Dane oryginału:

Behavioral Finance. What everyone needs to know

H. Kent Baker, Greg Filbeck, John R. Nofsinger

© Oxford University Press 2019

Behavioral Finance. What everyone needs to know was originally published in English in 2019. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawncitwo Naukowe PWN is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

Recenzent

Prof. dr hab. Stanisław Flejterski

Projekt okładki i stron tytułowych

Agata Muszalska

Ilustracja na okładce

flam/Shutterstock

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redakcja

Paweł Wielopolski

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl.

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-01-21745-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021r. (Wydanie I)

Warszawa 2021

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Bezpłatny fragment

PRZEDMOWA

Kim są autorzy tej książki?

Po co powstała ta książka?

O czym jest ta książka?

Komu chcielibyśmy podziękować?

1. Podstawy i koncepcje psychologiczne

Czym są finanse behawioralne?

Dlaczego finanse behawioralne mają znaczenie dla praktyków?

Jakie są podstawowe założenia finansów behawioralnych?

Czym jest teoria perspektywy i co mówi o naszych zachowaniach w momencie dokonywania wyboru?

Czym jest efekt dyspozycji i dlaczego jest on niekorzystny dla inwestorów?

Co to takiego heurystyka?

Jaką rolę odgrywają heurystyki w procesie formułowania opinii i podejmowania decyzji?

W jaki sposób heurystyka reprezentatywności wpływa na zachowania związane z podejmowaniem decyzji i formułowaniem osądów?

Jakie dwa błędy behawioralne najczęściej wynikają z zastosowania heurystyki reprezentatywności?

Czym jest heurystyka dostępności i jak może wpływać na decyzje inwestycyjne?

W jaki sposób zakotwiczenie wpływa na decyzje inwestycyjne?

Czym jest heurystyka afektu i jak oddziałuje na proces decyzyjny?

Czym jest ramowanie i jak może wpływać na proces podejmowania decyzji?

Jaką rolę w finansach behawioralnych odgrywają błędy behawioralne?

Jaką rolę w finansach behawioralnych odgrywają nieefektywne rynki?

Jakie odkrycia doprowadziły do powstania i ugruntowania koncepcji finansów behawioralnych?

W jaki sposób kryzys z lat 2007–2008 wpłynął na rozwój wiedzy na temat ludzkich zachowań?

Jakie zarzuty stawiają krytycy finansom behawioralnym? Jakie wskazują ich słabości?

Czy inwestorzy mogą wykorzystać w praktyce anomalie rynkowe rozpoznane przez finanse behawioralne?

Jaki wkład wnoszą finanse behawioralne w rozwikłanie zagadki zmienności?

W jaki sposób niechęć do straty tłumaczy zachowania inwestorów w obliczu spadków na rynku?

2. Błędy poznawcze

Czym są błędy behawioralne i dlaczego warto się nimi interesować?

Czym są błędy poznawcze? Jakie wyróżniamy trzy główne ich typy?

Czym jest błąd konserwatyzmu i jak może wpływać na podejmowanie decyzji?

Czym jest efekt potwierdzenia i jakie wywołuje skutki?

Czym jest egotyzm atrybucyjny?

Czym jest efekt pewności wstecznej i jak może wpływać na decyzje inwestycyjne?

Czym jest złudzenie kontroli i jak może wpływać na proces podejmowania decyzji?

Czym jest błąd dobrej znajomości i czym się przejawia w działalności inwestycyjnej?

Czym jest błąd ramowania i jak może wpływać na decyzje finansowe?

Czym jest błąd ograniczonej uwagi i jak może wpływać na proces decyzyjny?

Czym jest księgowanie umysłowe i jaki może być jego negatywny wpływ na stan finansów inwestora?

Czym jest efekt wyniku i jakie może rodzić problemy dla inwestorów?

Czym jest efekt bliskości w czasie i jak może wpływać na wyniki inwestycyjne?

Jak kryzys finansowy z lat 2007−2008 zmienił tolerancję inwestorów na ryzyko i jak wpłynął na błędy poznawcze?

Jakie są zależności między przynależnością do konkretnego typu inwestycyjnego a podatnością na określone błędy poznawcze?

Czy rozeznanie w kwestii błędów poznawczych pomaga bardziej świadomie podejmować decyzje finansowe?

Jak sobie radzić z błędami poznawczymi, które mogą wpływać na proces decyzyjny?

3. Błędy emocjonalne i czynniki społeczno-kulturowe

Jaką rolę odgrywają emocje w procesie inwestowania?

