Recenzenci naukowi:
prof. Krzysztof Kubiak
dr hab. Jarosław Centek

Redakcja:
Tadeusz Zawadzki

Współpraca redakcyjna i korekta:
Jolanta Wierzchowska

Projekt graficzny serii i okładki:
Teresa Oleszczuk

DTP, mapy:
Tadeusz Zawadzki

Copyright © 2018 by Łukasz Przybyło
Copyright © 2018 by Tetragon Sp. z o.o.

Fotografia na okładce: M-1A1 Abrams 2. pułku kawalerii pancernej US Army w czasie operacji Desert Storm (DoD/Spc. David Faas)

Fotografia na stronie tytułowej: brytyjscy artylerzyści podczas 1 wojny światowej (LOC)

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca:
Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o.
00-836 Warszawa, ul. Żelazna 41 lok. 21
e-mail: kontakt@tetragon.com.pl

Książki można zamówić na:
www.tetragon.com.pl

ISBN 978-83-63374-68-6

Konwersja: eLitera s.c.

.

Książki Wydawnictwa Tetragon

Seria „Monografie”:

Jarosław Centek, Reichsheer ery Seeckta (1921–1926)

Jarosław Centek, Korpus Gwardii w bitwie pod Gorlicami

Waldemar Rezmer, Operacyjna służba sztabów Wojska Polskiego w 1939 roku

Robert Citino, Ewolucja taktyki Blitzkriegu. Niemcy bronią się przed Polską 1918–1939

Przemysław Benken, Ap Bac 1963

Przemysław Benken, Hamburger Hill 1969

Emile Allehaut, Walka piechoty. Studium ilustrowane konkretnymi wypadkami z wojny 1914–1918 roku

William Balck, Rozwój taktyki w ciągu Wielkiej Wojny

Frédéric-Georges Herr, Artyleria. jaka była, jaka jest i jaka powinna być

Pascal-Marie-Henri Lucas, Rozwój myśli taktycznej we Francji i w Niemczech podczas wojny 1914−1918 r.

Giulio Douhet, Panowanie w powietrzu. Przypuszczalne formy przyszłej wojny oraz ostatnie artykuły

Kamil Anduła, 1. Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte

Klemens Nussbaum, Historia złudzenia. Żydzi w Armii Polskiej w ZSRR 1943–1945

Juliusz S. Tym, Pancerni i ułani generała Andersa. Broń pancerna i kawaleria pancerna Polskich Sił Zbrojnych na Środkowym Wschodzie i we Włoszech 1941–1946

Juliusz S. Tym, Szkolić…, Doskonalić…, Być w gotowości do…

Juliusz S. Tym, Wielkopolska Brygada Kawalerii w kampanii 1939 roku

Juliusz S. Tym, Najnowocześniejsza armia II Rzeczypospolitej. Rzecz o motoryzacji wojska Polskich Sił Zbrojnych

Łukasz Przybyło, Doktryny wojnne. Historia i ocena

Seria „Morska”:

Michał Glock, Flota Czerwona na Morzu Czarnym, t. 1: Wielka improwizacja 1941–1942

Michał Glock, Flota Czerwona na Morzu Czarnym, t. 2: Wymęczone zwycięstwo 1943–1944

Michał Glock, Flotylla Kaspijska 1722–1945. Zarys dziejów

Krzysztof Kubiak, Rajd na St. Nazaire. Między strategią a taktyką

Krzysztof Kubiak, W rytmie monsunu. Indyjsko-pakistańska rywalizacja na morzu 1947–1971

Ziw Almog, 13 Flotylla. Komandosi izraelskiej marynarki wojennej na Morzu Czerwonym 1967–1973

Seria „Żołnierze”:

Piotr Jaźwiński, Koń, koniak i kobiety. Tradycje i zwyczaje oficerów kawalerii II Rzeczpospolitej

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 1: 1914–1916

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 2: sierpień 1916–1917

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 3: sierpień 1917–październik 1918

Teodor Cetys, Z Warszawy do Warszawy. Zapiski cichociemnego

Paweł Sztama, Generał August Emil Fieldorf – biografia wojskowa

Awigdor Kahalani, Wyżyny odwagi

Seria „Dokumenty i Relacje”:

Andrzej Wesołowski (red.), Obrona Lwowa. Tom 1: Dokumenty 1–16 września

Andrzej Wesołowski (red.), Obrona Lwowa. Tom 2: Dokumenty 17–22 września

Andrzej Wesołowski (red.), 14. Wielkopolska Dywizja Piechoty. Relacje i wspomnienia

Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Podziękowania

Wstęp

Rozdział I. Pojęcie strategii oraz doktryny strategicznej i wojennej

Pojęcie strategii

Paradoksalność strategii

Polityka a strategia

Model strategiczny

Pojęcie doktryny strategicznej i wojennej

Doktryna strategiczna i wojenna – definicje

Doktryna strategiczna

Doktryna wojenna

Charakter doktryn wojennych

Doktryna ofensywna

Doktryna obronna

Odstraszanie i zastraszanie

Doktryny mieszane

Teorie wojskowe (strategiczne) a doktryna wojenna

Innowacyjność a doktryna wojenna

Technika a doktryna wojenna

Ekonomia państwa a doktryna wojenna

Zintegrowanie doktryny wojennej ze strategią narodową

Strategia a teoria złożoności

Rewolucja w sprawach wojskowych (RMA)

Cykliczność RMA

Rewolucja Militarna

Znaczenie i zadania historii wojskowości

Rozdział II. Początkowy okres I wojny światowej

Doświadczenia z wojen w latach 1861–1914

Amerykańska wojna secesyjna 1861–1865

Wojna rosyjsko-turecka 1877–1878

Wojna burska 1899–1902

Wojna japońsko-rosyjska 1904–1905

Wojny bałkańskie 1912–1913

Wnioski z wojen poprzedzających I wojnę światową

Nowe szyki piechoty

Doktryna francuska w 1914 r.

Doktryna brytyjska w 1914 r.

Doktryna niemiecka w 1914 r.

Zadanie dla kursantów Akademii Wojennej – Aufgabe 1894 r.

