, a potem dodała: – Ale mam nadzieję, dziecko, że ty będziesz szczęśliwa i zrealizujesz swoje marzenia. Będę się o to modliła. – Wstała, podeszła do szafy i wysunęła z niej szufladę. Po chwili wyciągnęła jakiś pakunek. Zbliżyła się do siostrzenicy i rozłożyła przed nią zawartość paczki. – Znalazłam jeszcze taki. Będzie idealny na płaszcz. Uszyj sobie, dziecko. Twoje palto jest takie liche, że aż żal patrzeć.

– Porządna wełna – zauważyła Zośka, otrząsając się od natrętnych myśli. Historia, którą przed chwilą usłyszała, wywarła na niej niemałe wrażenie. – Dziękuję, ciociu… Taki piękny, głęboki kolor – mówiła, gładząc wnętrzem dłoni zielony materiał.

W kącikach jej oczu kołysały się łzy. Bała się teraz podnieść głowę i spojrzeć w twarz ciotki. Wciąż nie wiedziała, co powiedzieć.

***

Materiał leżał na podłodze, a na nim namalowane kredą kontury poszczególnych części. To miała być sukienka dla sąsiadki. Pierwsze jej zlecenie tego typu. Materiał był z grubej wełny w ukośne pasy, dlatego zaproponowała prostą formę, z cięciami i zaszewkami wyszczuplającymi sylwetkę. Sąsiadka – pani Wiesia – należała do kobiet o krągłych kształtach, dość obfitym biuście, szerokich biodrach i bez wcięcia w talii. Jedyną dekorację miała stanowić róża w kontrastowym kolorze, którą postanowiła umieścić tuż nad klatką piersiową po prawej stronie. Była już po drugiej przymiarce, a sąsiadka wyglądała na zadowoloną, tylko matka utyskiwała jak zawsze, że nie ma kto zająć się robotą w polu, a przecież wiosna za pasem.

To prawda, nadchodziły kolejne roboty – orka, bronowanie, sianie, sadzenie. Trzeba najpierw zasiać, aby później było co zbierać – mawiał ojciec. W dodatku zaczęły się odróbki, należało za pomoc odwdzięczyć się pomocą.

Zosia nawet to lubiła. W jedno miejsce schodziła się gromada ludzi, która spędzała czas na pracy przy wesołych rozmowach i plotkach. Jeśli było to sadzenie kartofli, zwykle wyjeżdżali załadowanym wozem w pole, a tam kobiety zawiązywały wokół bioder fartuszki i nasypywały sobie do środka przygotowane wcześniej kartofle. Potem trzymając jedną ręką fartuch, co okazywało się niezwykle trudne, szły wzdłuż równo wyżłobionych bruzd. Drugą wyciągały ziemniaki i wrzucały do redliny przygotowanej przez mężczyzn. Za każdym razem trzeba było wdepnąć na bulwę, by wcisnąć ją głębiej w ziemię. Tak przygotowane nasadzenia zasypywali później chłopi przy użyciu radeł.

Praca należała do ciężkich i wyczerpujących, nie tylko bolał kręgosłup, ale nogi i ręce. Ciało i ubranie zwykle oblepiał kurz, jednak wspólna idea, jaką była praca i związane z tym urodzajne plony, pozwalały całej społeczności cieszyć się z tych chwil.

Następnie, gdy tylko udało się wykonać robotę, wszyscy porządkowali pole, odstawiali na miejsca narzędzia oraz wiklinowe kosze. Gospodarz rozprzęgał konia, mężczyźni czyścili ubrania i buty, a kobiety swoim zwyczajem uwijały się przy innych czynnościach wokół domu. Te obrządki trwały do wieczora, aż wreszcie można było usiąść do zasłużonej, zwykle suto zakrapianej kolacji. Rozmowom i śmiechom nie było wówczas końca, często chłopy świntuszyły, co uznawane było za zwykłe i naturalne. Nikogo nie dziwiły uwagi na temat obfitego biustu młodej dziewczyny czy tęgich pośladków żony gospodarza. Nikt się nie gorszył i nie dziwił. Wszystkie uwagi kończyły się gromkim śmiechem, ewentualnie rumieńcem Zosi, który niepostrzeżenie raz po raz zalewał jej twarz.

Za każdym razem marzyła jednak, aby znaleźć się w domu i wrócić do szycia. W głowie już miała kolejne pomysły, które zamierzała wcielić w życie. Tam wystarczyło zrobić dodatkowe cięcie, tu zakładkę czy zaszewkę. A gdyby jeszcze w spódnicę wszyć kliny? Tym razem szyła dla Jadzi sukienkę i takie rozwiązanie wydało jej się nowatorskie. Materiał, który wykorzystywała w tym celu, był na tyle elastyczny, że taki zabieg jej zdaniem mógł się udać. Najbardziej cieszył ją za każdym razem efekt końcowy.

Ze swoich pomysłów zwierzała się w listach Iwonie. Miała wrażenie, że tylko ona jest w stanie zrozumieć, co się dzieje z jej duszą, kiedy realizuje swoje pomysły. Tylko ona mogła czuć to wrzenie we krwi i łomotanie serca. Nic więc dziwnego, że z utęsknieniem wyczekiwała listonosza i kolejnych wiadomości od przyjaciółki. A kiedy się w końcu zjawiał na rowerze, z ogromną skórzaną torbą zawieszoną przez ramię, miała go ochotę wyściskać i ucałować. Na szczęście w ostatniej chwili się opamiętywała.

***

Kochana Zosiu!

Cieszę się, że chociaż Tobie się układa. Masz niezłą pracę, porządnego chłopaka, który o Tobie poważnie myśli, i maszynę do szycia. Jakie to szczęście.

Twoja praca w sklepie jest sto razy lepsza niż ta moja w mleczarni. Od mycia baniek mam już poodmrażane ręce, a niedługo pewnie wyrośnie mi garb na plecach. Sklep to sklep – rzeczy pierwszej potrzeby są w zasięgu Twojej ręki, a i poważanie masz, co tu dużo gadać.

Co do chłopaka – myślę, że ten Józek naprawdę Cię kocha. Ja wiem, że Ty wodzisz wzrokiem za tym czarnookim przystojniakiem i na jego widok serce bije Ci szybciej, ale pomyśl. Nie znasz go wcale, nie wiesz, ile jest wart, poza tym że urodziwy. A Twój Józek z dobrego domu, to i Twoje życie będzie dobre i stabilne. Pisałaś, że w święta podarował Ci czerwone korale. Zawsze o takich marzyłaś, musisz przyznać, że się postarał.

W dodatku masz maszynę do szycia. Kochana ta Twoja ciocia. Chciałabym ją kiedyś poznać i uściskać mocno. Nareszcie możesz realizować swoje marzenia i tworzyć. Nieważne, co szyjesz, ważne, że możesz to robić. Może kiedyś los się do Ciebie uśmiechnie i zaczniesz szyciem zarabiać na życie, a w Twoich ubraniach będzie chodziła cała parafia? Uśmiechasz się? To dobrze, ja też się cieszę, że mogłam Cię choć na chwilę rozweselić. Kiedy się uśmiechasz, jesteś jeszcze ładniejsza, pamiętaj o tym.

Przypominasz sobie tę Cygankę z placu Niepodległości? Była taka stara i pomarszczona, miała kolorową chustę na głowie i koronkową spódnicę do kostek. Bałam się jej, choć dobrze jej patrzyło z oczu. Wywróżyła nam wtedy podróż i powodzenie. Myślisz, że nas oszukała? Wyłudziła od nas wtedy parę groszy, ostatnie, jakie miałyśmy. A my, głupie, uwierzyłyśmy jej w te bajki. Jaka podróż? dokąd? – myślę czasem, płacząc nad swoim losem. Starzy mówią, że nie będą dalej darmozjada utrzymywać, choć oddaję im niemal całą wypłatę. Boczek już przylazł z oświadczynami, patrzył na mnie w taki sposób, że myślałam, iż wejdę pod stół. Co miałam robić? Przecież gdybym odmówiła, ubiliby mnie jak kaczkę. Nienawidzę go i ich też. Marzę o tym, aby uciec, tylko gdzie, dokąd, kto mnie przygarnie?

Wyobraź sobie, że kilka tygodni temu do Ewki przyjechał kuzyn z Warszawy. Studiuje mechanikę pojazdową na Politechnice. Nie należy do przystojniaków, ale w oczach ma coś takiego, że ech! W dodatku Ewa zaprosiła kilka osób i poszliśmy na żwirownię. Pamiętasz, mówiłam Ci, że przyjechali tam kiedyś ciężarówkami i przez miesiąc wywozili piach pod budowę drogi. Został po nich ogromny dół, który wkrótce wypełnił się wodą. Odtąd mamy kąpielisko i miejsce do spotkań.

Otóż poszliśmy tam w kilka osób, on też tam był. Ma na imię Janek. Nie zwracał na mnie uwagi, bo gdzie ja, prosta dziewczyna ze wsi, i on, chłopak z miasta, ze stolicy, w dodatku wykształcony. Języki zna i pięknie mówi po polsku, nie to co nasze kawalery ze wsi. Mieliśmy ze sobą flachę wina, więc piliśmy po kolei i zaczęło być jakoś luźniej. Ktoś wpadł na pomysł, abyśmy zagrali w butelkę. Ze skombinowaniem butelki nietrudno, pełno ich leży w rowach po sobocie. I okazało się, że wylosowałam Janka. Miałam go pocałować. Nie uwierzysz, ale kiedy dotknęłam jego warg, okazało się, że są miękkie i wilgotne… Wtedy pierwszy raz poczułam ten żar, ten ogień, o którym wspomniałaś wcześniej. Teraz to rozumiem. Spojrzał mi wtedy w oczy i… przepadłam. Zakochałam się, Zosiu. Problem tylko polega na tym, że on nie zwraca na mnie uwagi. Dla niego jestem zwykłą gęsią ze wsi, nikim więcej. Ale nieważne. Jestem zakochana i to uczucie powoduje, że chce mi się przenosić góry.

Już wyjechał. Ewka mówi, że może jeszcze wpadnie do nas we wrześniu. Oby. Nie mogę się doczekać. Wtedy zrobię wszystko, aby mnie zapamiętał. Mam czas do przyszłej jesieni, bo wtedy planowany jest mój ślub. Po nim wszystko przepadnie, moje serce skamienieje i zamieni się w twardy głaz. Ale przynajmniej wiem, co teraz czujesz. Muszę już kończyć, późno już, a powinnam jeszcze pospać kilka godzin, zanim pójdę do pracy.

Jestem z Tobą, Zosiu. Kochaj i bądź szczęśliwa.

Twoja przyjaciółka Iwona

***

Zbliżał się tłusty czwartek. Dzień wcześniej zabrały się za przygotowywanie ciasta na pączki. Celina wyrobiła ogromną kulę z mąki, jaj, drożdży i wody, po czym przykryła pieluchą i odstawiła do wyrośnięcia.

– Nie mogę się już doczekać! – niecierpliwiła się Jadzia, zaglądając co chwilę do miski.

– Już niedługo, przynieś powidła ze strychu! – zadecydowała mama, widząc swoją córkę wiercącą się na drewnianym krześle.

– Które? – zapytała, zanim wyszła z komory.

– Bure! – odburknęła Celina, wpadając w gniew.

Tak niewiele było potrzeba, aby się zezłościła – pomyślała Zosia, która przygotowywała smalec do rozgrzania. Coś ją musi trapić – dywagowała zaniepokojona, patrząc na zamyśloną matkę i jej twarz ściągniętą grymasem złości.

– To w końcu które? – ponowiła pytanie Jadzia, dla której odpowiedź rodzicielki wydała się mało konkretna, żeby nie powiedzieć – niegrzeczna.

– Najlepiej truskawkowe! Ten jaśniejszy słoik! – wtrąciła starsza siostra i posłała jej dyskretnie całusa. Pochyliła się jednocześnie nad klepiskiem i wyciągnęła z drewnianej skrzynki kilka szczapek drzewa.

Młodsza siostra tymczasem odwróciła się na pięcie i wybiegła z komory.

Już po godzinie zabrały się za wyrabianie pączków. Urywały po kawałku ciasta, formowały w dłoniach, nadziewały łyżką powideł, po czym zawijały i odkładały równo na stolnicę.

– Długo jeszcze? – pytała Jadzia w nieskończoność ku coraz większej irytacji matki. – Jestem głodna!

– Weź się w końcu do roboty, to przestaniesz myśleć o żarciu! – zgromiła ją jednym zdaniem.

– Przecież się biorę! – zaprotestowała. – Lepię i nawet nieźle mi to wychodzi.

– Jak będziesz tak lepiła kiedyś mężowi, to cię szybko z chałupy wywali! – podsumowała jej wysiłek matka, krzywiąc wargi w złośliwym uśmiechu.

– Co to, to nie! Nigdy mu na to nie pozwolę! – zawołała obruszona Jadzia. – Mąż ma mnie kochać i szanować! – wypaliła bez zastanowienia.

– Ciekawe, gdzie takiego znajdziesz? – skwitowała Celina, formując zawzięcie kolejnego pączka. – Młodym zawsze się wydaje wszystko takie piękne i kolorowe! A w życiu tak nie ma!

– To po co wychodzić za mąż? – zdziwiła się dziewczynka. – Po to, aby być nieszczęśliwą? To ja tak nie chcę, o nie! Nie chcę mieć męża, nigdy!

– Ha, ha! Zobaczymy! Nie mów nigdy – nigdy! – Tym razem Celina zaśmiała się, spoglądając na rozzłoszczoną córkę.

Wtem do komory wszedł ojciec. Był ubrany jak zawsze w watowaną, tym razem oblepioną pyłem kurtkę, spodnie z drelichu, nieco poplamione, a na głowie miał czapkę uchatkę przekręconą na jedno oko. Wyglądał zabawnie, co sprawiło, że Zocha parsknęła na jego widok.

– Tato, zdejmij tę czapkę albo ją popraw, bo wyglądasz tak cudacznie!

Stach posłuchał, zdjął uszatkę i uderzywszy nią kilka razy o udo, odwiesił na gwoździu.

– Wytrzepałbyś tę kapotę, zanim wejdziesz do chałupy. Zobacz, jak ty wyglądasz! – skarciła go Celina, patrząc krytycznie na jego ubranie.

– No dobra… – westchnął. Ściągnął watówkę i wyszedł na podwórze. Po chwili wrócił i odwiesił ją na wewnętrznej stronie drzwi. – Będzie co zjeść? – zapytał. – Głodny jestem, całe popołudnie młóciłem zboże.

– Krupnik w garnku stoi na płycie, pewnie jeszcze ciepły! – odparła żona niecierpliwym tonem.

Ojciec wyminął je bez słowa, sięgnął do kredensu po miskę i nalał sobie zupy. Usiadł na końcu stołu, ukroiwszy wpierw grubą pajdę chleba, i zaczął jeść, wygarniając krupnik z miski, siorbiąc i mlaszcząc na przemian.

– Tatusiu, niedługo będą pyszne pączki! Zaczekasz? Najlepiej smakuje ten pierwszy. Chcesz, to ci go odstąpię!

Matka ściągnęła brwi na te słowa, ale bez słowa zaczęła wrzucać uformowane białe kulki na gorący tłuszcz.

– Jesteś kochana, Jadziu! Zaczekam w takim razie. Do obrządku zostało jeszcze trochę czasu… Pięć minut nikogo nie zbawi.

Dziewczynka uśmiechnęła się, po czym wrzuciła swojego pączka pomiędzy inne, smażące się w wysokim garnku. Wyróżniał się na tle innych, bo był najbardziej koślawy. Zosia dorzuciła swojego, a potem obie stały w pewnej odległości, patrząc z przyjemnością na skwierczący tłuszcz i rumieniące się w nim słodkości. Ślina im się gromadziła pod językiem i przełykały ją nieświadomie. Tak rzadko jadały takie frykasy, tłusty czwartek był pod tym względem jedyny i niepowtarzalny.

Zaraz po tłustym czwartku przyszedł czas na ostatki. Jadzia, gdy tylko wróciła ze szkoły, zaczęła kręcić się po całym domu i szukać rzeczy do przebrania się. Niczego jednak nie wymyśliła, więc zaczekała, aż siostra wróci z pracy.

– Pomóż mi, idziemy z Basią i chłopakami na dziady. Muszę się przebrać, ale nie mam w co.

– Szybko sobie o tym przypomniałaś! – westchnęła Zosia, która po ośmiu godzinach w sklepie czuła się już nieco zmęczona. W dodatku miała jeszcze doszyć guziki do sukienki żonie Zębatego. Obiecała jej, że zdąży do ostatniej zabawy karnawałowej. Jakby sobie sama nie mogła przyszyć tych cholernych guzików! – pomstowała w myślach i żałowała, że się na to zgodziła.

– Musisz mi pomóc, ja już nie mam pomysłów! – naciskała tymczasem Jadzia i coraz mocniej przebierała nogami.

– A dlaczego ja mam mieć? Jestem jakąś kopalnią pomysłów? – zadrwiła Zocha, spoglądając na nią znad ramienia.

– Bo taka już jesteś, zawsze coś wymyślisz! – odparowała Jadzia, zakładając ręce na klatce piersiowej. – Wszyscy to mówią!

– Dobre sobie! – prychnęła. – A dasz mi najpierw coś zjeść?

– Tylko nie za dużo! Jest krupnik! Podgrzać ci?

– O! Naprawdę chcesz mi podgrzać zupę? – zaśmiała się z niedowierzaniem. – Coś nowego! To w co chcesz się przebrać? Powiesz mi wreszcie?

– Myślałam o aniołku albo… pannie młodej!

– Albo o diabołku! – wtrąciła rozweselona Zosia. – W takim stroju byłoby ci do twarzy!

Wstała i podeszła do szafy, w której trzymała resztki niewykorzystanych tkanin. Jakiś czas grzebała w szufladach, ale nic nie mogła znaleźć. Wreszcie po kilku minutach uśmiechnęła się triumfalnie i wybiegła z domu. Po pewnym czasie wróciła, trzymając w ręku biały, bawełniany worek na mąkę.

– Mam nadzieję, że ojciec mnie za to nie zabije! – rzuciła, wycinając w nim miejsca na głowę i ręce. Chwilę później założyła go zdumionej Jadzi, następnie przewiązała w pasie sznurkiem. – Jeszcze opaska z gwiazdą na głowę i gotowe! Ale to już drobiazg! – Prychnęła lekko, przyglądając się swojemu dziełu z uznaniem.

Młodsza siostra stanęła przed lustrem i nie mogła się nadziwić.

– A nie mówiłam, że wymyślisz! – podsumowała jej wysiłki. – Jesteś kochana, dziękuję! – Zarzuciła jej ramiona na szyję i przytuliła się z całych sił.

– Będziesz uroczym dziadem. Jak przyjdziesz z całą gromadą, poczęstuję was pączkami. Musisz tylko ładnie śpiewać. Umiesz?

– Umiem, umiem! – Podskoczyła, zaklaskała i zaczęła śpiewać:

Przyszliśmy tu na ostatki, nie ma ojca ani matki.

Ojciec chory, matka chora, dejta ludzie na doktora!

Żeby ojciec z matką byli, to by pączków nasmażyli.

Dajcie pączka na widelec, bo już jutro jest Popielec.

– A tańczyć umiesz? Jak ładnie zatańczysz, to może coś wam jeszcze dorzucę. Jakiegoś grosika, co?

– No pewnie, że potrafię! – zawołała Jadzia i skoczyła na sam środek chałupy.

Chwyciła się pod biodra i odtańczyła oberka.

– Umiesz, umiesz… – Zosia roześmiała się i dołączyła do siostry z przytupem.

Zabawę przerwało im pukanie do okna.

– Jadźka, gotowa jesteś?! – dotarło do ich uszu głośne wołanie.

– Prawie! – odparła dziewczynka. – Zaczekaj, Wojtek, zaraz do ciebie przyjdę!

– To pospiesz się, już wszyscy na ciebie czekamy!

– Dobra, już idę! – Zgarnęła ze stołu woreczek na ewentualne drobne, po czym rozemocjonowana wybiegła z kuchni.

Zocha odprowadziła ją wzrokiem, a z jej twarzy nie schodził uśmiech. Przypomniała sobie swoje dzieciństwo, swoje dziady i ten sam entuzjazm przed wyjściem do ludzi. Wtedy jeszcze wszyscy się cieszyli i otwierali drzwi z radością. Dziś zdarzało się, że niektórzy nie wpuszczali przebierańców.

– Świat się zmienia. – Westchnęła do swoich myśli i wróciła z niechęcią do przyszywania guzików.

***

Tegoroczne święta Wielkiejnocy niczym nie różniły się od poprzednich. Może nieco bogatsze, potraw było więcej, a i dziewczyny o rok starsze postrzegały wszystko trochę inaczej. Zaczęło się od wielkich porządków, czyli wietrzenia pierzyn, wymiany słomy w siennikach, prania i krochmalenia pościeli. Trzeba też było po zimie oczyścić z pajęczyn i kurzu ściany, sufity, a w letniej komorze zrobić bielenie.

Na podwórzu zazieleniło się trochę, dziewczęta pozbierały niepotrzebne klamoty i zaniosły do szopy. Pozbierały też resztki drwa wokół pieńka stojącego niemal na środku podwórka i przeniosły go pod płot.

Budziło się nowe życie. Izby zaczęły być wietrzone, okna umyto, a dubeltowe skrzydła powędrowały na strych. W kuchni piekły się placki drożdżowe, babki wielkanocne, a z ogrodu niósł się zapach wędzonek, które ojciec starannie przygotowywał na wiśniowym drzewie, specjalnie do tego przeznaczonym.

Po Wielkim Poście – okresie umartwiania ciała i duszy, skupienia w oczekiwaniu na Zmartwychwstanie Chrystusa – miał nastąpić czas radości, obfitości i wesołego swawolenia. W Wielki Piątek czas upływał na ostatnich przygotowaniach do świąt, a szczególną sprawą wymagającą zaangażowania całej rodziny było przygotowanie święconki, w tym pisanek. I wówczas za każdym razem trwał spór, czy jaja ufarbować w obierkach od cebuli, czy soku buraczanym, czy je po prostu ugotować i obrać. Zosia uparła się, że będzie je barwić na dwa kolory, po czym czubkiem nożyka wydłubie na nich piękne wzory. Jadzia też zrobiła swoją pisankę, owinęła ją włóczką i stworzyła miniaturkę owieczki. Ojciec przyniósł kawał wędzonki do koszyka, a matka ukroiła pajdę chleba, nasypała w kieliszek soli i wstawiła do jadła. Poleciła też młodszej córce, aby pobiegła do ogródka i urwała kilka gałązek borowiny. Wcześniej zaś starła korzeń chrzanu rosnącego w ogrodzie, który miał być idealnym dodatkiem do wędzonek i białej kiełbasy. Tak przygotowaną święconkę odstawiono na werandę, aby w chłodzie przeczekała do następnego dnia, czyli do Wielkiej Soboty.

Dziewczęta czekały niecierpliwie nie tylko na Wielką Sobotę, mszę rezurekcyjną w pierwszy dzień świąt, a po niej uroczyste śniadanie, ale także na lany poniedziałek. Tego dnia już z samego rana chłopaki ze wsi jeździły z beczką wody na wozie i wiadrami polewały każdego, kogo napotkały po drodze. Nierzadko wskakiwały do domów i kropiły nie tyle domowników, co przede wszystkim piszczące, zachwycone tym faktem dziewczęta. Matka za każdym razem ubolewała nad zamoczoną podłogą, a co gorsza pościelą, jednak tradycja to tradycja i z nią nie próbowała dyskutować.

Po zimie zrobiło się cieplej, więc zdjęły kożuchy i poszły na święconkę w wiosennych płaszczykach. Zosia w nowo odszytym płaszczyku w kolorze dojrzałej mięty, z okrągłymi klapami i odciętym w pasie czuła się jak gwiazda filmowa. Wokół szyi okręciła chustę w kwiaty, a na nogi włożyła nowe buty, które wreszcie udało jej się zakupić. Pewnie tak wyglądała, bo wszyscy mierzyli ją wzrokiem i nie mogli się nadziwić, skąd się tu wzięła taka ładna, wystrojona panna.

– Nie poznałem cię, Zosiu, tak wydoroślałaś w tę zimę, no, no! – cmoknął na jej widok jeden z gospodarzy, który minął je, jadąc na rowerze z koszykiem na kierowniku.

– Bogata będziesz! – zawołał do niej sąsiad stojący w bramie i obserwujący z zainteresowaniem zaludniającą się szosę i maszerujących do remizy mieszkańców.

– Ja? – zdziwiła się, zalewając się rumieńcem. – Dlaczego?

– Nie poznałem cię, wyglądasz jakoś inaczej.

Uśmiechnęła się w odpowiedzi, wyprostowała plecy i poprawiła serwetkę zsuwającą się ze święconki.

– Śliczny płaszczyk, gdzie go kupiłaś? – zagadnęła żona Kozłowskiego, która dołączyła do nich gdzieś w połowie drogi. Zatrzymała się u Hanki Rykowskiej, tej samej, co każdego roku piekła dla niej ciasta.

– Sama uszyłam, materiał dostałam od cioci Teresy. Śliczny kolor, prawda?

– Bardzo, odważny nawet – skwitowała kobieta, obrzucając ją kolejny raz wnikliwym spojrzeniem.

– A dla mnie materiału nie starczyło! – wtrąciła się Jadzia, marszcząc z niezadowolenia nos. – Muszę nosić stary.

– Tobie też uszyję, Jadziu. Tata obiecał, że następnym razem jak pojedziemy na targ, kupimy dla ciebie materiał. To już niedługo!

Dziewczynka wzruszyła ramionami i maszerowała dalej. W rączce trzymała maleńki koszyczek wypełniony smakowitościami do poświęcenia. Siostra zrobiła jej dodatkowy, bo ten główny był ogromny i ułożono w nim wszystkie produkty.

Kiedy już doszły do celu i wślizgnęły się do środka remizy, stały już tam zastawione koszami stoły, a zapach gotowanych jaj, wędzonek i białej kiełbasy z czosnkiem roznosił się po całym pomieszczeniu. Na przykrytym białym obrusem ogromnym blacie piętrzyły się wielkanocne baby, wiklinowe pojemniki wysłane serwetami, a w nich malowane jaja, kiełbasa, chleb, wędzonki, sól, pieprz, chrzan i wiele innych przysmaków. Gwarno było i tłoczno, ludzie cisnęli się wokół przyniesionych święconek, niecierpliwie czekając na księdza, który wkrótce przyjechał, przywieziony przez sołtysa. Wysiadł z ładnej, wypielęgnowanej bryczki, którą Kobielski nabył zaledwie kilka tygodni wcześniej. Ludziska rozstąpili się w mig, by zrobić dla duchownego miejsce, po czym z należną czcią i pobożnością czekali na jego powitanie.

Proboszcz przywitał się z mieszkańcami, zmówił modlitwę i poświęcił z namaszczeniem pokarmy. Życzył przy tym obfitego roku, w zdrowiu i miłości, po czym zaczęła się luźniejsza część uroczystości. Ktoś zabrał ze stołu koszyk z ofiarą i pospieszył do księdza. Ożywiły się rozmowy, wymiany zdań, ludziska zadawali proboszczowi pytania. Po jakimś czasie duchowny odjechał, święconki zniknęły ze stołu, a ludność rozproszyła się do swoich domów.

Dziewczęta też wróciły, zdjęły z siebie odświętne ubrania i udały się do kolejnych obowiązków. Święta się jeszcze nie zaczęły, choć były tuż, tuż.

Rozdział 8

Położyła się nieopodal jabłoni. Korona drzewa oblepiona była kiściami białych kwiatów, co wyglądało niezwykle uroczo. Stado pszczół krążyło nad jej głową, dlatego musiała bardzo uważać, aby któraś z nich jej nie użądliła. Mimo tego dręczącego bzyczenia nie chciało jej się wstać.

Miała szeroko otwarte oczy, a nad nią górowało czyste, błękitne niebo, nieskażone nawet jedną smugą czy chmurką. Ziemia pod plecami grzała, buchając zapachem świeżej soczystej trawy. Raz po raz trzepotał nad jej głową wielobarwny motyl. Uwielbiała patrzeć na te stworzenia, które niczym bajkowe elfy pozostawiały po sobie nutę nostalgii. Tak jak teraz, kiedy znów była w rozterce. Przez jakiś czas myślała o Józku, jego niezgrabnych zalotach, błyszczących niebieskich oczach, w których dostrzegała coś na kształt uczucia, a może tylko zwykłą chuć młodego chłopaka. Kiedy próbował ją dotykać, na początku było nawet przyjemnie, coś drgało, lecz kolejne natarczywe pocałunki czy wędrujące coraz śmielej spocone palce powodowały, że czar mijał.

Co jest ze mną nie tak? – zastanawiała się, patrząc w to niebo takie bezwstydnie czyste, idealnie gładkie.

I w tym momencie zamknęła powieki, ponieważ wcisnął jej się do głowy obraz patrzącego na nią Kostka. Jeszcze nigdy tak na nią nie spoglądał… Tak tęsknie, tak wyczekująco… W ostatnią niedzielę na sumie w kościele stał niemal obok niej. Miała go na wyciągnięcie ramienia. Trudno było nie zauważyć tych czarnych oczu, tego przeciągłego spojrzenia, które raz po raz kierował w jej stronę. Jak ona się wtedy czuła? Wszystko w niej wrzało, krew się burzyła, a serce waliło jak oszalałe. Miała wrażenie, że tak mocno, iż ludzie wokół słyszą i dlatego patrzą na nią jak na wariatkę. Nie z tego powodu, że założyła nową elegancką garsonkę z miodowej krempliny.

Miała wówczas na sobie rozkloszowaną spódnicę i żakiet z zaokrąglonymi klapkami, dopasowany w talii, z przymarszczonym lekko rękawkiem. Ściągnęła ten projekt z ostatniej „Przyjaciółki”. To tam go wypatrzyła i zapragnęła uszyć taki sam. Wiedziała, że ten krój zrobi wrażenie. Tylko że wchodząc do kościoła, ogarnęły ją zaraz ambiwalentne uczucia. Stwierdziła, że jest zbyt wystrojona, w dodatku ułożone z włosów fale mogły wydawać się nieco przesadną fryzurą, a czerwone korale zupełnie nie na miejscu. Czuła, że rumieni się tak bardzo, że wyglądem przypomina buraka.

Kostek stał w towarzystwie młodszego brata i kilku kolegów. Zaraz jednak przy wyjściu z kościoła zrobiło się tłoczno i gwarno, wtedy dość szybko i niespodziewanie straciła go z oczu. Na próżno wodziła wzrokiem tu i tam, wypatrywała oczy, oglądała się kilka razy za siebie. Zgaszona, smutna wracała do domu, nie rozmawiając zbyt często z Wieśką, która najwyraźniej miała ochotę poplotkować.

– Czy słyszałaś, że Baśka od Barcickich zaręczyła się z Kaziem? – szczebiotała z przejęciem.

– Nie, a zaręczyła się? – zdziwiła się Zocha głośno.

– A wy ciągle tylko o tych ślubach i zaręczynach! – wtrąciła zniecierpliwiona Jadzia. – Nie ma przyjemniejszych tematów?

– Na przykład jakich? – zaśmiała się koleżanka, ale widząc, że dziewczyna nie ma ochoty na rozmowę, zaczęła dyskutować zawzięcie z jej siostrą.

Zośka, jakby nieobecna, przytakiwała tylko i uśmiechała się, wyginając kąciki ust. Gdyby koleżanka bardziej jej się przyjrzała, na pewno dostrzegłaby w jej oczach łzy.

Wspomnienia z tamtego dnia przygasły już nieco, choć uczucie do Kostka nabierało coraz większych rozmiarów. Podniosła się, prostując plecy. Kątem oka zauważyła matkę, która stała przed domem i wyglądała córki wracającej z sadu. Obiecała rodzicielce nazbierać szczawiu na zupę, a po obiedzie wszyscy mieli wyjechać w pole. Całkowicie o tym zapomniała. Chwyciła więc wiklinowy koszyk, który porzuciła jakiś czas wcześniej pod pniem jabłoni, i pochyliła głęboko nad ziemią w poszukiwaniu zielonych kępek.

