Redakcja

Joanna Drzazga

Zdjęcie na okładce

© (WT-en) Fluglotse2000/Wikimedia Commons

Redakcja techniczna, skład i łamanie

Damian Walasek

Opracowanie wersji elektronicznej

Grzegorz Bociek

Korekta

Urszula Bańcerek

Wydanie I, Chorzów 2016

Wydawca

Wydawnictwa Videograf SA

41-500 Chorzów, Aleja Harcerska 3C

tel. 32-348-31-33

office@videograf.pl

www.videograf.pl

Dystrybucja wersji drukowanej

DICTUM Sp. z o.o.

01-942 Warszawa, ul. Kabaretowa 21

tel. 22-663-98-13, fax 22-663-98-12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Wydawnictwa Videograf SA, Chorzów 2016

ISBN 978-83-7835-520-5

TOWER OF LONDON

Londyn, Anglia

Tower of London – budowla obronna i pałacowa monarchów Anglii. Wzniesiona została w 1078 roku dla Wilhelma Zdobywcy. Na zdjęciu: Pałac i Twierdza Jej Królewskiej Mości od południowej strony z rzeką Tamizą. Fot. Hilarmont, 2014.

Oficjalnie budowla ta nosi nazwę Her Majesty’s Royal Palace and Fortress, czyli Pałac i Twierdza Jej Królewskiej Mości, chociaż popularnie mówi się Tower of London – Londyńska Twierdza lub po prostu Twierdza. Wznosi się nad północnym brzegiem Tamizy, chroniona przez kilka rzędów murów oraz dawne koryto fosy, w którym obecnie rośnie trawa. Obok znajduje się efektowny most – Tower Bridge.

Jej wysokość sięga trzydziestu metrów, a grubość murów wynosi trzy metry i sześćdziesiąt centymetrów. Centralną część warowni stanowi White Tower, czyli Biała Wieża. Dookoła znajdują się inne: Wieża Beauchamp – Beauchamp Tower, Wieża Wakefielda – Wakefield Tower oraz Krwawa Wieża – Bloody Tower. (W języku angielskim słowo tower oznacza zarówno twierdzę, jak i wieżę bądź basztę, a także holownik).

Właścicielami Twierdzy są kolejni monarchowie Anglii, chociaż ostatnim królem, który z niej korzystał, był żyjący w latach 1566–1625 Jakub I Stuart. Obecnie mieszka tu tylko (wraz z rodzinami) trzydziestu pięciu strażników – Yeomen Warders (oficjalnie: Yeomen Warders of Her Majesty’s Royal Palace and Fortress the Tower of London), paradujących w ciemnogranatowych, prawie czarnych strojach, z szerokimi, czerwonymi lampasami. Na piersiach mają czerwoną koronę królewską oraz litery „ER”, na głowach – ciemnogranatowe kapelusze z rozszerzającą się ku górze główką i czerwoną wstążką.

Listę lokatorów uzupełnia naczelnik Twierdzy – Resident Governor, garstka urzędników, kapelan, lekarz oraz… sześć kruków, które zasiedlają wieże zamku co najmniej od czasów panowania Karola II w XVII stuleciu. Kruki fruwające nad Zieloną Wieżą uznawane były kiedyś za znak rychłej śmierci któregoś z więźniów. Stara, powstała jeszcze w epoce wiktoriańskiej legenda głosi jednak, że jeśli ptaki znikną kiedyś z Tower, upadnie imperium brytyjskie. Racjonalni do głębi członkowie XXI-wiecznego społeczeństwa nie wierzą wprawdzie w żadne bajki, cuda, klątwy, czary i tym podobne, ale – zapewne na wszelki wypadek – krukom podcięto skrzydła i są pilnie strzeżone. Zadaniem jednego ze strażników, zwanego Ravenmaster¹, jest opieka nad ptakami i ich dokarmianie².

Współcześnie na terenie Tower of London mieści się muzeum, odwiedzane corocznie przez setki tysięcy turystów, a budowla jest jedną z lepszych i ciekawszych atrakcji, jakie proponuje stolica Anglii. W Białej Wieży znajduje się kaplica Świętego Jana, wykonana z białego kamienia sprowadzonego z Francji. Wystawiono tam także na widok publiczny imponującą kolekcję zbroi i innych militariów, stare portrety oraz listy i księgi pochodzące z różnych okresów historii.