Manewry cesarskie w 1894 r.

Faza manewrowa I wojny światowej w 1914 r.

Bitwa graniczna w Alzacji i Lotaryngii

Bitwa pod Mons

Bitwa łódzka

Źródła doktryn wojennych Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec przed I wojną światową

Proces tworzenia doktryn przed wybuchem I wojny światowej

Proces wdrażania doktryn przed wybuchem I wojny światowej

Konfrontacja przedwojennych doktryn z rzeczywistością wojenną w 1914 r.

Ocena strategii Francji, Wielkiej Brytanii i Niemiec w początkowym okresie I wojny światowej

Rozdział III. Rewolucja doktrynalna na froncie zachodnim w latach 1917–1918

Alianckie próby przełamania impasu na zachodzie w latach 1915–1916

Wojna pozycyjna

Brytyjska ofensywa nad Sommą

Zmiana koncepcji prowadzenia działań obronnych przez armię niemiecką w 1917 r.

Doktryna „elastycznej obrony”.

Nowa brytyjska doktryna natarcia artyleryjskiego – Materialschlacht

Nawała ogniowa

Wał ogniowy

Ogień kontrbateryjny

Czołg – doświadczenia brytyjskie. Bitwa pod Cambrai – listopad 1917 r.

Nowa niemiecka doktryna natarcia – Stosstrupptaktik

Bitwa o Rygę 1917 r.

Bitwa pod Caporetto 1917 r.

Niemieckie ofensywy wiosenne w 1918 r.

Bitwa pod Amiens, 8 sierpnia 1918 r. – dojrzałość doktryny brytyjskiej

Proces wypracowywania i wdrażania doktryny w czasie I wojny światowej

Rewolucja militarna w czasie I wojny światowej w latach 1917–1918

Ocena strategii Wielkiej Brytanii i Niemiec podczas I wojny światowej

Rozdział IV. Bewegungskrieg czy bitwa metodyczna?

Rozwój niemieckiej doktryny wojennej w latach 1919–1940

Lekcje I wojny światowej

Reichswehra 1919–1935

Doktryna działań manewrowych

Doktryna taktyczna

Doktryna operacyjna – Bewegungskrieg

Przygotowania do remilitaryzacji

Wehrmacht 1935–1939

Powstanie wojsk pancernych

Powstanie Luftwaffe

Nowa doktryna ofensywna

Źródła niemieckiej doktryny

Wdrażanie doktryny

Wnioski dotyczące powstawania i wdrażania niemieckiej doktryny wojennej

Rozwój francuskiej doktryny wojennej w latach 1919–1940

Ustawa o obronie narodowej

Uniwersytet Obrony Narodowej i jego rola we wdrażaniu doktryny

System szkoleniowo-mobilizacyjny Francji

Naród pod bronią

Szkolenie żołnierzy

Armia rezerwowa

Doktryna francuska – wymiar strategiczny i linia Maginota

Doktryna francuska – wymiar taktyczno-operacyjny

Bitwa metodyczna i siła ognia

Mechanizacja armii

Doktryna sił powietrznych

Źródła doktryny francuskiej

Wprowadzanie doktryny

Powstawanie i wdrażanie francuskiej doktryny wojennej – wnioski

Kampania francuska w 1940 r.

Dopracowanie niemieckich założeń doktrynalnych w okresie „dziwnej wojny” na podstawie kampanii w Polsce

Stosunek sił przeciwników

Plany sprzymierzonych – Plan E, Plan D, Wariant Breda

Plan niemiecki – Fall Gelb

Bitwa we Flandrii – maj 1940 r.

Wnioski z kampanii francuskiej w 1940 r.

Niemiecka rewolucja doktrynalna w latach 1919–1940 r. – aspekt RMA

Ocena strategii Francji i Niemiec w 1940 r.

Rozdział V. Droga do Jom Kippur

Wojna w 1948 r.

Wojna w 1956 r.

Wojna sześciodniowa

Wojna na wyczerpanie

Linia Bar-Lewa

Doktryna izraelska w 1973 r.

Źródła doktryny

Podstawowe założenia doktryny wojennej Izraela w 1973 r.

Izraelska doktryna wojenna w 1973 r.

Doktryna wojenna Egiptu w 1973 r.

Decyzja polityczna dotycząca wojny z Izraelem

Analiza strategiczna

Podstawowe założenia doktryny wojennej Egiptu w 1973 r.

Doktryna wojenna Egiptu w 1973 r.

Wojna Jom Kippur 6–25.10.1973 r.

Pierwsza faza działań na Synaju 6–9.10.1973 r.

Pauza operacyjna 10–13.10.1973 r.

Ofensywa egipska 14.10.1973 r.

Kontrofensywa izraelska 15–24.10.1973 r.

Wnioski z wojny Jom Kippur

Doktryna wojenna Izraela

Doktryna wojenna Egiptu

Ocena strategiczna Egiptu i Izraela podczas wojny Jom Kippur

Rozdział VI. Bitwa Powietrzno-Lądowa

Zmiany doktrynalne w armii amerykańskiej w latach 1946–1976

Sytuacja armii amerykańskiej w latach 1972–1973

Powstanie TRADOC w 1973 r. – jego rola i zadania

Proces wypracowywania doktryny Aktywnej Obrony

Faza I: 1973–1974

Faza II: 1975–1976

Doktryna Aktywnej Obrony na podstawie FM 100-5 Operacje

Krytyka doktryny Aktywnej Obrony i rozpoczęcie prac nad nowym regulaminem FM 100-5

Doktryna Bitwy Powietrzno-Lądowej

FM 100-5 wersja z 1982 r.

FM 100-5 wersja z 1986 r.