Czym różnią się błędy emocjonalne od poznawczych?

Czym jest niechęć do straty i jak wpływa na podejmowanie decyzji?

Czym jest błąd nadmiernej pewności siebie i jakie niebezpieczeństwa mogą się z nim wiązać?

Jaką rolę nadmierna pewność siebie odgrywa w decyzjach finansowych, w szczególności tych związanych z niepowodzeniem lub potencjalnym błędem inwestycyjnym?

Czym jest błąd samokontroli i jak może wpływać na wyniki inwestycyjne?

Czym jest efekt status quo i dlaczego może stanowić zagrożenie dla inwestorów?

Jak efekt posiadania oddziałuje na inwestorów?

Czym się przejawia unikanie żalu i jak może wpływać na inwestorów?

W jaki sposób emocje i nastroje mogą wpływać na decyzje inwestycyjne?

W jaki sposób emocje i nastroje mogą wpływać na rynki?

Jakie działania potęgują, a jakie ograniczają oddziaływanie emocji na przebieg procesu decyzyjnego?

Czym są błędy kulturowe?

W jaki sposób zaufanie i błąd zakupu krajowego wpływają na decyzje finansowe?

W jaki sposób interakcje społeczne wpływają na zachowania ludzi, w szczególności zaś na ich zachowania inwestycyjne?

Jaką rolę społeczną w sferze inwestowania odgrywają kluby inwestycyjne?

W jaki sposób tożsamość i normy społeczne wpływają na postępowanie ludzi, zwłaszcza w sprawach inwestycyjnych?

W jaki sposób kapitał społeczny wpływa na ludzi, w szczególności na ich decyzje inwestycyjne?

W jaki sposób nastawienie wpływa na decyzje inwestycyjne?

Czy pogoda może wpływać na decyzje inwestycyjne?

Jak można mierzyć nastroje inwestorów i dlaczego jest to ważne?

4. Zachowania inwestora

Jaki może być wpływ błędów behawioralnych na wyniki inwestycyjne?

Jak nadmierna pewność siebie i egotyzm atrybucyjny wpływają na decyzje inwestorów?

W jaki sposób efekty dyspozycji, teorii perspektywy oraz nastrojów rynkowych wpływają na zachowania inwestorów?

Jak zjawisko ograniczonej uwagi wpływa na wybory inwestycyjne?

Dlaczego niektórzy inwestorzy zbyt intensywnie handlują?

Czym jest hiperboliczne obniżanie wartości i dlaczego warto o nim wiedzieć?

Dlaczego inwestorzy nie pilnują dywersyfikacji portfela?

W jaki sposób cechy osobowości wpływają na zachowania inwestorów?

W jaki sposób czynniki demograficzne i socjoekonomiczne wpływają na decyzje inwestorów?

W jakim stopniu błędy poznawcze dotyczą wytrawnych inwestorów z dobrym rozeznaniem w sytuacji?

Jakie błędy poznawcze wpływają na decyzje inwestorów profesjonalnych?

W jakim stopniu nastrój wpływa na proces inwestycyjny i inne decyzje o charakterze finansowym?

W jaki sposób interakcje społeczne i presja otoczenia wpływają na zachowania inwestorów?

Jak owczy pęd wpływa na rynki?

Czy należy inwestować w akcje firmy, w której się pracuje?

Jakie błędy behawioralne skłaniają inwestorów do zakupu bądź sprzedaży pewnych określonych funduszy inwestycyjnych?

5. Impuls

Czym jest zależność od ram?

Jak można zaprezentować zależność od ram na przykładzie?

W jaki sposób zależność od ram może wpływać na politykę zdrowotną?

W jaki sposób ramowanie wpływa na skłonność do podejmowania ryzyka i ocenę zwrotów?

W jaki sposób ramowanie wpływa na prognozy inwestycyjne?

W jaki sposób ramowanie wpływa na podejście do kont emerytalnych?

W jaki sposób zależność od ram wpływa na podejście do ubezpieczenia społecznego?

W jaki sposób banki wykorzystują ramowanie, aby zachęcać ludzi do oszczędzania?

Czy presja środowiska może zwiększyć zainteresowanie programami oszczędnościowymi?

W jaki sposób wykorzystuje się ramowanie, aby zachęcać do wspierania dobroczynności?

W jaki sposób ramowanie informacji o zwrotach wpływa na wynik procesu decyzyjnego?

Czym jest rewolucja impulsu?