Zwiedzić można również królewskie komnaty i Zieloną Wieżę – Green Tower, na której terenie w miejscu, gdzie wznoszony był szafot, stoi piękny pomnik upamiętniający wszystkich niesprawiedliwie zamordowanych szlachciców. (Jak piękne pogrzeby urządza często społeczeństwo tym, których zabiło – powiedział kiedyś Nicolae Iorga, rumuński historyk, poeta, dramaturg i polityk). W jednej z wież mieściło się dawniej pierwsze Królewskie Obserwatorium – Royal Observatory. Podczas zwiedzania nie należy przegapić Domu Królowej – Queen’s House i Średniowiecznego Pałacu – Medieval Palace, a przede wszystkim Skarbca – Jewel House, w którym przechowywane są brytyjskie insygnia koronacyjne – królewski pierścień i jabłko oraz berło z krzyżem i największym na świecie brylantem, pięćsettrzydziestokaratową Wielką Gwiazdą Afryki (Cullinan I), a także koronę brytyjską z trzystusiedemnastokaratową Drugą Gwiazdą Afryki (Cullinan II).

Największy i najczystszy ze znanych diamentów, o wymiarach 10 × 6 × 5 cm i wadze 3106 karatów (621,2 g), został znaleziony 26 stycznia 1905 roku w kopalni Premier Mine niedaleko Pretorii, przez strażnika, nazwiskiem Frederick Wells. Wcześniej był najprawdopodobniej jeszcze większy, na co wskazywała jego pierwotna postać: nieregularny ośmiościan z widoczną płaszczyzną odłupania. Nazwę Cullinan nadano mu od nazwiska dyrektora angielskiej spółki diamentowej, Thomasa Cullinana.

Minerał został zakupiony przez rząd Transwalu za równowartość stu pięćdziesięciu tysięcy funtów szterlingów i ofiarowany w 1907 roku angielskiemu królowi Edwardowi VII na jego sześćdziesiąte szóste urodziny. Do Londynu dotarł drogą pocztową, w skromnej paczce ze znaczkiem. Dla odwrócenia uwagi od cennej przesyłki policja zorganizowała głośną inscenizację rozgrywającą się na pokładzie królewskiego okrętu, na którym to, w zaplombowanym pudle, diament miał być przewożony.

Na polecenie króla amsterdamskie przedsiębiorstwo braci Asscher dokonało podziału kamienia oraz jego oszlifowania. 10 lutego 1908 roku Joseph Asscher dokonał mistrzowskiego cięcia, dzięki któremu z bryły uzyskano dziewięć ogromnych kamieni i dziewięćdziesiąt sześć mniejszych. Trzech najlepszych pracowników firmy szlifowało pozyskany materiał przez osiem miesięcy. Z uzyskanych w ten sposób brylantów dwa największe kamienie – Cullinan I i Culllinan II – król Edward VII kazał umieścić w skarbcu koronnym w Tower. W 1937 roku wmontowano je w brytyjskie insygnia państwowe. Bracia Asscher natomiast otrzymali od króla tytułem zapłaty sto dwa ze stu pięciu pozostałych kamieni.

***

Wracając do Tower of London – twierdza ta wzniesiona została w roku 1078 dla Wilhelma Zdobywcy (William the Conqueror), zwanego przez niektórych Wilhelmem Bękartem (William the Bastard). Pierwszy przydomek zyskał, podbijając Anglię i pokonując w walce o tron nowo koronowanego króla Harolda II, drugi – ponieważ był nieślubnym synem księcia Normandii, Roberta I Wspaniałego, zwanego również Robertem Diabłem. Jego matką była Herleva (lub Herletta), najprawdopodobniej córka niejakiego Fulberta, garbarza z Falaise. Tego drugiego przydomku Wilhelm bardzo nie lubił. Kiedy we francuskim mieście Alençon ludność zaczęła wyszydzać jego nieprawe pochodzenie, ówczesny książę Normandii kazał aresztować trzydzieści dwie osoby i obciąć im ręce oraz stopy.

Wilhelm zgłosił swoje pretensje do tronu po bezpotomnej śmierci swego dalekiego kuzyna, króla Anglii, Edwarda Wyznawcy (5 stycznia 1066 roku), powołując się przy tym na obietnicę sukcesji, jakiej udzielił mu Edward w roku 1051. Możni anglosascy wybrali jednak na króla jednego spośród siebie, earla Wessexu, Harolda Godwinsona, pochodzącego z możnego i potężnego rodu. Podobno kilka lat wcześniej Harold znalazł się na dworze księcia Normandii i tam obiecał popierać jego pretensje do tronu, ale nie posiadamy na ten temat wiarygodnych relacji, a sama wizyta jest tylko hipotezą.

