Babci i Mamie dedykuję

Projekt okładki i stron tytułowych

Piotr Fedorczyk

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redaktor

Ewa Matyszewska

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-19041-5

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Zamiast wstępu
ANTYKWARIUSZ PRZESTRZEGA: INWESTOWANIE W DZIEŁA SZTUKI GROZI CHOROBĄ

I. LEKCJA 1: ROZPOZNANIE TERENU

1.1. Świat antykwaryczny

1.1.1. Przestrzenie i miejsca

1.1.2. Artefakty: dzieła, kicze, falsyfikaty

1.1.3. Uczestnicy: marszandzi, handlarze, kolekcjonerzy, eksperci i pseudoznawcy

1.2. Prawo, gospodarka, polska mentalność – uwarunkowania rynku sztuki

1.3. Polski rynek sztuki w liczbach

II. WARSZTAT ANTYKWARIUSZA: OCENA I WYCENA DZIEŁ SZTUKI

2.1. Przestrajanie percepcji

2.1.1. Ćwiczenia praktyczne: zakładamy okulary kolekcjonera

2.1.2. De gustibus – a jednak kwestia wysoce dyskusyjna

2.2. Identyfikacja i ocena autentyczności

2.2.1. Oryginał, replika, kopia, reprodukcja, a zatem skomplikowana odpowiedź na pytanie: „czy to jest autentyk?”

2.2.2. Falsyfikaty i metody fałszowania – z wizytą w „kuchni pełnej niespodzianek”

2.2.3. Szkiełko i oko: metody oceny autentyczności

2.2.4. Wiedza ukryta i paradoks eksperta, czyli o tym, jak początkujący kolekcjoner bywa lepszym znawcą niż doświadczony antykwariusz

2.3. Wycena dzieła sztuki

2.3.1. Wartość dzieła sztuki

• Wartość artystyczna

• Miejsce w twórczości autora

• Temat

• Materiał i technika

• Wielkość i złożoność kompozycji

• Stan zachowania

• Patyna

• Sygnatury i znaki

• Wiek i czas powstania

2.3.2. Czynniki pozaartystyczne

• Notowania artysty

• Proweniencja i historia obiektu

• Życie artystyczne

• Moda i upodobania estetyczne

• Unikatowość

2.3.3. Summa summarum: „Był po prostu ładny!”

III. DZIEŁA SZTUKI NA POLSKIM RYNKU

3.1. Malarstwo – Jacek, Wyczół czy Korecki?

• XIX wiek w złoconych ramach

• Monachijczycy – ambasadorowie sztuki polskiej na aukcjach światowych

• Tradycjonaliści zawsze w cenie

• Przełom wieków – lata 1880–1914

• Stanisławski i uczniowie

• Lata 20., lata 30.

• École de Paris

• Współczesność, która już jest historią sztuki

3.2. Grafika – (nie)docenione sztuki reprodukcyjne

• Grafika artystyczna i grafika użytkowa

• Techniki graficzne

• Ocena

• Mapy, weduty i dawni mistrzowie

• Mistrzowie w przystępnych cenach

3.3. Rzeźba – zawrotnie cenna „Tancerka” i nie tylko

• Piękne Madonny, wojownicy i boginie

• Za nazwisko trzeba sporo zapłacić

• Glina z odciskiem dłoni twórcy czy brąz odlany przez rzemieślnika?

• Uwaga na wyskrobane sygnatury, drewnojady i zezowate Wenus

• Taniec z gwiazdami: Salvador Dali wyprzedza Canovę

3.4. Rzemiosło – dlaczego dawne rzemiosło, a nie dizajn „made in China”

3.4.1. Srebra – Ars auro prior

• W warsztacie św. Eligiusza

• Szlachetna „12”, carska „84” i zwykła „800”, czyli alfabet kolekcjonera sreber

• Falsyfikaty

• Konserwacja i stan zachowania

• Augsburg, Wrocław, Warszawa

• Cenniejsze niż złoto: kufel gdański i buliera Malcza

3.4.2. Platery – mieszczańskie precjoza

• Technika: „Wyrobki z płaszczonego na miedzi srebra” i „wyroby z nowego srebra” – od walcowania na gorąco do elektrolizy