***

Sklep znajdował się w samym centrum Bałtowa. Klienci pojawiali się w nim o różnych porach dnia. Jedni przychodzili, aby zrobić zakupy i biec do domu, inni, aby pogawędzić czy poplotkować. Zosi wydawało się, że zna już całą parafię łącznie z księdzem wikariuszem, który też pojawiał się od czasu do czasu i kupował artykuły pierwszej potrzeby. W cywilnym ubraniu wyglądał nieco inaczej, w jej wyobrażeniu tracił na boskości, ponieważ niewiele różnił się od innych mężczyzn odwiedzających sklep. Miał zniszczone buty i pocerowany sweter, czasem kilkudniowy zarost na brodzie czy brudne paznokcie. Czuła się rozczarowana tym wyglądem i musiała przyznać w duchu, że w sutannie mu bardziej do twarzy. Miała ochotę zadać mu wiele pytań, które ją nurtowały, ale nigdy się na to nie zdobyła. Za to pani Gienia zagadywała go nieraz, próbując uzyskać odpowiedź na pytanie, jakie intrygowało ją najbardziej: czy istnieje życie po śmierci. Ksiądz za każdym razem uśmiechał się tajemniczo i odpowiadał, cytując słowa z Biblii:

– Nieśmiertelność jest Bożym darem dla człowieka. Prowadzi do niej wiara w Jezusa Chrystusa. Kto we mnie wierzy, choćby i umarł, żyć będzie.

Pani Gienia niewiele z tego rozumiała, więc biła się w piersi, przytakiwała, lecz gdy kolejnym razem ksiądz przychodził do sklepu, znów zadawała mu podobne pytania.

Innym razem ksiądz Adam powiedział:

– Ukształtował go Pan Bóg z prochu, ziemi i w nozdrza jego tchnął dech życia. Wtedy stał się człowiek istotą żywą. Po śmierci uformowane przez proch i ziemię ciało rozpada się, a dech zabiera Pan Bóg. Wróci proch do ziemi, a dech, czyli duch, wróci do Boga, który go dał.

I znów Gienia załamywała ręce i ponownie biła się w piersi, bo takie mądrości nijak nie mogły jej się pomieścić w głowie. Zosia zaś słuchała w milczeniu, choć słowa te nie rozjaśniały jej niczego i nadal błądziła, szukając sensu życia. W duchu jednak szykowała się do odpowiedniej chwili, kiedy stanie przed młodym wikariuszem i sama zada mu pytanie dotyczące życia po śmierci. Tymczasem bardziej trafiały do niej słowa ciotki Pyzy, kiedy mówiła o tajemnicy życia, o tym, że człowiek, istota inteligentna, próbuje ją rozwikłać i goni wciąż za odkryciem prawdy. Takie tłumaczenie ją przekonywało, a cytaty księdza niekoniecznie.

Był to dzień podobny do innych. Może bardziej siąpił deszcz, może błoto wszystkim bardziej dawało się w znaki. Kierowniczka pokręciła się po sklepie tuż przed zamknięciem i nagle oświadczyła, że wychodzi. Zleciła dziewczynie uzupełnienie ksiąg rachunkowych i zamknięcie drzwi oraz krat na obie kłódki.

Zosia po obsłużeniu ostatniego klienta, którym był stary dziwak z pobliskiej wsi, zamknęła sklep według zaleceń szefowej. Wyprowadziła wcześniej rower z zaplecza i po wykonaniu wszystkich czynności z zadowoleniem ruszyła do domu. Musiała uważać, aby się nie poślizgnąć i nie przewrócić – opony w rowerze były już zdarte, a hamulce nie zawsze reagowały w danym momencie. Ujechała pół drogi, kiedy przypomniała sobie o denaturacie. Matka kazała jej przywieźć butelkę, ponieważ miała w planach ubicie kolejnej kaczki.

– Tylko nie zapomnij! – upomniała ją tuż przed wyjściem do pracy. – W niedzielę sklep zamknięty, a mnie skończyły się zapasy.

Wiedziała, że z matką żartów nie ma. Wolała więc wrócić po ten cholerny denaturat. Jaka szkoda – pomstowała w myślach na swoje roztargnienie. W domu tyle roboty i szycia, w głowie roi się od pomysłów, a ja tracę czas na głupoty.

Jakże się zdziwiła, kiedy zobaczyła odsuniętą, niczym niezabezpieczoną kratę. Była pewna, że zamykała ją na obie kłódki. Czyżby złodziej? W sobotę po południu? O tej porze, kiedy wokół jasno? Wystraszyła się nie na żarty, chwyciła stojący w rogu pomieszczenia metalowy pręt od kraty, po czym ruszyła w głąb zalanego półmrokiem sklepu.

Już od drzwi zaplecza niósł się dziwny hałas, jakieś głosy, szepty wymieszane z innymi dźwiękami. Szła coraz bardziej niepewnie, nogi uginały się pod nią ze strachu, ale tłumaczyła sobie, że nic złego jej się nie stanie. Jestem przecież uzbrojona – myślała, ściskając w dłoniach ciężki metalowy przedmiot. Poza tym nie widziała szans odwrotu. Jeśli to złodzieje, cała odpowiedzialność spadnie na nią. A tego przecież nie chciała.

Jednym susem dopadła drzwi i rozwarła je na całą szerokość. Pod sufitem żarzyła się goła żarówka, której światło rzucało na stół jasny krąg. Jednak to, co ujrzała, sprawiło, że kości w niej skruszały, zapadła się w sobie jeszcze bardziej, a widok chciała jak najszybciej wyprzeć z pamięci.

Opuściła oczy, odwróciła się na pięcie i z ciężarem ogromnego wstydu ruszyła w stronę wyjścia.

Rozdział 9

Czerwiec tego roku zaczął się gwałtownymi ulewami, po których wraz z promieniami słońca pojawiała się opasająca odległy horyzont przepiękna, barwna tęcza.

Wreszcie jednak po mokrych tygodniach nastąpiły długie, upalne dni. Nadszedł czas sianokosów. Zielone łąki pociemniały od zżętej trawy, ułożonej w prostokątne, pachnące, schnące dywany, czekające na zwózkę. Czasem, gdy niebo zasnuło się chmurami, owe dywany zwijały się w trójkątne stogi i sterczały potem w równych odstępach, niczym figury na planie szachownicy, w wyczekiwaniu na słońce. W powietrzu tymczasem roznosił się cudowny zapach suszonej trawy, w którą zaplątał się niekiedy kwiat rumianku, mięty czy macierzanki. Cała ta mieszanka buchała radośnie cudownym aromatem, dając poczucie niezwykłości świata.

Zocha nadal chodziła do pracy, ale od pamiętnego dnia nie rozmawiała na temat incydentu z panią Gienią. Nie miała odwagi spojrzeć jej w oczy, choć i ona, zawsze pewna siebie, wyglądała na wytrąconą z równowagi, a nawet nieco zawstydzoną. Ojciec też milczał, choć to od niego oczekiwała wyjaśnienia. Widziała, że się męczył, że się wciąż wahał, ale ostatecznie nie zdobył się na żadną szczerą rozmowę. Nie miała zamiaru rozmawiać o tym z matką. Ostatecznie są dorośli – zdecydowała. Choć czasami zachowują się jak dzieci.

Napisała o tym w liście do Iwony, a ta ku jej zdumieniu dała ojcu całkowity odpust.

„Gdybyś miała taką żonę, nie szukałabyś zapomnienia?” – bardziej stwierdziła, niż zapytała.

No tak, można było matki nie lubić, ba, nawet jej nienawidzić, ale zawsze to była matka. Dopóki słyszała o zdradach ojca, jakoś niewiele ją to obchodziło. Gorzej, kiedy zobaczyła to na własne oczy. Wtedy zabolało. Ale co mogła zrobić z tą prawdą? Komu poprawiłaby sytuację, a komu pogorszyła? Najbardziej samej sobie i Jadzi. Bo matka nie odpuściłaby kolejnej zniewagi. Ucierpiałby na tym cały dom. Zostało jej więc tylko milczeć i nosić w sobie gorycz zdrady, choć nie swojej – to jednak bliskiej i fizycznej.

Czasem, patrząc na kierowniczkę, miała ochotę zapaść się pod ziemię, ale przecież powinno być odwrotnie. Pani Gienia jednak z czasem nabrała dawnego rezonu i pewności siebie. Nie zamierzała się tłumaczyć, kajać, przepraszać. Widocznie uznała, że są to sprawy między Staśkiem a nią.

Dni toczyły się dalej swoim rytmem, od wschodu do zachodu słońca, od poniedziałku do niedzieli, od pierwszego dnia miesiąca do ostatniego, od wiosny do zimy. Czas mijał, w domu raz grzmiało, raz świeciło słońce, raz było chłodno i deszczowo.

Tego dnia zaraz po powrocie z pracy chwyciła pajdę chleba w rękę, nalała w słoik kompotu i pobiegła w pole rozrzucać kopki. Grabie i widły spodziewała się znaleźć w jednym ze stogów, gdzie zasypane warstwą siana czekały w gotowości do pracy. Dziś zapowiadali lekki wiatr i pogodne popołudnie, dlatego trzeba było zniszczyć kilkugodzinne dzieło zabudowy przestrzennej, rozrzucić kopki i przesuszyć siano.

– Wieczorem, zanim wyjdzie rosa, należy zwieźć siano do stodoły! Na jutro zapowiadają deszcze, widziałaś, jak jaskółki nisko kołują? – rzuciła ostro Celina, gdy wydawała starszej córce polecenie, po czym odprowadziła ją wzrokiem aż do przechylonej, drewnianej bramy na tyłach podwórza.

Dziewczyna, nie oponując, ruszyła w pole. Nie zdążyła zjeść obiadu, a od rana nie miała nic w ustach. Dobrze, że zabrała ze sobą prowiant. Choć była nieco zmęczona, bycie z dala od domu z własnymi myślami nie wydało jej się wcale takie złe. Jedyne, co ją zniechęcało, to fakt, że poletko, na którym miała rozrzucić siano, przyklejone było jedną krawędzią do przelotówki łączącej Łódź z Tomaszowem Mazowieckim. Drogą wciąż ktoś przejeżdżał, a ona nie chciała, aby zobaczył ją jakiś znajomy w podartej lnianej koszuli z zakasanymi rękawami, wetkniętej za pas marszczonej spódnicy. Nie lubiła siebie w takim stroju, ale przecież nie mogła w pole ruszyć w sukience, w której idzie się do kościoła. Zganiła się w myślach za te idiotyczne odczucia.

Słońce paliło mocno, Zosia pracowała już od kilku godzin, ocierając co jakiś czas wierzchem dłoni spocone czoło i wymachując energicznie widłami. Miała przed oczami rozrzuconą część poletka, a za sobą kilka kopek, z którymi w krótkim czasie musiała się rozprawić. Jadzia była jeszcze za mała, aby uczestniczyć w tego rodzaju pracach. Tak uważała matka, choć ona w tym wieku była już włączona w wiele robót w polu. Nie narzekała jednak z tego powodu. Młodsza siostra nie nadawała się do pomocy, bardziej by przeszkadzała aniżeli odwrotnie. Poza tym jej paplanie doprowadzało niekiedy Zośkę do furii. Przynajmniej tyle korzyści. Matka właśnie ubijała śmietanę na masło, a do tej czynności siostra nadawała się idealnie.

Dziewczyna nie oglądała się za siebie, skupiona była na pracy i zanurzona w myślach wykonywała swoje czynności pilnie, traktując je jako nadrzędny cel.

Za jej plecami raz po raz przetaczał się jakiś wóz, rzadziej pojawiła się bryczka, czasem rowerzysta. Ktoś rzucił krótkie dzień dobry, ktoś inny pogwizdywał pod nosem na jej widok, ktoś zagadnął ot tak, z grzeczności. Odpowiadała zdawkowo, uśmiechając się oszczędnie, machając w odpowiedzi ramieniem, strzelając spod opadniętej na czoło grzywki błyskiem młodych oczu. Na sąsiednich polach trwały prace i ciemne sylwetki poruszały się w narzuconym rytmie dnia, rozłożonym pomiędzy posiłkami a przerwą na odpoczynek. Na niektórych zagonach pasły się łaciate krowy, które skubiąc trawę, wymachiwały ogonami, by odgonić w ten sposób natrętne owady.

Prawie kończyła. Zapasy kompotu wyczerpały się, czuła coraz większe pragnienie, żołądek domagał się jedzenia, oznajmiając jej tę potrzebę coraz boleśniejszym skurczem. Końskie muchy bzyczały natarczywie, komary cięły odsłonięte ramię. Lniana koszula przykleiła się do skóry, pot płynął po plecach, znacząc na niej ciemne plamy. Włosy związane niedbale gumką opadały na kark i czoło. Odgarniała je niecierpliwym ruchem ręki, nie mogąc się już doczekać, kiedy wróci do domu i obmyje ciało. Pomyślała nawet o tym, że chętnie wykąpałaby się w małym stawie gdzieś w połowie drogi stąd. Było to miejsce niezwykle urokliwe – srebrna sadzawka wypełniona wodą, otoczona z każdej strony płaczącymi wierzbami, z brzegiem porośniętym tatarakiem. Dojście do wody było z jednej strony. To zwykle tam zatrzymywała się, prowadząc krowy do domu, by pozwolić zwierzętom ugasić pragnienie. Ustana woda była jednak ciepła i przezroczysta, mogła więc bez trudu służyć do kąpieli. Jak cudownie byłoby zanurzyć przepocone ciało w jej głębinach – przyszło jej ponownie do głowy. Zrzuciła ze stóp trepy, które zaczęły ją uwierać, i drepcząc na bosaka, energicznie przetrząsała siano. Czuła pod podbiciem twarde pędy ściętej trawy. Niekiedy pod palcami przemknęła jakaś wystraszona żabka, wyskoczył zielony świerszcz. Uśmiechała się za każdym razem i uważała, by tych stworzeń nie zadeptać. Wysoko w górze grał skowronek. Ten dźwięczny trel rozlegał się nad jej głową, uświadamiając jej, że nie jest sama na tym świecie. On też przecież pracował wytrwale, nurkując w gęstym od gorąca powietrzu, wydając z siebie ten cudowny śpiew, który czynił ciężką pracę znacznie milszą. Zatrzymała się na chwilę, unosząc w górę podbródek i zasłaniając oczy przed słońcem. Nie dostrzegła go, ale wciąż słyszała. Rozmarzyła się przez krótki moment, wyobrażając sobie siebie płynącą w przestworzach wysoko ponad wsią. Jak cudownie by było mieć skrzydła – westchnęła cicho, wracając z ubolewaniem do pracy.

Ostatnia kopka! – rzuciła w myślach z ulgą, gdy wtem za plecami usłyszała nasilający się warkot silnika. Mimo woli odwróciła twarz i znad ramienia spojrzała za siebie. Ujrzała elegancki, biały samochód zatrzymujący się tuż przy krawędzi poletka. Po chwili z wnętrza tego błyszczącego cacka wyskoczył najprzystojniejszy mężczyzna, jakiego w życiu widziała. Wstrzymała oddech, najpierw stanął bowiem na poboczu, rozejrzał się bezradnie, po czym ruszył w jej stronę. Ubrany był mimo upału w ciemny garnitur, spod którego wystawała nieskazitelnie biała koszula zapięta na ostatni guzik. Na nogach miał lśniące buty, które uderzając o ściętą trawę, wydawały z siebie tępe dźwięki. Zanim odważyła się podnieść wzrok i spojrzeć nieznajomemu prosto w oczy, oślepił ją błysk srebrnego zegarka na przegubie dłoni i oszołomił zapach wody kolońskiej.

– Dzień dobry! – usłyszała powitanie.

– Dzień dobry – odparła, delektując się zachłannie jego dźwięcznym głosem.

– Przepraszam, ale potrzebuję pomocy…

– Taak? – rzuciła niepewnie.

Dopiero teraz dostrzegła, że trzyma mapę. Rozłożył ją i wskazał palcem miejscowość, do której chciał się dostać. Tak się składało, że znała ją dokładnie. Niedawno organizowano tam festyn, na który pojechała z kilkoma koleżankami i kolegami ze wsi. Józek wziął od ojca wóz drabiniasty, zaprzągł w konia, rzucił na deski kilka snopów słomy i niczym kolorowe ptaki ze śmiechem i śpiewem na ustach zajechali pod remizę strażacką. Wspomnienie tego wydarzenia było do tej pory żywe i przejrzyste, lecz nagle w zderzeniu z widokiem tego mężczyzny wydało jej się jakieś blade i mało istotne.

– Musi pan jechać prosto w stronę Tomaszowa… a na tej wysokości powinien pan skręcić w lewo… To tam! Trzeba zawrócić… – dodała, wskazując ruchem ręki kierunek.

– Zawrócić? Tak myślałem… – Opuścił ramię z mapą, ale nie ruszał się z miejsca.

Odważyła się podnieść oczy. Miał szczupłą, pociągłą twarz o niezwykłej urodzie, gładkiej cerze muśniętej lekką opalenizną i ujmującym uśmiechu. Był od niej sporo starszy, ale w tym momencie wydało jej się to tylko zaletą.

– W takim razie mam u pani dług wdzięczności – powiedział, zaglądając jej z ciekawością w oczy.

– Ależ to nic wielkiego! – zaprzeczyła gwałtownie.

– Jesteś stąd? – spytał, przenikając ją spojrzeniem. Przesuwał wzrok od szyi aż do rozpiętej na wysokości biustu koszuli.

Skinęła głową. Czuła, że cała płonie, drżą jej wargi, a serce łomocze jak oszalałe.

– Jak masz na imię?

– Zosia.

– Zosieńka? – powtórzył po swojemu, uśmiechając się nieznacznie. – Co tu robi taka śliczna dziewczyna jak ty?

– Mieszkam… Pracuję… – wykrztusiła.

– Ach, tak… – Westchnął bezradnie. – Dziwne jest to życie… – dodał cicho. – Człowiek przemierza pół świata w poszukiwaniu swojego brylantu, a dopiero tam, gdzie się tego zupełnie nie spodziewa, znajduje prawdziwy nieoszlifowany diament. – Spojrzał na nią kolejny raz, przeszył na wskroś nieodgadnionym wzrokiem, po czym zamyślił się i zwiesił głowę. – Czy jest coś, co chciałabyś robić? – zapytał.

– No nie wiem… Właściwie to od zawsze chciałam szyć. Tworzyć wspaniałe projekty – odparła jednym tchem, po czym urwała zawstydzona jeszcze bardziej. Odniosła wrażenie, jakby w swoich zwierzeniach zabrnęła za daleko.

Tymczasem on wciąż na nią patrzył, mierząc od stóp do głów.

– Jak to dobrze się składa – odparł, uśmiechając się naraz szeroko białymi zębami. – W moich zakładach właśnie się szyje. Jeśli będziesz potrzebowała pracy, to daj znać. Miejsce dla ciebie na pewno się znajdzie. Wystarczy, że się na mnie powołasz.

Włożył rękę do kieszeni i po chwili dostrzegła w niej małą karteczkę. Spod poły marynarki sięgnął po pióro, którym napisał coś na owym skrawku papieru.

– Tu jest mój numer telefonu, adres… imię i nazwisko. Gdybyś kiedyś czegoś potrzebowała – pracy, zatrudnienia – po prostu zadzwoń. Nie bój się, Zosiu, tylko zadzwoń. Są takie chwile w życiu człowieka, że trzeba coś zrobić wbrew wszystkiemu i całemu światu. Nie bać się. Po prostu. – Powiedział to tak lekko, naturalnie, po czym wyprostował się i wyciągnął rękę w jej stronę. Wręczył kartkę, następnie uścisnął mocno, czym jeszcze bardziej zawstydził.

Przypomniała sobie o swoich twardych, zniszczonych dłoniach, w tej chwili brudnych i spoconych. Jednocześnie poczuła gładkość jego skóry i przyjemną miękkość w dotyku.

– Szymon Wroński – przedstawił się.

– Zofia Martin – odparła onieśmielona.

Była tak oszołomiona, że nie wiedziała, co odpowiedzieć. Wykrztusiła tylko coś w rodzaju: „dziękuję, może skorzystam” i odprowadziła go wzrokiem, kiedy się zaczął oddalać. Patrzyła jeszcze, jak macha ręką na pożegnanie i znów zawiesza na niej ostatnie spojrzenie, jak wskakuje do auta.

Biały, garbaty pojazd warknął, ruszając z miejsca, następnie potoczył się przed siebie i po chwili zniknął z oczu.

Zośka stała nadal bez ruchu, ściskając w ręku białą karteczkę z jego numerem telefonu. Ogarnęło ją dziwne uczucie.

– Szymon Wroński… – szepnęła, przykładając ją do pulsującej ciągle piersi. – Szymon… – powtórzyła i poczuła, jak ogarnia ją bezradność wymieszana z przejmującą pustką i bólem. Żalem na przewrotny los, który rzucił ją na ten zapomniany przez świat kawałek czarnej ziemi, a nie tam – w wielki, pędzący do przodu, gdzie wszystko żyło i gdzie spełniały się największe marzenia.

Gdy podniosła wzrok na wijącą się, sunącą w dal wstążkę drogi, była pusta, co to oznaczało, że sen minął. Jej rzeczywistość była tutaj. Bez względu na to, czy chciała tego, czy nie.

***

– Nie kręć się, Jadźka! – syknęła Zosia przez zaciśnięte usta, z których wystawały szpilki ze srebrnymi główkami. – Jak mam ci uszyć tę sukienkę, skoro ty ciągle się wiercisz? – dodała, wyciągnęła ostatnią szpilkę z ust i upięła ją na boku.

– Wszystko mnie dzisiaj swędzi! – wypaliła siostra. – Cała skóra. Jak przypomnę sobie te kurze pchły, które mnie wczoraj obsiadły, robi mi się niedobrze.

– To po coś tam właziła?

– Szukałam mojej Fuli, nie było jej na podwórku, więc poszłam do kurnika. Zobaczyłam ją w rogu pod grzędą. Zakradłam się tam, ale kiedy się wyprostowałam, grzęda z kurami zachwiała się i nagle obsiadły mnie te wstrętne pchły!

– Biedactwo… – współczuła Zosia z lekkim sarkazmem. – A jakby twoja kotka wskoczyła do studni, to też byś za nią poszła?

– No pewnie! A ty nie? – zdziwiła się Jadzia, unosząc brwi i wydymając pełne usteczka. – A ty za swoim Józkiem nie wskoczyłabyś w ogień?

Zosia zaniemówiła przez moment. Pytanie siostry, tak proste i oczywiste, wytrąciło ją nagle z równowagi.

– Zdejmuj! Gotowe, jutro będę miała trochę czasu i pozszywam materiał. Dziś wieczorem jeszcze sfastryguję, a w niedzielę będziesz mogła się w niej pokazać w kościele!

– Nie odpowiedziałaś na pytanie – drążyła uparcie mała bestyjka.

– Nie zastanawiałam się nad tym… ale chyba… nie.

– Jak to? A więc ty nie kochasz Józka? To po co chcesz się z nim zaręczyć?

Zosia znów nie wiedziała, co powiedzieć. Józek jej się podobał, dbał o nią i było jej z nim dobrze. Jednocześnie czuła, że to nie wszystko, co mogłoby ją spotkać. Ogniste spojrzenie Kostka wytrącało ją za każdym razem z równowagi, a teraz jeszcze to dziwne spotkanie na łące… Nagle zapragnęła podzielić się z kimś swoimi wrażeniami, wyrzucić z siebie emocje, które w niej od kilku dni wręcz buzowały.

– Zdradzę ci pewien sekret, chcesz? Tylko przyrzeknij, że nikomu o tym nie powiesz.

– Przyrzekam! – odparła Jadzia bez zastanowienia, nakładając na siebie starą sukienkę.

Zosia wstała z tajemniczym wyrazem na twarzy i rozejrzała się po pokoju, by upewnić się, że na pewno są same. Wzięła z kuchni krzesło, podstawiła je pod szafą i wspinając się na palcach, ściągnęła z najwyższej półki kartonowe pudełko. Zeskoczyła na podłogę i pochyliła się nad pudłem.

– Widzisz to? – spytała, podsuwając jej pod oczy małą karteczkę.

– A co to jest? – zapytała Jadzia, wzruszając ramionami.

– To moja przepustka do prawdziwego szczęścia.

– Ta kartka? – nie dowierzała siostra.

– To nie jest zwykła kartka – odparła Zosia miękko i tajemniczo. – Dał mi ją ktoś, kogo niedawno poznałam. To ktoś bardzo wyjątkowy.

– Co to znaczy wyjątkowy? – nie odpuszczała Jadzia.

– To ktoś, kto jest inny od wszystkich. – Zamyśliła się na chwilę, wspominając tamto gęste, duszne popołudnie. Odtworzyła kolejny raz tę scenę, kiedy nieznajomy do niej podszedł. Opowiedziała ją ze szczegółami siostrze. – Nigdy w życiu nie widziałam takiego mężczyzny… – Westchnęła cicho. – Dziś wiem, że przyjdzie taki moment, kiedy rzucę wszystko i pojadę do niego. I nic mnie wtedy nie zatrzyma.

– Nawet ja? – rzuciła z niedowierzaniem mała. I nagle rozpłakała się. – Nie zrobisz tego, nie wyjedziesz! Nie zostawisz mnie!

– Uspokój się, Jadźka! Żałuję, że ci o tym powiedziałam. Kompletnie mnie nie rozumiesz. Niby mnie znasz, a nic o mnie nie wiesz – jęknęła głosem pełnym rozczarowania. – Będziesz już wtedy dorosła, będziesz miała swojego męża i dzieci… Nawet nie zauważysz, kiedy to się stanie…

– A co z twoim narzeczonym?

– Nic – odparła zrezygnowana. – Nic – powtórzyła cichutko.

Tego wieczora leżała obok śpiącej już Jadzi z szeroko otwartymi oczami. Nie mogła zasnąć. Po ścianie niby jasne robaczki wędrowały rozproszone resztki dnia, przez rozwarte okna wdzierał się zapach macierzanki, z pobliskiego stawu dochodził rechot żab, a w kącie serenady wygrywał zadomowiony świerszcz. Zosia tymczasem wciąż miała przed oczami tajemniczego mężczyznę, który stoi obok, dosłownie na wyciągnięcie ręki, i podaje jej kartkę.

Nie wiedziała, kim był, ale swoim pojawieniem się zachwiał murami pozornego spokoju, który próbowała osiągnąć. Spowodował, że rozbrzmiały w niej struny tęsknoty za czymś nieznanym, pragnienie zdobycia czegoś, co nieprzeciętne i z pozoru nie do zdobycia. Jednocześnie fakt, że był teraz daleko, że może nawet nie pamiętał, co się wydarzyło, wywoływał w niej poczucie dojmującej samotności, boleśniejszej niż kiedykolwiek wcześniej. Była jednak przekonana, że nie pojawił się tam bez powodu, że miał rozbudzić w niej ukryte pragnienia, które próbowała zdusić codziennością.

Zegar na ścianie tykał, odmierzając biegnący nieustannie czas, a ona leżała z poczuciem, że tkwi daleko od miejsca, gdzie powinna dotrzeć. Jak jednak się stąd wyrwać? Czy ta kartka z nazwiskiem i numerem telefonu wystarczy? Czy znajdzie w sobie kiedykolwiek tyle odwagi, żeby zostawić wszystko za sobą i odejść w nieznane? Swoją miłość do mężczyzny, swoje przywiązanie do tego miejsca, siostrę, która wciąż jej potrzebuje, ojca, ciocię? Czy będzie kiedykolwiek do tego zdolna?

Wsunęła kartkę pod poduszkę, przekręciła się na bok i przymknęła powieki. Znów go zobaczyła, jego spojrzenie, całą postać wyjętą z innej rzeczywistości i coś ją ścisnęło w piersi. Poczuła ból niespełnienia, zacisnęła zęby z bezradności i cicho zaszlochała.

Smak

Smak oliwy w maszynie do szycia jest metaliczny i gorzki. Czasem na trybikach jej mechanizmu osiada kurz, który jest szorstki i nieprzyjemny. Wślizguje się we wszystkie zagłębienia i otwory, wypełniając sobą tłustą nawierzchnię.

Znacznie smaczniejszy jest jednak smak krwi. Taki słodki, ciepły jeszcze, kiedy spływa z przekłutego palca młodej, zakochanej dziewczyny. Tęskniącej za czymś, co w mniemaniu innych jest nieosiągalne. Ale czy można skreślić kogoś za marzenia? Czy można zabrać komuś duszę i zabronić pragnąć? Czy można zamknąć ptaka w klatce i patrzeć, jak umiera? Niestety, są i tacy, których ten widok nie wzdryga, nie krzywią się i nie odwracają wzroku.

***

Dochodziła osiemnasta. Była już gotowa. Stała przed lustrem i oglądała się z każdej strony. Sukienka leżała na niej idealnie, podkreślała talię, odsłaniała szczupłe łydki i kolana. Włosy ułożyła w fale i upięła wysoko nad czołem. Użyła do tego metalowych żelazek, które rozgrzała w palenisku w piecu. Jej naturalne włosy były brązowe, z miedzianym połyskiem, kręcone, ale czasem nie mogła ich ujarzmić, dlatego zdecydowała się na upięcie fal. Prezentowała się naprawdę dobrze i zastanawiała się, co powie Wieśka, gdy ją zobaczy.

– Wystroiłaś się jak Kopciuszek na bal! – zauważyła złośliwie Jadzia, która niespodziewanie wsunęła się do pokoju. – Też bym chciała z tobą pójść na zabawę. Kiedy mnie w końcu zabierzesz?

– Jak będziesz duża – odparła Zośka bez zastanowienia.

– Ja już jestem duża. Ostatnio tata mnie mierzył, urosłam kolejne dwa centymetry.

– Ale to wciąż za mało, mądralo! – roześmiała się starsza siostra, szczypiąc ją w ramię. – Przyjdzie czas, to cię zabiorę. Jeszcze trochę.

– Poza tym na zabawach szuka się męża. Tak mówi mama. A ty w ogóle chcesz mieć męża? – wypaliła Jadźka, przyglądając jej się z zaciekawieniem. – Mówiłaś mi kiedyś, że nigdy nie wyjdziesz za mąż. A twój przyszły narzeczony co na to? Po co chcesz się zaręczać, skoro nie planujesz ślubu?

– Różne rzeczy się czasem mówi, Jadzia. Dopóki nie doświadczy się czegoś na własnej skórze, wszystko wydaje się inne.

– A ja bym chciała wyjść za mąż! – zawołała młodsza siostra z entuzjazmem. – Widziałam, jak ślub brała Janka od Śliwińskich. Pamiętasz, jak pięknie wyglądała? Miała taką cudowną białą suknię i wszyscy jej zazdrościli! Dostała dużo prezentów i było tyle jedzenia! A druhenki miały takie śliczne wianki na głowach. No… i chłopaki je ciągle porywały do tańca! Też bym tak chciała! Chciałabym mieć męża!

– No co ty? – nie dowierzała Zosia. – Naprawdę?

– Fajnie jest mieć męża – drążyła uparcie Jadzia. – Kupowałby mi lalki i bawił się ze mną w ogródku. A może nawet zbiłby dla mnie taczkę i woziłby po podwórku wraz z Fulą. Ona też lubi przejażdżki. Wszystkie koleżanki by mi zazdrościły! – Wydęła usta, podparła się pod boki i zadarła podbródek.

Zosia kucnęła i objęła małą ramionami. Potem odsunęła od siebie i przyglądała jej się z rozbawieniem.

– Aleś ty głupiutka, Jadzia! Mąż nie będzie się z tobą bawił lalkami. Nie miałby na to czasu. Zresztą który chłopak bawi się lalkami?! – Prychnęła lekko.