Wieść o śmierci Edwarda i koronacji Harolda II dotarła do Wilhelma, kiedy ten polował w okolicach Rouen. Książę natychmiast przerwał łowy i rozpoczął działania dyplomatyczne. Do Harolda zostało wysłane poselstwo, mające mu przypomnieć o jego obietnicy, ale wróciło z niczym. Drugie poselstwo udało się więc do papieża Aleksandra II, oskarżając Harolda o krzywoprzysięstwo i przedstawiając planowaną wyprawę na Anglię jako sprawiedliwą ekspedycję karną. Po uzyskaniu poparcia wpływowego kardynała Hildebranda (późniejszego papieża Grzegorza VII) odniosło pełny sukces. Harold został obłożony klątwą, a Wilhelm otrzymał od papieża relikwie i chorągiew świętego Piotra, która miała go poprowadzić do zwycięstwa. Następnie uzyskał potwierdzenie neutralności w konflikcie od cesarza Henryka IV Salickiego, swojego teścia, Baldwina V z Lille oraz króla Francji, Filipa I. W marcu na zjeździe baronów w Lillebonne Wilhelm przedstawił swoje plany i zyskał pełne ich poparcie ze strony wasali, którzy obiecali wesprzeć ekspedycję na miarę swych sił.

Był tak pewny swego, że na długo przed uzyskaniem korony (co nastąpiło dopiero 25 grudnia 1066 roku – po zwycięskiej bitwie pod Hastings) posłał do Londynu kilku żołnierzy z rozkazem wybudowania fortecy i przygotowania budowli na jego triumfalny wjazd do stolicy. Archeologiczne dowody wskazują na to, że jeden z tych bastionów powstał właśnie na terenie dzisiejszej Tower. Te wczesne obronne mury zostały ostatecznie zastąpione wielką kamienną Białą Wieżą (White Tower), która miała ukazać wielkość nowego króla. Nie ma pewności, kiedy dokładnie rozpoczęto prace nad jej konstrukcją. Wiadomo tylko, że pierwsza faza budowy trwała już około roku 1070, a ukończono ją w roku 1100. Był to pierwszy tego rodzaju budynek w całej Anglii, a jego wymiary wynosiły 36 × 32,5 m w poprzek, zaś od strony południowej, gdzie ziemia jest najniższa, 27,5 m wysokości. Dziś Biała Wieża jest sercem londyńskiej twierdzy.

Przebudowę Tower w twierdzę taką, jaką znamy dzisiaj, rozpoczął król Ryszard I Lwie Serce (Richard the Lionheart) pod koniec XI stulecia. Jego brat z kolei i następca, król Jan, zwany Janem bez Ziemi (John the Lackland), założył tam ogród zoologiczny, sprowadzając do niego między innymi lwy nubijskie. Królewskie zoo w wieży przetrwało ponad sześćset lat.

Chociaż na przestrzeni lat angielscy monarchowie spędzali w Tower wiele czasu, to nigdy nie stała się ona prawdziwą królewską rezydencją – inne pałace posiadały bowiem większe i o wiele bardziej okazałe komnaty. Tradycją stało się jednak to, że wszyscy królowie oraz królowe przebywali w Tower na noc przed swoją koronacją i wyruszali z niej do Westminsteru, gdzie odbywały się uroczystości.

W dalekiej przeszłości mury Twierdzy, zamienionej w więzienie dla wysoko urodzonych mieszkańców Anglii, były niemym świadkiem wielu mrocznych wydarzeń, które wstrząsnęły krajem…

***

Nie upłynął nawet miesiąc od chwili odziedziczenia tronu Anglii przez dwunastoletniego Edwarda V, a już zamknęły się za nim na zawsze bramy Tower of London. Wkrótce spotkało to również jego młodszego brata. Do dziś nie wiadomo, co stało się z małymi chłopcami, których ciała zniknęły bez śladu…

Wszystko zaczęło się od trwającej w latach 1455–1485 wojny domowej, zwanej Wojną Dwóch Róż – białej i czerwonej, toczonej pomiędzy dwiema młodszymi liniami Plantagenetów: Lancasterami (czerwona róża w herbie) i Yorkami (biała). Cechowały ją: zdrady, kłamstwa oraz jedne z najkrwawszych, najbardziej dramatycznych bitew średniowiecznej Anglii.

Kryzys gospodarczy i polityczny spowodowany klęską Anglii w wojnie stuletniej wywołał niezadowolenie możnowładców z rządów upośledzonego umysłowo Henryka VI Lancastera. Na czele opozycji stanął Ryszard, książę Yorku, który 22 maja 1455 roku pobił stronników królowej Małgorzaty Andegaweńskiej (żony Henryka VI) pod Saint Albans.