Wdrażanie doktryny w armii amerykańskiej w latach 1973–1991

System szkolenia podoficerów

Narodowe Centrum Treningowe (NTC)

Szkoleniowy Program Dowodzenia Bitwą (BCTP)

Szkolenie oficerów sztabowych (SAMS)

Iracka doktryna wojenna na podstawie działań wojennych przeciwko Iranowi w latach 1980–1988

Armia iracka na Kuwejckim TDW w latach 1990–91

Planowanie strategiczno-operacyjne oraz struktura dowodzenia wojsk sprzymierzonych na Kuwejckim TDW

Armia amerykańska na Kuwejckim TDW w przeddzień operacji „Pustynny Miecz”

Działania bojowe 24–28 lutego 1991 r. – „Pustynny Miecz”

Doktryna Bitwy Powietrzno-Lądowej w aspekcie operacyjnym podczas „Pustynnej Burzy”

Bitwa pod Easting 73 jako przykład doktryny Bitwy Powietrzno-Lądowej w aspekcie taktycznym oraz teorii nieliniowości

Bitwa pod Easting 73 – analiza scenariuszowa

Bitwa pod Easting 73 – wnioski

Tworzenie i wprowadzanie doktryny w armii USA w latach 1973–1991

Doktryna Bitwy Powietrzno-Lądowej – podsumowanie

Wojna w Zatoce Perskiej a teoria RMA

Ocena strategiczna USA i Iraku podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r.

Rozdział VII. Trafność i wiarygodność doktryny

Podsumowanie badań

Przyczyny tworzenia nowej doktryny

Przegrana wojna

Groźba przegranej w wojnie

Zagrożenie w czasie pokoju

Zmiana status quo

Postęp techniczny

Przyczyny tworzenia nowej doktryny – podsumowanie

Charakter nowej doktryny

Doktryna ofensywna

Doktryna obronna

Homogeniczność doktryny wojennej

Korelacja między doktryną obronną a zagrożeniem w czasie pokoju

Korelacja między doktryną ofensywną a chęcią zmiany status quo

Wnioski dotyczące wyboru rodzaju doktryny wojennej

Źródła nowej doktryny

Historia

Geografia i geopolityka

Technika

Ostatni (bieżący) konflikt zbrojny

Współczesne konflikty zbrojne

Wnioski dotyczące źródeł nowej doktryny wojennej

Proces wypracowywania (tworzenia) doktryny

Otwartość procesu doktrynalnego

Ukierunkowanie procesu doktrynalnego

Manewry i ćwiczenia

Wnioski dotyczące procesu wypracowywania (tworzenia) doktryny

Proces wdrażania doktryny

Wskazówki doktrynalne

Manewry i ćwiczenia

Morale i wyszkolenie

Nowe instytucje

Nowa organizacja sił zbrojnych

Wnioski dotyczące procesu wdrażania doktryny

Cechy doktryny

Innowacyjność

Teoria

Praktyka

Integracja ze strategią

Nieliniowość

Rewolucja w sprawach wojskowych

Wnioski dotyczące cech doktryny

Ocena skuteczności doktryny

Militarny wynik konfrontacji zbrojnej

Poziom strat w wyniku konfrontacji zbrojnej

Stosunek sił podczas bitwy/kampanii/wojny

Osiągnięcie celów politycznych

Wnioski dotyczące oceny skuteczności doktryny

Źródła wiarygodności i skuteczności doktryny wojennej

Źródła wiarygodności i skuteczności doktryny wojennej w czasie pokoju

Źródła wiarygodności i skuteczności doktryny wojennej w czasie wojny

Sposoby wypracowywania i wdrażania doktryny wojennej

Sposoby wypracowywania i wdrażania doktryny wojennej w czasie pokoju

Sposoby wypracowywania i wdrażania doktryny wojennej w czasie wojny

Ewolucja czy rewolucja?

Model doktrynalny

Zakończenie

Bibliografia

Przypisy

Moim Rodzicom

Podziękowania

Wiele osób pomogło mi w dopracowaniu mojego doktoratu, a potem książki.

Mój promotor w Akademii Obrony Narodowej pan prof. Józef Marczak zaopiekował się mną, kiedy nikt nie chciał podjąć trudu pracy z „hobbystą”, jak nazwała mnie komisja egzaminacyjna na studia doktorskie na AON. Byłem chyba jedyną osobą, która nie została skierowana na studia przez armię lub urzędy centralne i chyba trochę to ujęło egzaminatorów.

Przygodą intelektualną były comiesięczne spotkania w Katedrze Strategii, w których uczestniczyli m.in. gen. prof. Stanisław Koziej, płk dr hab. Dariusz Kozerawski, płk dr hab. Ryszard Jakubczak, prof. dr hab. Jacek Pawłowski i płk dr hab. Ryszard Niedźwiedzki oraz koleżanki i koledzy ze studiów doktoranckich.

Pod koniec pierwszego roku zaprezentowałem na spotkaniu katedralnym koncepcję swojego doktoratu. Przez następne dwie godziny profesura, w sposób niezwykle kulturalny, „znęcała” się nade mną i ową koncepcją. Były to dwie najważniejsze godziny dla mojego rozwoju jako naukowca i do dzisiaj to, co tam powiedziano, służy mi jako drogowskaz w mojej podróży z nauką i historią.

Po złożeniu doktoratu do dziekanatu zrecenzowali go płk dr hab. Ryszard Jakubczak oraz prof. dr hab. inż. Waldemar Kitler. Ich pozytywne opinie na pewno ułatwiły mi zdanie egzaminu doktorskiego.

Kiedy po latach zdecydowałem się przygotować do druku mój doktorat, pomogli mi swoimi uwagami prof. Krzysztof Kubiak, płk dr hab. Juliusz S. Tym, dr Łukasz M. Nadolski oraz dr Juliusz Tomczak. Szczególne podziękowania należą się dr hab. Jarosławowi Centkowi, z którym prowadziłem wielogodzinne dyskusje na temat przeplatania się wojny pozycyjnej i blitzkriegu.

Ostateczny szlif mojej pracy nadał mój przyjaciel redaktor Tadeusz Zawadzki.

Za cierpliwość w znoszeniu mojej nieobecności duchem w trakcie pisania i poprawiania mojego doktoratu dziękuję żonie Anecie i córce Idze.

Wszystkie ewentualne błędy, jakie Czytelnik znajdzie w niniejszym opracowaniu, są moimi.