– To po co jest mąż? – zdziwiła się Jadzia.

– Jak to po co? Po to, żeby się tobą opiekował, zarabiał na twoje nowe sukienki, czasami przytulił cię i pogłaskał…

– Tylko tyle? – wątpiła, po czym zamyśliła się na chwilę, spoglądając bezradnie w okno. – To ja nie chcę mieć męża! Po co mi on!? Tata zarabia na moje sukienki, opiekuje się mną i czasami przytuli… To mi wystarczy…

– Och, Jadźka! Aleś ty niemądra… Tata będzie coraz starszy i słabszy, a ty musisz sobie wziąć młodego chłopca, który będzie miał siły do pracy. Teraz rozumiesz?

Zajrzała małej w oczy i uszczypnęła pieszczotliwie w oba policzki. Ucałowała w czubek głowy, po czym chwyciła torebkę, którą własnoręcznie wykonała na szydełku, i wybiegła z domu.

***

Pod remizą wrzało. Pod jedną ścianą przekrzykiwała się grupa wiejskich chłopaków, przy wejściu zaś stało paradne, roześmiane stadko tutejszych piękności. Wystrojone we wstążki, korale, chusty, przerobione po stokroć sukienki, w podreperowanych butach – strzelało płomiennymi spojrzeniami w stronę męskiej gromadki. Ze środka budynku co chwilę ktoś wychodził. Raz zarumieniona panna w objęciach rozochoconego kawalera, raz zamroczony samogonem ochlapus. Strzelały w górę słowa, krzyki, śmiechy, mieszając się z tupotem nóg i ze skocznymi akordami harmoszki. Kurz plątał się z zapachem rozgrzanych ciał, bimbru, tytoniu i starego drewna.

Zocha dołączyła do koleżanek i wzbudziła jednocześnie zachwyt i zazdrość nową sukienką.

– Wyglądasz szałowo, Zośka, no, no! – rzuciła Wieśka, omiatając ją pełnym uznania wzrokiem.

– Oj, tak! – pisnęły dziewczęta, cisnące się w jej kierunku. Wyciągały ręce, by dotknąć materiału. – Skąd wzięłaś taką kieckę?

– Sama uszyłam – odparła, z dumą prezentując zachwyconym koleżankom bufki w rękawach i pasek w talii wykończony kokardą.

– Też bym taką chciała – westchnęła Wieśka, nie ukrywając zazdrości. – Poza tym na tobie wszystko jakoś leży, a na mnie… – Spojrzała krytycznie na swoje odsłonięte od kolan nogi. Jej kreacja była już mocno zniszczona i choć Zośka dokonała w niej kilku poprawek i zmian – nie dało się tego nie zauważyć.

Już miała coś odpowiedzieć, kiedy wtrąciła się Hanka. Była postawną, ładnie zbudowaną dziewuchą o silnych, szerokich biodrach, dużych piersiach i blond włosach zaplecionych najczęściej w koronę. Podobała się chłopakom ze wsi, uwodziła ich błyskiem niebieskich oczu, naturalnymi rumieńcami na twarzy i pełnymi ustami. Była córką sołtysa, co oznaczało niewątpliwie status we wsi. Sołtys nie tylko zbierał podatki, był pośrednikiem pomiędzy władzą gminną a mieszkańcami wsi, przesyłał też zarządzenia, uchwały i reprezentował sprawy mieszkańców.

– A twój luby gdzie? – zagadnęła niby od niechcenia. – Czyżby zabawiał się z inną? – Wybuchła głośnym, sardonicznym śmiechem, budząc tym zgorszenie koleżanek.

Spojrzały na nią krytycznie, ale żadna z nich nie śmiała zwrócić uwagi córce sołtysa.

Hanka od dawna ostrzyła na Józka pazury, zaczepiała, zagadywała, posyłała słodkie uśmieszki. Przez chwilę wydawało jej się, że jest bliska celu, kiedy pojawiła się rywalka.

– Poszedł do bufetu po oranżadę! – rzuciła dziewczyna na odczepne. – Ale już wraca. – Zośka machnęła w jego kierunku i posłała zalotny uśmiech.

Józek podszedł, trzymając w rękach dwie butelki różowego napoju.

– Jak tam, dziewuchy? – zagadnął. – Gdzie wasze kawalery?

– Mój właśnie przyszedł! – wypaliła Hanka i strzeliła do niego błyszczącymi oczami. Podparła się pod biodra i podciągnęła w górę spódnicę tak, że widać było kawałek jej ponętnego uda.

– Zgłupiałaś, Hanka, do reszty? – zgromiła ją koleżanka, szarpiąc za ramię.

Zachowanie sołtysówny wytraciło chłopaka z równowagi. Wzruszył tylko ramionami, uśmiechnął się głupawo, podał oranżadę Zosi i szybko pociągnął za sobą.

Hanka nie poddawała się.

– I tak będziesz mój! Niech ci się nie wydaje inaczej! – wypaliła do jego pleców, czym wprawiła w zdumienie pozostałe dziewczęta.

– Już ci twój? Nie widziałaś, jak patrzy na Zośkę? – oznajmiła Baśka, szturchając ją łokciem. – Spójrz lepiej za siebie, ilu kawalerów nam się przygląda.

Dziewczyna na te słowa prychnęła lekceważąco, odwróciła twarz, wzięła się pod boki i tanecznym krokiem ruszyła w stronę grupki hałasujących chłopaków.

– A ty, Wojtek, sam dzisiaj? – spytała, zaglądając jednemu z nich w oczy.

Mimo zmierzchu wydawało się, że chłopak spłonął rumieńcem. Dziewczyna podobała mu się, bo natychmiast zostawił swoich kamratów i ruszyli razem w stronę bufetu. Tam zamówił dwie szklanice wina i jedną z nich Hanka opróżniła niemal jednym haustem.

– Dobra jesteś! – oświadczył z podziwem. – Fajna z ciebie dziewucha, taka że aż… – Mlasnął głośno. – Palce lizać!

Przyjęła komplement z powagą, uśmiechnęła się zalotnie, wypinając piersi, na co chłopak wyprostował się jak na komendę.

– To jeszcze po jednej?

Roześmiała się szeroko i spojrzała znacząco w jego roziskrzone oczy, na co on zareagował kolejnym spłonięciem. Podał jej wypełnioną szklankę i patrzył rozanielony.

W tej chwili podszedł do nich Waldek ze straży. Miał na sobie mundur z błyszczącymi guzikami, a na głowie hełm zsunięty lekko na prawe oko. Wyglądało na to, że też był po jednej albo po kilku szklankach, bo lekko się zachwiał, wykonując salut.

– Ty, Wojtek… – zaczął bez ceregieli. – Zostaw w spokoju naszą Hankę. Masz swoje dziewuchy w swojej wsi. Od naszych wara!

– Bo co? – zaperzył się tamten w jednej sekundzie i przyjął postawę nastroszonego koguta. – A gdzie to jest napisane, he?

– A bo ty umiesz czytać? – roześmiał się strażak, wykonując ostrzegawczy ruch ręką.

Hance taka uwaga skupiona na niej wyraźnie odpowiadała, bo znów podparła się pod boki, strzeliła płonącymi oczami i zaśmiała się, ukazując biel zębów. W pewnej chwili przysunęła się do Wojtka, objęła go wpół i bezceremonialnie odparowała:

– To ja go wybrałam, Waldek. Więc jest mój. A tobie co do tego?

– Nic… – bąknął tamten zdezorientowany. Poliki mu się zaczerwieniły w sekundzie, wykonał półobrót i szybko się oddalił.

Tymczasem Zosia i Józek tańczyli w tłumie wiejskiej młodzieży. Raz podskakiwali w rytm skocznej muzyki, raz trzymali się za ręce i kołysali zgodnie z głosem płaczącego akordeonu. W pomieszczeniu było duszno, na szczęście przez otwarte na oścież okna wdzierało się świeże powietrze przyjemnie schłodzone przez nadciągający wieczór. Pod sufitem wisiało kilka gołych żarówek, z których wydobywała się dostateczna ilość światła. Wystarczająca, by niektórzy zakochani mogli spojrzeć sobie w oczy, posłać komuś uśmiech lub omieść tęsknym wzrokiem kogoś innego.

Zosia rozglądała się dyskretnie znad ramienia Józka. Zawsze gdzieś był, ale tym razem, nie widząc go, czuła zawód.

Ale jestem głupia! – zgromiła się w myślach. Wciąż o nim myślę, choć Józek jest dla mnie taki dobry. Przecież lubię go, a może nawet… I tu wstrzymała oddech, fala gorąca zalała ją od stóp do głów, jej serce rozszalało się w piersiach. Zawsze reagowało w ten sposób, kiedy myślała o Kostku, o jego płonących oczach, śniadym licu, czarnych, bujnych włosach. Miał to coś, czego na pewno nie miał Józek. A może Józek miał, tylko ona tego nie dostrzegała?

Nie dokończyła tej myśli, bo nagle tłum zaczął się cisnąć do okien. Okazało się, że na dworze zrobił się rejwach. Ktoś zaczął się bić. Instrument przestał grać, a akordeonista, wykorzystując zamieszanie, chwycił szklanicę z bimbrem i połknął zawartość jednym haustem, po czym obtarł usta rękawem i uśmiechnął się z zadowoleniem. Jakiś drobny, obsypany pryszczami chłopak ze wsi podszedł szybko z butelką, by napełnić opróżnione szkło.

– Co? Pewnie znów się leją?! – stwierdził muzyk, jakby ten fakt był czymś oczywistym.

Ale tak było w istocie. Bójki na wiejskiej zabawie stanowiły normę. Łamały się wtedy nosy, szczęki, a nawet sztachety w ogrodzeniach sąsiadów remizy.

– Ponoć poszło o naszą Hankę! – odparł młokos, nalewając akordeoniście kolejną szklankę.

– Nic dziwnego! Galanta dziewucha z niej! Sam bym się za nią zakręcił.

– Gdybyś już kobity nie miał i dzieci, he, he! – zaśmiał się tamten.

– Ano… – westchnął muzyk, ale zaraz uśmiechnął się lubieżnie na samą myśl o córce sołtysa.

Znów przechylił szkło, obtarł się rękawem szerokiej koszuli i sięgnął po zakąskę postawioną na stole, składającą się z kiszonego ogórka i pokrojonego pęta kiełbasy.

– Przyjechał tu z innej wsi i dziewczyny nam odbija! – rzucił Józek. Znał już całą historię, która szybko obiegła remizę. – Mają swoje, od naszych wara!

– A dla ciebie to jakaś różnica? – zaśmiała się Zośka, wyrywając się z mocnych objęć. – Przecież ty już dziewczynę masz.

– Ano mam – odparł. – Ale zasady to zasady. Trzeba je uszanować.

Tłum wyległ na zewnątrz i otoczył kołem bijących się zaciekle rywali. Jeden miał już rozkwaszony nos, a drugi podbite oko, które błyskawicznie puchło.

– Wojtek! Waldek! – trwał nierówny doping, kiedy tamci tarzali się w tumanie kurzu.

Hanka tymczasem stała z boku i na zmianę zakrywała twarz rękoma lub piszczała i zawodziła. W głębi duszy była ukontentowana z takiego obrotu sprawy. Ta bójka o nią tylko podnosiła jej cenę. Teraz mogła już przebierać w konkurentach do woli.

W końcu postanowiono rozdzielić szczepionych ze sobą nieszczęśników, którzy w morderczym apogeum wbijali w siebie paznokcie i rozdrapywali twarz i przedramiona. Czterech tutejszych chwyciło rywali za barki i odciągnęło od siebie. Szarpiących się, bełkoczących wyprowadzili daleko za salę. Tam po kilku dodatkowych razach i kopniakach stracili ochotę na dalszą walkę. Przewlekli się po łące i w samogonowym zamroczeniu zmieszanym z wysiłkiem i podniesioną adrenaliną padli w krzaki.

– Dzisiaj nie macie już po co wracać! – usłyszeli na koniec wyrok.

Dla nich to już i tak nie miało najmniejszego znaczenia, bo zapadli w głęboki sen, na co dowodem było tęgie chrapanie.

Zapanował spokój. Żarliwe dyskusje trwały nadal, choć większość postanowiła wrócić na salę. Widowisko zostało zakończone.

Zośka stała w tłumie obok Józka, gładząc fałdy sukienki. Jakiś smutek wypełniał ją od środka, jakaś tęsknota rozdzierała jej serce, kiedy w cisnącej się i roześmianej gromadzie ludzi wypatrywała ukochanego.

– Co ci, Zosia, jest? – zagadnął Józek niespodziewanie, zaglądając jej w oczy.

– Nic… tak tylko, zamyśliłam się – skłamała na poczekaniu.

Chłopak wtulił ją mocniej w siebie i dał znak akordeoniście, żeby zaczął już grać.

Wtem wszyscy odwrócili głowy w stronę wejścia, gdzie zrobił się kolejny rejwach. Najpierw do ich uszu dotarł ryk motoru, a później młodzież zaczęła rozstępować się w pośpiechu. Przylgnęła do ściany, by zostawić na środku wolne miejsce. Patrzyła zdumiona, jak do środka wtacza się czarny pojazd prowadzony przez tajemniczego motocyklistę w kasku na głowie, okularach i brązowej pilotce ze skóry.

Ku zgorszeniu niektórych, a zdumieniu wszystkich, wjechał na sam środek. Warknął silnik, maszyna wierzgnęła przednim kołem i zrobiła manewr wokół własnej osi. Rozległ się pisk zachwyconych dziewcząt. Zakrywając usta, powstrzymywały nagły wybuch euforii.

Zośka stała obok Józka sparaliżowana widokiem ukochanego chłopaka, który w tak spektakularny sposób dostał się na salę. Serce waliło jej jak oszalałe, kiedy nagle podjechał z głośnym warkotem i zatrzymał tuż przy niej. Silnik motoru przycichł, wszyscy wstrzymali oddech, akordeon przestał zawodzić. Chłopak tymczasem zdjął kask, przeczesał palcami gęstwinę włosów i spojrzał jej w oczy. Struchlała. A on nadal patrzył, mierząc ją bezczelnie wzrokiem. W końcu zrobił zachęcający gest w jej stronę, podając drugi kask, by dać do zrozumienia, że ma usiąść z tyłu. Nic nie mówiąc, wzięła ten kask i wsunęła na głowę, niszcząc resztki upiętej fantazyjnie fryzury, po czym nieporadnie zapięła pasek pod brodą.

– Zośka, co ty wyprawiasz? Zgłupiałaś do reszty? – zaoponował Józek, nie wierząc własnym oczom, gdy jego dziewczyna zadarła nogę, by wsiąść na motor. Motocyklista podtrzymał jej ramię i pokazał pedał, po którym mogłaby wspiąć się wyżej.

W odpowiedzi odwróciła twarz w jego stronę i rzuciła tylko krótkie, błagalne:

– Wybacz, Józek, przepraszam!

W tej chwili nie widziała, co robi, zachowywała się jak automat, zupełnie jakby ktoś rzucił na nią czar. Wbrew zdrowemu rozsądkowi, ale czuła, że musi tak zrobić. Inaczej uschnie. Usadowiła się wygodnie na siedzeniu z tyłu i objęła z czułością plecy kierowcy.

Maszyna w tym momencie ryknęła z zachwytu, zerwała się niczym szalony rumak wierzgający przednimi kopytami, zdarła opony na ubitej podłodze i szarpnęła do przodu niczym koń do gonitwy. Następnie majestatycznie wyjechała z remizy, pozostawiwszy po sobie tylko smród spalonych gum.

Gawiedź stała jeszcze z otwartymi ustami, ze zdumieniem malującym się na twarzach, a Zosia, tuląc się mocno do pleców Kostka, odjeżdżała w nieznane, ufając tylko instynktowi i szalejącemu ze szczęścia sercu.

Jechali jakiś czas ciemnymi, pustymi drogami, otoczonymi szpalerem wysokich, milczących drzew. Oświetlał je jedynie strumień światła rzucany z przedniego reflektora. Zosia z całych sił obejmowała chłopaka, wciąż nie wierząc w to, co się działo. On co chwilę oglądał się za siebie, jakby chciał się upewnić, że na pewno jej nie zgubił.

Po pewnym czasie zboczyli z głównej trasy w polny trakt i podskakując na nierównej powierzchni, dotarli do zacisznego zakątka z dala od zabudowań. Była to świeżo wykoszona polana wśród starych, szumiących cicho olszyn. Wielka, okrągła twarz księżyca górowała nad światem, oświetlając ten fragment terenu bladą łuną. Kostek zatrzymał maszynę i zgasił silnik. Teraz słychać było tylko szelest ich niepewnych ruchów, kiedy próbowali zejść z siedzenia i wyswobodzić się z kasków. Konstanty, widząc, jak dziewczyna szamoce się, uwolnił zapięcie kilkoma sprawnymi ruchami. Stanęli na wprost siebie ze zmierzwionymi włosami, z zapachem wiatru w ubraniach, z błyskiem w rozpalonych od emocji oczach.

– Zosia… nareszcie jesteś! – powiedział cicho, dotykając nieśmiało jej skroni.

– Kostek… – odparła – tęskniłam za tobą… Mamy sobie tyle do powiedzenia…

– Wiem, Zosiu, wiem… Ja też tęskniłem, Zosiu – szepnął, nachylił się nad nią i dotknął wargami jej ust. Górował nad nią wzrostem i dość mocną posturą. Przy nim wyglądała jak mała, bezradna dziewczynka.

Odwzajemniła zachłannie pocałunek. Tyle długich dni i nocy czekała na tę chwilę. Poczuła, że wszystko w niej wrze, tajemnicze struny zaczynają w niej drgać i przepełnia ją fala uniesienia. Chłopak gładził jej twarz, włosy, policzki i całował, sunąc wargami po szyi i odsłoniętym dekolcie, dokładnie tam, gdzie zbiegały się jej dwie wypukłości, unoszące się i opadające wraz z każdym coraz głębszym oddechem.

Jego dotyk był tak delikatny i miękki, że czuła jedynie rozniecający się w niej żar, który doprowadzał ją do nieodkrytej jeszcze dotąd ekstazy.

Kostek pociągnął ją za sobą. Tuż obok stała świeżo ułożona kopka siana. Rozgarnął ją kilkoma ruchami, po czym ułożył dziewczynę na pachnącej, suchej trawie. Była cudownie miękka i pachnąca, tak jak miękkie i mięsiste były jego wargi, które coraz zachłanniej penetrowały jej ciało. Sunął nimi po odsłoniętym dekolcie, ramionach, uwolnionych ze stanika piersiach, wzdłuż linii brzucha, coraz niżej i niżej. Nie była w stanie tego zatrzymać. To szaleństwo przybrało niespodziewany obrót, ale miała wrażenie, że to, co teraz przeżywa, warte jest każdego zapomnienia. Nie protestowała więc, kiedy podwinął jej spódnicę i przesunął palcami po wewnętrznej stronie ud. Jęknęła, ogarnięta gorączką pożądania, głodem pragnienia, którego nigdy wcześniej nie doświadczyła.

Co się ze mną dzieje? – docierały do niej czasem przebłyski świadomości, ale rozpalone ciało domagało się więcej i więcej. Nie znasz go przecież! – krzyczał głos rozsądku. Kiedy wtargnął w nią z taką siłą, że najpierw poczuła tylko nieznośny ból, rozrzuciła bezradnie ramiona, odchyliła w tył głowę i otworzyła oczy. Zobaczyła nad sobą oświetlone milionami gwiazd niebo.

– Nie wiedziałem, Zosiu… Przepraszam – powiedział cicho z ledwie wyczuwalnym lękiem w głosie.

– Co żeśmy zrobili? – jęknęła przerażona.

Nagle dostrzegła cały absurd zaistniałej sytuacji. Odwróciła twarz i objęła ją rękoma. Rozpłakała się. Leżeli nadal w kopcu rozrzuconego w miłosnej ekstazie siana, w połowie obnażeni z poczuciem winy i wstydu.

– Matka mnie zabije! – wyrzuciła z siebie gorzko.

– Nic ci nie zrobi – odparł stanowczo, gładząc delikatnie jej plecy. – Kocham cię, Zosiu. Jesteś tylko moja. Nie pozwolę cię skrzywdzić.

– A co niby zrobisz? – spytała zrezygnowanym głosem.

– Oświadczę się twoim rodzicom. Zostań moją żoną, Zosiu.

– Ale jak to? Nie znamy się prawie… Byłam niemal zaręczona z Józkiem.

– To już przeszłość. Józek to palant.

– Skąd wiesz?

– Słyszałem to i owo. A ze mną będzie ci dobrze. Nie pożałujesz. Przecież kochasz mnie, prawda? Inaczej byś tutaj ze mną nie przyjechała.

Podniosła się i oparła plecy o resztkę zrujnowanej kopki.

– Kocham, Kostek, przecież wiesz… Nikogo nigdy tak nie kochałam, ale boję się, że matka mnie wypędzi z chałupy.

– Przecież masz mnie. Ty pracujesz w sklepie, ja na budowie… Poradzimy sobie, Zosiu… Nie musisz się martwić.

– Jutro cała wieś będzie o tym huczała, nie mam żadnych wątpliwości. Matka nie wybaczy mi tego upokorzenia. Wszyscy ludzie będą mnie wytykali palcami, nie darują niczego.

– Nigdy na to nie pozwolę. Niedługo przyjadę z oświadczynami. Nie mają prawa cię dotknąć! Inaczej będą mieli ze mną do czynienia! – Objął ją mocno i przytulił do siebie.

Podniosła ku niemu zapłakaną twarz, a gdy zobaczyła znów rozpalone do czerwoności spojrzenie, zapomniała o trapiących ją przykrościach. Znów oddała się pieszczotom i pocałunkom z jeszcze większym zaangażowaniem niż przed kilkoma minutami.

Jakiś ptak zerwał się z gałęzi drzewa, jakiś komar zabrzęczał tuż nad ich głowami, a kokon nocy otulił ich łagodną, bezpieczną ciemnością, kiedy niedługo później jej przepełniony spełnieniem krzyk przeszył ciszę i odleciał w pustą przestrzeń między koronami drzew.

Rozdział 10

Następny dzień zaczął się jak każda niedziela następująca po sobocie. Chcąc nie chcąc, zmuszona była wcześnie rano wstać i zająć się obrządkiem. Najpierw obora, czyli uprzątnięcie po nocy krowich i końskich odchodów, ścielenie słomą, karmienie, pojenie, potem dojenie mleka, cedzenie i wyprowadzenie bydła na łąkę.

Dopiero teraz mogła zebrać myśli i powrócić do przeżyć sprzed kilku godzin. Kostek obiecał, że za tydzień przyjedzie, aby się oświadczyć. Cały tydzień. Jak wytrzyma ten czas? A jednak musiała, nie było wyjścia. Póki co szła z krowami wąską, wykrojoną między polami ścieżką, która prowadziła do łąk i do rzeki Ner. Dzień zapowiadał się wyjątkowo ciepły, choć słońce jeszcze nie wstało, a ziemia obleczona była siwą chmurą mgły. Krowy stękały, przerzucając zad z prawej na lewą, machały ogonami i potrząsały łbami. Droga po obu stronach otoczona była dojrzałymi, pochylonymi pod ciężarem złocistych kłosów zbożami. Pachniało świeżą trawą, poranną rosą i ciepłym, budzącym się dopiero porankiem.

Dotarła na łąkę i wbiła w ziemię metalowe kołki, tak by uwiązać zwierzęta przy zielonym, wyskubanym częściowo pasie. Wracając, odwracała głowę i spoglądała na rzednącą mgłę i lasek brzozowy graniczący z łąką, mając w pamięci wciąż ten sam obraz. Pulsująca szybciej krew powodowała, że niemal unosiła się w powietrzu.

Zdjęła ciężkie trepy i trzymając je w dłoni, ruszyła boso w stronę domu.

Jeszcze tylko tydzień – myślała uradowana, przepełniona bezmierną tęsknotą za ukochanym.

Weszła na podwórko i już od furtki zorientowała się, że coś jest nie tak. Drogę zastąpiła jej matka, a jej ściągnięta gniewem twarz wróżyła tylko kolejne kłopoty. Pełen wrogości i oburzenia wzrok zgniótł jej narodzony przed kilkoma minutami optymizm. W jednej sekundzie poczuła nadchodzące zagrożenie.

– Stało się coś, mamo? – zdążyła bąknąć, tracąc jak zwykle pewność siebie, kiedy Celina zamachnęła ramieniem i wymierzyła jej siarczysty policzek. Zabolało i zapiekło.

Jęknęła tylko w niemym proteście, nie mogąc wydusić z siebie ani słowa.

– Ty wywłoko! – krzyknęła matka, rzeźbiąc jej twarz kolejnym uderzeniem. – Taki wstyd rodzinie przynieść! Jak ja teraz ludziom w oczy spojrzę? Latawicę wychowałam, a nie córkę!

Splunęła z pogardą, potem chwyciła dziewczynę za włosy i pociągnęła za sobą, nie zważając na opór.

– Ale za co? – wyrwało się Zosi, usiłującej wyrwać się z uścisku. Miała wrażenie, że matka za chwilę obedrze jej głowę ze skóry. Jęknęła z bólu, chwytając się oburącz za głowę. Jednocześnie usiłowała oderwać wczepione w nią palce rodzicielki, ale bez sukcesu. Zajęczała kolejny raz.

Matka jednak nie przestawała, ciągnęła ją w stronę zabudowań, dokładnie w kierunku otwartych drzwi do piwnicy. Następnie poczęstowała kopniakiem i pchnęła z całych sił wprost do cuchnącego wilgocią, ciemnego wnętrza. Zanim zaprotestowała, zgrzytnął metalowy skobel zasuwy i drewniane drzwi się zamknęły. Zrobiło się ciemno. Została sama w chłodnym pomieszczeniu, które w tej chwili wydało jej się okropnym więzieniem. Usiadła na skrzynce wypełnionej ziemniakami i zapłakała nad swoim losem.

– Mamo, dlaczego zamknęłaś Zosię w tej piwnicy? – spytała rozdygotana Jadzia, usłyszawszy zza zamkniętych drzwi szloch siostry.

– Nie wtrącaj się! Nie twoja sprawa! – wydarła się Celina, odpychając córkę od piwnicy. – Nie waż mi się jej wypuścić! Inaczej ciebie tam wsadzę! – Zagroziła jej palcem, na co Jadzia zareagowała głośnym, histerycznym płaczem.

– Ale ja nic nie zrobiłam! Ja się boję ciemności! Zosia też się boi, wypuść ją, mamo! Nie możesz jej tam więzić! Tam jest okropnie zimno i ciemno! Tam są szczury, złe duchy i diabły! Ona tam oszaleje!

– Najpierw musi zmądrzeć! Wybiję je te miłostki z głowy. Odechce jej się wszystkiego, jeszcze się naje tego chleba. Miała dobrego chłopaka, to go nie uszanowała! Cała wieś wzięła ją na języki! Nie słyszałaś, co zrobiła?

– Nie, skąd… – bąknęła młodsza córka, patrząc z lękiem pod nogi.

– To i dobrze! – ucięła gniewnie matka. – Za mała jeszcze jesteś, by słuchać o takich rzeczach! I nie powtarzaj nigdzie, co tu widziałaś! Nikomu!

– Nawet Basi? – zdziwiła się szczerze dziewczynka. – Przecież my mówimy sobie wszystko… Jesteśmy najlepszymi przyjaciółkami…

– Dość tego! – ucięła Martinowa. – Jak mówię nikomu, to słuchaj! Bo zaraz ciebie tam wsadzę!

Jadzia pochyliła głowę w dół, wbiła wzrok w ziemię i milczała. Wiedziała, że z matką żartów nie ma.

W tym samym czasie z piwnicy doszedł je głuchy, zawodzący głos.

– Wypuśćcie mnie stąd, bo oszaleję! – zawołała Zosia, która w ciemnych, wilgotnych murach czuła się nie tylko ubezwłasnowolniona, ale też pozbawiona godności.

– Mamo, proszę… Nie słyszałaś, jak ona prosi…? Naprawdę nie możesz jej otworzyć? – zawtórowała mała, na co matka tylko wzięła się pod boki.

– Jeszcze jedno słowo! – wykrzyknęła i uderzyła dziewczynkę w plecy. – Wynocha stąd, gówniaro! Do roboty, kurom ziarna nasypać! I to już!

Jadzia rozpłakała się. Raz zadany przez rodzicielkę nie tylko był bolesny. Przede wszystkim nie czuła, że na niego zasłużyła. Odsunęła się jednak od drzwi piwnicy i udając, że idzie do szopy, zaczęła wyglądać ojca. Kręcił się tu od rana, wyszedł z koniem w pole, potem ubrany w garnitur wsiadł na rower i gdzieś pojechał. Powinien już wrócić.

Wyszła na drogę i spoglądała tęsknie w stronę krzyżówki. Nikogo jednak nie wypatrzyła. Może coś przeoczyła? Może ojciec nigdzie nie pojechał? Weszła do obory i do stodoły, ale go tam nie zastała. Zaczerpnęła więc pszenicy w metalowy garnek i ruszyła w stronę kurnika. Matka niczym strażnik nie opuszczała wejścia do piwnicy.

Mijały kolejne godziny, wreszcie pojawił się na podwórku ojciec. Był wyglancowany, ubranie na nim leżało jak ulał, a wyczyszczone buty lśniły. Włosy miał zaczesane do góry, czysta twarz biła energią. Oczy mu błyszczały, a na twarzy malowało się zadowolenie. Zsiadł z roweru i odstawił go pod ścianę domu.

– A ty gdzie zginąłeś? – warknęła matka. – Msza już się dawno skończyła, pewnie piłeś gdzieś z kumplami?

– Msza się przeciągnęła, czego się czepiasz? Przecież chciałem, abyś ze mną poszła, powiedziałaś, że pójdziesz na dwunastą – odparł ojciec z lekkim wyrzutem w głosie.

– Tatusiu, tatusiu! – zawołała Jadzia na jego widok i rzuciła mu się w ramiona. – A mama zamknęła Zośkę w piwnicy. Trzyma ją tam od kilku godzin!

Twarz ojca zastygła w dziwnym grymasie na te słowa. Postawił córkę na ziemi i spojrzał na żonę oskarżycielsko.

– Co ty robisz, Celka? – rzucił ostro. – Ty masz sumienie? Do kościoła chodzisz i co? Zachowujesz się jak sam diabeł z piekła rodem.

– Czyżby? – zadrwiła żona. – Ty mówisz mi o przyzwoitości? Ty, który zatrułeś moje życie?

– Ja zatrułem twoje, a ty zatruwasz wszystkim – odparł szorstko, patrząc na nią z coraz większą pogardą. – Wypuść ją, co ona ci zrobiła?

– To nie wiesz? Naraziła nas na drwiny i kpiny, cała wieś aż huczy od plotek!

– I co? Ja mam się przestraszyć wsi? Bo co? Bo jeść mi dadzą?

– Głupi jesteś! – warknęła Cela. – Wstyd nam przyniosła! Porządnego chłopaka do wiatru wystawiła i pojechała z jakimś wiertolotem Bóg wie gdzie. A wiadomo, co z nim robiła? A wiadomo, czy za chwilę z brzuchem nie będzie?

– A nawet jak będzie, to co? – odparł ojciec niezwykle spokojnym głosem. – Świat ci się na głowę zawali? Pójdzie za mąż i po wszystkim. Przecież marzysz tylko to tym, aby jej się pozbyć, co nie?

– Cała wieść będzie się trząść aż po same pachy, a ty ze wstydu będziesz przemykał między opłotkami. Taką wychowałeś córkę, że z pierwszym lepszym idzie, dokąd on tylko chce?

– A skąd ty o tym wiesz? Byłaś tam? A zapytałaś ją chociaż, dlaczego poszła? A może się w nim kochała?

– Kochała! – powtórzyła matka drwiąco. – Jeszcze nie raz jej to kochanie wyjdzie z głowy! No patrzcie, jaki romantyk się znalazł!