W Niedzielę Palmową, 29 marca 1461 roku, w gęsto padającym śniegu, syn Ryszarda, Edward, zniszczył armię Lancasterów pod Townton. Bitwa ta – jedna z najkrwawszych w historii Anglii – kosztowała życie około trzydziestu tysięcy ludzi i zakończyła pierwszą fazę Wojny Dwóch Róż, umacniając władzę rodu Yorków – 28 czerwca Edward koronował się na króla Anglii, jako Edward IV.

Tron kilkukrotnie przechodził z rąk do rąk. W roku 1469 zbuntował się przeciwko Edwardowi wiernie dotychczas stojący przy Domu Yorków Ryszard Neville, książę Warwick. Rebelia została stłumiona, a Warwick uciekł do Francji, gdzie za pośrednictwem króla Ludwika XI zawarł porozumienie z królową Małgorzatą Andegaweńską. Jesienią 1470 roku powrócił do Anglii, zaś Edward IV uciekł do Niderlandów. 3 października Warwick wkroczył tryumfalnie do Londynu, przywracając tron Henrykowi VI.

Kilkumiesięczne rządy Henryka były fikcją, gdyż w imieniu szalonego króla rządził hrabia Warwick. Wiosną następnego roku powrócił do Anglii Edward IV i 14 kwietnia pokonał armię Lancasterów w bitwie pod Barnet, w której zginął Warwick. Edward zdobył Londyn, a starego i obłąkanego króla Henryka VI zamknął w Tower.

4 maja wojska Małgorzaty Andegaweńskiej zostały pokonane pod Tawkesbury. Pozostało pytanie, co zrobić z Henrykiem VI. Ostatecznie w nocy z 21 na 22 maja brat Edwarda, książę Gloucester (późniejszy Ryszard III), zawiózł na niego do Twierdzy wyrok śmierci. Były król zginął jeszcze tej samej nocy. Jego ciało wystawiono na widok publiczny i ogłoszono, że zmarł z melancholii. Początkowo pochowano go w opactwie Chertsey, ale w roku 1485 przeniesiono ciało do kaplicy Świętego Jerzego w zamku Windsor. Każdego roku, w rocznicę śmierci Henryka delegacje z Eton College i King’s College składają czerwone róże pod ołtarzem, który stoi obecnie w miejscu, gdzie go zamordowano.

Edward IV zmarł 9 kwietnia 1483 roku wskutek obżarstwa, przepicia i nadmiernego folgowania sobie z kobietami. Podobno rękę do jego śmierci przyłożyła jedna z kochanek, Jane Shore, która przy pomocy nadwornego medyka i za wiedzą królowej otruła Edwarda, ale nie ma na to żadnych dowodów. Na tronie zasiadł (a raczej miał zasiąść) jego dwunastoletni syn, Edward V. Do czasu osiągnięcia przez niego pełnoletności władzę miał sprawować lord protektor. Funkcję tę Edward powierzył w testamencie swemu bratu Ryszardowi, księciu Gloucester, który sprawdził się wcześniej w jego służbie jako wybitny żołnierz i lojalny poddany, złożył również przysięgę na wierność królewskiemu synowi. Przysięga przysięgą, lecz w obliczu zaistniałej sytuacji Ryszard postanowił zagarnąć władzę dla siebie.

Tymczasem znajdujący się faktycznie u władzy Wood- ville’owie (rodzina królowej Elżbiety), postanowili mianować lordem protektorem brata monarchini, Anthony’ego Woodville’a, hrabiego Rivers, bądź też jego siostrzeńca, syna królowej z pierwszego małżeństwa, markiza Dorset – przyrodniego brata Edwarda V.

Anthony Woodville wraz z bratem Dorseta, sir Richardem Greyem, oraz następcą tronu, wyruszyli do Londynu, chcąc zmusić Ryszarda do akceptacji decyzji Woodville’ów. Gloucester i jego sojusznik, książę Buckingham, zareagowali błyskawicznie, przecinając drogę orszakowi 29 kwietnia w Northampton. Woodville i Grey zostali aresztowani i niedługo później straceni. Koronacja nowego króla wyznaczona została na dzień 22 czerwca, do tego czasu Edward V został umieszczony w królewskich apartamentach Tower of London. Nie opuścił ich już nigdy…

Wdowa po Edwardzie IV, Elżbieta Woodville, wraz z młodszym synem i córkami schroniła się w Opactwie Westminsterskim. Regentowi udało się jednak wmówić jej, że mały Edward bardzo tęskni za bratem i chciałby go mieć przy sobie. W ten sposób w ręce Ryszarda dostał się również młodszy syn Edwarda IV, dziewięcioletni Ryszard, książę Yorku.