Wstęp

Biada temu, kto zjawi się na polu bitwy „uzbrojony” w niesłuszną doktrynę

(F.O. Miksche)[1]

Strategia jest nauką opartą na fundamencie historii

(marsz. F. Foch)

Przedmiotem niniejszej książki jest doktryna wojenna – najogólniej rozumiana jako przyjęte poglądy na sposób, w jaki siły zbrojne walczą lub planują walczyć w czasie konfliktu zbrojnego[2]. Trzeba zauważyć, że w dzisiejszym świecie używa się raczej pojęcia „doktryna obronna”, głównie ze względu na negatywne konotacje związane ze słowem „wojna” czy „wojenny”, sugerujące zaborcze i ofensywne zamiary. Badaniu, pod kątem użytych modeli doktrynalnych, poddane zostały doświadczenia historyczne z ostatnich 150 lat.

Bogactwo użytych w tym okresie doktryn i ich konfrontacja z rzeczywistością pola walki są doskonałą podstawą do analizy czynników wpływających na ich skuteczność i wiarygodność. Powinno to pozwolić na stworzenie teoretycznego modelu tworzenia, wdrażania i oceny wiarygodności doktryny wojennej. Może on być fundamentem do dalszych badań i analiz wspomagających formułowanie i reformowanie doktryny obronnej Polski, pozwalając uniknąć błędów popełnionych w przeszłości przez nasz czy inne narody. Iście profetyczne spojrzenie na ten problem dał ppłk dypl. Stefan Mossor w swojej pracy wydanej niedługo przed wybuchem II wojny światowej: Można śmiało powiedzieć, że zaniedbania strategii na niezmiernie obecnie trudnym polu przygotowań wojennych mogą doprowadzić do przegrania wojny jeszcze w czasie pokoju, przed jej rozpoczęciem[3].

Przedmiot rozprawy mieści się w obszarze nauki strategii, którą nestor amerykańskich strategów B. Brodie określił jako jedną z najstarszych nauk ludzkości, której tezy sprawdzane są rozlewem krwi, a za błędy płaci się klęską i niewolą[4]. Ponieważ wojna jest starciem dwóch przeciwstawnych stron, w którym większość czynników niematerialnych, ale też i duża część materialnych, jest niemierzalna, a jej przebieg charakteryzuje clauzewitzowskie „tarcie”, „mgła wojny” i „przypadek” – stąd też w badaniach wojen nieprzydatne są metody eksperymentów i pomiarów – dominujące w cywilnych badaniach.

Najważniejsze założenia metodologii strategii świetnie ujął słynny brytyjski strateg B. Liddell-Hart: Podstawa każdej teorii wojennej winna być możliwie jak najszersza. Wyczerpujące badanie jednej kampanii, o ile nie jest oparte na rozległej znajomości historii wojen, może łatwo sprowadzić na manowce. Jeżeli jednak stwierdzimy, że w wielu wypadkach, w różnych epokach i warunkach dana przyczyna pociąga za sobą dany skutek, uzyskujemy podstawę do traktowania tej przyczyny za nieodłączną część teorii wojennej[5]. Kierując się tą fundamentalną przesłanką metodologiczną zbudowano strukturę niniejszej rozprawy.

Obszarem badań dla niniejszej pracy są konflikty zbrojne XIX i XX w. zamykające się chronologicznie w latach 1861–1991. Nagromadzenie wojen w wyżej wymienionym okresie zmusza jednak do wyboru tylko niektórych z nich, najbardziej charakterystycznych dla tematu badań – czyli doktryny wojennej. Bogactwo użytych doktryn w okresie 1861–1991 pozwala wybrać takie doświadczenia, które mogą być najbardziej przydatne w ocenie czynników wpływających na proces kształtowania doktryn oraz ich weryfikacji podczas działań wojennych. Każdy z wybranych przykładów historycznych zostanie opisany w oddzielnym rozdziale:

• Początkowy okres I wojny światowej – rok 1914

• Rewolucja doktrynalna na froncie zachodnim w latach 1917–1918

• Doktryny Francji i Niemiec w okresie 1919–1940

• Wojna Jom Kippur w 1973 r.

• Wojna w Zatoce Perskiej w 1991 r.

Przedmiotem badania będzie proces wypracowywania, wdrażania i oceny skuteczności i wiarygodności doktryny wojennej. Dla usprawnienia pracy badawczej zostanie on rozłożony na trzy części:

• proces wypracowywania (tworzenia) doktryny wojennej

• proces wdrażania doktryny wojennej

• ocena skuteczności i wiarygodności doktryny wojennej.

Celem badań będzie określenie na podstawie badań historycznych:

• źródeł wiedzy i umiejętności zapewniających opracowanie wiarygodnej oraz skutecznej doktryny wojennej.

Na podstawie wniosków wynikających z wyżej wymienionego badania zostaną określone:

• kryteria oceny skuteczności i wiarygodności doktryny wojennej

• przyczyny błędów oraz źródła sukcesów w przygotowywaniu oraz wdrażaniu doktryny wojennej

• optymalny sposób (model) tworzenia oraz wdrażania doktryny wojennej.

Ogólny problem badawczy został ujęty w formie następującego pytania:

W jaki sposób można osiągnąć wiarygodność oraz skuteczność doktryny wojennej?

Wiarygodność w tak postawionym problemie badawczym oznacza sytuację, w której państwo jest w stanie przekonać własne społeczeństwo, ale również sojuszników i potencjalnych przeciwników, że dysponuje instrumentami (m.in. siłami zbrojnymi) – stworzonymi na podstawie aplikacji przyjętego modelu doktrynalnego – zdolnymi zapewnić realizację celów narodowych państwa.

Skuteczność w tak postawionym problemie badawczym oznacza sytuację, w której państwo jest w stanie zapewnić sobie osiągnięcie celów narodowych m.in. przez zastosowanie lub groźbę zastosowania siły zbrojnej – będącej świadomym wytworem doktryny wojennej.

Odpowiedź na postawiony w formie pytania ogólny problem badawczy wymaga rozwiązania następujących problemów szczegółowych:

• Jakie jest miejsce pojęcia doktryna wojenna w naukach wojskowych[6] (w szczególności w dziedzinie sztuki wojennej i strategii) oraz polityce?