– Bo ty nigdy nie kochałaś i nie masz pojęcia, co to znaczy, co? – rzucił prowokacyjnie, zbliżając się do żony o kilka kroków. – Wypuść ją! – dodał, mierząc ją mocnym spojrzeniem.

– Ani mi się śni! – odparła Cela, biorąc się pod boki. – Posiedzi trochę, to jej to kochanie w mig przejdzie.

– Słyszałaś? – ostrzegł ponownie ojciec i znów postąpił parę kroków do przodu. Chwycił jej ręce za nadgarstki i wygiął, aż jęknęła z bólu. – Wypuść ją! – syknął przez zęby.

Jadzia stała z boku, a jej małym serduszkiem targało na przemian przerażenie i wątpliwość. Strach o siostrę i o rodzinne więzy, które ulegały coraz większemu rozpadowi. Coś ważnego rozgrywało się na jej oczach, coś, co przyjdzie jej zapamiętać do końca życia.

– Dosyć tego! – wyjęczała matka. – Wypuszczę ją, tylko dajcie mi wszyscy święty spokój!

Opuściła zrezygnowana obie ręce i obróciła się. Bez słowa odrzuciła skobel zamykający drogę na zewnątrz i odciągnęła ciężkie, ubite z desek drzwi.

– Możesz wyjść! – rzuciła sucho do wnętrza piwnicy.

Zosia wyszła, trzymając obie dłonie na zapłakanej twarzy. Wyglądała jak skazaniec, który opuszcza mury więzienia. Włosy miała potargane, a twarz czerwoną, nabrzmiałą od ciągłego płaczu i ciętych razów matki. Minęła ją w milczeniu i stanęła przed ojcem.

– Tato, wybacz… – wydusiła z siebie ciche słowa, po czym wbiegła do domu i ukryła się na strychu.

Kilka godzin później odnalazł ją tam ojciec. Najpierw usłyszała kroki pokonujące strop pokryty deskami, które za każdym stąpnięciem wydobywały z siebie dźwięczny klekot, a potem poczuła go w niewielkiej odległości. Kucnął nad nią – leżącą na starych plandekach służących do zakrywania zboża. Pogłaskał po głowie i po policzku.

– Nie płacz… wszystko będzie dobrze… Usiądź, Zosiu, przyniosłem ci obiad. Nic nie jadłaś od rana…

– Nie jestem głodna, tato…

– Jesteś, tylko jeszcze o tym nie wiesz – stwierdził. – Mnie możesz zaufać. Opowiedz, co się stało.

Dziewczyna podniosła się, podciągnęła pod siebie nogi, uniosła lekko podbródek i spojrzała z ukosa na ojca.

Na jej twarzy dostrzegł czerwoną, zaczynającą sinieć pręgę.

– Matka? – spytał głucho.

Skinęła głową.

Stach westchnął ciężko, podsunął jej pod nos miskę z ziemniakami i porcją mięsa z kury.

– Zjedz, proszę, od razu będzie ci lepiej.

Skrzywiła twarz w grymasie wdzięczności, przejęła miskę i łyżkę.

– Dziękuję – odparła, połknąwszy pierwszy kęs.

– Kochasz go? – spytał ojciec niespodziewanie.

Spojrzała mu prosto w poszarzałe, lekko zapadnięte oczy, w których poza czułością błąkał się jakiś niepokój.

– Kocham, tato, bardzo… Nie wiem, jak mam to wytłumaczyć, ale podobał mi się od dawna. Ja jemu też. Wciąż się jednak mijaliśmy, ale ja nigdy nie przestałam o nim myśleć… Więc kiedy pojawił się wczoraj w remizie, kiedy tym motorem wjechał do środka i… zatrzymał przede mną…

Ojciec przejęty pokiwał głową ze zrozumieniem.

– Wtedy straciłaś głowę… – rzucił cicho w powietrze.

Dziewczyna przytaknęła w milczeniu.

– Myślisz, że on ciebie kocha? – spytał po chwili i usiadł wygodniej obok niej.

– Kocha – odparła. – Jestem tego pewna. Oświadczył mi się. Chce to zrobić oficjalnie już niedługo… Ma tutaj przyjechać…

– Zrobiłaś to, Zosiu?

Natychmiast zalała się rumieńcem. Odstawiła miskę na bok i potrząsnęła głową.

– Ale co, tato? Co masz na myśli?

Pogłaskał ją po policzku.

– Przecież wiesz, co mam na myśli… Jesteś już dorosła, skończyłaś osiemnaście lat.

Nastąpiła długa chwila ciszy, po czym dziewczyna zaczęła miąć nerwowo w palcach róg swojej starej koszuli. Ukryła speszony wzrok w fałdach spódnicy i zagryzła wargi.

– Tak, tato… – padła głucha odpowiedź.

Ojciec westchnął ciężko i pokiwał głową. Chrząknął, próbując coś powiedzieć, ale dłuższy czas nie mógł z siebie wydobyć głosu.

– Jesteś pewna, że przyjedzie po ciebie?

W odpowiedzi dziewczyna zarzuciła mu ręce na szyję i rozpłakała się.

– Tato, dlaczego życie musi być takie trudne? To było silniejsze od wszystkiego, jeszcze nigdy tak się nie czułam… A potem było mi bardzo wstyd… Ale obiecał, że przyjedzie, obiecał, że poprosi was o moją rękę. Dlaczego miałabym mu nie wierzyć?

– Ach, córeczko! – westchnął ojciec i przytulił ją do siebie z całych sił. – Tak bardzo chciałbym, abyś był szczęśliwa. Doskonale rozumiem ten poryw serca… Martwię się tylko, żebyś się nie zawiodła. Bo takich jak on, co dziewczynę zepsuje i zostawi na zmarnowanie, jest wielu na tym świecie.

– On taki nie jest, tato… Jestem tego pewna.

– Oby tak było – odparł smutnym, zrezygnowanym głosem. – Zejdźmy na dół, musisz się trochę oporządzić. Pod wieczór ma przyjść Zenkowa z robotą dla ciebie.

– Dobrze, tato – powiedziała cichutko i spróbowała wstać. Potem przycisnęła do jego piersi małą, trójkątną twarzyczkę i szepnęła: – Kocham cię, tato.

– Ja ciebie też, córeczko.

Rozdział 11

Burza w środku tygodnia wytrąciła wszystkich z równowagi. Późnym popołudniem zerwał się wiatr, nadciągnęły ciemne, ołowiane chmury, a następnie błyskawice jedna po drugiej zaczęły przecinać niebo. Nasilające się grzmoty spowodowały, że ludzie pochowali się w domach, wystawili w oknach krzyże, zapalili gromnice i modlili się żarliwie. Tymczasem wiatr dął coraz mocniej, ryk grzmotów wywoływał przerażenie, a jasne błyskawice pojawiały się nad dachami domów i rozświetlały niebo. Nagle lunął krótki deszcz – ciężki, rzęsisty, szastany silnymi powiewami wichury.

– Pogaście wszystkie światła! – nakazała Celina, wchodząc do kuchni w ociekającej deszczem kapocie. – Burza coraz bliżej, błyska się nad samą wsią.

– A gdzie tata? – spytała Jadzia, która nie odstępowała starszej siostry na krok. – Boję się o niego…

– Znów gdzieś polazł – jęknęła matka zrezygnowanym głosem i podeszła do pieca, na którym stał garnek ze zsiadłym mlekiem. – Pewnie mleko skiśnie jak nic! – wyrzuciła z siebie, tłumiąc kolejną falę złości.

– Wpuściłaś, mamo, bańki do studni? Może nic się nie stanie?

– Ano wpuściłam… na samą długość łańcucha. Ale mówię ci, że skiśnie. Szlag by to! – przeklęła pod nosem.

Zośka tymczasem zapaliła świecę i osłaniając płomień zwiniętą dłonią, przeniosła się do kuchni. Wyciągnęła z kredensu krzyż i postawiła na parapecie okna.

Niemal w tej samej chwili niebo przecięła ogromna błyskawica i wokół zrobiło się jasno. Towarzyszący temu zjawisku grzmot oderwał dziewczynę od okna. Odruchowo wykonała na piersiach znak krzyża.

– Jezu drogi! – zawołała z bojaźnią. – Takiej burzy dawno nie pamiętam.

– Parno było od kilku dni, wręcz nie do zniesienia – westchnęła matka, siadając na krześle przy stole i rozcierając zesztywniałe dłonie. – Dobrze chociaż, że piorunochrony założone. Zboża w stodole, bydło w oborze, aż strach pomyśleć…

Wtem niczym wystrzał armatni grzmotnęło gdzieś nieopodal, a za oknem pojaśniało.

Jadzia przylgnęła do siostry jeszcze mocniej, wtuliła się w jej piersi i dygotała z przerażenia.

– Boję się, Zosiu, boję się…

– Nie bój się, nic nam nie grozi – uspokajała ją, głaszcząc z czułością po włosach.

Wtem do chałupy wpadł zziajany, zlany deszczem ojciec.

– Pali się! Pali się! – krzyczał. – Ogień już pod sam dach! Chodźta ze mną wodę lać!

Matka zbladła w sekundzie.

– Ale gdzie się pali? – wyjąkała. – U nas?

– U Alberta! Piorun trafił w oborę! Prędzej, pospieszcie się!

– Jak to? Temu zdrajcy? Tyle nieszczęść na ciebie nasłał, a ty chcesz mu jeszcze oborę gasić?

– Mam patrzeć, jak zwierzęta żywcem ogień chłonie? Mam spokojnie słuchać tych śmiertelnych ryków i wrzasków? To, co się stało, się nie odstanie. Bóg się z nim rozliczy… A pomoc to nasz obowiązek, trzeba człowiekiem być. Jak nie chcesz pomóc, to zostań, ja idę! – zdecydował ojciec.

– Zdrajca, szpicel! – mruczała pod nosem. – Zemsta go dopadła. Bóg nierychliwy, ale sprawiedliwy!

Matka kręciła się nerwowo po kuchni i zagryzała usta, myśląc o czymś intensywnie. Wreszcie zdjęła z gwoździa kapotę, chwyciła chustkę i wybiegła z domu.

– Zośka, ty zostań z Jadźką! Opiekujcie się domostwem! – rzuciła jeszcze przez ramię.

Przez następne dziesięć minut burza nie ustawała, grzmoty nasilały się, a towarzyszące temu błyski rozdzierające niebo sprawiały, że dziewczyny trzęsły się z przerażenia. Takiej burzy żadna z nich nie pamiętała. Starsza siostra obejmowała młodszą, kiedy szeptem wyrzucały z ust błagalną modlitwę.

– Pod Twoją obronę uciekamy się, Święta Boża Rodzicielko…

Ledwie skończyły się modlić, zrobiło się ciszej, niebo pojaśniało, a zza chmur wytoczyło się jak gdyby nigdy nic ogromne słońce. Rozproszyło po ziemi kołowrotkiem promienie, które cisnąc się tu i tam, zostawiały po sobie kolorowe, błyszczące kręgi.

Odetchnęły z ulgą. Zocha wybiegła na podwórze sprawdzić, czy na pewno nic się nie stało.

Rodzice wrócili kilka godzin potem niezwykle umęczeni, cali mokrzy, ze zlepionymi włosami i umorusanymi od dymu twarzami.

– Całe szczęście, że stodoła się nie zajęła, a niewiele brakowało – westchnęła matka głośno, zrzucając z siebie przemoknięte ubrania. – Dobrze, że ten gnojownik był na środku i studnia blisko, bo inaczej… No i… cała wieś przybyła na ratunek, zdążyła na szczęście zwierzęta wyprowadzić, szkoda tylko tych paru kur i tego biednego psiaka spod budy, co o nim wszyscy zapomnieli. Aż serce się ściskało z bólu na ten widok. Nie miał szans, ogień zajął go w sekundzie.

– Oj, tak… – przytaknął ojciec przybity i zrezygnowany. Gdy tylko przebrał się w suche rzeczy, podszedł do kredensu i wyciągnął z niego mały kieliszek.

– Nalać ci jednego? Zasłużyłaś… – powiedział cicho, spoglądając z ukosa na krzątającą się przy piecu Celinę.

– Ano nalej, ty też zasłużyłeś – odparła, zawieszając wzrok na framudze okna. – Cała wieś mówiła, że to kara boska za grzechy Alberta – dodała ponurym tonem.

– Może i kara… – Ojciec zamyślił się. – W końcu i jego dopadła sprawiedliwość. Kiedyś wiele razy mu tego życzyłem, ale dziś, patrząc na to nieszczęście, wstydziłem się własnych myśli.

– A czego tu się wstydzić? Siedziałeś przez niego w więzieniu, o mało życiem tego nie przypłaciłeś. Dwadzieścia kilo schudłeś na tym niemieckim wikcie w niecałe trzy miesiące, posiwiałeś niemal co do jednego włoska. A wszystko dzięki twojemu bratu, który poczuł się samym Bogiem, bo się z Niemcami zbratał i volkslistę podpisał. Nazwisko nawet zmienił, aby im się przypodobać. Ale i tego mu było za mało, bo postanowił na ciebie donieść. Nie mógł znieść, że ty swój honor masz i nigdy wrogowi ręki nie podasz. Dobrze chociaż, że stary Adamski cię ostrzegł i zdążyłeś tę mąkę schować u niego w komorze. Inaczej towar by skonfiskowali, a ty dostałbyś nie trzy miesiące, a trzy lata ciężkich robót.

– Ano… – westchnął ojciec ciężko i przytaknął. Podał kieliszek Celinie i nie patrząc na siebie, wypili zawartość jednym haustem.

***

Wkrótce po tych wydarzeniach do ich domu wpadła blada i przerażona żona Alberta – Adela. Była suchą, niską kobietką o kościstej twarzy, omotanej tego dnia zieloną chustą w kratę.

– Błagam, Stachu, przyjdź do nas. Albert cię woła! Powiedział, że nie umrze, dopóki mu nie wybaczysz.

– Ja? – zdziwił się gospodarz, patrząc na drobną postać żony starszego brata ze zdumieniem. – A czemu teraz? Coś się stało?

– Albert jest chory, ma raka… Męczy się od wielu miesięcy. Nie mówiliśmy nikomu, bo wiesz, jak to jest… A teraz ten pożar przyspieszył wszystko. On czuje już, że to jego koniec. Błagam cię, Stachu, nie odmawiaj w takiej chwili. On inaczej nie zazna tam spokoju. – Spojrzała znacząco w sufit.

– A dlaczego miałby zaznać? – odezwała się z kąta Celina lodowatym głosem, z którego bez wątpienia płynęło okrucieństwo. – Ma to, na co zasłużył…

Adela zamilkła po tych słowach, zrobiła się blada jak ściana, a jej oczy zapadły się jeszcze bardziej w szczupłej twarzy, którą zwiesiła bezradnie na piersi. Nie znalazła słów na obronę męża, dlatego skierowała kroki do drzwi.

– Zaczekaj, Adela, tylko się jakoś ubiorę! – rzucił Stach cicho do jej pleców i ruszył do pokoju.

Żona zmierzyła go groźnym, ostrzegawczym spojrzeniem, ale nie uląkł się jej, tylko wyminął, kiedy zastąpiła mu drogę, i spokojnie przeszedł do sieni.

Wujek Albert zmarł jeszcze tej samej nocy. Leżał później przez trzy dni w pokoju stołowym, w odkrytej, wyściełanej białą koronką trumnie, otoczony palącymi się gromnicami, świętymi obrazami i kwiatami, ze złożonymi jak do pacierza rękami, w których tkwił różaniec. Zapach śmierci rozchodził się po izbie, w której zasłonięto okna. Ludzie ze wsi przychodzili, aby go pożegnać i odmówić modlitwę za jego duszę. I patrząc na tę woskową, zapadniętą w sobie, wycieńczoną przez chorobę postać ubraną w wyjściowy garnitur, mało kto mógł uwierzyć, że kiedyś ten człowiek sprzeniewierzył się własnej ojczyźnie, bliźniemu, a wreszcie własnej krwi płynącej w żyłach. Teraz był taki mały, bezbronny wobec śmierci, która nie oszczędzała nikogo. Śmierci, która bez względu na dobre czy złe uczynki czekała w pewnym momencie drogi na każdego. I mając przed oczami tę bolesną prawdę, nikt nie odważył się powiedzieć głośno, jaki był naprawdę ich sąsiad, ojciec, mąż czy wujek. Wszyscy ogarnięci współczuciem snuli w zadumie myśli o upływającym czasie, o życiu, zabieganiu i o końcu, który nieuchronnie następuje.

Zapach

Zapach mówi nam dużo o człowieku. Już od samego początku, kiedy przychodzi na świat, a potem dojrzewa, eksplodując tysiącami hormonów i feromonów, kiedy wkracza w kolejną fazę życia, a wreszcie robi się stary i zostaje jedzony przez choroby i upływający czas.

Wyobraźcie sobie tkaninę, która jest drugą skórą człowieka, pachnącą wiatrem, słońcem, rozgrzaną skórą… pożądaniem… euforią, radością… Wyobraźcie sobie tkaninę nasiąkniętą ludzkim potem, gorzałą, tytoniem czy oborą i łajnem. Wyobraźcie sobie tkaninę nasyconą strachem…

Gniewem…

Nienawiścią…

Czekaniem…

Tęsknotą…

Zapach mówi nam, kim naprawdę jesteśmy.

***

Minął tydzień, niedziela, a po nim kolejna. Zosia snuła się po domu rozkojarzona i wykonywała wszystkie czynności automatycznie. Ojciec spoglądał na nią spod oka, świadom jej rozterek. Było mu żal córki, która tak cierpiała. Celina dokuczała jej na każdym kroku, dając do zrozumienia, co o niej myśli. Życie z matką pod jednym dachem stawało się nie do zniesienia. Tymczasem dziewczynę nachodziły wciąż nowe wątpliwości. Nie przyjechał, oszukał ją. Co teraz będzie?

Jeśli nie przyjdzie, ucieknę – postanowiła w duchu. Napiszę do Iwony i dokonamy tego razem. Ona też ma powód, aby uciec. Na pewno ucieszy ją moja decyzja. Nic mnie tu nie trzyma, no może poza ojcem, Jadźką i… ciocią Teresą. Ale przecież nie wyjadę na zawsze, zrozumieją to.

W dodatku Józek już następnej niedzieli prowadzał się z sołtysówną po wsi, zupełnie jakby specjalnie chciał pokazać, że nic sobie nie robi z impasu, w jakim się znalazł.

Dobrze mi tak – myślała sobie, w końcu zasłużyła na karę.

Hanka miała włosy zaplecione w warkocze, a na nich wianek z modraków. Wyglądała ślicznie z rumieńcami na twarzy i w nowej sukience w niebieskie kwiaty. Józek trzymał ją pod rękę, a od czasu do czasu nachylał się, aby cmoknąć w policzek. Ona nadstawiała nie tylko policzki, ale i usta.

– I to jakoś nikogo nie gorszy! – mruknęła Zośka, spoglądając zza gęstej firanki na ulicę. Prowadzają się pod jej domem, obściskują i całują. Nie za dużo tego?

W tym momencie ogarnął ją żal. Po co jej to było? Przecież to ona mogła teraz paradować po wsi i być adorowana przez najprzystojniejszego kawalera. A tymczasem chowała się w domu niczym tchórz i złodziej. Dobrze jej tak. Tylko co dalej?

W odwecie na tych destrukcyjnych myślach rzuciła się do szafy, gdzie ostatnio schowała karteczkę z adresem. To była jej jedyna szansa na lepsze życie – przyszło jej do głowy, kiedy nachyliła się nad zawartością szuflady i zaczęła ją w desperacji przeszukiwać. Ponowiła penetrację głębokiego wnętrza, wyrzucając z niej wszystkie szmatki, w tym obrusy, serwetki, a nawet ułożone na dnie szablony.

– Nie ma. To niemożliwe.

Niemal w szale wybiegła z sieni, a następnie na podwórko, gdzie jej siostra bawiła się w najlepsze z ulubioną koleżanką Basią. Dołączyła do nich dużo młodsza córka Balceraków Gosia, która akurat udawała, że wchodzi na bal. Zrobiła głęboki ukłon, a jej blond cienkie włoski rozsypały się wokół małej główki.

– Jadźka! – wrzasnęła starsza siostra, przerywając dziewczynkom zabawę. – Chodź tu do mnie! Natychmiast!

Młodsza siostra odłożyła lalkę na kamień, który służył za ogromny tron, i posłusznie podreptała w stronę Zosi.

– Coś się stało? – spytała, zadzierając głowę do góry.

– Gdzie jest karteczka, którą ci kiedyś pokazywałam? – syknęła wściekle Zośka. – Tylko nie mów, że nie wiesz, o czym mówię.

– Jaka karteczka? – powtórzyła niewinnie Jadzia. – Nie przypominam sobie żadnej karteczki i daj mi już spokój! Nie mam czasu, zaraz Basia z Gosią będą musiały wracać do domu, a nie skończyłyśmy jeszcze zabawy w Kopciuszka.

Chciała odwrócić się na pięcie i odejść, ale starsza siostra chwyciła ją mocno za ramię, uniemożliwiając jej manewr.

– Albo się przyznasz, albo…

– Albo co?

– Pozabieram ci wszystkie lalki!

– Nie zrobisz tego! – zaprotestowała mała i w jednej chwili zalała się łzami. – Nie zrobisz tego! Nie chciałam, abyś wyjeżdżała, dlatego zniszczyłam ją. Nie mogłam na to pozwolić, nigdy! – zaczęła krzyczeć i tupać nogami. – A ty jesteś dla mnie taka okropna! A ja cię tak kocham! – I znów zaczęła szlochać, mazać się i pojękiwać.

Zosia dopiero teraz uświadomiła sobie, że siostra jej potrzebuje bez względu na wszystko. Serce jej ścisnął żal, kucnęła i objęła Jadźkę z całych sił.

– No nie płacz, głupia, przecież ci nie zabiorę lalek. Pamiętasz? Kto daje i odbiera, to się w piekle poniewiera…

Jadzia odwzajemniła uścisk, ale nadal zalewała się łzami.

– Nigdzie nie pojadę, już przestań… – powtarzała jej do ucha, ale ta wciąż płakała.

***

Słońce już zachodziło, kiedy szosą przejechał motor. Przemknął niczym wiatr, dojechał do końca drogi, po czym zawrócił. Zocha akurat pochylała głowę nad tamborkiem, na którym napięte było płótno z wypełnionym do połowy haftem krzyżykowym. Chcąc zaprzątnąć myśli czymkolwiek, postanowiła zająć się robótką ręczną, którą jakiś czas temu odłożyła. Teraz przewijała bezmyślnie mulinę z jednej strony na drugą. Obraz wiklinowego kosza z kwiatami wyłaniał się milimetr po milimetrze, nabierając kolorów i wyrazistości.

Gdy w pewnej chwili usłyszała warkot, serce zatrzymało jej się w połowie uderzenia, a igła ukłuła w palec. Syknęła i włożyła opuszek do ust, gdy spostrzegła na nim kroplę krwi. Warkot to nasilał się, to znów cichł. Tak raz za razem. W izbie nie było nikogo. Rodzice siedzieli jeszcze w letniej kuchni, a Jadzia zabrała Fulę i poszła do koleżanki.

Zerwała się z miejsca, odrzuciła robótkę i pobiegła do okna. Zza firanki obserwowała drogę, która jak zwykle o tej porze świeciła pustkami. Wtem znów go zobaczyła, w brązowej kurtce i białym kasku na głowie. Nie miała wątpliwości, to był on.

Dlaczego nie zatrzymuje się? Co on wyprawia? Czy chce, abym zwariowała? – targały jej głowę myśli.

Po którymś okrążeniu zwolnił na wysokości jej domu, następnie wjechał pod bramę i zgasił silnik. Zosia zdębiała. Nagle zdała sobie sprawę, że ma podpuchnięte od płaczu oczy, że jest w starej, zniszczonej sukience, a jej włosy są w nieładzie. Nie zdążę już teraz nic z nimi zrobić – myślała jeszcze bardziej spanikowana. Odruchowo przeczesała je palcami i pobiegła do szafy, by się przebrać. W ostatniej chwili wyciągnęła białą koszulę i marszczoną w pasie spódnicę w kwiatki. Znów rzuciła się do okna. Ujrzała ojca, który zaciekawiony wyszedł przed bramę. Wyciągnął rękę w stronę chłopaka. Nastąpiło krótkie powitanie. Kostek otworzył kufer, z którego wydobył róże. Usłyszała szczęk zamykanej furtki i szczekanie psa. Serce jej wciąż biło jak oszalałe. Nie wiedziała jednak, czy zostać w domu, czy wyjść na podwórze. Może powinna zaczekać tutaj?

Wkrótce drzwi od kuchni otworzyły się i ukazała się postać matki. Trzymała w rękach bukiet ogrodowych kwiatów, a z jej wyrazu twarzy można było odczytać zadowolenie.

– Wejdź do środka! – usłyszała jej zapraszający, ociekający sztuczną uprzejmością głos.

Po chwili w progu kuchni ukazał się Kostek. W ręku trzymał kask i okulary, włosy miał zmierzwione, twarz opaloną, a oczy płonące jakimś tajemniczym ogniem.

Jako trzeci wszedł ojciec i spojrzał na Zośkę.

– A widzisz… Tak się bałaś… Niepotrzebnie. Jest ten twój kawaler. Ma szczęście, bo inaczej… wiesz, co bym z nim zrobił…

W tym momencie Kostek postąpił kilka kroków do przodu, zawahał się, po czym ukląkł przed nią nieporadnie. Wyciągnął rękę w jej stronę, a we wnętrzu jego dłoni mienił się maleńki krążek.

– Zosiu, wyjdziesz za mnie? Twoi rodzice już się zgodzili.

Pochyliła się nad nim wzruszona i szczęśliwa i pocałowała w sam czubek głowy. Objęła ramionami. Wstał, kiedy szarpnęła go lekko do góry. Chciała odpowiedzieć „tak”, patrząc mu głęboko w oczy.

– Ty wariacie! – szepnęła przez łzy. – No pewnie, że za ciebie wyjdę.

W odpowiedzi objął ją z całych sił i na oczach rodziców pocałował. Ci spojrzeli tylko na siebie i pokiwali głowami. W oczach ojca błysnęły łzy, a matka westchnęła z ulgą.

– Przymierz, Zosiu – powiedział, wsuwając jej pierścionek na palec. – To po mojej babci Krysi.

Policzki dziewczyny zarumieniły się od emocji.

– Leży jak ulał – odparła, obracając nim na wszystkie strony. – Jest piękny!

Miała ochotę wtulić się w ramiona Kostka i znów pocałować, kiedy wtrącił się senior rodziny:

– To co, po kielichu? Matka, przynieś coś na zagrychę! – zarządził i wyciągnął z kredensu butelkę wódki. – Co jak co, ale zrękowiny najstarszej córki trzeba uczcić! – rzucił wesoło, rozkładając na stole szkło i naczynia.

Rozdział 12

Rodzice pojechali tego dnia na targ do Bałtowa. Mieli w planach zakupienie kilku małych świniaków i stadka kurcząt z myślą o przyszłym weselu córki.

– W pół roku uchowamy i będzie jak znalazł. Wesele musi być – zawyrokował ojciec. – Najstarsza córka się żeni, niech ludzie widzą, żem nie dziad.

Wyjechali tuż przed świtem, w związku z tym Zośka miała pełne ręce roboty. Wstała razem z nimi tuż przed wschodem słońca i odprowadziła wzrokiem za bramę dygoczący wóz i starą klacz, która wciąż mimo upływu lat ciągnęła swój los bez sprzeciwu.

Zaraz potem rzuciła się w wir obowiązków. Musiała pościelić krowom, nakarmić je, wydoić, przecedzić mleko do baniek, odstawić na drogę, po czym wyprowadzić bydło w pole. Chciała zdążyć przed siódmą, bo na ósmą należało być już w pracy. I tak poprosiła kierowniczkę o dodatkową godzinę, na co ona zgodziła się bez słowa protestu, natomiast wrodzona sumienność nie pozwoliła jej na łamanie ustalonych wcześniej zobowiązań.

Najpierw więc pobiegła do obory, gdzie zastała świeże, parujące jeszcze placki odchodów, niektóre rozgniecione zadem krów, a co za tym idzie, musiała wyczyścić jeszcze i te zady. Następnie widłami nałożyła je na taczkę i wywiozła do gnojownika. Widok parującego kału przywiódł jej na myśl pewną historię sprzed lat, kiedy to dwuletnie dziecko sąsiadów zachorowało na koklusz. Dziewczynka dusiła się i nikt nie potrafił biedactwu pomóc. Dopiero wtedy ktoś pomyślał o ciotce Wandzie. Ta doradziła, aby zanieśli dzieciaka do obory i trzymali jakiś czas w oparach parujących końskich wydalin. Sąsiedzi dla lepszego efektu przerzucali kupy z miejsca na miejsce, tak że ciasne pomieszczenie wypełniły kłęby cuchnących gazów. Ale pomogło, dzieciak wkrótce wyzdrowiał, a ciotka Pyza zyskała miano lokalnej znachorki.

Następnie przyniosła ze stodoły snopek słomy i wymościła zwierzakom czyste posłanie. Do koryta wrzuciła po wiadrze siekanych buraków wymieszanych z sieczką, napoiła krowy, po czym zabrała się za dojenie. Wymiona były twarde, nabrzmiałe i domagały się opróżnienia. Pociągnęła kilka razy za cycki, zanim do wiadra zaczęły płynąć strumienie świeżego, ciepłego mleka. Krasule raz po raz wymachiwały ogonami, smagając ją czasami po policzku i nie robiąc sobie z tego nic, że dziewczyna krzyczała, wkurzona na cały świat. Doszła do wprawy z tymi czynnościami: siedziała na drewnianym stołku, czoło opierała o brzuch krowy, a między kolanami ściskała wiadro. Jej zręczne palce raz po raz na przemian umiejętnie pociągały za wiszące sutki, wyciskając z nich mleko. Potem trzeba było je przecedzić przez cienką, bawełnianą szmatę, aby usunąć wszystkie paprochy, a następnie wlać do umytych wcześniej baniek i wynieść na pobocze drogi, skąd zabierał je każdego dnia mleczarz. Należało się śpieszyć, aby zdążyć, zanim nadjedzie, inaczej dwudniowe mleko nie otrzymałoby próby i wróciło następnego dnia do gospodarza. Z nieprzyjętego mleka gospodarze robili zsiadłe mleko i twaróg, ale i tak to oznaczało straty.

Jak już uporała się z krowami i wyprowadziła je na najbliższą łąkę, postanowiła obudzić Jadźkę. Ta spała w najlepsze, a czas był już do szkoły. Przygotowała dla niej kanapki, czyli dwie pajdy chleba przełożone omastą ze stopionej słoniny i skwarków oraz plastrami kiszonego ogórka. Na śniadanie zrobiła mannę na mleku. Świeżego mleka nie lubiła, wolała je przegotować. Zresztą podobnie jak siostra.

Ta wstała z potarganą czupryną i zaspanymi oczami. Po krótkiej, porannej toalecie, polegającej na umyciu się w misce z mydłem i wodą, przyszła do próżnego. Od samego wejścia do komory wyglądała na niezadowoloną.

– Nie uczesałaś się – zwróciła jej uwagę starsza siostra. – A w ogóle skąd u ciebie taka mina?

Jadzia nie odpowiedziała i usiadła przy stole, nie patrząc na Zośkę. Chwyciła aluminiową łyżkę i zaczęła jeść, krzywiąc się przy tym i odpychając ją od brzegu do brzegu naczynia.

– Coś cię ugryzło? – ponowiła pytanie Zosia. – Wstałaś lewą nogą? – Tamta nadal milczała, co w Zosi potęgowało jedynie zdenerwowanie. – Nie to nie! – żachnęła się. – Jeszcze będziesz czegoś potrzebowała!