W dniu zapowiedzianej koronacji Edwardowi odebrano prawo do sukcesji. Niejaki Ralph Shaa, doktor teologii z Oxfordu, wygłosił przed katedrą Świętego Pawła w Londynie długą mowę, w której stwierdził, że w momencie ślubu z Elżbietą Woodville Edward IV był już zaręczony z inną kobietą, Eleonorą Talbot, w związku z czym ich małżeństwo jest w świetle obowiązującego prawa nieważne. A co za tym idzie, ich dzieci, w tym mały Edward, są z nieprawego łoża.

Poza tym jeszcze w 1464 roku Ryszard Neville, książę Warwick, planował ożenić Edwarda IV z pewną francuską księżniczką, o czym poinformował władcę na sesji parlamentu. Ku zaskoczeniu zebranych król odparł jednak, że takie małżeństwo nie wchodzi w grę, gdyż on sam jest już żonaty z Elżbietą Woodville, wdową po sir Johnie Greyu, baronie Ferres of Groby, córką awanturnika i karierowicza Richarda Woodville’a, z pochodzenia plebejusza. (Warwick uznał to małżeństwo za swoją obrazę, co między innymi stało się przyczyną opisanej wyżej zdrady księcia).

Całe zaręczyny z inną kobietą były więc – mówiąc współczesnym językiem – lipą, niemniej jednak dwa dni po wystąpieniu doktora teologii przed katedrą Świętego Pawła inny oddany sprzymierzeniec Ryszarda przedstawił te same argumenty podczas spotkania z najznaczniejszymi mieszkańcami stolicy, kończąc zawołaniem:

– Nieszczęsne królestwo, które ma dziecko za króla!

Zdominowany przez stronników księcia Parlament uznał jego rację i 25 czerwca ogłosił oficjalnie detronizację Edwarda V. Książę Gloucester udawał początkowo, że wzbrania się przed objęciem tronu, jednak bardzo szybko przejął koronę i 26 czerwca 1483 roku, jako Ryszard III, został nowym królem Anglii.

***

Edwarda V widziano jeszcze w lipcu, bawiącego się z bratem na dziedzińcu wieży. Później chłopców przeniesiono do najbardziej niedostępnych komnat Twierdzy. Od tego momentu coraz rzadziej wyglądali zza krat, aż w końcu w ogóle przestali się pojawiać.

Jednym z ostatnich ludzi, którzy widzieli ich żywych, był królewski medyk wezwany do cierpiącego na ból zęba Edwarda. Zgodnie z jego przekazem chłopiec zdawał sobie sprawę, że czeka go śmierć. Miał podobno powiedzieć:

– Niestety, wierzyłem, że wuj pozwoli mi zachować choć życie, gdy już utraciłem królestwo.

Przed końcem lata 1483 roku pogłoski o zamordowaniu w Tower obu braci stawały się coraz powszechniejsze. W styczniu roku następnego francuski kanclerz oświadczył publicznie bez ogródek, że synowie Edwarda IV zostali zamordowani przez swego wuja:

– Angielska korona trafiła w ręce mordercy!

Jako potencjalnych zabójców, obok samego króla, wymieniano księcia Buckingham i księcia Norfolk, a także zaufanego rycerza Ryszarda III, sir Jamesa Tyrrella. Ten ostatni w 1501 roku poparł w roszczeniach do tronu angielskiego Edmunda de la Pole’a, za co również trafił do Tower. Podczas tortur przyznał się do zabójstwa obu chłopców, za co wkrótce skrócono go o głowę. Wersja ta, wraz z pochodzącą z 1534 roku biografią Ryszarda III pióra sir Tomasza More’a, zagościła na stałe w dalszych historycznych zapisach. Wykorzystał ją również William Szekspir w swojej sztuce Ryszard III. Nie ma jednak żadnych dowodów na potwierdzenie prawdziwości wyznań Tyrrella, podobnie jak na winę pozostałych osób czy kogokolwiek innego.

Despotyczne rządy i zbrodnie Ryszarda III doprowadziły do pojednania Lancasterów i Yorków. Elżbieta Woodville zawarła z wrogami Ryszarda sojusz, na mocy którego jej najstarsza córka miała poślubić pretendenta do tronu z dynastii Lancasterów, przebywającego w Bretanii Henryka Tudora, hrabiego Richmond. Przygasły już nieco konflikt Dwóch Róż rozgorzał z nową mocą w sierpniu 1485 roku, kiedy Henryk, spadkobierca praw Lancasterów po kądzieli, wylądował w Milford Haven w Anglii na czele dwóch tysięcy francuskich najemników.