• W jaki sposób tworzono i wdrażano nowe doktryny wojenne oraz jak można określić kryteria sukcesu takiego procesu?

• Jakie były przyczyny błędów oraz źródła sukcesów doktrynalnych podczas ich weryfikacji w czasie działań wojennych?

• W jaki sposób można wykorzystać teorię rewolucji w sprawach wojskowych (RMA) i teorię złożoności (nieliniowości) w kwantyfikacji czynników wpływających na efektywność oraz wiarygodność doktryny wojennej?

Przy opracowaniu tematu niniejszej pracy autor starał się wykorzystać szerokie spektrum źródeł wiedzy odnoszącej się do doktryny wojennej. Można podzielić je na kilka oddzielnych kategorii:

• klasyczne dzieła strategii

• współczesne opracowania dotyczące strategii, doktryny wojennej i bezpieczeństwa narodowego

• opracowania dotyczące nowych teorii strategicznych, takich jak rewolucja w sprawach wojskowych czy nieliniowość

• literatura pamiętnikarska

• monografie i opracowania dotyczące bitew i kampanii oraz historii wojskowości

• opracowania dotyczące historii powszechnej

• dokumenty źródłowe dotyczące badanego tematu, takie jak regulaminy i instrukcje różnych sił zbrojnych oraz prasa wojskowa z badanego okresu.

W pracy nie opracowano przykładów historycznych związanych z Polską, gdyż podstawowym jej założeniem jest opracowanie uniwersalnej teorii dotyczącej wiarygodności i skuteczności doktryny wojennej. Zapewnia to zarówno długi okres historyczny poddany badaniu, jak i liczba zbadanych modeli doktrynalnych. Polskie osiągnięcia, jak i błędy, w tworzeniu doktryny wojennej na pewno wymagają szczegółowego badania, a niniejsza praca może być do tego wstępem. Jednocześnie szeroki wachlarz zbadanych modeli doktrynalnych pozwala uczyć się na błędach innych państw oraz docenić osiągnięcia różnych sił zbrojnych w tworzeniu skutecznej i wiarygodnej doktryny wojennej. Niezbędne jest wyzyskiwanie doświadczeń innych państw i narodów, czemu ma służyć ta praca[7].

***

Moją pracę doktorską pisałem w latach 2005–2010. Obroniłem ją w 2010 r. Data wydania to 2018 r. Starałem się uwzględnić literaturę, która ukazała się po obronie mojego doktoratu, wydaje się jednak, że nie ukazały się w tym czasie książki radykalnie wpływające na to, co napisałem w tej pracy.

ROZDZIAŁ I

Pojęcie strategii
oraz doktryny strategicznej i wojennej

Strategia jest dobrodziejstwem bogów,
bowiem stanowi dla kraju środek zapewniający mu wolność i szczęście[8]

(Sokrates)

Potencjał bez strategii
jest niemalże tak samo pozbawiony znaczenia jak strategia bez potencjału

(Daniel S. Papp)

Pojęcie strategii

Już w odległej starożytności strategia – jako nauka i sztuka – zajęły najwyższe miejsce w funkcjonowaniu państwa, czego przykładem jest przytoczona powyżej sentencja ojca filozofii Sokratesa (469–399 p.n.e.)[9]. Współczesny wielkiemu filozofowi chiński strateg z VI w. p.n.e. Sun Tzu[10] – to twórca uniwersalnych i ponadczasowych dyrektyw strategicznych – wywodzący się z zupełnie innego kręgu kulturowego, a jednak o niezwykle zbieżnych z Sokratesem poglądach. Świadczą o tym pierwsze zdania jego ponadczasowego dzieła Sztuka wojny: Wojna jest dla państwa sprawą najwyższej wagi, sprawą życia lub śmierci, drogą wiodącą do przetrwania lub upadku. Dlatego też należy jej poświęcić poważne studia[11]. Jeszcze wcześniejsze przejawy myśli strategicznej to prawa Hammurabiego[12] spisane na tablicach jego imienia.

Pojęcie strategii[13] zrodziło się w antycznej Grecji, w której oznaczało sztukę wystawienia i przygotowania armii, doprowadzenia wojska w wybrane miejsce i uszykowanie go do stoczenia bitwy. Termin taktyka[14] również zawdzięczamy starożytnym Grekom, którzy uważali ją za umiejętność kierowania żołnierzami podczas samej bitwy. Oba te pojęcia pozostały w zasadzie niezmienne przez stulecia i dopiero kiedy zaczęły powstawać nowoczesne organizmy państwowe w XV–XVI w. powoli zaczęto dodawać nowe treści do starych pojęć. Prawdziwe przyspieszenie w rozwoju nauk wojskowych (w tym nauki o strategii) nastąpiło wraz z uformowaniem się narodów w ich nowoczesnej formie, tj. podczas rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich na przełomie XVIII i XIX w. Od tamtej pory strategia pozostaje na piedestale zbudowanym przez nauki wojskowe, co wynika z jej decydującego wpływu na bezpieczeństwo narodowe – (...) najwyższą, egzystencjalną potrzebę i wartość narodową oraz priorytetowy cel państwa dla zapewnienia przetrwania, ochrony i obrony dziedzictwa narodowego, wartości i interesów narodowych przed istniejącymi i potencjalnymi zagrożeniami oraz tworzenie warunków pomyślnego życia i rozwoju obecnym i przyszłym pokoleniom[15].

Rys. 1. Trójnóg strategiczny

Źródło: H.R. Yarger, Towards A Theory...

Strategia ma trzy wyznaczniki: cele, zasoby i idee (koncepcje). Fundamentalną sprawą jest dopasowanie wszystkich tych czynników. Ich niedopasowanie powoduje chwiejność „trójnogu strategicznego” i zwiększa ryzyko ponoszone przez państwo w sferze bezpieczeństwa narodowego i (lub) militarnego.

Cele wyjaśniają, co jest do osiągnięcia. Jeśli uda się je osiągnąć, to zwiększają one stan bezpieczeństwa narodu.

Zasoby określają to, jakie środki materialne i niematerialne stoją do dyspozycji w realizacji celów strategicznych.