• Znaki: „GALW”, „MET”, „VERIT” – szyfr łatwy do złamania, ale…

• Uwaga! Fałszerze nie próżnują

• Dobre, bo polskie

• Światowe firmy na naszym rynku: WMF i Christofle

3.4.3. Brązy – inwestycja z patyną

• Arcydzieła rzemiosła

• Znak wytwórcy – gwarancja jakości

• Cudze chwalicie… Bracia Łopieńscy – marka znana na całym świecie

3.4.4. Porcelana – figurka z saskiej porcelany czy ikona śląskiego dizajnu?

• Alchemia „białego złota”

• Jak ocenić? Radzą znani kolekcjonerzy

• „Białe złoto” z królewskich manufaktur

• Dwugłowy orzeł i Oko Opatrzności to dobry znak

• Bliżej współczesności

• Porcelana dalekowschodnia

3.4.5. Szkło – coś dla uczulonych na kota

• Dmuchane, prasowane, walcowane – techniki wytwarzania i zdobienia

• XVIII wiek

• Czechy – kraina szkła

• Gallé, Tiffany, Lalique

• „Proszę pana, przecież to Stolle!”

• Kolekcjonerskie i użytkowe

• Henryk Albin Tomaszewski

• Skomplikowana technologia produkcji falsyfikatów

• Ostrożnie, szkło!

3.4.6. Broń – dla dużych chłopców i poważnych kolekcjonerów

• Arsenał antykwariusza

• Ocena: szable w dłoń

• O co walczą kolekcjonerzy: karabela, Borowski, japońska katana

• Falsyfikaty: nie daj się nabrać na pamiątkę ze sklepu muzealnego

3.4.7. Meble – „ludwiki” dla kanapowych leni i art déco dla nieproszonych gości

• Dawna stolarka

• 50% gwarancji – kilka słów o podrabianiu mebli

• Szafy, sekretery, kanapy

3.5. Sztuka współczesna – przyszłość rynku?

• Czym jest sztuka dzisiaj? Zaczynamy od niezrozumienia

• Rynek wtórny i rynek pierwotny: marszandzi vs. galerzyści

• Aukcyjne rekordy klasyków nowoczesności

• Młoda Sztuka na rynku aukcyjnym

• Trudna sztuka: jak ocenić?

• Kompas Sztuki

• Galerzyści inwestują w młodych zdolnych

3.6. O teorii i praktyce raz jeszcze: nie zawsze skuteczna wiedza w pigułce

IV. TRANSAKCJE NA RYNKU SZTUKI

4.1. Jak kupić?

4.1.1. Targi Sztuki na początek

4.1.2. Sezon na sztukę

4.1.3. Ceny: rezerwowe, wylicytowane, gwiazdki

4.1.4. „Lepiej kupić i żałować, niż nie kupić i też żałować” – wybór obiektu

4.1.5. O co zapytać sprzedawcę?

4.1.6. Negocjacje

4.1.7. Aukcja – czemu nie?

4.1.8. Łowcy okazji we wnykach oszustów

4.2. Jak sprzedać?

4.2.1. Lokata tylko dla cierpliwych

4.2.2. Antykwariat czy dom aukcyjny?

4.2.3. Wycena dzieła a cena wywoławcza

4.2.4. Umowa komisowa czy sprzedaż za gotówkę?

ZAKOŃCZENIE. KOLEKCJONER VS. INWESTOR

Literatura

Przypisy

Ilustracje

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

ZAMIAST WSTĘPU

ANTYKWARIUSZ PRZESTRZEGA: INWESTOWANIE W DZIEŁA SZTUKI GROZI CHOROBĄ

–

„155 mln dolarów zapłacono za obraz Picassa! Mam nadzieję, że nikt z was nie zwariuje i nie wyda tych pieniędzy na jakieś dzieło sztuki!” – krzyczał pewnego razu prezenter, zapowiadając konkurs w radiu, którego główną nagrodą było 10 000 zł. Dla wielu kolekcjonerstwo jest czymś niezrozumiałym, wręcz niedorzecznym. Niektórzy zaś gotowi są za dzieło sztuki zapłacić niemal każdą cenę. Dlaczego? Odpowiedź jest w zasadzie bardzo prosta: posiadanie dzieł sztuki daje prestiż, zaś obcowanie z nimi jest niezastąpioną przyjemnością. Niekiedy także okazją do zarobienia niemałych pieniędzy.