Pozyskawszy dość znaczne posiłki w Walii i zachodniej Anglii, pomaszerował ku centrum kraju, unikając jednak bezpośredniego starcia z Ryszardem i przechwycenia przez rojalistyczne siły braci Tomasza i Williama Stanleyów. Gdy doszedł w pobliże Bosworth, jego armia wzrosła do pięciu tysięcy ludzi. Ryszard na czele dziesięciotysięcznego wojska wymaszerował z Nottingham, dążąc do rozstrzygającego starcia. Nie wiedział, że Stanleyowie są w kontakcie z Henrykiem i nie będą się wahać, aby jego – Ryszarda – zdradzić.

22 sierpnia oddziały Williama Stanleya zatrzymały się na wzgórzach, na północny zachód od Bosworth, podczas gdy siły Tomasza odmaszerowały na południowy wschód. Tymczasem armie Ryszarda i Henryka rozwinęły się na równinie pomiędzy Sutton Cheney i Stanton. Król podzielił swe siły na trzy części: straż przednią prowadził książę Norfolk, oddział główny sam monarcha, straż tylną zaś wiódł Henryk Percy – hrabia Northumberland. Henryk Tudor powierzył dowództwo nad swymi wojskami hrabiemu Oxford.

Król wydał rozkaz ataku, gdy niespodziewanie całe prawe skrzydło – dowodzone przez Henryka Percy’ego – zbuntowało się, odmawiając walki. Gdy okazało się, że nadciągające właśnie na pole bitwy wojska Williama Stanleya przechodzą na stronę Henryka Tudora, uderzając na tyły oddziałów wiernych jeszcze królowi, Ryszard – na czele około setki najwierniejszych ludzi – ruszył do szaleńczej szarży, mając nadzieję albo dosięgnąć Henryka, albo zginąć jak królowi przystało³.

Jego odwaga nie zdała się na nic. Choć ciężkozbrojna jazda zmiotła przednie szeregi pocztu Henryka, zaś sam król dosięgnął toporem chorążego dzierżącego sztandar wroga, do walki dołączyły wojska Stanleya. Ryszard został wkrótce otoczony przez przeważające siły i zabity, zaś jego wojska poszły w rozsypkę – Norfolk zginął, a Northumberland poddał się. Jeden ze Stanleyów zabrał martwemu władcy koronę i nałożył ją zwycięskiemu Tudorowi na skroń. Bitwa, którą niektórzy historycy określają mianem ostatniej bitwy średniowiecza, trwała niecałą godzinę.

30 października hrabia Richmond koronował się na króla Anglii jako Henryk VII, kończąc panowanie dynastii Plantagenetów i zajmując tron na najbliższych sto osiemnaście lat dla dynastii Tudorów. Rok później poślubił Elżbietę York, najstarszą córkę Edwarda IV, kładąc kres wzajemnemu wyrzynaniu się zwaśnionych rodów.

Wojna Dwóch Róż pogrążyła Anglię na trzydzieści lat w chaosie, bezprawiu i okrucieństwie. Na polach bitewnych i w więzieniach wyginęła niemal cała stara szlachta, umożliwiając awans społeczny młodej szlachcie i mieszczanom. Absolutyzm Tudorów zapoczątkował okres wewnętrznej stabilizacji.

W opracowaniach niektórych historyków pojawiają się również sugestie, że królewscy bracia mogli zostać zamordowani przez Henryka VII Tudora po bitwie pod Bosworth. Ryszardowi III nigdy nie dawały spokoju krążące pogłoski, że zamordował swoich bratanków. Henryka męczyły natomiast plotki, iż chłopcy żyją i mogą zagrozić jego panowaniu. Ostatecznie udało mu się rozpowszechnić wersję przebiegu wypadków, według której Edward V i jego brat zostali na rozkaz wuja uduszeni pierzyną i pochowani u stóp schodów w Tower.

Czy tak było naprawdę? Tego zapewne nigdy już się nie dowiemy.

Wielu twierdzi, że zarówno Szekspir, jak i inni kronikarze Tudorów, oczerniali Ryszarda, czyniąc go wcieleniem zła i przypisując mu nigdy niepopełnione, ogromne zbrodnie. Współczesny czytelnik może zrozumieć sztukę Ryszard III jako oskarżenie monarchicznej formy rządów. Oczywiście, w ówczesnej Anglii autor nie mógłby sobie pozwolić na takie poglądy. Według obrońców Ryszarda III przypisywanie mu szeregu zbrodni ma na celu jedynie usprawiedliwienie tego, że został obalony i że władzę przejęła dynastia Tudorów. Już w XVII wieku pojawiły się pierwsze próby rehabilitacji Ryszarda III, które przybrały na sile w stuleciach XIX i XX. Powstało wtedy szereg stowarzyszeń, mających na celu obronę króla, między innymi Stowarzyszenie Przyjaciół Króla Ryszarda III czy Towarzystwo Ryszarda III.