W jaki sposób można wykorzystywać ramowanie, aby nakłaniać ludzi do podejmowania niekorzystnych decyzji finansowych?

Jak kredytodawcy wykorzystali ramowanie, aby nakłonić nabywców nieruchomości do zaciągania niebezpiecznych kredytów hipotecznych, za sprawą których doszło do kryzysu finansowego z lat 2007−2008?

W jaki sposób pracodawcy mogą wykorzystywać zjawisko impulsu, aby wspierać pracowników w podejmowaniu decyzji dotyczących inwestycji emerytalnych?

Czy impulsy są skuteczne?

6. Kompetencje poznawcze

Jakie procesy poznawcze wiążą się z działalnością inwestycyjną?

Jak się kształtują zależności między IQ a sukcesem inwestycyjnym?

Czym się różni myślenie analityczne od intuicyjnego?

Po czym można poznać człowieka, który myśli świadomie?

Jakie znaczenie ma tryb myślenia dla finansów behawioralnych i jak wpływa na wyniki inwestycyjne?

Jak postępują lepiej przeszkoleni i bardziej doświadczeni inwestorzy?

Jakie skutki wywołuje proces poznawczy zwany teorią umysłu?

Na czym polega starzenie się w sferze poznawczej?

Czy w związku ze starzeniem się w sferze poznawczej osoby starsze są bardziej narażone na oszustwa finansowe?

Czy tolerancja na ryzyko zmienia się z wiekiem?

W jaki sposób proces starzenia się w sferze poznawczej wpływa na skład portfela?

Jakie znaczenie ma starzenie się w sferze poznawczej z punktu widzenia finansów behawioralnych?

Jak brak snu wpływa na zdolności poznawcze i proces podejmowania decyzji finansowych?

Czym jest dysonans poznawczy i w jaki sposób objawia się w praktyce?

Czy doświadczenie i kompetencje w zakresie inwestowania chronią przed szkodliwymi zachowaniami finansowymi?

Przypisy

PRZEDMOWA

Kim są autorzy tej książki?

H. Kent Baker, CFA, CMA, jest profesorem finansów na Kogod School of Business przy American University. Na swojej uczelni pełnił też funkcję dziekana Wydziału Finansów i Nieruchomości oraz przewodniczył Finansowemu Centrum Doskonałości. Przed podjęciem pracy na American University pracował na stanowiskach naukowych i administracyjnych w szkołach biznesowych działających w ramach Georgetown University oraz University of Maryland. Współpracował też jako konsultant i trener z ponad stoma organizacjami i piastował stanowisko przewodniczącego Southern Finance Association.

Profesor Baker jest autorem ponad 175 cytowanych publikacji w czasopismach specjalistycznych, jako autor lub redaktor pracował również przy tworzeniu 32 książek, w tym również poświęconych finansom behawioralnym (między innymi Behavioral Finance: Investors, Corporations, and Markets oraz Financial Behavior: Players, Services, Products, and Markets). Jego książka Investor Behavior: The Psychology of Financial Planning and Investing została uhonorowana nagrodą 2015 USA Best Book Award w kategorii „Biznes. Finanse osobiste i inwestycje”. Książka Investment Traps Exposed: Navigating Investor Mistakes and Behavioral Biases została zaś wyróżniona nagrodą 2017 Book Excellence Award w kategorii „Finanse osobiste” oraz brązowym medalem w ramach 2018 Axiom Business Book Award w kategorii „Finanse osobiste, planowanie emerytalne, inwestycje”. Profesor Baker otrzymał liczne nagrody za badania, działalność naukową i usługową, w tym między innymi nagrodę Wykładowcy/Nauczyciela Roku.

Może się poszczycić następującymi tytułami naukowymi: BSBA (w dziedzinie zarządzania) nadanym przez Georgetown University, MBA (w dziedzinie finansów), MEd. (w dziedzinie zarządzania edukacją), DBA (w dziedzinie finansów) nadanymi przez University of Maryland, MS (w dziedzinie metod ilościowych), MA (w dziedzinie szkoleń i wspierania rozwoju), PD (w dziedzinie zarządzania edukacją oraz wspierania rozwoju organizacji) nadanymi przez American University. W wolnym czasie zawodowo gra na pięciu instrumentach, prowadzi działalność nagraniową i koncertuje.