Spojrzała na nią z ukosa i nagle spostrzegła, że Jadźka nie jest już małą dziewczynką, a dorastającą kobietką. Niedawno ukończyła trzynaście lat. Miała blond loki, okrągłą buzię, błękitne figlarne oczy, zadarty nos i pełne, różowe usteczka. Była śliczna. Coraz częściej zaczepiali ją chłopcy, porzuciła więc lalki na rzecz innych zainteresowań.

– Bo ty niedługo się wyprowadzisz i mnie zostawisz! – burknęła, przesuwając łyżkę po krawędziach miski.

Zosia stała przy piecu odwrócona od niej plecami i dopiero teraz dotarła do niej ta prawda, która jawiła się jej wielkim szczęściem w przeciwieństwie do Jadźki, dla której wyprowadzka oznaczała coś odwrotnego.

Usiadła przy stole i usiłowała spojrzeć jej w oczy.

– Ależ co ty mówisz, Jadzia? Ja nigdy cię nie zostawię. Zawsze będziesz dla mnie młodszą siostrą, którą muszę się opiekować. Jeszcze nie wiem, czy zostanę tutaj, czy się wyprowadzę do domu rodzinnego Kostka, ale przecież ty też dorastasz… Chłopcy się za tobą uganiają i tylko patrzeć, jak przyprowadzisz kawalera do domu. Takie jest życie. Najważniejsze, abyśmy nigdy o sobie nie zapomniały i zawsze darzyły się szacunkiem i miłością. Musimy się wspierać wbrew wszystkiemu…

– Kochasz go? – spytała cicho, nie patrząc jej w oczy. – Co on ma takiego, że wolisz bardziej jego?

– Nie potrafię ci tego wytłumaczyć… To jest coś zupełnie innego. Zanim tego sama nie przeżyjesz, nie zrozumiesz…

– No pewnie! – zaprotestowała. – Ja nigdy niczego nie rozumiem. Jestem mała i głupia, czyż nie tak?

– Ani nie jesteś mała, ani głupia. Jesteś moją jedyną, ukochaną siostrzyczką. I to się nie zmieni. Nawet jeśli ja wyjdę za mąż, urodzę dzieci, nawet jeśli ty wyjdziesz za mąż i urodzisz dzieci. Zawsze pozostaniemy sobie bliskie, rozumiesz? – Chwyciła ją za podbródek, przytrzymała i zajrzała jej głęboko w oczy.

Jadzia przytaknęła tylko, a w jej oczach zakołowały się łzy, zerwała się więc z krzesła i wybiegła z letniej kuchni. Po kilku minutach wyszła z domu ubrana w szkolny fartuszek.

Siostra odprowadziła ją przed chałupę, a potem patrzyła jeszcze, jak Jadzia zbliża się do domu Basi, która już czekała na nią przy drodze i machała ręką na powitanie. Odetchnęła z ulgą i wróciła do obowiązków. Teraz muszę zająć się sobą, ale najpierw jeszcze nakarmić psa i kota – przypomniała sobie, spoglądając w głąb podwórka, gdzie przy budzie uwiązany na łańcuchu stał wyczekująco wpatrzony w nią Burek.

***

Pierwsze spotkanie z przyszłą teściową nie wzbudziło w niej niepokoju, ale też nie uspokoiło. Matka Kostka należała do kobiet znających własną wartość, uwielbiających nie tylko siebie, ale też pierworodnego syna. Młodszego Zdziśka uwielbiała nieco mniej, co dało się odczuć na każdym niemal kroku. Z czego wynikała ta dysproporcja uczuć? Otóż najpewniej przyczyniła się do tego wojna. Kiedy urodziła Konstantego, był 1937 rok. Już na początku zawieruchy jej mąż trafił na front, a następnie do obozu pracy w Niemczech. Te lata lęku i samotności mocno zbliżyły do siebie matkę i syna, umocniły więzi. Kiedy skończyła się wojna, Franciszek wrócił, choć nie był już tym samym człowiekiem co kiedyś.

Rok potem przyszedł na świat Zdzisiek. Braci dzieliła spora różnica wieku, jednak matka nie umiała podzielić tej miłości między ich dwóch. Jej serce było już zajęte i starszemu poświęcała więcej uwagi, więcej czułości, czasu i zaangażowania. Tymczasem Franciszek gasł z roku na rok, bo przeżycia z czasów wojny odcisnęły na nim niezatarte piętno. Zamknięty w sobie, milczący, podupadł na zdrowiu tak bardzo, że nie był w stanie doglądać gospodarstwa. Kostek musiał przejąć obowiązki ojca, dlatego najął się na budowie w dość młodym wieku, by zapewnić byt i utrzymanie rodzinie. Praca wśród starszych z jednej strony sprawiła, że chłopak dorósł szybciej niż jego rówieśnicy, z drugiej pochłonęła go na tyle, że nie szukał zmian i rozwoju. Wystarczyło mu, że z pomagiera awansował na murarza, co w jego młodym wieku uznać można było za niemały wyczyn.

Pani Maria Rudzicka była kobietą postawną, o pełnych, proporcjonalnych kształtach, ubierającą się dość gustownie, żeby nie powiedzieć – przesadnie. Jej oczy były ładne, w kształcie migdałów, w kolorze ciemnego orzecha, Okrągła twarz miała zwykle uszminkowane wargi i zaznaczone różem policzki. Uwielbiała wszelkie ozdoby: korale, pierścionki czy kolczyki, a także kwieciste chusty. Robiła wrażenie osoby barwnej i nietuzinkowej, tymczasem była zwykłą dewotą, która każdy dzień zaczynała od mszy w kościele, a następnie szła na plotki do koleżanek i tam spędzała długie godziny. Była aktywną uczestniczką kółka różańcowego, śpiewała pod lokalną kapliczką i układała pieśni modlitewne. Na zajmowanie się domem zwyczajnie nie miała czasu. Sprzątanie i gotowanie nie było w jej rozumowaniu tym, czym kobieta powinna się zajmować.

– Szkoda czasu na takie błahostki – lubiła powtarzać, kiedy szła wystrojona kolejny raz pod kapliczkę. Tam dawała upust swoim umiejętnościom, czyli poświęcała się pracy twórczej. Była raczej szanowana przez współtowarzyszki, bo liczyły się z jej zdaniem i wybrały na przewodniczącą grupy. Z tego też powodu pani Maria miała powody do dumy, chodziła po wsi wyprostowana jak struna, a częste zaczepki sąsiadów sprawiały jej dodatkową przyjemność.

Dom był na tyle obszerny, że mógł pomieścić dwie rodziny. Składał się z trzech izb, maleńkiej sieni, ganku i przybudówki, w której pomieszkiwał młodszy brat Kostka – Zdzisiek. Ganek był tak duży, że Kostek planował w przyszłości podzielić go na dwie części i w jednej z nich urządzić łazienkę. Postawił już nawet murowaną ściankę i obrzucił ją tynkiem.

Podwórko było dość rozległe, stały tam dwie komórki pokryte papą, stodoła i obora. Od kilku lat budynki te świeciły pustkami, bo pani Maria stwierdziła, że z gospodarki będzie mniej korzyści niż z pracy na budowie, zwłaszcza że schorowany mąż nie mógł już uprawiać roli. Ziemię puściła w dzierżawę, zwierzęta sprzedała i żyła z oszczędności i płacy przyniesionej przez ukochanego syna. Okolone drewnianym płotem podwórko zarośnięte było trawą i kilkoma krzakami bzu. Z przodu domu zagospodarowano niewielki ogródek otoczony niskim płotem ze sztachet, pod nim zaś stała drewniana ławka. To tam lubił siadać Franciszek i obserwować drogę. Miał w sobie dużo spokoju, który udzielał się każdemu, z kim rozmawiał, mądrości i umiejętności dzielenia czasu na rzeczy ważne i mniej ważne. Ten spokój wyróżniał ojca Kostka od pozostałych mieszkańców wioski, wiecznie gdzieś spieszących, zabiegających o coś i kłócących się o rzeczy błahe i niewarte zapamiętania. Jego zgarbiona, zapatrzona w dal sylwetka stała się po pewnym czasie okolicznym symbolem wewnętrznej równowagi.

Na syna Maria spoglądała z uwielbieniem. Wiedziała, że jest przystojny, że podoba się niejednej pannie we wsi, dlatego też żyła w przekonaniu, że może wybierać do woli. Stać go na wiele – jak lubiła często powtarzać. Nie spodziewała się, że jej ukochany pierworodny przyprowadzi do domu młodą, niedoświadczoną osóbkę, w dodatku biedną jak mysz kościelna. Przyszła synowa nie przypadła jej do gustu, z tego też powodu ich pierwsze spotkanie przebiegło w chłodnej, mało serdecznej atmosferze.

Nie przygotowała się specjalnie na tę okazję. Podała rosół, który był mętny, bez smaku i chłodny. Czekała na reakcję dziewczyny, a ta po spróbowaniu pierwszej łyżki uśmiechnęła się krzywo. Nie powiedziała nic, tylko chlipała dalej, nie dając po sobie poznać, że zupa jej nie smakuje.

Fałszywa – oceniła przyszła teściowa bardzo szybko. Gdyby była szczera, powiedziałaby, że niedobry. W tym samym momencie poprzysięgła sobie, że zrobi wszystko, aby uprzykrzyć przyszłej synowej życie. Niech wraca tam, skąd przyszła, przybłęda jedna – pomstowała w duchu, patrząc na śliczną narzeczoną syna ubraną w kwiecistą sukienkę.

Skąd ta niechęć? Może zazdrościła jej urody, młodości, a może talentu? Sama kiedyś też uchodziła za ładną… I co z tego, skoro w wieku czterdziestu sześciu lat była żoną schorowanego męża, który nie był w stanie zaspokoić jej potrzeb? Nie zasłużyła na taką karę. Wprawdzie niejeden chłop skłonny był zastąpić choć na chwilę niedołężnego prawie Franciszka, ale albo był stary, albo głupi, albo goły jak święty turecki. Co jej po takim chłopie? – myślała. Lepiej żyć godnie u boku szanowanego mężczyzny, a nawet bohatera w mniemaniu niektórych, niż być skalaną grzechem i wytykaną palcami.

Tymczasem, spoglądając na narzeczoną syna, nawet nie próbowała walczyć z uprzedzeniami. Kostek znajdzie sobie lepszą dziewuchę. Bogatszą, wygadaną i postawniejszą. Nie takie małomówne chuchro jak to – kontynuowała żarliwie w myślach.

– To kiedy planujecie ślub? – zagadnęła, wyginając usta w nieszczerym uśmiechu.

– Jak najszybciej – odparł wpatrzony w Zosię Kostek. Wciąż trzymał ją pod stołem za rękę. – Mamo… będziemy mieli dziecko – oświadczył niespodziewanie, po czym podniósł oczy i spojrzał z wyczekiwaniem na matkę.

– Dziecko? – powtórzyła z niedowierzaniem. – Ale jak to? Przecież dopiero się poznaliście…

– Oj, mamo… To już pół roku, jak się znamy, poza tym kochamy się. To jest najważniejsze.

Narzeczona poczerwieniała i zanurzyła wzrok w resztkach rosołu. Wyglądała na zmieszaną.

– Wspaniała wiadomość! – powiedział senior rodziny, kładąc ciężką dłoń na dłoni przyszłej synowej. – Jestem szczęśliwy. Bóg mnie w końcu wysłuchał – dodał cicho, uśmiechając się całym sobą.

Do tej pory nie brał udziału w rozmowie, siedział nad talerzem zupy i przysłuchiwał się. Tego dnia znów nie był w dobrej formie, miał kolejny atak padaczki, a i płuca dawały znać, że są na wykończeniu. Oddychał więc ciężko i rzadko się odzywał, aby nie nadwyrężać organizmu.

– To… cudownie – odparła sztywno pani Maria. A to suka, a to zdzira… Bezwstydnica jedna… Puściła się jak ta pierwsza lepsza za rogiem… – myślała w duchu. – Dobrze się, córko, czujesz? – Zrobiła słodki dzióbek i zagadnęła przyszłą synową mimo wciąż ogarniającego ją stanu niechęci.

– Tak, nic mi nie jest – powiedziała cicho Zosia, podnosząc wzrok. Dopiero teraz dostrzegła wpatrzone w nią duże, orzechowe oczy w kształcie migdałów, w których mimo starań zauważyła błysk wrogości.

– A twoi rodzice już wiedzą? – drążyła pani Maria z zalaną rozczarowaniem twarzą.

– Jeszcze nie – wtrącił się Kostek, który nieustannie trzymał mocno Zosię za rękę. – Chcieliśmy, abyście dowiedzieli się pierwsi – dodał, patrząc na matkę czule i z wyczekiwaniem oraz na ojca, którego zapadnięta twarz tryskała promieniami radości.

– Ach, moje kochane dzieci! Co za szczęście! Taka łaska na nas spłynęła, dzięki Ci, Panie Boże! – zaśpiewała w odzewie matka Kostka, usiłując walczyć z ogarniającym ją coraz mocniej uprzedzeniem. Jej twarz dla odmiany wykrzywiła się teraz w groteskowym uśmiechu, choć głos z gardła płynął przyduszony przez zawód. – Jaka szkoda, że Zdziśka nie ma. Pewnie tak by się ucieszył!

– A właściwie to gdzie jest Zdzisiek? – spytał nagle starszy brat, rozglądając się po mieszkaniu, jakby był tu pierwszy raz. – Myślałem, że będzie. Umawiał się ze mną.

– Pojechał do dziewczyny – oznajmiła matka konfidencjonalnym tonem. – Podobno ładna i z bogatego domu – dodała z dumą.

Zośce znów zrobiło się przykro. Zrozumiała niestety, że ten przytyk był skierowany do niej. Zacisnęła wargi, tłumiąc w sobie napływ goryczy.

– Miesiąc temu skończył osiemnaście lat. Jest już prawie dorosły, wolno mu – zadrwił Kostek, uśmiechając się cynicznie. – Nie to co ja, stary koń, któremu w przyszłym roku stuknie dwadzieścia siedem lat. Najwyższy czas na ustatkowanie się, nieprawdaż, mamo?

– Oj, tak… – przytaknęła, spoglądając z ukosa na przyszłą synową. – A ty, Zosiu, ile wiosenek skończyłaś? – zapytała słodziutko. – Wyglądasz bardzo młodo…

– Prawie dziewiętnaście – odparła, rumieniąc się.

Matka wstała niezgrabnie, niemal automatycznie zebrała talerze ze stołu i rozłożyła kawałki suchego, drożdżowego ciasta na paterze.

– Zrobić wam herbaty? Na pewno macie ochotę na coś gorącego?

Skinęli głowami w odpowiedzi.

– To może ja zrobię! – Dziewczyna zerwała się i pobiegła do pieca, na którym stał dzbanek z zaparzonym naparem.

– Co to, to nie! – zaprotestowała pani Maria. – Jesteś gościem. Nie ma takiej konieczności. Jedzcie, drogie dzieci, jedzcie! – zachęcała na pozór życzliwie, ale kiedy dziewczyna wstała i podeszła do pieca, nie zaprotestowała. Patrzyła tylko uważnie, jak jej przyszła synowa wyciąga z kredensu kubki i nalewa do nich wrzątku z czajnika.

Rządzi się już jak u siebie – rzuciła w myślach i poczuła, że zbiera się w niej gniew.

Kochana Zosiu!

Tak się cieszę, że jesteś szczęśliwa. Nie spodziewałam się takiego obrotu sprawy. Ten Kostek mnie zadziwia. Pojawił się tak niespodziewanie i całkowicie zawrócił Ci w głowie. W dodatku spodziewasz się dziecka. Weźcie ślub jak najszybciej, aby ludziom nie dać powodu do plotek. Wiesz, jacy oni są… Szukają tylko pożywki do rozrywki, tylko tym żyją. A Ty musisz być spokojna i niczym się nie przejmować. Dla dziecka.

Mam nadzieję, że uda mi się przyjechać na Wasze weselicho. To już za trzy miesiące. W dodatku mam być świadkową. Dziękuję Ci, Kochana, za ten zaszczyt i przywilej. To miłe z Twojej strony.

Martwi mnie tylko Twoja przyszła teściowa. Oby nie okazała się jędzą. Oby te wszystkie przypowieści o teściowych jej nie dotyczyły.

Napisałaś, że Twoi rodzice przyjęli spokojnie wiadomość o dziecku. To dobrze, trochę obawiałam się, że nie będą zadowoleni. A tu, proszę. Same niespodzianki.

U mnie bez zmian. Stary wciąż przyłazi i mnie obłapuje. Mam ochotę czasem strzelić mu w pysk. Łapie mnie za piersi, pośladki, klepie po pupie. Prostak jeden. Nie wyobrażam sobie z nim nocy poślubnej, chyba umrę, zanim to nastąpi. W dodatku mój ukochany przyjechał dwa tygodnie temu. Znów była impreza i znów się całowaliśmy. Było tak słodko i cudownie.

On też lubi mnie dotykać, ale to jest zupełnie coś innego. Nie doszło do niczego, bo on wciąż nie może się zdecydować. Tak jakby coś go powstrzymywało. Może ma dziewczynę w mieście? Chciałabym to wiedzieć, ale nikt nie chce mi zdradzić tajemnicy. Nie zdziwiłabym się, gdyby tak było. Ze mną nic go przecież nie łączy, tylko przygoda. Parę pocałunków i to wszystko. Gdybym umiała pisać wiersze, na pewno napisałabym o tym, co teraz czuję. Nieustającą tęsknotę. Chciałabym stąd uciec jak najdalej albo popędzić za nim, żeby tylko nie być w tym domu i nie patrzeć na tego śliniącego się obrzydliwca. Nawet nie wiem, czy kiedykolwiek się myje. Śmierdzi od niego potem, alkoholem i starym capem. Brat się śmieje, że po weselu wszystko mi przejdzie i się przyzwyczaję. Będę wielką panią młynarzową, przed którą ludziska się będą kłaniali. Wyobrażasz sobie? Ja i młynarzowa? Też coś!

Ale dość już! Nie chcę Cię męczyć swoimi problemami, kiedy Ty jesteś taka szczęśliwa. Do zobaczenia wkrótce!

Iwona

PS. Zapomniałam dodać, że ostatnio widziałam w jakiejś gazecie ogłoszenie, że jest nabór do szkoły odzieżowej z internatem. To znaczy, będzie za jakiś czas. Może zdobędę się na odwagę i ucieknę do miasta. Jak mi radzisz? Myślisz, że dam radę? Odpisz jak najszybciej.

Rozdział 13

Napisała do Iwony długi, szczery list. O tym wszystkim, co się ostatnio wydarzyło, o szczęściu, spełnieniu, ale i o rozterkach, które od czasu do czasu ją dręczyły. Wprawdzie tej euforii było znacznie więcej, radości, podniecenia związanego z przygotowaniami do ślubu, ale też martwiła się ciążą, której przecież nie planowała. Gdyby się teraz Kostek wycofał, zostałaby panną z bękartem – jak mawiałaby wieś. Czuła jednak, że jej ukochany tego nie zrobi, ufała mu. A zaufanie i uczucie to podstawa każdego związku, jak mawiała jej często ciocia Teresa.

Matka pogodziła się z losem i nazywała przyszłego zięcia miastowym.

– A czy to ten miastowy jest w stanie utrzymać rodzinę? – zapytała któregoś razu, kręcąc się po izbie. – Przecież to lenie i jaśniepaństwo, znają się na pracy tak ja my?

– Mamo? Jaki miastowy? – zaprotestowała głośno, choć wiedziała, co jej rodzicielka ma na myśli.

– Nie pracuje w gospodarstwie. – Praca na budowie w jej mniemaniu nie była już pracą. – Ziemia to karmicielka, dlatego wstyd, aby leżała ugorem lub uprawiał ją ktoś inny, nie gospodarz – tłumaczyła. – To nie po mojemu, w głowie się nie mieści taka głupota – powiedziała bez ogródek.

– Ich wybór, po co się mieszać? – wtrącił ojciec, gryząc chleb z miodem i zapijając go przegotowanym mlekiem. – Nie każdemu twój świat tak samo smakuje, Celka… To nie nasza sprawa.

– Ale wstyd, żeby córka w taką rodzinę szła – odparła krótko i bez zastanowienia.

– A wybór masz? – rzucił Stach pełną buzią. – Takiego wybrała i takiego poślubi. Chcesz, żeby sama została?

– A mało to kawalerów we wsi?! – zawołała rozgniewana. – Też mi coś. Żaden książę ani królewicz, zwyczajny chłop. Nawet Józek był przystojniejszy. Ale Józek już się pocieszył i z Hanką sołtysówną dali na zapowiedzi. Na święta ma być wesele.

– A tobie co, żal? – podjął ojciec rozzłoszczony. – Kostek nie jest zły, pracowity widać jest i zapatrzony w Zośkę jak mało kto.

– Też mi coś! – prychnęła, zanurzając ręce w misce z wodą, w której namoczyła bieliznę. – Mam nadzieję, że chociaż Jadźka znajdzie sobie porządnego chłopa i zostanie na gospodarce.

Mąż przemilczał tę ostatnią uwagę. Wsunął do ust ostatni kęs i popił mlekiem.

Tymczasem Zosia, wysłuchawszy tej rozmowy przez uchylone drzwi, wróciła do pokoju, w którym zaczęła pisać list do przyjaciółki. Zaproponowała jej spotkanie w mieście. Tak dawno się nie widziały.

Może znajdziesz trochę czasu, pochodziłybyśmy po sklepach, pospacerowałybyśmy po naszych ulubionych miejscach i pogadałybyśmy… Stęskniłam się za Tobą… Jak urodzę córkę, dam jej na imię Iwona.

Tak zakończyła ten list, a na odpowiedź nie musiała długo czekać. Przyjaciółka potwierdziła spotkanie i tak oto umówiły się w piątek za dwa tygodnie na pętli tramwajowej linii 42 i 43, na placu Niepodległości.

***

Była wiosna – lekka, pachnąca zakwitłymi jabłoniami, goszczącymi w miejskich ogródkach. Widziała je z okien tramwaju sunącego po torach i zatrzymującego się na wyznaczonych przystankach. Jak zwykle wagon był zatłoczony, zwłaszcza kiedy już pokonywał ostatni etap drogi. Po świeżym deszczu zostały na drogach mokre plamy, z których pod wpływem nagłego ocieplenia unosiły się obłoki pary.

Zosia nie mogła się już doczekać spotkania. Nie widziały się ponad półtora roku. Kawał czasu – myślała podniecona. Czy je zmienił? – zastanawiała się. Miały tyle marzeń, ambicji. Chciały się uczyć, rozwijać swoje pasje i talenty. Chciały piąć się w górę. Żadnej z nich się to nie udało. Może dla Zosi wiatry były bardziej przychylne, ale tak naprawdę czas pokaże, czy dokonała właściwego wyboru.

Już z okien tramwaju dojeżdżającego do pętli dostrzegła Iwonę siedzącą przed drewnianą poczekalnią. Zamyśloną, z podniesioną głową i błądzącymi w tłumie oczami. Wagon drgnął, zatrzymując się na wprost wejścia do poczekalni.

Zosia rzuciła się do wyjścia, potrącając innych podróżujących.

– Co się pani tak pcha?! – zawołał stojący przed nią mężczyzna z brązową aktówką w dłoni. Jemu też najwyraźniej się spieszyło.

– Przepraszam, ale ktoś na mnie czeka! – odparła zbyt spontanicznie, bo mężczyzna rzucił jej krzywe spojrzenie.

– Jak kocha, to poczeka! – prychnął niegrzecznie. – Każdemu się śpieszy. Nie tylko pani.

Przytaknęła, niecierpliwie zeskakując na ziemię.

– Iwona! Iwonka! Tu jestem! – krzyczała, usiłując przebić się przez gwarną gromadę ludzi i dopaść przyjaciółki, która wstała z miejsca poruszona przyjazdem tramwaju i uważnie wypatrywała znajomej sylwetki.

Wyglądała czarująco. Miała jasne jak len włosy do ramion, rozrzucone swobodnie, i śmiałą grzywkę sięgającą brwi. Twarz śniadą, opaloną słońcem, z której wyzierały ogromne, smutne, jasnoniebieskie oczy. Ubrana była w szarą, mało twarzową garsonkę, która jednak nie odbierała jej niezwykłego, emanującego z niej uroku.

Wreszcie przyjaciółka ją dostrzegła. Rzuciły się sobie w ramiona.

– Ach, Zosiu, tak tęskniłam! – zawołała wzruszona Iwona ze łzami kołyszącymi się w kącikach oczu.

– Ja też, Iwonko! Tak się cieszę! – odparła, tuląc dziewczynę z całych sił.

Stanęły na wprost siebie i nie zwracając uwagi na cisnący się z każdej strony tłum przechodniów, przyglądały się sobie zachwycone.

– Ale ładnie wyglądasz, Zosiu! To pewnie przez tę miłość!

– Ty też wyglądasz ślicznie! – wtrąciła szybko dziewczyna, nie pozwalając przyjaciółce dokończyć myśli. – Masz dłuższe włosy i twarz ci chyba wyszczuplała…

– To przez tę opaleniznę. Dużo pracuję na powietrzu. Robota w mleczarni zrobiła swoje, spójrz na moje ręce. – Wyciągnęła przed siebie obie dłonie. Były zniszczone jak u starej kobiety. Wysuszone, o brzydkim, czerwonym zabarwieniu, spękane i poranione. Nie mówiąc o paznokciach, których wygląd wołał o pomstę do nieba.

– Biedactwo moje… – wykrztusiła Zośka głosem pełnym współczucia. – Moje też nie wyglądają dobrze, ale trochę lepiej niż twoje… Nie możesz ich czymś chronić i natłuszczać?

– Nic to. Przyjdzie czas, to zadbam o nie. Póki co smaruję je smalcem, ale jak widać, niewiele pomaga. Nie martwmy się o takie drobiazgi, opowiedz lepiej, co u ciebie! Przejdźmy się!

W pierwszej kolejności postanowiły obejść plac Niepodległości i tak jak dawniej zaszły pod kamienicę Pod Góralem. Ten budynek wybudowany w 1909 roku dla Jana Witolda Starowicza – wieloletniego dyrektora zakładów włókienniczych Leonhardt, Woelker i Girbardt – fascynował je jak żaden inny. Może dlatego, że posiadał liczne akcenty góralskie. Jego przednią fasadę zdobiła rzeźba górala, w bramie natomiast znajdowały się ścienne malowidła przedstawiające Tatry. Żadna dotychczas nie była w górach, dlatego ujrzenie choć namiastki tamtejszych krajobrazów wzbudzało w nich nie tylko zachwyt, ale nostalgię i tęsknotę.

– Kiedyś tam pojedziemy, Zosiu – powiedziała rozmarzona Iwona. – Zobaczymy nie tylko góry, ale jeszcze wiele innych ciekawych miejsc, prawda?

– Na pewno! – przytaknęła dziewczyna rozemocjonowana i ponownie zarzuciła ręce na ramiona przyjaciółki. – Tak za tobą tęskniłam, Iwonko! Przy tobie wszystko wydaje się możliwe. Jak ty to robisz?

Przyjaciółka roześmiała się i wzruszyła ramionami, ale w jej błękitnych wielkich oczach pojawił się cień lęku.

– Zawsze taka byłam… niepoprawna optymistka. Niektórzy mają mi to nawet za złe. – Prychnęła lekceważąco.

– To może pójdziemy coś zjeść? Do Ludowego?

– Do Ludowego! – odparła Iwona. – Też zgłodniałam. Od pętli burczy mi cały czas w brzuchu. Na żurek z kiełbasą?

– Co sobie tylko życzysz. Może być żurek z kiełbasą – roześmiała się Zosia, po czym skierowały się do zbiegu ulic Zarzewskiej i Rzgowskiej, gdzie znajdował się bar.

Ludowy nie zmienił się od poprzednich lat. Ściany były obite boazerią, małe stoliki pokryte obrusami z ceraty w kratkę i udekorowane szklanymi wazonikami z goździkami.

Za barem stała wciąż ta sama puszysta pani z ogromnym, utlenionym kokiem na czubku głowy. Miała pomalowane na różowo usta, a kiedy się uśmiechała, widać było srebrne druciki od protezy zębowej.

Żurek akurat się skończył, więc zamówiły po talerzu pomidorowej. Smakowała wybornie, spałaszowały ją w okamgnieniu, a na koniec zamówiły herbatę. Pani przyniosła im dwie przezroczyste szklanki na szklanych spodeczkach i cukiernicę. Miały jeszcze ochotę na galaretkę z owocami, ale z funduszami u obu było krucho, zrezygnowały więc z deseru. Wciąż paplały, jedna przez drugą, każda z nich snuła plany i marzenia. Zosia przeżywała wesele, suknię ślubną i nową rodzinę przyszłego męża. Iwona o swoim narzeczonym ledwie napomknęła. Wspominały odległe czasy, kiedy jeszcze chodziły razem do szkoły, a później znów się śmiały i śmiały, nie myśląc o tym, co jest, ale o tym, co będzie. Dzięki temu spotkaniu obie uwierzyły, że będzie dobrze. A przecież o to właśnie chodziło.

Rozdział 14

Zaraz po poprawinach Stasiek zaprzągł konia do wozu i załadował do niego wyprawkę dla pierworodnej córki. Przy pomocy zięcia wstawił maszynę do szycia między zakładki, wrzucił kilka garnków, patelnię, dwie poduchy z pierza, pierzynę oraz wszystkie prezenty ślubne. Na koniec wymościł snopkami słomy miejsce dla nowożeńców.

– Gotowe, czas w drogę! – zakomunikował po chwili.

Zosia wyszła na ganek z tekturową walizką w dłoni. Miała w niej zapakowane najbardziej osobiste rzeczy – kilka fotografii, listy od przyjaciółki, ulubione książki, pamiątki z dzieciństwa, a także przybory do szycia. Za jej plecami stała siostra i cały czas pochlipywała pod nosem. Dzień był gorący, czerwcowy, obie miały na sobie kretonowe, luźne sukienki. Ze stodoły wyszedł też Konstanty ubrany w ślubny garnitur i nieco zmiętą koszulę rozpiętą do połowy. Właśnie dopił ostatniego rozchodniaka z Zębatym, który od kilkudniowego pijaństwa niewiele już wiedział o tym świecie. Z opartą na jednym łokciu głową dyndającą na wszystkie strony wciąż się tylko domagał kolejnego kieliszka. Za stołem siedziało jeszcze kilku zatwardziałych weselników, którzy wpychali w siebie resztki jedzenia, zapijając, czym popadnie.

Z twarzy Kostka nie schodził uśmiech, choć wyglądał już na mocno zmęczonego po wielogodzinnym maratonie weselnym. Nic dziwnego, że fryzurę miał zmierzwioną, garnitur pognieciony, a oczy pozbawione młodzieńczego blasku.

Zosia ukucnęła na stopniach schodów i odstawiła na bok walizkę, by móc mocno uścisnąć siostrzyczkę.

– Nie martw się, będę was odwiedzać. Nie płacz, Jadziu, niedługo ty znajdziesz narzeczonego i zapomnisz, że miałaś starszą siostrę.

– Jak możesz tak mówić?! – krzyknęła rozzłoszczona dziewczyna. – Nigdy o tobie nie zapomnę! – Tupnęła hardo małym trepem o betonowy schodek. – Nie lubię cię, wiesz?

– Ale za to ja cię kocham – odparła młoda mężatka, rozbawiona postawą siostry. – Nie bądź taka, nie bocz się! – Chwyciła oburącz za jej policzki i zaczęła lekko tarmosić. – No, nie bądź głupiutka, proszę. Nie pozwól mi odjechać smutnej. Chcesz, abym ja też się rozpłakała?

– Dość już tego mazgajstwa! – zarządziła Celina.