Idee (koncepcje) wyjaśniają, w jaki sposób cele mogą zostać osiągnięte przy użyciu dostępnych środków – w tym pojęciu zawiera się również doktryna wojenna.

Ryzyko jest wartością wychylenia się trójnogu strategicznego, obrazującą niedostosowanie zasobów i koncepcji do osiągnięcia zakładanych celów – osiągnięcie 100% dopasowania jest niemożliwe. Celem strategii jest również minimalizacja ryzyka[16].

Według francuskiego stratega A. Beaufre’a zadaniem strategii jest osiągnięcie celów ustalonych przez politykę, wykorzystując jak najlepiej posiadane środki, przy czym w strategii nie należy obierać za punkt wyjścia tego, co możliwe, ale szukać tego, co konieczne, i starać się to osiągnąć[17].

Od końca XVIII w. postęp techniczny, zwiększanie zakresu władzy państwowej oraz rozwój narodów spowodowały rosnące zainteresowanie sposobami prowadzenia wojny. Prawdziwym przełomem były rewolucja francuska i wojny napoleońskie. Pojawił się zaktywizowany przez ideologię „naród pod bronią”[18] – wojna nabrała charakteru zdecydowanie bardziej totalnego w porównaniu z przeszłością, a „bóg wojny” przez kilkanaście lat gromił wszystkich swoich wielkich mocarstwowych przeciwników. Chęć wyjaśnienia tych fenomenów sprawiła, że wzrosła liczba publikacji związanych z Napoleonem, a z jego strategią w szczególności. Carl von Clausewitz i Antoine-Henri Jomini stworzyli dzieła, które przez następne dziesięciolecia uznawane były za sztandarowe opracowania w zakresie strategii, a O wojnie autorstwa Carla von Clausewitza zajmuje niezagrożoną pierwszą pozycję w nauce strategii.

Rozwój wynalazczości i nauki oraz rosnące bogactwo państw spowodowały, że do wojny zaczęto odnosić się nie tylko bardzo poważnie (co nie zmienia się na przestrzeni wieków), ale i w sposób naukowy. Nowe wynalazki, takie jak telegraf i kolej żelazna, zwiększyły mobilność armii. Udoskonalone bronie zwiększały skokowo siłę ognia żołnierzy, flot i armii. Pojawiły się masowe armie z poboru i masowo kształceni w uczelniach wojskowych oficerowie. Wszystkie te czynniki musiały być brane pod uwagę przez establishment polityczno-wojskowy, a planowanie wojenne stało się permanentne.

Wielkie wojny ery ponapoleońskiej ostatecznie zmieniły oblicze Europy. Prusy (od 1871 r. Rzesza Niemiecka) były państwem najbardziej dynamicznym, a jednocześnie agresywnym. Armia niemiecka osiągnęła w przededniu I wojny światowej status pierwszej na świecie. Jej apostołami byli Carl von Clausewitz, Helmut von Moltke (starszy) i Alfred von Schlieffen, a strategia – wydawało się – osiągnęła swoją końcową formę. Jak się okazało podczas I wojny światowej, nie było to prawdą. Niektórzy wieszczyli koniec strategii – jej naturalną śmierć, popartą dziesięcioma milionami ofiar zabitych w przemysłowej rzezi okopowej z lat 1914–1918. I wojna światowa pozostawiła tak niezatarte piętno na jej uczestnikach, że jej echa odbijały się jeszcze po dziesięcioleciach, czego najlepszym przykładem jest kampania francuska z 1940 r.

Poszukiwanie strategicznego graala trwało dalej – szukano sposobów jak najszybszego powalenia wroga, bez konieczności angażowania się w przedłużający się konflikt na wyniszczenie. Najwięcej wysiłku w jego odnalezienie wkładali pariasi ówczesnego świata, czyli stłamszona pokojem wersalskim Republika Weimarska i izolowana komunistyczna Rosja. Okres międzywojenny był bardzo bogaty w przeróżne teorie strategiczne i pomysły na stoczenie przyszłej wojny, takie jak teoria bombardowań strategicznych (A. Douhet[19], W. Mitchell, H. Trenchard), wojny pancernej (J.F.C. Fuller, H. Guderian[20]), głębokiej operacji (W.K. Triandafiłłow). Jednocześnie wszystkie państwa ówczesnego świata dostrzegały konieczność totalnej mobilizacji państwa i społeczeństwa do prowadzenia wojny. Liderom III Rzeszy i ZSRS ułatwić to zadanie miał aparat państwa totalitarnego pod rządami jednej partii. Wiele innych państw wybrało drogę przeróżnych faszyzmów i autorytaryzmów. Moralność poszła w kąt, demokracja była w odwrocie, a fakt ten usprawiedliwiał darwinizm społeczny w skrajnym wydaniu.

II wojna światowa spełniła z nawiązką najgorsze przewidywania planistów walczących stron. Stotalitaryzowane społeczeństwa (Niemcy, Włochy, ZSRS) i demokracje świata zachodniego stoczyły wojnę, jakiej jeszcze nie było. Ocenia się, że w samej Europie zginęło lub zostało zamordowanych około 40 mln ludzi[21], w większości cywili. Zwycięstwo aliantów nad państwami osi przypisywano w dużej mierze strategii i planowaniu strategicznemu, które osiągnęło niebywale zaawansowany poziom. Nie obyło się jednak bez kardynalnych błędów po wszystkich stronach konfliktu, a zwyciężyła strona, która w końcowym rachunku popełniła ich najmniej.

Katastrofę II wojny światowej zwieńczyły dwie bomby atomowe zrzucone na Hiroshimę i Nagasaki. Znowu wieszczono koniec strategii – broń nuklearna miała ją odstawić do lamusa. Jak zwykle nie okazało się to prawdą, aczkolwiek rozpoczęła się całkowicie nowa era – era odstraszania i konfliktów o niskim, lub co najwyżej średnim, natężeniu. Bomba atomowa, a potem wodorowa, uniemożliwiła w zasadzie starcie konwencjonalne pomiędzy głównymi protagonistami zimnej wojny, czyli ZSRS i USA. Jednak na obrzeżach tej ciągłej konfrontacji toczyły się cały czas przeróżne konflikty zbrojne, będące najczęściej starciami pomniejszych sojuszników (np. na Bliskim Wschodzie) lub wojnami partyzanckimi. Okres zimnej wojny został zamknięty konfliktem koalicji pod przywództwem USA a Irakiem Saddama Hussajna. Armia amerykańska dokonała tego, do czego przygotowywała się przez całe dziesięciolecia, czyli pokonała w konflikcie konwencjonalnym w iście piorunującym tempie i przy bardzo niskich stratach armię opartą na wzorcach sowieckich.