W powszechnym przekonaniu ceny dzieł sztuki są tak wysokie, że na ich kupno pozwolić sobie mogą tylko najbogatsi. To pierwszy mit, który należy obalić, aby otworzyć drzwi do świata sztuki: jakkolwiek liczone w setkach tysięcy, a nawet milionach aukcyjne rekordy robią wrażenie, warto wiedzieć, że ceny antyków i dzieł sztuki na naszym rynku zaczynają się już od kilkuset złotych. „W galeriach są muzealnej wartości przedmioty we wszystkich przedziałach cenowych” – pisze Janusz Miliszkiewicz, dziennikarz specjalizujący się w tematyce kolekcjonerskiej[1].

O kupowaniu dzieł sztuki można zatem pomyśleć nie tylko wtedy, gdy chcemy stworzyć kolekcję. Stylowe meble, lampy, zegary, naczynia dekoracyjne i użytkowe stanowią dobrą konkurencję dla wyrobów oferowanych w modnych salonach z wyposażeniem wnętrz. Wykonywano je z wysokiej jakości naturalnych materiałów, w sposób solidny. Są funkcjonalne i wygodne. Co zaś najważniejsze – wśród antyków można znaleźć obiekty prezentujące najwyższy poziom artystyczny. „Zamiast kupować nowe sprzęty, które błyskawicznie tracą na wartości, warto wybrać się do antykwariatu lub na aukcję i poszukać mebli z duszą. Owa dusza ma całkiem wymierną wartość” – czytamy w „Rzeczpospolitej”[2].

Rezerw na zbytki w portfelu zawsze brakuje, warto więc pomyśleć o okazjach, kiedy przygotowujemy się na większy wydatek, by kupić rzecz wyjątkową. Ślub, chrzciny, komunia, święta, rocznica urodzin – to doskonała sposobność, aby nabyć przedmiot piękny i wartościowy, godny tego, aby ulokować w nim swoje uczucia.

Ci, którzy przekraczają próg antykwariatu, szybko jednak stwierdzają, że aby kupować dzieła sztuki, trzeba się na tym znać. Czy to prawda? Niewątpliwie. Znajdują się tu obiekty różnego rodzaju – zarówno malarstwo, jak i rzemiosło artystyczne, czy zwyczajne sprzęty domowe; dzieła sztuki o bardzo różnym poziomie artystycznym, kicze, kurioza, wreszcie – falsyfikaty. W tej sytuacji nawet nie każdy historyk sztuki potrafi sobie poradzić. By się posłużyć przykładem – mgr historii sztuki, absolwent uniwersytetu, który dysponuje przede wszystkim wiedzą paradygmatyczną, tj. dotyczącą najwybitniejszych dzieł sztuki, nie jest w stanie poprawnie zidentyfikować ewidentnego falsyfikatu obrazu Jana Stanisławskiego zrobionego z autentycznej pracy jego ucznia – Jerzego Karszniewicza; porcelanę z Turyngii bierze za miśnieńską; szlachetną patynę myli z brudem. Odpowiednimi umiejętnościami dysponuje natomiast marszand, handlarz dzieł sztuki czy kolekcjoner, nawet jeśli nie posiada wykształcenia akademickiego. Na jego kompetencje składają się nade wszystko doświadczenie wynikające z osobistego, wieloletniego kontaktu z dziełami sztuki oraz znajomość świata antykwarycznego i reguł gry rynkowej.

Co w tej sytuacji zrobić ma ktoś, kto stawia pierwsze kroki na rynku sztuki? Droga do znawstwa jest niezmiernie daleka. Niemniej, aby rozpocząć kolekcjonerską przygodę, trzeba zorientować się, jakie dzieła funkcjonują w obrocie rynkowym, w jaki sposób ocenia się je oraz wycenia, a także jakie mechanizmy rządzą rynkiem antykwarycznym. Niewątpliwie będzie tu pomocna książka, którą Czytelnik trzyma w rękach. „Poradnik” jest przeznaczony dla kolekcjonerów, inwestorów zamierzających podjąć grę na rynku sztuki, a także dla tych, którzy planują rozpoczęcie kariery w zawodzie marszanda. Zachęcamy do lektury zarówno osoby, dla których temat ten stanowi jeszcze nowość, jak i tych, którzy śledzą wydarzenia na rynku sztuki. Z publikacji tej można się dowiedzieć tego, czego nie wyczyta się w książkach ani publikacjach na temat rynku sztuki, gdyż „Poradnik” oparty jest na moim doświadczeniu zawodowym. Jego celem jest przygotowanie Czytelników do zdobywania oraz pogłębiania wiedzy praktycznej, jaka jest podstawowym narzędziem kolekcjonera i inwestora.