W roku 1674, podczas przebudowy Tower, pod schodami prowadzącymi do kaplicy natrafiono na drewnianą skrzynię zawierającą szkielety dwóch chłopców. Przyjęto, że są to szczątki synów Edwarda IV i na polecenie Karola II pochowano je w Opactwie Westminsterskim.

W roku 1933, po przeprowadzeniu szczegółowych badań, eksperci orzekli, że szkielety należały do dwóch chłopców w wieku zbliżonym do Edwarda V i Ryszarda, księcia Yorku. Nie udało się jednak ustalić przyczyn śmierci, choć znaleziono ślady znacznych zmian chorobowych szczęki starszego chłopca. Panująca obecnie miłościwie królowa Elżbieta II konsekwentnie odmawia zgody na jakiekolwiek badania szkieletów.

***

Niesławną „tradycję” wykorzystywania Tower of London jako więzienia kontynuowali następni królowie – Henryk VII oraz jego syn, Henryk VIII Tudor (ten od sześciu żon). Po objęciu tronu przez tego ostatniego jedną z najpopularniejszych części Twierdzy stała się Zielona Wieża, stając się miejscem egzekucji wysoko urodzonych Anglików. Utrata życia na terenie Green Tower była wręcz przywilejem, gdyż nie odbywała się przy wielu przypadkowych świadkach, jak to działo się w przypadku zwykłych mieszczan, którzy zabijani byli w miejscach publicznych.

6 lipca 1536 roku w Tower Hill został ścięty pisarz (autor Utopii) i polityk, członek Izby Lordów oraz kanclerz królewski i tercjarz franciszkański Tomasz More.

Kiedy król w roku 1531 ogłosił się głową Kościoła katolickiego w Anglii, Tomasz na znak protestu zrzekł się urzędu kanclerza. Ponieważ odmówił złożenia przysięgi królowi jako zwierzchnikowi Kościoła, uznano to za zdradę stanu i skazano go na karę śmierci. W czasie rozprawy sądowej More milczał jak zaklęty. Głos zabrał dopiero na koniec, mówiąc:

– Nie mam, moi panowie, nic więcej do powiedzenia, jak tylko przypomnieć, że chociaż do najżarliwszych wrogów świętego Szczepana należał Szaweł, pilnujący szat kamienujących go oprawców, to jednak obaj są ze sobą w zgodzie w niebie. Mam nadzieję, że i my razem tam się zobaczymy.

Zanim położył głowę pod topór kata, powiedział do otaczającego go tłumu:

– Módlcie się, abym umarł wierny wierze katolickiej. Umieram jako dobry sługa króla, ale przede wszystkim sługa Boga. Módlcie się, aby także król wierny tej wierze umarł.

Jego głowa, wbita na pal ku przestrodze innych, wisiała przez miesiąc na moście nad Tamizą. Potem wrzucono ją do wody. Córka Tomasza, Margaret Roper, wydobyła ją i pochowała w krypcie kościoła w Canterbury.

W Tower zostali również pozbawieni życia między innymi: baron William Hastings, hrabina Margaret Salisbury, ulubieniec królowej Elżbiety I – Robert Deveraux, hrabia Essex oraz dwie małżonki króla Henryka VIII – Anna Boleyn i Katarzyna Howard. Wszyscy zostali pozbawieni głów za pomocą topora. Jedynie Anna Boleyn straciła życie pod mieczem francuskiego kata, którego małżonek raczył był sprowadzić dla niej w odruchu wielkiej „łaski”.

Święty Jan Fisher, biskup Rochester, aktywnie przeciwstawiał się rozpoczętemu przez Henryka VIII procesowi rozwodowemu z poślubioną mu Katarzyną Aragońską. Równie mocno przeciwny był wtrącaniu się króla w sprawy kościelne. W przeciwieństwie do innych biskupów królestwa odmówił złożenia przysięgi, zobowiązującej do poszanowania ustawy, która potomstwu Henryka i Anny Boleyn gwarantowała sukcesję tronu, za co w kwietniu 1534 roku trafił do Tower.

W następnym roku papież Paweł III mianował Jana kardynałem prezbiterem z tytułem San Vitale. W odwecie za to Henryk VIII skazał go na ścięcie. Na pół godziny przed egzekucją biskup Rochester Jan Fisher otworzył po raz ostatni księgę Nowego Testamentu. Jego uwagę zwróciły następujące słowa z Ewangelii św. Jana (17, 3–5):

„A to jest życie wieczne: aby znali Ciebie, jedynego prawdziwego Boga oraz Tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa. Ja Ciebie otoczyłem chwałą na ziemi przez to, że wypełniłem dzieło, które Mi dałeś do wykonania. A teraz Ty, Ojcze, otocz mnie u siebie tą chwałą, którą miałem u Ciebie pierwej zanim świat powstał”.