Wyszła z kuchni i stanęła na schodkach werandy, by dać starszej córce błogosławieństwo na drogę. Sama też czuła w sercu smutek. Nie spodziewała się takiego nagłego przypływu emocji, ale ostatnie wydarzenia pozwoliły jej odkryć uczucia, jakich się u siebie nie spodziewała. Zwyczajną troskę o dziecko. Czy jej się powiedzie, czy zostanie zaakceptowana przez jego rodzinę, czy odnajdzie w tym domu szczęście? Czy Kostek będzie dobrym mężem? Pytania pączkowały, wciąż rodziły się nowe, a ona stała na schodach dumna jak paw. W końcu wydała córkę za mąż. Osiągnęła swój cel. Wyprawiła wesele, żeby wszystkim gęby pozamykać. Cała wieś była świadkiem tego wydarzenia i teraz nikt nie będzie śmiał jej zarzucić, że źle wychowała córkę. Pilnując, żeby się nie rozpłakać, położyła rękę na jej ramieniu.

– Bądź szczęśliwa, Zosiu – zwróciła się do niej miękko i czule. – I wybacz, jeśli czasem byłam dla ciebie zbyt surowa… – Chciała jeszcze coś dodać, ale wzruszenie odebrało jej mowę, głos ugrzązł w krtani, więc tylko patrzyła, jak jej dziecko nieśmiało przydeptuje z nogi na nogę, nie wiedząc, co zrobić.

– Do widzenia! – powiedziała w końcu Zocha i po długich chwilach wahania zdecydowała się przytulić do matki. – Będzie mi was brakowało – wykrztusiła z siebie.

Kostek pożegnał się wcześniej i zdążył już wskoczyć na wóz.

– Jedźcie szczęśliwie i nie wymyślaj więcej, Zośka! – skarciła ją wesoło Celina, odzyskując dawny rezon. – Twoich pomysłów sam święty najcierpliwszy by nie wytrzymał, a co dopiero Kostek.

– Daj spokój, mamo! – roześmiała się dziewczyna. – Najważniejsze, że się kochamy!

– No tak, zapomniałam… – westchnęła matka cicho. – Wszystko jesteście w stanie usprawiedliwić miłością. A to przecież tak nie działa. Ale życzę wam, żeby wasza trwała wiecznie – wymamrotała nieporadnie, lokując ponownie ciężką, spracowaną dłoń na karku dziewczyny. Ścisnęła ją lekko, po czym oderwała rękę i zawiesiła na chwilę w powietrzu.

Zosia odwróciła twarz w stronę wozu, jakby bała się, że matka dojrzy w jej oczach wzruszenie. Nie chciała się rozklejać kolejny raz, zwłaszcza przy niej.

– Będzie, co ma być, mamo – odparła, tłumiąc ogromne emocje. – Szkoda, że ciocia Teresa nie mogła zaczekać.

– Ano – przytaknęła Cela, odwracając natychmiast głowę na bok i uciekając wzrokiem. – Podobno była umówiona u lekarza. Jakieś problemy z dusznościami ją dopadły, jak to w tym wieku.

– Wiem, wspominała coś o tym. Mam nadzieję, że to nic poważnego – powiedziała Zośka, zadzierając nogę i wspinając się na wóz.

Mąż podał jej rękę i pomógł jej się wygodnie usadowić. Jego rodzice z bratem odjechali dzień wcześniej. Jak tłumaczyli, chcieli przygotować dom na przyjęcie nowożeńców.

To nawet miłe – pomyślała Zosia, a mimo to ogarnął ją lęk przed nieznanym. Jak to będzie? Czy uda jej się zaaklimatyzować w nowym miejscu, pokochać je jak swoje?

Spojrzała na Kostka, który objąwszy ją ramieniem, obrzucał ostatnim spojrzeniem zagracone, nieuporządkowane jeszcze po weselnym szaleństwie podwórze. Kiwnął stojącym na schodkach werandy kobietom na pożegnanie i uśmiechał się po swojemu. Dopiero kiedy odwrócił się i zajrzał w oczy żonie swoimi błyszczącymi, czarnymi oczami, ogarnął ją spokój, złe myśli odpłynęły i niemal natychmiast poczuła się szczęśliwa. Żałowała tylko, że Iwona nie mogła przyjechać. Dwa dni przed weselem dostała od niej telegram, a w nim rozpaczliwych kilka słów: „Nie przyjadę, złamałam nogę, wybacz”. Cóż było robić? W ostatniej chwili poprosiła o świadkowanie Wiesię. Ta jej nie odmówiła, choć już wcześniej udawała obrażoną.

Zaraz po ślubie w bałtowskim kościele, na który pojechali wypożyczoną od Zębatego bryczką, wrócili do domu, gdzie w stodole przygotowano przyjęcie dla kilkudziesięciu gości. Ojciec wyhodował dwa świniaki na tę okoliczność, matka zaś ubiła kilkanaście kurczaków, które osobiście wcześniej utuczyła. Wynajęto kucharki, wypożyczono talerze i sztućce od Koła Gospodyń Wiejskich, stodołę ustrojono wstążkami, pękami kwiatów i kawałkami tkanin. Zależało im, aby wesele córki wieś zapamiętała na długo, a haniebne wydarzenie poszło w niepamięć. Zresztą jakiś czas temu Józek oświadczył się Hance, co tylko znaczyło jedno: widocznie nie byli sobie pisani.

Jeden incydent rzucał jednak cień na całą uroczystość. Wyłączono prąd. Rzadko kiedy wyłączano prąd w sobotę. Chodziły więc plotki, że ktoś to uczynił celowo. Ale po co, w jakim celu? Był już późny wieczór, więc zrobiło się całkiem ciemno, muzycy przestali grać, a ludziska początkowo wpadły w popłoch. Dopiero nieco później atmosfera się rozluźniła, zapalono lampy naftowe, dziewczęta ustawiły się w kółeczku w centralnym punkcie klepiska, a w środku usadziły pannę młodą i podśpiewując ludowe przyśpiewki, zaczęły wesoło przytupywać.

Suknię do podłogi i buciki białe

Jeszcze ci obiecał do kołyski małe.

Poznasz ty Zosieńko obowiązki żony

Jak ci Kostek powie – chleb nieupieczony.

Dzisiaj jest wesele jutro poprawiny

Za dziewięć miesięcy przyjdziemy na chrzciny.

Za dziewięć miesięcy już wcale niemodne

Na chrzciny przyjdziemy za cztery tygodnie.

Weselnicy wybuchli śmiechem, tylko Zosia spłonęła rumieńcem. Na szczęście było na tyle ciemno, że nikt nie zauważył jej zmieszania.

Sukienkę uszyła sama. Kupiła niedrogi materiał i wymyśliła projekt. Biały muślin układał się cudownie, był miękki i lejący – tak jak sobie to wymarzyła. Jednak jakaś baba szepnęła jej do ucha, że młoda nie powinna sobie szyć sukni. To podobno przynosi pecha. Wolała w to nie wierzyć, jednak jakiś cień niepokoju pozostał.

Kostek w czarnym garniturze i białej koszuli prezentował się wytwornie i elegancko. Przypominał jej przedwojennego amanta filmowego – Eugeniusza Bodo.

Garnitur przyszłego teścia wyglądał na mocno znoszony i sam pan Franciszek był jakiś przygaszony i nieobecny. Choroba nie pozwalała o sobie zapomnieć. Za to pani Maria błyszczała. Wciąż zbierała komplementy, co powodowało, że puchła z dumy. Zosia przyglądała się temu ukradkiem i tylko uśmiechała się z pobłażaniem. Zdzisiek pojawił się z dziewczyną o wąskich, zaciśniętych ustach i nieszczerym spojrzeniu. Adorował ją przez całe wesele, a nad ranem gdzieś zniknęli. Nikt nie zastanawiał się, dokąd poszli.

Celina Martin dla odmiany biegała jak w ukropie. Miała na sobie ładnie dopasowaną sukienkę z zielonej krempliny, uszytą przez starszą córkę. Wyglądała w niej dużo młodziej niż zwykle. O dziwo, ojciec zaangażował się równie mocno. Roznosił wódkę, ustawiał na stołach i zachęcał ludzi do zabawy. Wyjątkowo nie oglądał się za innymi kobietami, przejął się rolą, co wyszło mu tylko na dobre. Koło Jadzi kręcił się jakiś chłopak i najwyraźniej jej to odpowiadało. W sukience uszytej przez Zosię wyglądała jak księżniczka. Stawała się kobietą, a to oznaczało, że za chwilę i ona trafi w szeregi mężatek, a jej życie ulegnie całkowitej przemianie.

Zocha zamknęła oczy, wspominając te chwile. Wóz podskakiwał, gdy trafiał na dziury w drodze, wieś żegnała ją cichym szumem topoli wzdłuż rowu, ujadaniem gospodarskich psów, śmiechem biegających koło opłotków dzieciaków, trelem śpiewających ptaków, całą tą kakofonią znajomych dźwięków i ulubionym zapachem skoszonych traw, który ciągnął się aż z pól. Coś się kończyło, coś zaczynało. Ojciec pogwizdywał pod nosem, ciął z przyzwyczajenia batem powietrze, a klacz po swojemu sapała, ciągnąc ciężki, załadowany dobytkiem wóz. Życie niezmiennie toczyło się dalej, czy tu, czy tam. Z nią czy bez niej. I nic na to nie mogła poradzić.

Rozdział 15

Była już ogromnie zmęczona, kiedy dotarli do rodzinnego domu męża. Stanisław i Kostek rozładowali wóz, a Franciszek wyszedł na ganek, aby im potowarzyszyć. Sam nie miał już siły do pomocy. Stał więc obok i asystował. Pani Maria niestety już spała, co nieco zdziwiło młodą gospodynię. Wyjechała z wesela, obwieściwszy, że jedzie przygotować dom na przyjazd młodych, tymczasem w izbach od jej ostatniej wizyty nic się nie zmieniło. W misce stały brudne gary do mycia, płyta pieca była wychłodzona, ogólnie wszędzie panował rozgardiasz. Zacisnęła zęby, aby nie okazać pierwszego rozczarowania. Ustawiła w milczeniu przywiezione przedmioty w pomieszczeniach przeznaczonych na ich mieszkanie, pogładziła korpus maszyny do szycia ustawionej w kącie, po czym zaścieliła łóżko.

Tymczasem zięć z teściem wyciągnęli ze skrzyni kolejną flaszkę i zaczęli się raczyć, wznosząc toast za toastem. Franciszek nie pił z nimi. Podobno po powrocie z wojny złożył przysięgę w kościele przed samym Panem Bogiem, że w podziękowaniu za szczęśliwy powrót do domu, za możliwość ujrzenia syna i żony wyrzeknie się wszystkich uciech cielesnych z wyjątkiem spraw dotyczących prokreacji i kieliszka na weselu swojego pierworodnego syna. Tak też uczynił. Ludziska szanowały go za to. Miał charakter jak mało kto. Jednocześnie wypełniał go taki spokój. Jak to możliwe po tylu traumatycznych przejściach?

Młoda żona jednak wpadła w złość. Kilka razy wyszła na podwórze, by upomnieć, że czas już spać. Nikt jej nie słuchał, a Kostek bawił się w najlepsze i uspokajał ją swoim: „Zosieńko, połóż się, skarbie, zaraz do ciebie przyjdę”. Ojciec za to wciąż powtarzał: „No to po ostatnim!”. Tak raz po raz.

Teść ujął jej rękę i spojrzał głęboko w oczy.

– Nie martw się, Zosiu, idź spać i odpoczywaj – powiedział. – W twoim stanie nie wolno ci się denerwować. Pamiętaj, że jestem z tobą. Jutro będzie lepiej…

To jej pomogło. Poszła do izby, nalała do miski wody, umyła się i ubrała bawełnianą koszulę do snu. Uklękła przed obrazem Najświętszej Maryi Panny wiszącej nad łóżkiem i zmówiła pacierz. Prosiła o łaskę dla nich, o zdrowie dla Franciszka, w którym wyczuła bratnią duszę, i o spokój dla tego domu.

Zasypiając, myślała o swoim dzieciństwie, o siostrze, rodzicach, wsi, o pracy, z której w ostatnim czasie zrezygnowała. Także o swoich marzeniach, bo te poszły w zapomnienie i w tej chwili przestały mieć jakiekolwiek znaczenie.

Okazało się, że rankiem męża już nie było. Poszedł do pracy.

– Chciał, nie chciał, musiał pójść – oświadczyła chłodno pani Maria, do której Zosia próbowała zwracać się ciepło: mamo. Jakoś jej przy tym było dziwnie i niezręcznie, ale wiedziała, że inaczej nie wypada.

– Mama wychodzi? – spytała, widząc matkę Kostka wystrojoną z samego rana w swoją ulubioną garsonkę, peruczkę i korale. Usta miała pociągnięte czerwoną szminką, a brwi zaznaczone czarnymi łukami.

– Tak, do kościoła! A później mam kółko różańcowe. Poradzisz sobie, kochanieńka. Ugotuj obiad, posprzątaj, umyj podłogi, a jak wrócę, to ci pomogę.

– Dobrze, mamo! – odparła dziewczyna, uśmiechając się krzywo. Tylko przy czym, skoro już wszystko będzie zrobione? – dodała w myślach z ironią.

Po jej wyjściu wróciła do kuchni i zaczęła przygotowywać posiłek dla siebie i teścia.

Zastała go w sadzie za stodołą, gdzie zbierał opadnięte z drzew jabłka.

– Idealne na smażenie – powiedział, widząc Zosię biegnącą w jego kierunku.

– Lubisz smażone jabłka, tato?

– O, tak! Najbardziej z naleśnikami. Tylko nie pamiętam, kiedy je ostatni raz jadłem. Maria tak rzadko gotuje, ciągle gdzieś biega…

– Ja tacie zrobię, jak chce. Sama uwielbiam naleśniki. Chodź do kuchni, przygotowałam śniadanie. A na obiad nasmażę racuchów.

Pomogła mu napełnić koszyk i wrócili do domu. Franciszek usiadł przy stole, wziął do ręki scyzoryk i zaczął bez pośpiechu obierać owoce. Gwizdał sobie przy tym wesołą, całkiem przyjemną melodię. Zosia w tym czasie parzyła herbatę i kroiła chleb. Miło się zrobiło aż do chwili, kiedy wróciła Maria. Coś widocznie poszło nie po jej myśli, bo już od progu dała poznać, że nie ma najlepszego nastroju. Najpierw potknęła się o miskę dla kota, a później uderzyła się w futrynę drzwi i nabiła sobie małego guza. Złość wyładowała na domownikach. Wreszcie udobruchana przez męża usiadła niechętnie przy stole, zjadła upieczone i podane przez synową naleśniki, po czym stwierdziła, że jest zmęczona, boli ją głowa, więc położy się spać. Synowa odetchnęła z ulgą. Obecność teściowej już od samego początku wywoływała w niej mieszane uczucia. Czegoś tu nie rozumiała. Przecież tak się starała!

Późnym popołudniem wrócił pijany w sztok Kostek. W zasadzie to przywieźli go kumple ogromnym autem z budowy i przyprowadzili do domu. Kłaniali się potem nisko żonie kolegi i długo przepraszali, że narobili kłopotu.

– Musiałem postawić – mamrotał. – Każdy się domagał weselnej wódki.

Westchnęła ciężko, taszcząc go do łóżka. Nie tak wyobrażała sobie pierwsze dni małżeńskiego pożycia.

***

Kochana Zosiu,

wybacz, że nie przyjechałam. Wyobraź sobie, że poślizgnęłam się na posadzce w mleczarni, na której rozlane było mleko. Tak niefortunnie, że poszła mi kość piszczelowa. Nawet nie wiesz, jak bolało. Zanim przyjechało pogotowie, straciłam przytomność i tyle pamiętałam. Obudziłam się już w gipsie, a rodzice zabrali mnie do domu. Brat śmieje się ze mnie, żem niezdara. Teraz jestem od wszystkich uzależniona. I to jest okropne.

Brat jest dla mnie dobry, czasem nawet poda szklankę mleka, które matka udoi rano. Czuje się ważny, bo obejmuje gospodarstwo i wkrótce się żeni. Jego przyszła żona ma na imię Hela, jest tłuściutka jak lukrowany pączuszek, ma okrągłą buzię i zdrowe rumieńce na policzkach. Kiedy przychodzi do naszego domu, zachowuje się tak, jakby była u siebie. Wyczuwam w niej wroga, chyba się nie zaprzyjaźnimy. Chciałaby, abym ją obsługiwała, księżniczka jakaś. Co zrobić? W domu czuję się jak intruz. Wszyscy traktują mnie tak, jakby mnie już nie było. A ja mam problem nie tylko z poruszaniem się, ale ze zwykłą toaletą. Ciężko mi usiąść na klopie, a co dopiero kucnąć. Mają mi ten cholerny gips zdjąć za miesiąc. Już nie wspomnę o swędzeniu, chyba się wścieknę.

Wyobraź sobie, że gdy nikogo nie było w domu, przyszedł stary Boczek. Był pijany w sztok. Powiedział, że nie kupi kota w worku i musi skosztować najpierw to, za co zapłacił. Podszedł do mnie i zaczął się dobierać, stary cap. Ugryzłam go w ramię, a potem z całej siły nogą w gipsie uderzyłam go w krocze. Wrzeszczał tak, że chyba cała wieś usłyszała jego lament. Odgrażał się, że mi to nie ujdzie płazem, że poskarży się ojcom, że da mi popalić po ślubie.

Powiedziałam mu, żeby sobie poszedł w diabły, że nigdy nie będę jego, że wolę oddać się głupiemu Grzesiowi niż jemu. Wiesz, kto to jest ten głupi Grzesio? To ten chory chłopak, urodził się opóźniony, może by coś z niego było, gdyby rodzice się nim zajęli jak trzeba. Puścili go jednak samopas, nie posłali do szkół, nie leczyli, więc chodzi po wsi, biedak, zaczepia ludzi i śmieje się do każdego z nich. Taki biedny, stary kawaler, któremu Bóg poskąpił rozumu.

Wiem, że narozrabiałam, nic i nikt mi już nie pomoże. Ale na Boga, nie chcę wyjść za starego Boczka! Nigdy! Chyba sobie prędzej życie odbiorę. Gdy tylko zdejmą mi gips, muszę podjąć decyzję. Nie mam zamiaru zgnić na tym odciętym od reszty świata kawałku ziemi.

Wybacz moje słowa, wiem, że nie wszyscy ludzie są źli. Ale ja już nie mam siły i chcę czegoś dla siebie. Jakiś czas temu, jeszcze przed wypadkiem zgłosiłam swoją kandydaturę do szkoły. Czekam na wynik egzaminów. Jeśli się dostanę – rzucam wszystko i wyjeżdżam. I nic mnie tu nie zatrzyma. Szkoda tylko, że nie możesz pojechać ze mną.

Iwona

***

Każdego dnia niecierpliwie czekała na powrót męża. Zdążyła się już w miarę zadomowić, urządziła po swojemu pokój, ustawiła kwiaty, upięła zasłonki, wyprasowała serwetki, które jeszcze w rodzinnym domu wydziergała na szydełku, i umieściła je na blatach mebli. Tych ostatnich nie było wszak wiele – stara szafa z rzeźbieniami na rogach, kredens z nadstawką, okrągły stół, cztery krzesła i łóżko. Takie podwójne z drewnianymi oparciami i wypchanym słomą siennikiem. Pod nim leżał chodnik, który postanowiła uprać i wysuszyć. Pokój miał dwa wąskie okna wychodzące na szosę. Szyby w każdym z nich dzieliły się na dwie części, zimą wstawiało się więc dodatkową parę okien, aby nie uciekało ciepło z domu. Zdobiły je dwa drewniane, płaskie u góry karnisze, do których dopięła koronkowe firanki. Otrzymała je w prezencie od ukochanej cioci Teresy, która starym zwyczajem wygrzebała je z samego dna szafy. Były piękne, a po ukrochmaleniu i naciągnięciu na wrotach stodoły stawały się sztywne i nie trzymał się na nich kurz. Ustawiła na parapecie kwiaty, a na ścianie powiesiła ich ślubny portret.

Namalował go wędrowny malarz, który swoje dzieło oprawił w ramę i upiększył po swojemu, domalowując Zosi loki, podkreślając mocniej brwi, rzęsy i naznaczając czerwienią usta. Dodał też rumieńce, które ożywiły jej twarz, ale mimo starań zabrakło w niej radości. Jednak spodobał jej się ten obraz, z przyjemnością poprosiła teścia o powieszenie go na ścianie. Nie było to łatwe, bo był ciężki z powodu drewnianej, rzeźbionej ramy i chroniącej malunku szyby. Franciszek jednak poradził sobie znakomicie. Wbił młotkiem trzy gwoździe, zainstalował od wewnętrznej strony sznurek i powiesił pod kątem w taki sposób, że górna krawędź odstawała od ściany.

Nie mogła się już doczekać, kiedy pokaże go Kostkowi. To miała być niespodzianka z okazji drugiej miesięcznicy ich ślubu. Była tak podekscytowana tym faktem, że biegała po domu, wciąż wyszukując nowych rzeczy do zrobienia. Urządziła też po swojemu kuchnię, poustawiała wyszorowane garnki w szafkach, zmieniła makatki na nowe, a nad piecem zawiesiła chochle i patelnie. Stół pokryła wyszywanym obrusem, licząc na to, że będzie tam leżał niezaplamiony przez długi czas. Bardzo się myliła, bo teściowa z samego rana wylała nań herbatę i rozsypała kakao. Niby niechcący, ale obrus nadawał się już do wymiany.

Brat Kostka rzadko przebywał w domu i prawie jej nie zauważał. Zajmował mały pokoik na tyłach budynku, do którego wracał tylko na noce. Zosi to nie przeszkadzało – wręcz przeciwnie. Gotowała i tak dla wszystkich, jedna porcja niczego nie zmieniała, nie lubiła jednak spojrzenia Zdziśka i dziwnych przytyków z byle powodu. Nie przypominał z wyglądu jej męża, był dużo niższy, z jaśniejszymi włosami i obłą twarzą, na której zwykle gościł niezrozumiały grymas. Dużo palił, niemal nie wyjmował papierosa z ust, wciąż gdzieś się spieszył, mało mówił. Już od pierwszego dnia okazywał bratowej niechęć – zupełnie jakby miał jej za złe, że sprowadziła się tu z brzuchem i zajęła miejsce jego przyszłej żony.

Na szczęście sojusznika miała we Franciszku. Ten okazywał jej ogromną sympatię, rozmawiał z nią, pytał, jak się czuje, martwił się o nią, a nawet prosił, aby się nie przemęczała i uważała na siebie. Nie pozwolił jej dźwigać i przesuwać mebli.

Właśnie. Gdyby go wtedy posłuchała… Kiedy któregoś popołudnia próbowała przesunąć kredens bliżej ściany, coś ją boleśnie zakłuło w brzuchu, a po chwili po nogach popłynęły strugi krwi. Franciszek zobaczył ją leżącą na podłodze w czerwonej kałuży, zwijającą się z bólu, wezwał więc pogotowie i tak trafiła do szpitala. Lekarze robili, co mogli, aby powstrzymać poród. Nie udało się. Ku jej rozpaczy urodziła martwe dziecko – chłopczyka.

Kostek, gdy się tylko dowiedział, przyjechał do szpitala w Pabianicach. Był zrozpaczony, próbował ją pocieszyć, ale to było trudne. Nie miała ochoty na rozmowę, na oglądanie łez męża, na pocieszanie, na nic. Sama była sobie winna, a teść ją ostrzegał. Dlaczego go nie posłuchała?

Wróciła do domu po tygodniu. Z pustym brzuchem, z wyrwanym sercem i poczuciem, że zabiła własne dziecko. Ale to nie był koniec jej udręki. Dołączyła jeszcze teściowa, która dopiero teraz dała upust swojej niechęci.

– Nawet dziecka nie potrafi donosić, do czego to się właściwie nadaje? – usłyszała następnego popołudnia, kiedy Konstanty wrócił z pracy i poszedł przywitać się z matką. – A teraz wyleguje się w łóżku jak jakaś księżniczka. Co ona sobie wyobraża, że darmozjada będziemy utrzymywać?

– Mamo, proszę! – zaoponował syn. – Nie bądź okrutna. Tyle przeszła, nie potrafisz tego zrozumieć? Będziemy mieli jeszcze niejedno dziecko, przekonasz się. Ale nigdy więcej tak nie mów o mojej żonie! Zabraniam ci!

Nie wierzyła własnym uszom, czyżby się przesłyszała?

Mąż po chwili wszedł do ich pokoju i z czułością pochylił się nad nią.

– Jak się czujesz, kochanie? Czegoś ci potrzeba? – zapytał z troską.

– Nie, Kostek, nie potrzebuję niczego – odparła, odwracając twarz do ściany i zaciskając pięści z bezradności. Do oczu cisnęły jej się łzy, ale nie wspomniała o tym, co przed chwilą dotarło do jej uszu. Jak ona mogła? – pytała siebie w myślach. Czy ma serce?

Mąż próbował ją pocieszyć, szeptał jej do ucha miłe słowa, potem objął ją i mocno do siebie przytulił. Potrzebowała tego, ale w akcie protestu odsunęła jego dłonie od siebie. Dlaczego to zrobiła? Nie mogła zrozumieć. Przecież to nie Kostek zasłużył na karę. Zanim to jednak zrozumiała, mąż zerwał się z łóżka i wybiegł z pokoju. Wrócił dopiero późnym wieczorem mocno podchmielony, ułożył się obok niej, przekręcił na bok i natychmiast zasnął.

Zwlekła się z łóżka następnego dnia mimo ogromnego bólu w podbrzuszu, mimo protestów teścia, który wspierał ją ciepłym słowem i zrozumieniem. Jednak w hierarchii tego domu wyżej stała jego żona. Nic na to nie mógł poradzić, zwłaszcza że był schorowany i złamany przez wojnę. Zajęła się więc bez słowa obieraniem ziemniaków na obiad. Towarzyszył jej kot, który przewijając się między nogami, dopraszał się o kawałek kaszanki leżącej na blacie. Lubiła go nawet, choć był pupilem teściowej. Nic to zwierzę nie było winne temu, że obie nie darzyły się sympatią, że niechęć między nimi wyrastała do niewyobrażalnych rozmiarów.

Akurat była w domu sama. Franciszek poszedł do sąsiadów omówić jakieś sprawy, jego żona jak zawsze wyfryzowana, z uszminkowanymi wargami poszła do kościoła, a mąż do pracy. Nagle ktoś zapukał do drzwi. Zanim podniosła głowę, w futrynie ukazała się nieznajoma postać – ni to wiedźmy, ni włóczęgi, nie wiadomo kogo.

– Kim jesteście?! – zawołała wystraszona, zrywając się od stołu.

– Nie bój się, dziecko, nic ci nie zrobię… Jeno po prośbie chodzę… Chleba mi daj i wody, a sobie pójdę… Nie bój się – powiedziała słabym, chrapliwym głosem.

Dziewczyna uspokoiła się nieco, mimo lęku zaprosiła kobietę do środka i pozwoliła jej przysiąść przy stole. Nalała do kubka herbaty i posmarowała pajdę chleba resztką smalcu w słoju.

– Dokąd wędrujecie i skąd jesteście? – zapytała, przyglądając się podejrzliwie nędznie ubranej kobiecie.

– Po świecie chodzę i dobrych ludzi szukam, a kiedy ich spotykam, to słowo na pocieszenie zostawiam.

– Jak to? Po świecie? Więc domu swego nie macie? – zdumiała się na te słowa.

– Ano nie. Mój dom wszędzie. Raz zatrzymam się tu, raz tam… Po co mi dom? Świat zobaczę, mądrych ludzi… Tam dadzą mi chleb, tam rzucą grosik czy dobre słowo, co mi więcej potrzeba?

Zosia przyglądała się babie z niedowierzaniem. Ubrana była w postrzępione, brudne łachmany, głowę miała omotaną wełnianą, podartą chustą, palce brudne, powykręcane, twarz pomarszczoną i zapadniętą.

– A co widziałyście do tej pory? Jakieś cuda może? – zagadnęła przybyłą z zaciekawieniem.

Kobieta ugryzła kęs chleba i żuła długo w ustach.

– Góry widziałam i morze, Jasną Górę i dużo innych pięknych miejsc – odparła wreszcie i rozmarzyła się na chwilę. – A ty, dziecko, gdzie byłaś?

– Nigdzie – odparła Zosia głucho. – Nigdzie…

Nieznajoma chwyciła jej rękę i długi czas wodziła brudnym paluchem po jej wnętrzu.

– Nie widzę tutaj szczęścia dla ciebie. Było, ale je utraciłaś – rzekła wolno, wpatrując się z zainteresowaniem w linie papilarne. – Podróż cię czeka i praca, która da ci to, czego w głębi duszy pragniesz. Musisz pójść dalej, drogie dziecko. Jeśli nie zdobędziesz się na odwagę, nigdy nic nie zobaczysz… Nigdy – powtórzyła głucho. – Ani gór, ani morza… Nic. Nieszczęśliwa będziesz i zwiędniesz jak ten kwiat. – Westchnęła ciężko. Nagle oderwała wzrok od wnętrza dłoni i zajrzała jej głęboko w oczy. Zosia poczuła, że przebija ją tym spojrzeniem na wylot, jakby poznawała wszystkie wstydliwe myśli. – Przestań się lękać, dziewczyno, i walcz o siebie. Dobrzy ludzie mają w życiu gorzej… Zawsze pod wiatr, a ty nie pasujesz ani do tego domu, ani do tych ludzi.

– Ale jak to? – zdumiała się młoda gospodyni, robiąc ogromne oczy. – A mój mąż?

– Sama się wkrótce przekonasz – odparła baba, przeszywając ją na wskroś spojrzeniem małych, zawleczonych mgłą oczu.

Następnie dopiła herbatę i wstała. Zgarnęła suchą pajdę chleba do węzełka i chwiejąc się na boki, wyszła z chałupy.

Pies zerwał się spod budy i zaczął ujadać. Kot wyszczerzył zęby i naprężył grzbiet. Potem ucichło, nieznajoma zniknęła jej z oczu, a wszystko wokół wyglądało tak, jakby nigdy jej tutaj nie było. Powiało pustką i dziwnym niepokojem. Nagle odkryła, że jest cała mokra. Spojrzała na dłoń, którą starucha kilka chwil temu oglądała, i spostrzegła na niej tajemnicze, zakreślone brudnym paluchem znaki.

***

Droga Zosiu,

nawet nie wiesz, jaka jestem szczęśliwa. Nie uwierzysz, ale dostałam się do technikum i przydzielono mi miejsce w internacie. Będę mieszkała jeszcze z dwoma dziewczynami, ale to nieważne. Żałuję tylko, że Ciebie ze mną nie będzie. Zaczynam od września! Nikt o tym nie wie oprócz Ciebie. To ostatnia chwila, abym dała nogę. Przygotowuję się do drogi, robię to ostrożnie, bo nie chcę, aby ktokolwiek pokrzyżował mi plany. Już niedługo będę wolna. Zdjęli mi gips i chodzę prawie jak dawniej.

Przepraszam, że ten list jest taki krótki, ale muszę się spieszyć, bo zaraz ojce wrócą i złapią mnie na pisaniu. Już słyszę ich na schodach. Mam nadzieję, że u Ciebie wszystko dobrze i nowe życie u boku męża Ci służy.

Iwona

Rozdział 16

Wraz z końcem września w okolicznych lasach pojawiły się prawdziwki. Kostek zaproponował, aby w sobotę pojechali na grzybobranie. Mieli im towarzyszyć dwaj jego koledzy z żonami.

– Morowe dziewczyny, na pewno je polubisz – przekonywał Zosię, która od pewnego czasu popadała w coraz większe przygnębienie.

– Taka wyprawa dobrze nam zrobi, zobaczysz! – dodał i pocałował ją miękko w policzek. – Zabierzemy prowiant ze sobą, pospacerujemy po lesie, odetchniemy. Będzie pięknie!