Z artykułów prasowych można się dowiedzieć, że polski rynek rozwija się, a kryzys finansowy stwarza niebywałe możliwości dla inwestorów. W niniejszym opracowaniu natomiast, opierając się na opiniach graczy i ekspertów, postaram się przedstawić obecną kondycję rynku, realne perspektywy jego rozwoju, a przede wszystkim wyjaśnić, na czym polegają tzw. okazje, czyli sytuacje sprzyjające korzystnym dla inwestora transakcjom.

Największe zagrożenie dla kolekcjonera to zakup falsyfikatu. Czytelnik więc pozna przykłady najbardziej powszechnych technik fałszerskich, otrzyma wskazówki, jak je rozpoznać, a także, na co zwrócić uwagę nabywając dzieło sztuki. Po lekturze Czytelnik zdobędzie wiedzę na temat najczęściej spotykanych w handlu typów falsyfikatów, a także marketingowych sztuczek ich nieuczciwych sprzedawców.

Dlaczego niektóre arcydzieła spadają z aukcji, zaś gracze niekiedy biją się o banalne obrazki? Odpowiem na te pytania, odkrywając tajniki warsztatu antykwariusza: Czytelnik dowie się, w jaki sposób ocenia się wartość dzieła sztuki, a także jakie czynniki pozaartystyczne kształtują jego wartość rynkową.

Niewątpliwie największą uwagę kolekcjonerów przyciąga obecnie sztuka współczesna, natomiast wielu graczy odsuwa się od niej, twierdząc (zasadnie), że: „Trzeba się na niej znać”. Podczas lektury Czytelnik będzie miał okazję nastroić percepcję na odbiór sztuki awangardowej. Postaram się pokazać różnice między „dobrą” a „złą” sztuką współczesną. Wskażę także czynniki instytucjonalne, które decydują o wzroście jej wartości. Dzięki temu Czytelnik zyska narzędzia, które pozwolą na wytypowanie dobrze rokującego młodego artysty, a także dowie się, jacy galerzyści są najlepszymi marszandami.

Najcenniejszy towar na rynku to informacja. Gdzie szukać wiadomości na temat dzieł sztuki? Jak je interpretować? Jak odróżnić informację od opinii czy manipulacji? Te wiadomości to również bardzo cenna wiedza, o czym wspomnę w tej książce.

Jak ocenić prestiż galerii? Jak odróżnić marszanda od oszusta? W jaki sposób prowadzić negocjacje? Czego można się dowiedzieć, obserwując zachowania innych graczy? Kiedy szukać pomocy ekspertów? Na te, a także inne pytania postaram się odpowiedzieć, dając wskazówki, jak stawiać pierwsze kroki w salonach dzieł sztuki i antykwariatach. Powiem również, jakie błędy popełniają najczęściej kolekcjonerzy w relacjach ze sprzedawcami.

Jaki kapitał po lekturze zdobędą ci, którzy nie mają możliwości kolekcjonowania dzieł sztuki? Niewątpliwie będzie nim wzbogacenie percepcji sztuki. Jako widzowie muzealni jesteśmy przyzwyczajeni do biernej kontemplacji dzieła. Na obraz patrzymy oczami kuratora, który instruuje nas i tłumaczy: „Dlaczego Malczewski wielkim malarzem był”. Na wystawach zazwyczaj są prezentowane przedmioty najwyższej klasy, które otrzymały status dzieł sztuki. Są one zidentyfikowane, oznaczone, opisane, problem ich autentyczności jest niekwestionowany. Celem kolekcjonera natomiast nie jest zdobycie przedmiotu posiadającego wartość muzealną, ale rozpoznanie obiektu autentycznego i unikalnego w skali rynku. Stąd jego kontakt z dziełem wykracza poza wnikliwą ocenę wartości artystycznej i estetycznej, do której nawykł gość muzeum. Pełny ogląd to ocena wartości pracy z uwzględnieniem znajomości swoistych technik i umiejętności jego twórcy. Jego koniecznym warunkiem jest bezpośredni, fizyczny kontakt z dziełem sztuki. Dla kolekcjonera dzieło sztuki jest piękne nie tylko ze względu na walory dekoracyjne czy ekspresję, lecz także dlatego, że ma naturalną, piękną patynę, świetnie zachowaną sygnaturę, ślady ręcznej roboty rzemieślnika czy malaturę na fazowanej siekierą desce z numerem inwentarza i pieczęcią dawnego właściciela.