Zamknąwszy księgę, święty Jan Fisher rzekł:

– Wystarczy tej nauki, aby wytrzymać przez resztę mego życia.

Ciała królowych oraz innych zamordowanych na rozkaz monarchów z dynastii Tudorów – a także samego Henryka VIII i trójki jego dzieci – są dziś złożone w Królewskiej Kaplicy pod wezwaniem Świętego Piotra w Okowach, która znajduje się na terenie Tower of London.

Tower of London uznawano za więzienie, z którego nie da się uciec, ponieważ wejście znajdowało się tuż nad wodą – podpływano do niego łódkami, a następnie prowadzono więźniów do celi. Więziono tu także Thomasa Cromwella, Lady Jane Grey, żeglarza Waltera Raleigha, a w czasach bardziej współczesnych Rudolfa Hessa.

Do Tower trafiła nawet swego czasu sama królowa Elżbieta I Wielka, wówczas jeszcze tylko Elżbieta Tudor, wsadzona tam podczas rządów swej siostry, Marii I.

Mając nadzieję na wzmocnienie katolicyzmu w Anglii, w 1554 roku Maria poślubiła króla Hiszpanii, Filipa II Habsburga. W proteście przeciwko temu związkowi na Wyspach wybuchło tak zwane powstanie Wyatta (Wyatt’s Rebellion), które poniosło jednak klęskę, a zamieszana w nie Elżbieta została uwięziona w Tower. Mimo żądań, by skazać ją na śmierć, Maria sprzeciwiła się egzekucji siostry, argumentując, że byłby to niebezpieczny precedens dla królobójstwa. Próbowała natomiast bezskutecznie przekonać Parlament, aby ten wykluczył Elżbietę z dziedziczenia. Po dwóch miesiącach pobytu w Twierdzy Elżbieta została zwolniona, lecz dalej przebywała w areszcie domowym. Pod koniec roku, wobec krążących plotek o ciąży Marii, na rozkaz Filipa, który wolał, żeby to Elżbieta odziedziczyła tron po siostrze, a nie Maria I Stuart – ze względu na otwartą wrogość szkockiej królowej wobec Hiszpanii – pozwolono Elżbiecie wrócić na dwór królewski.

Nic dziwnego, że będąca niemym świadkiem tak wielu zbrodni Twierdza zyskała miano miejsca nawiedzanego przez duchy. Podobno w nocy można tam spotkać spacerującą po murach Annę Boleyn, która trzyma w rękach swoją głowę. Liczni świadkowie twierdzą również, że niejednokrotnie widzieli ducha Arabelli Stuart, która jako więźniarka wieży zagłodziła się tam na śmierć. Jeszcze inni widzieli podobno ducha niedźwiedzia grizzly, który był własnością patriarchy Konstantynopola, Grzegorza III Mammasa.

Przypisy

1 ang. raven – kruk.

2 Straż ta powołana została w 1485 roku przez Henryka VII. Angażowano do niej jedynie kandydatów pochodzących spośród yeomenów – średniorolnych chłopów, posiadających konie (tj. mogących stawać konno do walki). Ich obowiązkiem była ochrona zamku Tower, co sprowadzało się głównie do dwóch zadań: pilnowania osadzonych tu więźniów oraz strzeżenia przechowywanych tu skarbów i angielskich insygniów koronnych. Członków Yeomen Warders nazywa się popularnie Beefeaterami (zjadaczami wołowiny). Podstawą tej nazwy jest również legenda. Pierwsi strażnicy Tower mieli w wynagrodzeniu zagwarantowane racje mięsa (wołowego, wieprzowego lub baraniny). Według tradycji większość z nich przedkładała wołowinę nad inne gatunki. Zwiedzając Tower w roku 1669, Cosimo III de Medici, książę Wielkiego Księstwa Toskanii, miał podobno stwierdzić, że strażnikom tym wydawane są wyjątkowo duże racje wołowiny i że śmiało można ich z tego względu nazywać „wołożercami”. Z czasem utworzyła się z tego legenda, jakoby strażnicy mieli przywilej otrzymywania racji wołowiny z królewskiego stołu. I oczywiście nazwa: Beefeaters.

3 Słynne szekspirowskie: A horse! A horse! My kingdom for a horse! (ang.) – Konia! Konia! Królestwo za konia!