Rozpad Związku Sowieckiego uznawany przez ówczesnych analityków za całkowicie nieprawdopodobny[22] nastąpił w 1991 r. i razem ze wspomnianą już I wojną iracką stanowi cezurę kończącą okres zimnej wojny. Rozpoczął się nowy okres wojen o niskim natężeniu (Jugosławia, Sudan, Afganistan), ludobójstw (Ruanda, Jugosławia, Somalia), powstań narodowych (Palestyna, Kosowo), religijnych (wojna sunnicko-szyicka na terenie Syrii i Iraku) czy terroryzmu (11/09, Izrael).

Opis doświadczeń historycznych, przedstawiony powyżej w skróconej formie, a rozwinięty w dalszej części niniejszej pracy, nie byłby pełny bez zdefiniowania podstawowych pojęć, w obrębie których powstała ta praca. Nie jest to proste zadanie, gdyż istnieją tysiące definicji terminu strategia, a samo słowo nabrało wielowymiarowego znaczenia i znajduje zastosowanie niemal we wszystkich przejawach aktywności człowieka – istnieją strategie marketingowe, opcyjne, rozwoju gospodarczego, podrywania czy przetrwania gatunku[23]. Cały ten chaos pojęciowy i semantyczny zmusza do sprecyzowania, czym jest strategia. Jest to również o tyle konieczne, że już Clausewitz pisał w swoim traktacie: Pierwszym i najpilniejszym zadaniem jest uporządkowanie idei i koncepcji pomieszanych ze sobą i często – trzeba to powiedzieć – bardzo mętnych. Dopiero kiedy się uzgodni terminy i pojęcia, możliwe są postępy w analizie problemów[24].

W zakresie zainteresowania niniejszej pracy jest oczywiście pierwotny i podstawowy – wojskowy (militarny) sens słowa strategia. Termin ten nawet po takim zawężeniu stwarza olbrzymie problemy definicyjne. Już sama liczba wielkich teoretyków (i praktyków) sztuki wojennej, którzy mierzyli się z definicją słowa „strategia” jest porażająca i powoduje dużą nieśmiałość w nieuchronnym kwestionowaniu niektórych z nich. Poza tym termin ten stosowany jest na różnych poziomach, np. w amerykańskim piśmiennictwie wojskowym stosuje się następujący podział:

• Strategia – nauka i sztuka rozwijania i wykorzystania możliwości narodu w zintegrowanej i zsynchronizowanej formie w celu osiągnięcia celów narodowych i międzynarodowych[25].

• Strategia narodowa – nauka i sztuka rozwijania i wykorzystywania politycznych, ekonomicznych, psychologicznych i innych możliwości narodu w połączeniu z siłami zbrojnymi do osiągnięcia celów narodowych w czasie pokoju i wojny[26].

• Strategia bezpieczeństwa narodowego – nauka i sztuka rozwijania i wykorzystywania politycznych, ekonomicznych, wojskowych i wywiadowczych możliwości narodu w osiągnięciu celów zwiększających bezpieczeństwo narodowe[27].

• Strategia wojskowa – nauka i sztuka przygotowania i wykorzystania przez naród sił zbrojnych do zabezpieczenia celów polityki narodowej przez użycie siły lub groźbę jej użycia[28].

Przytoczone definicje strategii wydają się jednak niepełne ze względu na brak kluczowego stwierdzenia dotyczącego konieczności wyboru środków, jakimi chce się realizować cele narodowe. Można sobie wyobrazić wiele dróg, których zwieńczeniem jest osiągnięcie bezpieczeństwa państwa – jednak zadaniem stratega jest wypracowanie strategii o najwyższej możliwej skuteczności przy najmniejszych nakładach (ekonomiczność), co stoi w zgodności z nauką o prakseologii. Rozszerzona o powyższe rozważania definicja strategii wojskowej została zaprezentowana przez naukowców AON, w następującym brzmieniu:

NARODOWA STRATEGIA WOJSKOWA – to nauka i sztuka WYBORU, przygotowania i wykorzystania przez naród sił zbrojnych (środków wojskowych) do zabezpieczenia celów narodowych poprzez użycie siły lub groźbę ich użycia (odstraszanie) oraz do wsparcia władz i społeczeństwa w sytuacjach klęsk żywiołowych, katastrof technicznych oraz innych potrzeb[29].

W powyższej definicji termin „nauka” rozumiany jest jako usystematyzowana wiedza o wyborze, przygotowaniu i wykorzystaniu sił zbrojnych w polityce państwa i polityce międzynarodowej. Jej podstawą są klasyczne dzieła dotyczące strategii z dorobku światowego i narodowego, a także opracowania historyczne – szczególnie z zakresu wojskowości. Termin „sztuka” rozumiany jest zaś jako twórczy proces wyboru z posiadanych, właściwych i koniecznych środków do obrony narodowej i obrony wspólnej, dokonywany przez kierownictwo państwa i dowództwo sil zbrojnych na podstawie wiedzy strategicznej w odniesieniu do uwarunkowań strategicznych i geopolitycznych. Druga część definicji narodowej strategii wojskowej: „oraz do wsparcia władz i społeczeństwa w sytuacjach klęsk żywiołowych, katastrof technicznych oraz innych potrzeb” jest wtórna – tzn. że najpierw siły zbrojne muszą być przygotowane do zabezpieczenia celów narodowych i to przygotowanie może być wykorzystane przez państwo jako narzędzie do zarządzania sytuacjami kryzysowymi.

W dalszych rozważaniach termin „strategia” używany będzie w ostatnim przytoczonym znaczeniu.