Już dawno nie było między nimi czułości, a co dopiero mówić o fizycznym zbliżeniu. Po poronieniu wciąż unikała kontaktów z mężem. Czuła jednak, że czas to zmienić, dlatego tym razem przysunęła się do męża i zachęciła, aby przytulił się mocniej. Leżeli akurat w łóżku gotowi do zaśnięcia, był późny wieczór. Za oknem panowała cisza. Kostek jakiś czas unikał wspólnego zasypiania, ale tym razem położył się obok z nadzieją, że ta chwila to zmieni. Biała pościel, którą w południe zmieniła, była szorstka i nieprzyjemna. Wgniotła się w ramiona męża i przesunęła ręką po jego torsie. Miał silnie umięśnione, twarde ramiona wyrobione przez lata ciężkiej pracy na budowie.

– Zosiu… – westchnął, czule gładząc jej piersi i dotykając ustami jej spragnionych warg.

Ten dotyk nie tylko sprawił jej przyjemność, ale zachęcił do dalszych starań, więc podwinęła koszulę i ściągnęła majtki. Chwyciła jego rękę i położyła po wewnętrznej stronie ud. Jego palce, zachęcone działaniami, coraz śmielej podążały w miejsce, które domagało się pieszczot. Wspiął się na łokciach i przeniósł ciało nad nią, wsunął się między jej rozwarte uda i pchnął z całej siły. Znów poczuła to, co dawniej. Objęła go splecionymi nogami i zachłannie przyciągnęła ramionami. Wargi połączyły się w kolejnym, namiętnym pocałunku. Kostek podjął wyzwanie i uderzał w nią rytmicznie, coraz gwałtowniej i energiczniej aż do chwili, kiedy z jej ust wydostał się stłumiony, wypełniony słodką rozkoszą krzyk. Potem i on doszedł, i szczęśliwy, spełniony legł obok.

– Ach, Zosiu! – jęknął. – Tak bardzo mi ciebie brakowało… Byłaś cudowna, taka namiętna…

– Tak, kochanie – wyszeptała, wpatrując się w oświetlony księżycową łuną sufit. – Od teraz już tak będzie cały czas.

Ten wieczór kolejny raz ich do siebie zbliżył. Znów zaczęli o siebie zabiegać, wymieniali się spojrzeniami, flirtowali ze sobą i szukali bliskości na wszelkie sposoby. Potrafili budzić się w nocy i uprawiać seks, co wcześniej nigdy nie miało miejsca. Zosia odkryła w sobie ogromne pokłady namiętności, które teraz postanowiła wykorzystać w celu poprawy ich pożycia. Teściowa spoglądała na synową z coraz większą niechęcią, choć na pozór udawała, że cieszy ją ta zmiana. Za to teść był szczerze rad, że sytuacja uległa poprawie. Rozmawiał z synem i często go upominał. Zabronił nadużywania używek, co na jakiś czas przyniosło oczekiwane rezultaty. Zosia poczuła się wreszcie szczęśliwa, zaczęła też szyć dla mieszkańców Boskiej Woli, a ich aktywność sprawiła, że w domu zrobiło się gwarno jak w ulu.

Maszyna do szycia znów zaczęła żyć, warczała i stukała przesuwającymi się trybikami mechanizmów, a jej właścicielka poczuła ogromną potrzebę tworzenia i współtworzenia. Doradzała mieszkankom wioski, jak należy się nosić zgodnie z najnowszymi trendami mody, sama proponowała wzory i dopasowywała je do zróżnicowanych sylwetek. Mimowolnie stała się lokalnym propagatorem mody, żeby nie powiedzieć – autorytetem w tej dziedzinie. Każdy, kto chciał mieć coś innego od wszystkich, zgłaszał się właśnie do niej. Inspiracje czerpała z tygodnika „Przyjaciółka”, w którym mieścił się dział poświęcony modzie i urodzie. Sprzedawczyni z lokalnego sklepiku odkładała dla niej każdy najnowszy numer. Dzięki temu Zośka wiedziała, co się aktualnie nosi. Chłonęła wszystkie informacje zawarte w czasopiśmie, próbując stworzyć sobie w głowie namiastkę wielkiego świata mody, i dodając do każdego pomysłu coś od siebie.

Najczęściej szyła odświętne sukienki na różne okazje: od wesel począwszy, poprzez mniejsze uroczystości typu komunia święta, urodziny, jubileusz, na stypie skończywszy. Pracy jej nie brakowało, a co za tym idzie, z finansami też nie stała najgorzej. Odkładała pieniądze z nadzieją, że dostaną przydział na wymarzone mieszkanie. Kostek od wielu lat pracował w państwowej firmie budowlanej i uczestniczył w powstawaniu nowego osiedla Bugaj w Pabianicach, największego w mieście. Już dawno złożył odpowiednie papiery. Należało zatem czekać, ewentualnie składać podania o przyspieszenie. Poronienie mogło nieco skomplikować i opóźnić proces, jednak nie traciła nadziei, że wkrótce będzie w kolejnej ciąży. Wszystko przecież na to wskazywało. Dzień po dniu znów odzyskiwała radość i nadzieję na lepsze dni.

Poszli nawet pewnej soboty na potańcówkę. Remiza w Boskiej Woli była stara, drewniana, obielona wapnem, niemal tak samo jak w Rudziskach. Kapela składająca się z akordeonisty i skrzypka tym razem wzbogaciła się jeszcze o brzuchatą perkusję i obsługującego ją w zapamiętaniu piegowatego młodzieńca. W bufecie serwowano oranżadę, a dla odważniejszych bimber. Zosi przypomniały się zabawy w jej rodzinnej wsi, kiedy to jeszcze tęskniła za ukochanym i wypatrywała go wśród bawiącej się młodzieży. Teraz był obok niej, obejmował ją i troszczył się o nią. Czyż to nie było piękne? – dumała nad swoim losem. Tymczasem ludzi do remizy zeszło się sporo, dziewczęta w kolorowych chustkach na ramionach bądź opasanych wokół bioder próbowały zaćmić konkurentki. Każda polowała na swojego kawalera, wodząc wzrokiem, strzelając spod przyczernionych brwi, chłopcy zaś dodawali sobie animuszu samogonem. Mieli zaczerwienione, spocone twarze, kiedy obejmowali swoje partnerki i porywali do tańca.

Zosia i Kostek, przytuleni do siebie, ukołysani w rytm muzyki zapomnieli o całym świecie. Znów byli razem, znów byli jednością, znów patrzyli w przyszłość szeroko otwartymi oczami.

Radość

Tak cudownie jest znów ujrzeć tętniące, pulsujące życie, usłyszeć śmiechy, rozmowy, uniesione krzyki, miłosne westchnienia czy wyznania. Radość sprawia, że życie staje się wyjątkowe, zwykłe czynności wypełniające każdy dzień zaczynają nabierać innego wymiaru. Ta umiejętność doceniania tego, co dobre, sprawia, że chce się żyć, tworzyć, kochać i dawać z siebie jak najwięcej. Radość powoduje, że czujemy się spełnieni i szczęśliwi.

Rozdział 17

Zbliżały się piętnaste urodziny Jadzi. Zosia namówiła męża, aby zrobili niespodziankę siostrze i rodzicom i złożyli im niezapowiedzianą wizytę. Zaplanowali wyjazd na niedzielę po sumie. Dzień był akurat ciepły, wiosenny, przejażdżka motorem mogła być tylko przyjemnością. Przygotowała prezent dla siostry. Uszyła jej beret z grubej wełny i ozdobiła kilkoma kwiatami wyciętymi z różnych kawałków materiału. Wyglądał wspaniale. Upiekła ciasto drożdżowe w dużej blasze, część odkroiła i zapakowała w szary papier. Dla ojca Kostek zapakował butelkę samogonu. Tak przygotowani wyjechali tuż po mszy.

Przejazd przez wioskę wywołał jak zawsze poruszenie. Przed bramą na ławeczkach siedziały baby, które zgadywały, do kogo jadą goście, kilkoro dzieciaków obrzuciło ich drobnymi patykami i lawiną beztroskiego śmiechu. Napotkali też kilka grupek młodzieży wracającej z kościoła. Wśród nich dostrzegła Jadźkę. Siostra była jednak tak zajęta rozmową z wysokim blondynem, że nie zauważyła przejeżdżającego obok, warczącego motoru.

Celina i Stanisław siedzieli jak zawsze o tej porze w letniej kuchni przy stole nad miską zaczętej czerniny. Na patelni dochodziło mięso z kury, a w garnku gotowały się ziemniaki. Muchy obsiadły ciepły komin i brzęczały nieznośnie.

– Po obiedzie trzeba je wypędzić z komory – odezwała się matka, ubijając tę, która usiadła na ceracie przy misce z makaronem.

– Ano – potwierdził ojciec, połykając kolejną łyżkę zupy.

Odgłos motoru wywabił ich z pomieszczenia. Wyszli zaciekawieni i zdziwieni niespodziewaną wizytą. Zosia zwinnie zeskoczyła z siedzenia i wpadła wprost w objęcia ojca.

– Witaj, córeczko, witaj, synu! – zawołał w radosnym uniesieniu. – Ale nam zrobiliście niespodziankę!

Stanisław miał na sobie tę samą kapotę, w której widziała go ostatnio, oraz stary, podziurawiony na brzuchu sweter. Na głowie czapkę z daszkiem przekręconą na bakier. Uchylił ją na ich widok. Postarzał się.

– Trafiliście na obiad! – powiedziała matka, tuląc kanciastymi ruchami do siebie córkę. – Mam świeżą czerninę, spróbujecie?

– Ja dziękuję – odparła stanowczo Zosia, która za tym rarytasem nie przepadała.

– Ale ja chętnie! – rzucił w powietrze zięć, wyciągając z kufra podarki.

Akurat na podwórze weszła Jadzia, więc padły sobie w objęcia. Zosia od razu wyciągnęła przygotowany dla siostry prezent.

– Zamknij oczy! – nakazała. – A teraz niespodzianka! – Mówiąc to, nałożyła na głowę młodszej siostry beret. Uformowała go, płaszcząc odpowiednio denko i przechylając lekko na bakier.

– Wyglądasz jak prawdziwa gwiazda filmowa! Niczym Danuta Szaflarska! – rzucił ojciec, kiwając z uznaniem głową.

Jadzia złożyła siarczystego całusa w policzek Kostkowi, uściskała Zosię, po czym w te pędy pobiegła do pokoju, aby się przejrzeć. Wróciła po chwili, zarumieniona z przejęcia.

– Zawsze o takim marzyłam, skąd wiedziałaś?

– Wyśniło mi się – zaśmiała się starsza siostra, zadowolona z efektu swojej pracy. – Bardzo się cieszę, że ci się podoba – dodała.

Po tak radosnym powitaniu zasiedli do stołu. Starym zwyczajem Stasiek wyciągnął z kredensu butelkę i zaczął polewać zięciowi. Matka wypiła jednego, po czym wyciągnęła Zosię z kuchni. Chciała z nią porozmawiać. O jej mężu, nowej rodzinie i relacjach między nimi. Pierwszy raz jak kobieta z kobietą, jak równa z równą. Chciała się dowiedzieć, kiedy jej córka zostanie mamą. Zośka opowiedziała jej o poronieniu i wspomniała o nadziei na kolejną ciążę. Mówienie o sprawach intymnych sprawiało jej najwięcej trudności.

– Będzie dobrze! – westchnęła Martinowa, patrząc w oczy córce. – Jeszcze niejedno urodzisz, zanim się obejrzysz! – dodała na pocieszenie.

Ta rozmowa dużo dla niej znaczyła i zbliżyła je na moment do siebie. Przynajmniej wtedy, tamtego popołudnia, dostrzegła, że matka ma całkiem ładne oczy, a jej twarz pozbawiona gniewu wydaje się przyjemna, a nawet interesująca.

Od Jadzi dowiedziała się, że ojciec zakończył długoletni romans z kierowniczką sklepu – panią Gienią. Podobno przyjechała do nich pewnego wieczoru i zrobiła straszliwą awanturę. Wyzwała Celinę od czarownic, a jej męża od cudzołożników i krwiopijców.

– Bóg widzi moje krzywdy! – krzyczała w jakimś zapamiętaniu, wymachując zwiniętą w pięść ręką. – Niech ta ziemia, na której stoję, będzie przeklęta, niech nikt tu nie zazna szczęścia, tak jak ja go nie zaznałam przez tego łajdaka! – wołała, wznosząc oczy ku niebu.

Zleciała się podobno niemal cała wieś i przysłuchiwała tej tyradzie z otwartą buzią. Jedni szturchali się tylko ukradkiem, inni uśmiechali pod nosem, a jeszcze inni uznali, że kobiecie Pan Bóg rozum odebrał. Co się jej stało?

Faktem było, że Gienia zwolniła się z pracy. Sprzedała starą chałupę po rodzicach i wyjechała do innego miasteczka szukać szczęścia. Czy je znalazła? Nie wiadomo.

Ojciec po tych wydarzeniach ustatkował się, spoważniał i przestał flirtować z babami. Tak to przynajmniej wyglądało.

Jadzi jednak te słowa nieustannie brzmiały w uszach i bała się. A jeśli to zadziała? Jeśli przekleństwo tej kobiety przekreśli na zawsze jej szczęście?

– Nie zawracaj sobie tym głowy, siostrzyczko! – uspokajała ją Zosia, dla której wieści te były równie dramatyczne, co przerażające. Nie chciała jednak martwić Jadzi, dlatego śmiała się i bagatelizowała sprawę. – Nie myśl o tych głupotach i nie pozwól, aby czyjeś sprawy przesłoniły twoje życie. Ojciec z matką nigdy się nie dogadywali, jedno drugiemu robiło na złość. Nie możemy się o to winić, to nie my jesteśmy za to odpowiedzialne. Każde z nas ma swoje życie i dokonuje w nim własnych wyborów, dlatego żyj, Jadziu, po swojemu.

Nieco uspokoiła młodszą siostrę, więc rozmowa przeszła na całkiem inny tor. Dotyczyła relacji męsko-damskich, o których ona, jako ta starsza i doświadczona, miała teraz do powiedzenia znacznie więcej. Usiadły w pokoju na łóżku, na którym spały kiedyś razem.

Jadzia zasypywała ją pytaniami. Chciała wiedzieć wszystko: od szczegółów dotyczących dnia codziennego począwszy, a na sferze intymności skończywszy. Zocha odpowiadała tak, by uniknąć niektórych tematów, takich jak zachowania teściowej czy nieporozumienia między nią a mężem. Starała się przekazać siostrze jak najwięcej dobrych informacji. Mówiła więc o miłości, zaufaniu, zrozumieniu i wybaczaniu. Wspomniała też o teściu, którego darzyła szczerym uczuciem i szacunkiem.

Potem Jadzia zaczęła opowiadać o sobie, pierwszych zauroczeniach, przyjaźniach i rozczarowaniach. Nie zauważyły, kiedy zrobiło się ciemno i nadszedł czas pożegnania. Przytuliły się do siebie ze łzami wzruszenia w oczach, bo obie doskonale wiedziały, że na następne spotkanie będą znów musiały długo czekać.

***

Z końcem maja Franciszek zaniemógł jeszcze bardziej. Nasiliły się ataki padaczki i duszności, co dramatycznie osłabiło jego organizm. Doszło do tego, że leżał całymi dniami w łóżku, a wychodził z niego tylko za potrzebą i to przy pomocy któregoś z domowników.

Zosia z bólem serca patrzyła, jak gasł z dnia na dzień, jak siły z niego uchodziły, jak stawał się coraz bledszy i chudszy. Starała się, jak mogła, aby rozjaśnić mu każdy dzień. Często siadała przy łóżku i czytała fragmenty trylogii Sienkiewiczowskiej, którą teść uwielbiał. Za każdym razem słuchał, komentował, a po pewnym czasie zasypiał. Wtedy zostawiała go samego i wracała do swoich zajęć, by za jakiś czas znów kontynuować czytanie.

Na ścianie w pokoju wisiał jego portret z czasów wojny, na koniu w ułańskiej czapce i mundurze.

– W którym roku zrobiono ci to zdjęcie, tato? – zapytała.

– To było zaraz po tym, jak zaciągnąłem się do oddziałów konnej kawalerii.

– Kostek jest do ciebie bardzo podobny, jesteście jak dwie krople wody…

– Szkoda tylko, że z charakteru we mnie nie poszedł… Nawet w wojsku nie był, co to za chłop? – zadrwił.

– Był jedynym żywicielem rodziny – odparła nieco zawstydzona Zosia.

– To akurat prawda – westchnął i znów zasnął wyczerpany rozmową.

Kiedyś, kiedy go karmiła, przytrzymał jej rękę i pocałował. Dostrzegła łzę wzruszenia na jego policzku. Zrobiło jej się smutno, choć jednocześnie zrozumiała, że dla Franciszka była kimś ważnym. W jej oczach był nie tylko bohaterem, ale człowiekiem o wielkim sercu.

Słyszała od ludzi, że już na początku wojny jego oddziały zostały rozbite, dowódca zastrzelony, a on trafił do niemieckiej niewoli. Groziła mu kara śmierci. W zasadzie szedł już na rozstrzelanie wzdłuż rzeki wraz ze swoimi kompanami. Pozbawieni mundurów, broni, czapek i odznaczeń czuli się nie tylko nadzy, ale także odarci z godności. Dzień był upalny, środek września. Nad głowami grał skowronek, z pól dochodził zapach dojrzałych zbóż. W rzece wijącej się wzdłuż drogi, którą szli, kąpały się dzieci. Franciszek pomyślał wtedy o swoim synu i żonie. Podniósł głowę i spojrzał błagalnie w niebo. „Błagam cię, Panie Boże, pozwól mi choć jeszcze raz ich zobaczyć! Obiecuję, że wyrzeknę się zbytku, przyjemności… wszystkiego. Tylko pozwól mi jeszcze raz uściskać syna”.

Właśnie wtedy od wody poniósł się krzyk. Ktoś tonął. Franciszek, niewiele myśląc, rzucił się na pomoc. Zbiegł ze zbocza i wskoczył do rzeki. Niemcy prowadzący oddział na śmierć zaczęli do niego strzelać, myśląc, że chce uciec. Jedna kulka drasnęła go w ramię. To jednak nie przeszkodziło mu w uratowaniu dziecka – dokładnie dziewczynki, Niemki. Miała jasne włosy i błękitne, wystraszone oczy. Wyniósł ją na brzeg i położył na trawie. Zbiegli się Niemcy, krzyczeli, szturchali kolbami karabinów, kiedy uniósł do góry obie ręce. Kazali mu wrócić do oddziału.

Jak się okazało, karę śmierci zamieniono na przymusowy obóz pracy. To była łaska, którą mu okazano za uratowanie niemieckiego dziecka. Tak więc zamiast na rozstrzelanie, został odstawiony do transportu. Już sam nie wiedział, co lepsze, zwłaszcza że towarzysze broni nie otrzymali aktu ułaskawienia i zostali jeszcze tego dnia pozbawieni życia jednym strzałem w głowę. Tylko jeden strzał i wszystko gaśnie. Strach ucieka, upiorne zmęczenie mija i już nic nie jest tak samo ważne jak przed tym strzałem. Nic.

Obóz pracy w Gross-Rosen okazał się piekłem na ziemi. Pracował przy wydobywaniu granitu z pobliskiego kamieniołomu oraz przy budowie dróg. Bóg mu świadkiem, że niejeden raz miał ochotę rzucić się na druty. Ale wtedy przed oczami stawał mu syn – wyczekujący na drodze i wyglądający ojca. Przecież to wszystko kiedyś minie, to piekło nie może trwać wiecznie – myślał wtedy. Mimo ogromnego wycieńczenia organizmu, mimo odparzeń, odmrożeń, wielu infekcji, bólu po ciężkich razach esesmanów, straszliwego głodu – wciąż żył. Marzył wtedy nie tylko o zobaczeniu rodziny, ale o pajdzie ciepłego chleba posmarowanego masłem i obsypanego cukrem. Ten widok śnił mu się noc w noc, kiedy leżał na pryczy obłożony cuchnącymi szmatami, zżerany żywcem przez wszy. Otwierał oczy i widział świeżutki chleb, otwierał usta i gryzł chleb, czując ten niebiański smak. Mimo tego że jadł, jego żołądek wciąż się kurczył, powodując ból nie do zniesienia. Wiele razy myślał o ucieczce, ale nigdy się na ten krok nie odważył. Bał się, że przez niego mogą zginąć inni. Aż w końcu w lutym 1945 roku przyszło wyzwolenie.

Z obozu wracał niemal rok. Szedł od chałupy do chałupy, od wsi do wsi, od miasta do miasta, prosząc o chleb, nocleg, dobre słowo i pomoc. Jedni przepędzali go jak psa, inni okazywali współczucie, karmiąc i dając schronienie, a jeszcze inni wykorzystywali do pracy. Tak dotarł do domu. Prawie, bo gdy zbliżył się do Boskiej Woli, najpierw klęknął przed kapliczką stojącą na rozdrożu. Pamiętał ją, była tam, zanim wybuchła wojna. Wzruszony padł więc u jej podnóża i modlił się, a łzy strumieniem zalewały mu twarz. Kiedy chciał wstać, okazało się, że nie ma już sił. Legł więc przed figurką Matki Boskiej i wpatrzony w niebo czekał na cud.

Podobno Maria rozwieszała wtedy pranie na podwórku. Dzień ku temu sprzyjał – był ciepły i bezwietrzny. Odkąd skończyła się wojna, cały czas czekała na powrót męża. „Żadnej wiadomości o nim” – powtarzała sąsiadkom. Z dnia na dzień traciła nadzieję, że jeszcze wróci. Wszyscy inni powracali, a jej Franek nie.

Kostek bawił się za stodołą z synem sąsiadów, kiedy na podwórko wpadła zziajana Bielakowa.

– Pospiesz się, Maryśka! Twój stary leży przy kapliczce od paru godzin, ledwie dycha, biedaczysko. Weź kogoś i jedź po niego! On już nie ma sił, aby dojść do domu o własnych nogach!

– Coo? – nie dowierzała jeszcze żona. – Coo? Franek wrócił? – Upadła na kolana i wzniosła oczy ku niebu, które wnet zalśniły od łez. – Dzięki ci, Panie Boże – wyjęczała z trudem.

Wrócił więc Franciszek do domu, Bóg wysłuchał jego próśb – objął syna z całych sił i przygarnął do siebie żonę.

Syn spojrzał na ojca i choć nie widział go od tylu lat, zapytał:

– Gdzie byłeś, tato? Tęskniłem za tobą.

Ojciec popłakał się na wspomnienie tamtej chwili. Zgodnie z daną obietnicą wyrzekł się wszelkiej przyjemności. Żył skromnie, marząc już tylko o tym, aby synów wychować na dobrych ludzi, aby jego wnuki nigdy nie musiały doświadczać wojny i zbrodniczego zła.

***

Kiedy wracała teściowa, Zosia natychmiast usuwała się z pokoju. Starała się nie wchodzić jej w drogę. Stosunki między nimi układały się poprawnie, ale były raczej chłodne, czysto formalne. Któregoś popołudnia znów dotarły do jej uszu głośne narzekania na jej temat. Mówiła do syna uniesionym głosem, skarżąc się na jej zachowanie.

– Znów sobie nową sukienkę uszyła, dla kogo się tak stroi? I czas tylko marnuje, jakby w chałupie roboty było mało! I z tą Urszulą się spotyka na ploty. Nic dobrego z tego nie będzie, mówię ci.

Kostek ponownie stanął w obronie żony.

– Powiedziałem ci, mamo, że masz tak nigdy nie mówić o mojej żonie! – uciął jej utyskiwania ostro i zdecydowanie.

Maria zamilkła, choć jej czoło było zmarszczone, a twarz ściągnięta grymasem zawodu. Nie takiej reakcji oczekiwała od ukochanego syna.

Kostek tymczasem wrócił do pokoju zdenerwowany, ale nie powiedział słowa. Zosia też nie chciała drążyć. Po co? – myślała zrezygnowana. Uznała, że lepiej nie podgrzewać atmosfery i nie pielęgnować w sobie niechęci. Tak było lepiej.

Na początku czerwca Franciszek zmarł. Odszedł pewnego ciepłego dnia, pachnącego kwiatem jabłoni i bzu. W całkowitej ciszy, z uśmiechem na ustach, spokojny i pogodzony z losem. Tego przedpołudnia byli w domu sami. Matka Kostka pojechała do miasta pozałatwiać jakieś zaległe sprawy – jak twierdziła. Młoda gospodyni zaszła do sypialni teściów, chcąc zapytać, czy czegoś ojcu nie potrzeba.

– Mam ochotę na naleśniki z dżemem – powiedział z trudem. – Tak dawno nie jadłem naleśników, usmażysz, Zosiu? – spytał. – Twoje są najlepsze.

– Oczywiście, tato! – zaszczebiotała z przejęciem. – Już biegnę do kuchni! Zaraz przygotuję, jedna chwila!

Pobiegła do drugiego pomieszczenia, gdzie w ciągu paru minut urobiła ciasto, ustawiła patelnię na piecu i rozgrzała na niej tłuszcz. Po kilku chwilach naleśniki były gotowe. Nadziała je smażonymi jabłkami z ubiegłorocznych zbiorów i zaniosła teściowi. Pomogła mu usiąść na łóżku, oparł więc plecy o zagłówek i pozwolił się nakarmić.

– Walcz o siebie, Zosiu – powiedział niespodziewanie pomiędzy jednym kęsem a drugim. – I nigdy się nie poddawaj! Kostek to dobry chłopak, w końcu mój syn, ale nie docenia tego, co ma – dodał, nie podnosząc oczu. – I Maria… – Westchnął ciężko.

– Smakuje ci, tato? – spytała jedynie. Nie chciała w tej chwili o tym rozmawiać, temat był zbyt trudny, biorąc pod uwagę stan teścia.

Przytaknął, a kiedy skończył jeść, poprosił, aby poprawiła pościel. Zrobiła to, pomogła mu też ułożyć się wygodnie, zanim ponownie zaśnie. Pogłaskał jej ramię, ledwie musnął, ale to poczuła. Właśnie wychodziła z sypialni, kiedy dogonił ją głos:

– Powiedz Kostkowi, żeby przyciął różę pod domem.

– Różę? – zdziwiła się. Pod domem ani nigdzie w pobliżu nie było żadnej róży.

– Powtórz mu, żeby dbał o nią, bo inaczej zwiędnie. Dobrze, Zosiu?

– Tak, tato! – rzuciła za siebie, lecz nagle jakaś siła kazała jej zawrócić.

Franciszek uśmiechał się nadal, tak jakoś lekko, tak… Ten uśmiech rozlewał się na twarzy i podążał gdzieś dalej, wyżej…

– Nie, tato! – krzyknęła, słysząc jego ostatni, wyrwany z piersi dech.

Dobiegła do łóżka i chwyciła jego dłoń, a ta wyślizgnęła się bezwiednie z uścisku. Jego oczy utkwione w niewidzialnym punkcie znieruchomiały, jakby zdumione czymś tak oczywistym, jakby zaskoczone tym końcem drogi, za którym otwierał się bezkresny horyzont.

– Nie odchodź, tato, proszę – jęknęła przez łzy, przez ściskający serce ból. – Nie zostawiaj mnie tu samej…

Potem położyła dłoń na jego oczach, pozwalając zamknąć się powiekom. Ścisnęła ponownie jego ciepłą rękę, przylgnęła do niej policzkiem i załkała cicho.

***

Wieko skromnej trumny stojącej w kaplicy na cmentarzu w Pabianicach obłożone było nie tylko kwiatami. Spoczywał też na niej biało-czerwony sztandar ze złotym orłem w koronie. Ktoś położył na nim order za odwagę i ofiarność. Ludzie po kolei podchodzili i dotykali zimnej ręki zmarłego, oplecionej drewnianym różańcem. Korowód chcących go pożegnać zdawał się nie mieć końca.

Na pogrzeb zjechały tłumy. Mieszkańcy żegnali Franciszka jak bohatera, człowieka o niezłomnej woli i sile charakteru. Kogoś, kto świecił przykładem zdyscyplinowania, kto nigdy nie zwątpił w istnienie Boga. Zeszli się tutaj, by uczestniczyć w jego ostatniej drodze.

Ksiądz odczytał wzruszające pożegnanie, na co jego żona kolejny raz wzdrygnęła całą piersią i zaszlochała głośno. Jej świat runął, jakiś etap w życiu zakończył się bezpowrotnie. Został jej tylko ukochany syn, od którego oczekiwała więcej uwagi i poświęcenia. Jak będzie wyglądało teraz jej życie bez Franciszka, jego pogodnego usposobienia i cennych rad? Wiedziała, że kiedyś odejdzie, ale nie sądziła, że nastąpi to tak szybko. Zostawił ją kolejny raz, tylko że tym razem na zawsze.

Jej synowa, cała w czerni, również nie mogła powstrzymać płaczu. Odszedł ktoś, dla kogo była kimś ważnym, kto ją szanował i cenił. Zosia przeczuwała, że wraz z teściem raz na zawsze odpłyną spokojne, bezpieczne dotąd dni. Kostek i Zdzisiek towarzyszyli matce, wspierając ją silnymi, męskimi ramionami. W głębi kaplicy w tłumie żałobników stali jej rodzice i siostra. Odwróciła na chwilę zapłakaną twarz, by ich zobaczyć. Potrzebowała teraz wsparcia, słów otuchy, choćby nawet małej iskierki zrozumienia. Jak jeszcze nigdy dotąd.

Śmierć

Był sobie człowiek o wielkim sercu, ale odszedł. Tam, gdzie teraz jest, nie są potrzebne ubrania, nie jest potrzebna igła, nici i maszyna do szycia. Nie ma rzeczy, którą mógłby zabrać ze sobą oprócz własnej duszy. Wszystko zostaje: pędzelek do golenia, lusterko, pasek, nawet brzytwa. Czas zatrzymuje się w miejscu, przedmioty zaczynają mówić, a dusza zaczyna je rozumieć. Bo dusza widzi teraz dużo więcej, wzbija się w górę naga i piękna, nieobarczona ciałem, które wciąż czegoś potrzebowało. Dopiero teraz dostrzega rzeczy ważne i mniej ważne. Dopiero teraz widzi miałkość i małość albo podłość wymierzoną prosto w serce. Dusza nie potrzebuje niczego prócz czystej pamięci, dobrego słowa i światła. Bo tylko wtedy wie, gdzie pofrunąć, bo tylko wtedy nie będzie błądzić w nieskończoność, szukając wiecznej miłości i wybaczenia.

***

Zaczęło się już następnego dnia po pogrzebie. Właściwie późnego wieczora, kiedy próbowali położyć się spać. Ciszę rozdarł paraliżujący krzyk teściowej, który postawił domowników na baczność i ściągnął do jej izby. Leżała na łóżku w całkowitej ciemności, w odcinającej się od czerni białej koszuli, z rozrzuconymi włosami na poduszce, niepanująca nad emocjami.

– Mamo, co z tobą? – spytał Kostek, nachylając się nad rodzicielką. – Jestem tu, nie bój się.

Uspokoiła się na moment, lament ustał. Rozejrzała się po pokoju i oceniła sytuację. Nie minęła jednak chwila, kiedy znów zaczęła krzyczeć i wzywać swojego męża. Widok ten przyprawiał o ciarki na plecach.

– Był tu przed chwilą, stał nade mną! Cały we krwi!

Popatrzyli na siebie bez słowa.

– Zostanę z nią – zdecydował starszy syn, spoglądając z wyczekiwaniem na żonę.

Brat nie zainicjował chęci zastąpienia go, oparł się tylko o ścianę i przyglądał się tej scenie w milczeniu.

– Dobrze, zostań – zgodziła się bez słowa sprzeciwu żona. Wtedy myślała, że tak właśnie należało postąpić.

– Oj, synku mój ukochany! Jak dobrze znów mieć cię przy sobie – biadoliła uspokojona matka, tuląc się do opiekuńczych ramion syna.

Zosia wróciła do pokoju sama, położyła się na łóżku i nasłuchiwała. Czekała na męża, miała nadzieję, że opanuje sytuację i wróci. Nie doczekała się i zasnęła.

Kiedy się obudziła, Kostka już nie było. Pojechał do pracy.

Tymczasem teściowa już z samego rana ubrała się jak zawsze elegancko i ruszyła do kościoła, a następnie na cmentarz. Rzuciła tylko krótkie: „Wychodzę, wrócę po południu” i wyszła z wyniosłym, pogardliwym wyrazem na twarzy, na której nie było śladu wczorajszej rozpaczy.

Młoda gospodyni wróciła do swoich zajęć. Nakarmiła kota, psa oraz kury, które zakupiła jeszcze wiosną, kiedy były całkiem małe i nieopierzone. Uznała, że jajko w domu musi być, a co dopiero mięso na obiad raz w tygodniu. Pracy jej przybyło, ale i satysfakcji. Co własne, to własne – powtarzała często, na co mąż przytakiwał z uśmiechem.

Nie zdążyła jeszcze zjeść śniadania, kiedy do domu zapukała sąsiadka. Przyniosła materiał na pościel. Zosia zaproponowała jej herbatę, na co kobieta przystała. Miała na imię Ula. Ona też niedawno weszła do rodziny sąsiadów, więc nie czuła się na dobre zadomowiona. Była nieco młodsza od Zosi, ale wyglądała poważniej z uwagi na krągłe, a nawet dość obfite kształty i szeroką twarz rozjaśnioną zwykle szczerym uśmiechem. Ucięły sobie pogawędkę i nawet nie zauważyły, że minęły kolejne dwie godziny.

– Muszę lecieć! – zawołała Urszula, spoglądając na wiszący na ścianie zegar. – Pranie trzeba zrobić i na obiad coś wstawić. Mąż wróci z roboty i będzie się domagał jedzenia!

Zosia nie oponowała, ona też miała swoje obowiązki. Zaprosiła sąsiadkę na kolejną pogawędkę i rozstały się w dobrych nastrojach.

Tego wieczora historia znów się powtórzyła. Mąż został z matką, a ona kolejną noc spała sama. Kiedy chciała z nim porozmawiać nad ranem, już go nie było.

Kolejny dzień przyniósł taką samą sytuację. Długo nie mogła zasnąć, bo wściekłość ją rozsadzała od środka. Przeczuwała, że te ataki to tylko gra. Jeżeli czegoś nie zrobi, nie sprzeciwi się, nie tupnie nogą – teściowa oddali ich od siebie. Konflikt będzie się tylko nasilał, a oni nie udźwigną tego ciężaru. Musiała coś zrobić, tylko co?

Sytuacja robiła się coraz bardziej beznadziejna, do tego wszystkiego dołączyły powroty męża w stanie nieważkości. Liczyła, że po pracy z nim porozmawia, a kiedy wracał, był zbyt pijany. Wściekała się wtedy i w akcie protestu wyrzucała męża z pokoju. Teściowej to nie przeszkadzało, gotowa była nawet pomyśleć, że właśnie na to czekała. Przygarniała syna bez nagany czy sprzeciwu, wkładając mu przy tym do głowy krytyczne uwagi wobec zachowania żony. Kostek słuchał w pijackim zamroczeniu i przytakiwał jej we wszystkim. Zachowywał się przy tym jak mały, bezradny chłopczyk potrzebujący jeszcze czułości i wsparcia zaborczej matki.

Po długich miesiącach milczenia przyszedł wreszcie oczekiwany list od Iwony.

Zosiu!

Nareszcie wiem, że żyję! Tyle się dzieje, nawet nie masz pojęcia. Od dnia kiedy uciekłam z domu, wszystko uległo zmianie na lepsze.

Zacznę od początku. Mieszkamy we trzy w jednym pokoju. To nic, że pluskwy nam dokuczają i gryzą każdej nocy do upadłego. Najważniejsze, że się uczę. Mamy wspólną łazienkę na korytarzu, do której zawsze jest kolejka.

Staram się być pilna i nie marnować czasu. Drugiej szansy już nie będzie. Dla jednych nauka to problem, a dla mnie przyjemność. Wreszcie robię to, co lubię.

Moje współlokatorki też są spoza Łodzi, jedna spod Radomska, a druga aż z Łęczycy.

Byłaś tam? Bo ja nie, a podobno jest tam zamek, gdzie w podziemiach mieszkał diabeł Boruta. A na ścianie wieży kolegiaty w Tumie można zobaczyć kamień, gdzie odcisnął ślad swoich pazurów, kiedy chciał ją przewrócić. Tak głosi legenda, ale Lodzia zaciekawiła mnie swoimi opowieściami. Kiedyś się tam wybierzemy. Zaprosiła nas do siebie. Piszę „nas”, bo często jej o Tobie opowiedziałam. Traktuje Cię jak moją siostrę. Uwierzysz?

Lodzia – ta spod Łęczycy – ma ciotkę w Anglii. Nie wyobrażasz sobie nawet, jakie jej przesyła cudeńka. Słodycze zapakowane w kolorowe papierki, pachnące kosmetyki czy wystrzałowe ubrania. Od czasu do czasu pożycza mi swoje ciuchy, gdy idziemy razem na potańcówki. Przeważnie w sobotę. Fajnie jest wtedy, można poszaleć i poznać kogoś.

Ja już poznałam. Ma na imię Lucek. Jest boski! Musisz koniecznie przyjechać do Łodzi, aby go poznać. Dba o mnie, kupuje mi różne drobiazgi, rozpieszcza i wciąż adoruje. A to mi sprawia przyjemność. Wreszcie czuję się kobietą, a nie kocmołuchem, jak do tej pory.

Chciałabym zobaczyć minę moich ojców, kiedy nie zastali mnie w domu po powrocie z roboty. A ile bym dała, żeby zobaczyć minę mojego narzeczonego, cha, cha! Dobrze mu tak! Niech cała wieś się z niego podśmiewa, niech mu dogryza. Taki bogacz, a wystawiła go do wiatru. Takiego afrontu się nie spodziewał!

Pewnie zapytasz, czy tęsknię za nimi. Od razu odpowiadam: ani trochę. Jestem szczęśliwa. Jeśli po ukończeniu technikum podejmę pracę w zakładach państwowych, jest możliwe, że dostanę przydział na mieszkanie. Marzą mi się studia. Ale powoli.

Druga z kumpelek to Janka. Gadatliwa, wścibska i wesolutka. Cały czas nas rozśmiesza i opowiada sprośne kawały. Niedługo brzuch mi pęknie od tego śmiechu. Marzy, żeby wyjechać do Ameryki.

Lucjan zaprosił mnie do kina w tę sobotę. Na komedię polską „Giuseppe w Warszawie”. Pamiętasz mojego ulubionego aktora Zbigniewa Cybulskiego? On będzie grał w tym filmie, nie mogę się już doczekać. Po seansie mamy pójść do kawiarni na lody.

Pewnie zapytasz o te rzeczy. Nie, jeszcze nie. Zaczekam, nigdzie mi się nie spieszy. Lucek nie nalega, jestem przekonana, że na wszystko przyjdzie odpowiedni czas.

Wiesz, nauczyłam się wszywać pętelki. Nawet nie wiedziałam, że z pętelek można wyczarować tyle rzeczy! Ostatnio wciąż mi się śnią. W klapie, kołnierzu, w kieszonkach, w brzegu listwy, nawet na głowie. Co za wariactwo! Pętelkowy zwariowany świat! Mam nadzieję, że kiedyś otrzymam uznanie za te pętelki, mam tyle świeżych pomysłów! Energia mnie roznosi!

A na koniec dodam, że do pełni szczęścia brakuje mi Ciebie. Wiem, że Ci się układa, że kochacie się z Kostkiem, że Twój teść jest dla Ciebie bardzo dobry, że masz pracę, która sprawia Ci ogromną radość. Cieszę się.

Może tak musiało być…

Twoja Iwona

Zosia odłożyła list. Jego treść jeszcze bardziej pogłębiła jej podły nastrój. Zwłaszcza ostatnie zdanie rozdarło jej serce na pół.

– Może tak musiało być… – powtórzyła drżącymi z przejęciami wargami.

Iwona nie miała pojęcia, co się z nią działo. Nie wiedziała, że ukochany Franciszek zmarł, a teściowa wykorzystuje sytuację i robi wszystko, aby jej uprzykrzyć życie.

Mimo starań wciąż nie zachodziła w ciążę, a Kostek pił coraz więcej. Jedyną nadzieję widziała w mieszkaniu. Jeśli je w końcu dostaną, wyprowadzą się z tego cholernego domu i zaczną wszystko od początku.

Może to właśnie stres i zmęczenie powodowały, że jej nastrój był w coraz gorszej formie? A do tego wciąż ci ludzie – przychodzili z najmniejszymi bzdurami: guzik do przyszycia, coś do skrócenia, wszycie suwaków… Elegantek we wsi nie było wiele, a te zdążyła już obszyć. Fakt, wciąż pojawiały się nowe, ale musiała przyznać, że emocje opadły. Nie wiadomo dlaczego, uleciała z niej cała energia wraz z nadzieją na lepsze dni. Nie tak to sobie wyobrażała, nie tak miało być…

Rozdział 18

Czas mijał, a sytuacja nie ulegała poprawie. Teściowa nadal odgrywała swą rolę, udając zrozpaczoną z powodu śmierci męża. Żenująca, do bólu groteskowa w ocenie Zosi, jednak w ocenie syna wymagająca szczególnej troski, opieki i współczucia.

Konflikt między nimi pogłębiał się i przyczyniał do coraz większego oddalenia. Kostek nie wylewał za kołnierz, często teraz przywozili go po pracy koledzy i zostawiali w pokoju matki. Zośka czuła, że jej świat zbliża się ku katastrofie.

Nie minął jeszcze rok od śmierci Franciszka, kiedy Zdzisiek oznajmił, że się żeni. I to już, bo jego narzeczona spodziewa się dziecka. Nic nowego, historia stara jak świat. Okazało się jednak, że chcą zamieszkać po ślubie w zajmowanej przez młodszego brata przybudówce.

Wesele zaplanowano na pierwszy miesiąc po upłynięciu żałoby. Zaraz po uroczystościach zaślubin młodszy brat przywiózł do domu żonę Krystynę. Dość wysoką, szczupłą, z mocno zarysowanym brzuszkiem, z brązowymi włosami upiętymi w koczek i zielonymi oczami zwężającymi się pogardliwie przy każdym spojrzeniu.

Zrobiło się ciasno i jeszcze bardziej nieznośnie. Zosia wielokrotnie usiłowała nawiązać przyjazne relacje ze szwagierką. Bez sukcesu. Kilka razy urządzono wspólną biesiadę, młoda gospodyni przygotowała zakąski, panowie postawili wódkę. Atmosfera nieco się rozluźniła, jednak Krystyna wciąż trzymała dystans. Z zadartym do góry nosem, z grymasem zniecierpliwienia na twarzy niewiele mówiła, raczej tylko krzywiła usta z niezadowoleniem. Wspólnych tematów brakowało. Nie wiedzieć jednak czemu, żona młodszego syna doskonale rozumiała się z teściową. Przy niej rozwiązywał się jej język, a na twarzy pojawiał uśmiech. Kiedyś Zośka wpadła na pomysł i spróbowała kupić bratową szyciem, o którym żona Zdziśka nie miała pojęcia.

Pewnego dnia zaprosiła ją do siebie, pokazała tkaniny, zaprezentowała najnowsze wzory, zachęciła nawet do sprawienia sobie sukienki ciążowej. Przyszła matka skrzywiła się na tę propozycję, zacisnęła mocno wargi i wyszła obrażona na cały świat.

Powiedziałam coś złego? – zastanawiała się po jej wyjściu Zośka.

Na odpowiedź nie musiała długo czekać, bo już wieczorem przy kolacji mąż wytknął jej, że obraża żonę brata.

– Słucham? – nie dowierzała.

– Powiedziałaś Kryśce, aby sprawiła sobie sukienkę. Masz ją za jakąś dziadówkę?

– Nic z tych rzeczy, wręcz odwrotnie! – zaprotestowała. – Chciałam jej zrobić przyjemność, miałam na myśli, że jej uszyję sukienkę. To tylko po to, aby się z nią zaprzyjaźnić. Nie rozumiesz?

– Nie – odparł mąż obcesowo, na co żona zareagowała kolejnym wybuchem płaczu.

Zakrywając dłońmi twarz, zerwała się od stołu i pobiegła do pokoju. Rzuciła się na łóżko i zaczęła szlochać do poduszki. Czuła, że dłużej tego nie wytrzyma.

Kostek przyszedł do niej po paru minutach i zaczął głaskać po plecach.

– No nie płacz, Zocha… Nie bądź głupia. Zdzichu to tak przedstawił, że przez chwilę mu uwierzyłem. Nie możemy się kłócić o takie bzdury. – I znów ją zaczął gładzić i całować po włosach. – Nie płacz, przepraszam, jeśli sprawiłem ci przykrość. Wybacz…

Nie przestawał jej dotykać, całować po szyi i karku. Ona tymczasem przestała szlochać i od czasu do czasu tylko pochlipywała. Wreszcie odwróciła się twarzą do niego i pociągnęła ku sobie. Tak dawno nie byli razem, tak wiele wymagało naprawy.

Kostek tylko na to czekał, bo objął ją wpół, zachłannie pocałował, a potem zaczął nerwowo rozpinać sweter guzik po guziku. Coraz szybciej i zachłanniej, z coraz gwałtowniejszym, gorętszym oddechem. Pomógł jej ściągnąć z siebie koszulę i odpiąć pasek od spodni. Wszedł w nią niecierpliwie i przytrzymał mocno, zaciskając pośladki. Zosia spragniona czułości oddała się tym zabiegom z całym zaangażowaniem.

Minęło tyle tygodni, tyle dni i godzin… Może to zbliżenie coś wreszcie odmieni? – zastanawiała się, kiedy już leżeli po wszystkim mocno przytuleni i pogodzeni ze sobą.

Kilka tygodni później młoda gospodyni zorientowała się, że jest w ciąży. Świat od razu wypiękniał. Zamierzała przekazać tę wiadomość mężowi wieczorem, kiedy będą w łóżku. Wcześniej za dużo ludzi kręciło się po kuchni, która od pewnego czasu stała się najczęściej używaną częścią domu. Zośka nie gotowała już dla wszystkich, każda z gospodyń gotowała oddzielnie. Teściowa jadła to, na co miała ochotę i z kim miała ochotę. Nikt nie wytyczał jej granic, była przecież w swoim domu. Taki układ odpowiadał każdej z nich, jednakże pogodzenie pewnych spraw od strony technicznej było momentami niezwykle trudne. Zdarzało się, że obie synowe kręciły się po kuchni, nie odzywając się do siebie, a niechęć można było wyczuć w powietrzu i na każdym kroku, przez co wspólne przygotowywanie posiłków w jednym pomieszczeniu stało się nie do zniesienia. Dlatego Zośka wychodziła w tym czasie na podwórze, szła do sklepu zrobić zakupy lub zajmowała się szyciem. Robiła wszystko, aby unikać takich sytuacji. Niestety, Krysi było to obojętne, w dodatku zrobiła się powolna i niezbyt gorliwa przy sprzątaniu. Przygotowania w kuchni zajmowały jej zbyt dużo czasu, a co gorsza, pozostawiała po sobie taki nieład, że trudno się było w tym miejscu odnaleźć. Brudne garnki, talerze, miski porzucała, gdzie popadło, zużywała całą wodę i nigdy nie uzupełniała wiadra. Zupełnie jakby chciała zrobić na złość bratowej. W dodatku pozostawiała jej do dyspozycji niewiele czasu na przygotowanie obiadu i nie robiła sobie nic z uwag bratowej.

– Jak chcesz mieć czysto, to sobie posprzątaj! – rzucała bezczelnie w odpowiedzi. – Wiesz, że nie mogę dźwigać!

– Przecież Zdzisiek może od czasu do czasu przynieść wodę, wystarczy mu o tym powiedzieć! Ja zostawiam po sobie porządek, więc to uszanuj. Niczego więcej od ciebie nie wymagam – odpowiadała Zośka hardo. – Na drugi raz zostawię wszystko tak, jak zastałam. Nie moje brudy, nie mam obowiązku tego sprzątać! – ostrzegała.

– Rób sobie, co chcesz! – pyskowała Kryśka, nie dając za wygraną.

Zośka kapitulowała, bez słowa zmywała naczynia, przynosiła wodę ze studni i tłumiąc w sobie narastający gniew, zaciskała zęby. Tak mijały kolejne dni.

Tego popołudnia czekała niecierpliwie na męża, ale jak na złość przyjechał wypity. Tłumaczył się, że w pracy kolega obchodził urodziny. Nie było wyjścia. Za zdrowie kumpla napić się trzeba – twierdził Kostek, kładąc się od razu do łóżka. Przespał cały wieczór i noc, a rano wyszedł do pracy.

Następnego dnia przyjechał trzeźwy, jednak najpierw zaszedł do pokoju matki. Żona czekała na niego pełna napięcia. Pozornie zajęta była szyciem firanek dla piekarzówny, jednocześnie nasłuchiwała kroków męża.

Przyszedł po jakimś czasie ze zmienioną twarzą, smutny i zamyślony.

– Coś się stało, kochanie? – zagadnęła, wstając od maszyny. – Tak dziwnie wyglądasz…

– Nic, wszystko w porządku – odparł. – Jestem głodny. Mamy obiad?

– Oczywiście że mamy. Zaczekaj, odgrzeję zupę i zaraz ją przyniosę! – zawołała w lekkim uniesieniu, bo zamierzała mężowi przekazać radosną nowinę.

Jednak jakby w odwecie niemal w tym samym momencie z sąsiedniej izby dobiegł do ich uszu ryk teściowej:

– Kostek, Kostek! Ratuj!

Mąż zerwał się z krzesła i wybiegł z pokoju, zanim zaprotestowała. Wróciła z kuchni z miską zalewajki i postawiła ją na stole. Czekała na Kostka dość długo, w końcu zupa wystygła, więc wyniosła ją na powrót do kuchni i wlała do garnka. Wściekłość rozsadzała ją, a skrajne emocje nie pozwalały usiedzieć na miejscu. Zaciskając zęby, otarła łzę, która spłynęła po jej policzku, następnie usiadła do maszyny, aby wyładować energię. Ale jakoś nie mogła szyć, pochyliła się tylko nad nią, pogładziła ją automatycznie po smukłym grzbiecie, przetarła palcami złote napisy, po czym zwiesiła głowę na piersi i kolejny raz głucho zapłakała.

Smutek

Łzy mają słony smak. Kiedy skapują na tkaninę, tworzą się na niej plamy. Każda plama to inny rodzaj emocji. Od smutku, melancholii po rozpacz, ból i gorycz. Choć łzy oczyszczają, płacz niesie ukojenie, to plamy na tkaninie pozostają. Są świadectwem stanu duszy, ale też nadzieją na coś lepszego. Jedna łza, a potem druga i następna. Jak łatwo kogoś zranić i wywołać łzę, która z czasem w sercu wydrąży ranę. Przyjdzie taki moment, że nic nie ukoi bólu, nawet czas.

***

Tego dnia była w domu sama. Kryśka ze Zdziśkiem gdzieś pojechali, teściowa starym zwyczajem poszła do kościoła, a Kostek do pracy. Kilka minut po dwunastej pod dom zajechała syrenka. Wysiadł z niej wujek Cyran, który był jednocześnie jego przełożonym w zakładzie pracy. Niski, tęgawy z łysiną na czubku głowy i okrągłą, zaczerwienioną twarzą. Poczciwy i dobry, choć na swój sposób sprytny.

Akurat rozwieszała pranie na podwórzu, ręce miała mokre od wody i zaczerwienione od wyżymania ubrań. Na widok gościa wytarła je w brzeg fartucha.

– Wujek? Co tu robisz o tej porze? – zapytała zdziwiona.

– Sama jesteś? – rzucił, rozglądając się na boki. – Twoja teściowa gdzie?

– Pewnie jak zawsze o tej porze na cmentarzu – prychnęła. – Mam jej coś przekazać?

– Ja jej przekażę! – odparł gniewnie, zatrzymując się przed sznurem z bielizną. – Czy wiesz, co oni zrobili?

– Kto, wujku? – nie rozumiała.

– Twój stary i jego mamusia.

– Ale o co chodzi? – bąknęła cicho, niepewnie, z rodzącym się irracjonalnym lękiem.

Wujek postąpił o krok do przodu, wyjął z kieszeni paczkę papierosów i zapałki. Nerwowo zapalił i zaciągnął się zachłannie.

– Czekaliście na przydział mieszkania, czyż nie tak?

– No, tak… – odparła zaskoczona. – Przecież nic się nie zmieniło, nadal czekamy…

– To znaczy, że o niczym nie wiesz – stwierdził wujek i zaciągnął się kolejny raz. – Kostek dostał przydział, ale zrezygnował z niego. Czy on zwariował? Ludzie czekają lata na mieszkanie, a ten głupek powiedział, że rezygnuje. Coś takiego! Idiotę ze mnie przy okazji zrobił. Przecież to ja pisałem tyle razy do dyrekcji w tej sprawie, znam wasze położenie. Prosiłem, błagałem i w końcu dali ten przydział…

Urwał, bo zobaczył, że młoda kobieta zbladła, wargi jej zadrżały, zachwiała się i zatoczyła. Przytrzymał ją w ostatnim momencie.

– Zośka, co z tobą? Obudź się!

Ocknęła się po chwili, ale nadal była blada. Patrzyła na mężczyznę z niedowierzaniem.

– Wujku? Ty to mówisz na poważnie? – jęknęła głucho. – On to naprawdę zrobił?

– Tak, zrobił… Nie powinienem tak mówić, ale namówiła go do tego ta stara ropucha. Zastraszyła go, że jak ją zostawi, to sobie życie odbierze, że was przeklnie i nigdy nie zaznacie szczęścia.

– Tak powiedział? – spytała ze ściśniętym gardłem. – Naprawdę?

– Przykro mi, dziecko, nie wiesz nawet jak bardzo… To ja już pojadę… Porozmawiaj z nim, wpłyń na niego. Co prawda mieszkanie już przepadło, ale może za jakiś czas… Co za głupek jeden! – jęknął kolejny raz. Spojrzał na dziewczynę i zapytał: – Wszystko w porządku, Zosiu? Może zaprowadzić cię do domu? Nadal jesteś blada.

– Nie martw się, wujku – odparła. – Już dobrze… Nic mi nie będzie.

Wujek podszedł, pogłaskał ją czule po policzku i zawrócił do furtki. Patrzyła nieruchomym wzrokiem, jak opuszcza zagrodę i wsiada do firmowego auta.

Pod Zosią nogi się ugięły, z poczuciem przegranej, samotna i oszukana. Przez moment nie wiedziała, co ma ze sobą począć. Rozglądała się po podwórzu w poszukiwaniu czegoś, na czym mogłaby wyładować złość. Wreszcie pochyliła się nad wanną i szarpnęła nią z całych sił. Po chwili poczuła ostry ból w podbrzuszu. Zgięła się wpół, jęknęła głośno i objęła oburącz. Zacisnęła zęby, ale niemal jednocześnie głuchy szloch wyrwał jej się z gardła.

Wszystko, co nadawało sens jej życiu, gdzieś się ulotniło. Skulona na środku podwórka, pomiędzy rozrzuconymi dookoła naczyniami, otoczona sznurami z suszącą się bielizną zastygła w bezradności. Nie miała już sił na dalszą walkę o jutro, a ból porażki palił ją w piersiach jak nigdy wcześniej. Wreszcie podniosła się z kolan i zgarbiona, przygnieciona kolejnym ciężarem ruszyła w stronę domu. Rzuciła się na łóżko i poddała się całkowitej bezsilności. Leżała tak jakiś czas, próbując zebrać myśli. W głowie miała wciąż pustkę. W końcu zwinęła się w kłębek, objęła ramionami i utulona własnym żalem zasnęła.

Obudziła się w środku nocy i poczuła między udami nieprzyjemną wilgoć. Po zapaleniu światła zorientowała się, że prześcieradło, bielizna i wewnętrzna strona nóg są we krwi. Kostka przy niej nie było. Jakoś jej to nie zdziwiło, a co gorsza, nie poczuła zawodu. Postanowiła sprać czerwone plamy i doprowadzić się do porządku. Już wiedziała, co to oznacza. Kolejny raz uszło z niej życie, znów była pusta i poraniona od środka. Tylko jak dalej żyć? Po co?

Rozejrzała się po izbie, która po raz pierwszy wydała jej się zimna i obca. To już nie był jej dom. Nagle poczuła, że musi stąd jak najszybciej wyjechać. Dokądkolwiek, ale musi opuścić to miejsce, bo inaczej oszaleje. Postanowiła przygotować się do drogi. Na początku napisała list do męża.

Kochany,

nie powiem: wybacz i nie zapłaczę więcej z Twojego powodu. Żal mi tylko tego wielkiego uczucia, które nas kiedyś łączyło. Ale skoro wybrałeś matkę zamiast mnie, jej dobro zamiast mojego, jej uczucie zamiast naszego – trudno.

Matkę trzeba kochać, ale mądrze. Mogliśmy być bardzo szczęśliwi, mogliśmy dzielić się naszym szczęściem ze wszystkimi. Ale Ty tego nigdy nie zrozumiesz, a już nie mam siły, aby dalej walczyć. Poddaję się i odchodzę.

Nie szukaj mnie. Odezwę się w sprawie rozwodu, gdy znajdę na to siłę. Jedyna rzecz, jaką chciałabym ze sobą zabrać, to maszyna do szycia. Kiedyś po nią przyjadę, więc nie pozbywaj się jej. Należy do mnie. A swojej mamie powiedz, że osiągnęła to, co chciała. Gratulacje.

Zosia

Kostek jak zwykle wrócił po pracy. Zastał ją smutną i przygnębioną. W dodatku nie było obiadu.

– Coś się stało, Zosiu? – zapytał, widząc ją w fatalnym stanie. Pochylił się nad nią, by okazać zainteresowanie.

Uniosła głowę znad poduszki i ledwie omiotła go wzrokiem.

– Wczoraj kolejny raz poroniłam. Po tym jak dowiedziałam się, że zrezygnowałeś z mieszkania – wyrzuciła z siebie, nie kryjąc gniewu i rozczarowania.

Te słowa wprowadziły męża w konsternację.

– Jak to? – wykrztusił. – Jesteś pewna?

– Tak, byłam dziś u lekarza. Już po wszystkim.

Zamilkł, usiadł na brzegu łóżka i położył jej rękę na ramieniu. Strąciła ją i odwróciła twarz do ściany.

– Wybacz, ale musiałem tak postąpić – zaczął niepewnie. – Ty nigdy tego nie zrozumiesz, bo nigdy nie miałaś tak zaborczej matki.

– To prawda. Nigdy tego nie zrozumiem. Nie wiem, czy ktokolwiek byłby w stanie to zrozumieć! – syknęła przez zaciśnięte zęby. – Mieliśmy szansę na lepsze życie, a ty ją zaprzepaściłeś. Jak mogłeś to zrobić bez porozumienia ze mną? Jak mogłeś pominąć mnie w podjęciu tak ważnej decyzji?

Zrobiło się nieznośnie cicho. Poczucie winy wydawało się gęstnieć.

– Wszystkie jesteście takie same! – prychnął nagle gniewnie, zrywając się z miejsca. – Księżniczki, którym marzą się pałace i wygody! Całe życie myślicie tylko o sobie, wciąż się nad sobą użalacie, jakie to biedne i nieszczęśliwe! Ale żeby wejść chłopu do łóżka, to jakoś nie macie oporu!

Zosia nie odpowiedziała na te zarzuty, zacisnęła tylko pięści. Serce w piersiach zatłukło się jeszcze mocniej, a pod powiekami zakłuło od cisnących się łez.

Kostek tymczasem nerwowo przemierzał izbę, obijając się o meble i stojące na podłodze przedmioty.

– Nigdy mnie nie zrozumiesz, chciałem ci nieba przychylić, a ty wciąż jesteś niezadowolona i nieszczęśliwa. Ze wszystkimi tylko się kłócisz! Matka ma rację, powinnaś się leczyć!

Niczym pociski uderzyły słowa, które nigdy nie powinny zostać wypowiedziane. Gwałtowny, długo powstrzymywany szloch Zośki rozległ się w pokoju i kolejny raz zatrząsł kruchym fundamentem, na którym próbowali zbudować udany związek.

Kostek rzucał się jeszcze chwilę po pokoju, chwycił wiszącą na oparciu krzesła kurtkę i wybiegł na zewnątrz. Do jej uszu dotarł ryk motoru rozdzierający senność nocy i przeszywający pisk opon.

Rozczarowanie

Było sobie Jabłko i Ktoś. Jabłko było pachnące, dorodne i rumiane, a Ktoś miał ogromny apetyt na to jabłko. Chwycił je i zaczął gryźć. Pierwszy kęs okazał się niesmaczny, owoc miał cierpki i gorzkawy posmak. Za drugim i następnym kęsem okazało się, że są w nim wydrążone kanaliki, z których wychylają się robaczki. Kręcą niezadowolone główkami, bo Ktoś zakłócił im spokój. Ktoś obgryzł całe jabłko, ale nie poczuł smaku, na który liczył, został jedynie ogryzek, który powędrował do śmieci.

Minął ogromny apetyt, pozostało jedynie rozczarowanie.

Rozdział 19

Następnego dnia koło południa Kryśka zaczęła rodzić, drąc się wniebogłosy na całą chałupę. Zrobiło się wtedy niemałe zamieszanie i dom opustoszał. Zosia najpotrzebniejsze rzeczy miała zapakowane wcześniej, wrzuciła je więc do walizki, a oszczędności ulokowała pod piersiami w biustonoszu. Ubrała się w wygodne do podróżowania rzeczy. Podeszła do wyczyszczonej, świeżo naoliwionej maszyny i zanim ją nakryła drewnianą pokrywą, pogładziła z rozrzewnieniem po grzbiecie.

– Wrócę po ciebie, obiecuję. Czekaj tutaj na mnie. Zabiorę cię, gdy tylko się urządzę.

Pokój był ogarnięty, łóżko zaścielone. Zostawiła na stole list do męża i rzuciła ostatnie spojrzenie na izbę.

Szła w stronę przystanku autobusowego, nie spiesząc się. Kilka osób stojących przy bramach pozdrowiło ją.

– Dokąd to, Zosiu, z tą walizką? – padały po drodze pytania.

– Wyjeżdżam na kilka dni do rodziny. Kostek mnie odbierze. Niedługo wrócę! – Uśmiechała się, odpowiadając na zaczepki. Wiedziała, że tego nie uniknie, więc zachowywała się naturalnie.

Autobus do Pabianic przyjechał zgodnie z rozkładem. Stamtąd miała otwartą drogę do Łodzi. Wsiadła i kupiła bilet u kierowcy. Kilku miejscowych chciało z nią uciąć pogawędkę, nie miała jednak na nią ochoty. Usiadła na końcu pojazdu, w odosobnieniu. Popatrzyła na wioskę, rząd niskich chałup wzdłuż szosy, sklep i remizę strażacką. Na kapliczkę na rozstaju dróg, na figurkę Matki Boskiej, która stała na wysokim cokole, otoczona wianuszkiem sztucznych kwiatów. Patrzyła na nią i w milczeniu odprowadzała wzrokiem. „Nie bój się, jestem z tobą” – zdawały się mówić niezwykłe oczy Maryi.

Nie bała się. Teraz już nie. Obserwowała uciekający za oknem krajobraz i z każdą chwilą nabierała coraz większego przekonania, że podjęła właściwą decyzję we właściwym czasie.

KONIEC CZĘŚCI I

Podziękowania

Szczególne podziękowania dla Jadwigi Gerszon – za jej żywe wspomnienia z czasów dzieciństwa oraz wczesnej młodości, liczne podpowiedzi i wskazówki, dzięki którym odtworzenie tej historii stało się możliwe.

Dziękuję moim bliskim za wsparcie i cierpliwość oraz dziadkowi Józkowi za barwne opowieści.

Dziękuję całemu zespołowi Szarej Godziny za współpracę, zaufanie i wyrozumiałość.