Paradoksalność strategii

Istotą problemu nie są definicje, ale częste niezrozumienie podstaw praw rządzących strategią, które często są przecież paradoksalne. Sentencja rzymska Chcesz pokoju – szykuj się do wojny jest tak oklepana, że prawie w nikim nie budzi zdziwienia, a przecież zgodnie ze zdrowym rozsądkiem powinna ona brzmieć zupełnie inaczej Chcesz pokoju – szykuj się do pokoju, gdyż nikt nie twierdzi chcesz schudnąć – jedz więcej. Strategia rządzi się bowiem swoimi prawami, często odmiennymi niż te napotykane w codziennym życiu. Przykładem obrazującym jej paradoksalną naturę była (i cały czas jest) polityka odstraszania nuklearnego. Gotowość do zmasowanego ataku atomowego – oczywiście w odwecie – była dowodem pokojowych intencji. Przygotowywanie obrony przed atakiem nuklearnym było natomiast aktem prowokacyjnym lub nawet agresywnym. Wynika to oczywiście ze specyficznej natury strategii zajmującej się w głównej mierze przemocą zbrojną lub groźbą jej zastosowania[30].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] F.O. Miksche, Uwaga: Broń atomowa, Wydawnictwo MON, Warszawa 1956, s. 14.

[2] Według słów gen. bryg. I.B. Holley’a, Technology and military doctrine. Essays on a challenging relationship, Air University Press, Fort Maxwell 2004.

[3] S. Mossor, Sztuka wojenna w warunkach nowoczesnej wojny, Wydawnictwo MON, Warszawa 1986, s. 206.

[4] B. Brodie, Strategia w erze broni jądrowej, Wydawnictwo MON, Warszawa 1962, s. 12.

[5] B.H. Liddell-Hart, Strategia. Działania pośrednie, Wydawnictwo MON, Warszawa 1959, s. 5.

[6] Nauki wojskowe zostały w 2011 roku zastąpione naukami o bezpieczeństwie i naukami o obronności.

[7] Można to ująć słowami Ottona von Bismarcka: Głupcy mówią, że uczą się na własnych błędach. Ja wolę korzystać z doświadczeń innych, cyt. za: B.H. Liddell-Hart, Strategia..., s. 3.

[8] Inskrypcja ta znajduje się przy wejściu do budynku Wydziału Bezpieczeństwa Narodowego ASzW.

[9] Sokrates był obywatelem Aten i jako hoplita uczestniczył w wielu kampaniach wojennych.

[10] Sun Tzu (544–496 p.n.e.) jeden z największych starożytnych myślicieli Dalekiego Wschodu, autor Sztuki wojennej Sun Tzu, najstarszego na świecie podręcznika sztuki wojennej. Uważa się go również za jednego z pierwszych realistów w teorii stosunków międzynarodowych.

[11] Sun Tzu, Sztuka wojny, Warszawa 1994, s. 13.

[12] Np. artykuły nr 27–34. Tablice Hammurabiego znajdują się w Luwrze, zapis w języku angielskim można znaleźć np. na: http://www.wsu.edu; wydanie polskie: Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1996.

[13] Strategia (gr.) od: stratos – wojska w polu i agein – prowadzę, dowodzenie wojskami, sztuka wodza; por. terminy w Encyklopedii Wojskowej, t. II, PWN, Bellona, Warszawa 2007; Mała Encyklopedia Wojskowa, t. III, Wydawnictwo MON, Warszawa 1971.

[14] Taktyka (gr.) od słowa tasso – porządkuję; por. terminy w Encyklopedii Wojskowej, t. II, PWN, Bellona, Warszawa 2007; Mała Encyklopedia Wojskowa, t. III, Wydawnictwo MON, Warszawa 1971.

[15] Bezpieczeństwo Narodowe Polski w XXI w. Wyzwania i strategie, praca zb., Bellona, Warszawa 2006, s. 7.

[16] H.R. Yarger, Towards A Theory of Strategy: Art Lykke and the Army War College Strategy Model, http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/army-usawc/stratpap.htm (dostęp 25.03.2017 r.).

[17] A. Beaufre, Wstęp do strategii. Odstraszanie i strategia, Wydawnictwo MON, Warszawa 1968, s. 30, 161.

[18] W 1883 r. major pruskiego sztabu generalnego Colmar baron von der Goltz wydał książkę pod tytułem Das Volk in Waffen (Naród pod bronią), por. O. Stein, „Ilość czy jakość? Obraz wojny i projekty niemieckich zbrojeń wojskowych w okresie armii masowych 1871–1914”, Europa Orientalis. Studia z dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich, Nr 5 (2014), s. 18, http://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/EO/article/view/EO.2014.001 [dostęp 24.12.2016].

[19] G. Douhet, Panowanie w powietrzu. Przypuszczalne formy przyszłej wojny oraz ostatnie artykuły, Wydawnictwo Tetragon, Warszawa 2013.

[20] H. Guderian, Achtung Panzer! Uwaga czołgi!, Wydawnictwo Tetragon, Warszawa 2013.

[21] A. Bullock, Hitler i Stalin, żywoty równoległe, Wydawnictwo MON, Warszawa 1994, s. 455.

[22] Np. Zbigniew Brzeziński napisał w 1988 r. książkę Grand Failure: The birth and death of communism in the Twentieth Century, o dalszym współistnieniu USA i ZSRR w następnych dziesięcioleciach.

[23] Słowo „strategy” zwraca 796 mln odniesień w wyszukiwarce Google.

[24] C. von Clausewitz, O wojnie, Wydawnictwo Test, Lublin 1995, s. 57.

[25] Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms, Department of Defense, 2006; nowy słownik amerykańskiego Departamentu Obrony z marca 2017 r. zmienił brzmienie definicji, ale nie ich sens (por. http://www.dtic.mil/doctrine/new_pubs/dictionary.pdf).

[26] Ibid.

[27] Ibid.

[28] Ibid.

[29] Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI w. Wyzwania i strategie, Bellona, Warszawa 2006, s. 285.

[30] E. Luttwak, Strategy. The logic of war and peace, Harvard University Press, Cambridge 2003.