Greg Filbeck, CFA, FRM, CAIA, CIPM, PRM, kieruje Katedrą Finansów i Zarządzania Ryzykiem im. Samuela P. Blacka III na Penn State Erie, The Behrend College, jest również dyrektorem Black School of Business. Wcześniej pełnił funkcję starszego wiceprezesa firmy Kaplan Schweser, zajmował również stanowiska naukowe na Miami University (Ohio) oraz na University of Toledo (gdzie pełnił funkcję wicedyrektora Centrum ds. Firm Rodzinnych). Profesor Filbeck pracował jako autor lub redaktor przy tworzeniu ośmiu książek i opublikował ponad 95 cytowanych artykułów w czasopismach naukowych. Prowadzi również działalność konsultingową i szkoleniową w różnych krajach na świecie. Pełni funkcję przewodniczącego CFA Society Pittsburgh, wcześniej zaś piastował stanowiska przewodniczącego CFA Society Toledo oraz Southern Finance Association.

W 2015 roku Black School of Business uhonorowała go nagrodą Impact on Practice Award, został wyróżniony jako nauczyciel przez grono pedagogiczne iMBA w 2010 i 2012 roku, a także jako badacz przez Penn State Behrend Regents w 2011 roku. W 2013 roku otrzymał Penn State Behrend Outstanding Outreach Award. Może się poszczycić następującymi tytułami naukowymi: BS (w dziedzinie fizyki inżynieryjnej) nadany przez Murray State University oraz MS (w dziedzinie statystyki stosowanej) nadany przez Penn State University, jak również DBA (w dziedzinie finansów) nadany przez University of Kentucky. Filbeck uzyskał również tytuł Professionally Registered Parliamentarian, ma uprawnienia do przeprowadzania testów Myers-Briggs Type Indicator i ma dwunastoletnie doświadczenie w pracy w rozgłośni radiowej.

John R. Nofsinger kieruje Katedrą Finansów Międzynarodowych im. Williama H. Sewarda w College of Business and Public Policy przy University of Alaska w Anchorage. Przed objęciem stanowiska w Anchorage w 2014 roku profesor Nofsinger wykładał na Washington State University, a w latach 2008–2013 pracował jako Nihoul Faculty Fellow. Miał również okazję wykładać na Marquette University. Profesor Nofsinger jest autorem lub współautorem 11 książek branżowych, podręczników i opracowań akademickich. Jego książki zostały przetłumaczone na 11 języków. Napisana przez niego Psychology of Investing doczekała się szóstego wydania i cieszy się popularnością wśród doradców inwestycyjnych.

Profesor Nofsinger jest jednym z wiodących światowych ekspertów w dziedzinie finansów behawioralnych. Często prowadzi wykłady na ten i inne tematy. Jest również aktywnym badaczem i autorem 64 opracowań, które ukazały się na łamach prestiżowych czasopism naukowych i specjalistycznych. Zwykle jest kojarzony w pierwszej kolejności z finansami behawioralnymi, ale cieszy się również uznaniem jako ekspert w dziedzinie społecznej odpowiedzialności finansów. Profesor Nofsinger jest często cytowany i często pojawia się w mediach finansowych. Może się poszczycić następującymi tytułami: BS (w dziedzinie inżynierii elektrycznej) nadanym przez Washington State University, MBA nadanym przez Chapman University oraz PhD (w dziedzinie finansów) nadanym przez Washington State University. W wolnym czasie bierze udział w zawodach triatlonowych z cyklu Ironman.

Po co powstała ta książka?

Przyjaźnimy się od dawna i przez lata wielokrotnie pracowaliśmy nad redakcją różnych książek bądź nad wspólnymi artykułami. Wszyscy ukończyliśmy studia doktoranckie w dziedzinie finansów i wszyscy znamy zasady i reguły tradycyjnych finansów. Przez większość naszego dorosłego życia fascynowaliśmy się psychologią inwestowania i zachowaniami rynków. Po latach studiów i badań nad zachowaniami rynków i ich uczestników zaczęliśmy bliżej przyglądać się ograniczeniom standardowej teorii finansów. Jakkolwiek niewątpliwie dobrze wyjaśnia ona poprzez swoje niezwykle restrykcyjne założenia, jak ludzie i rynki powinni się zachowywać, to często nie radzi sobie z wyjaśnieniem rzeczywistych zachowań prawdziwych ludzi na prawdziwych rynkach. Finanse behawioralne zapewniają inne spojrzenie na to zagadnienie i tym samym dopełniają teorię tradycyjną.

Początkowo finanse behawioralne koncentrowały się na błędach behawioralnych i najróżniejszych odstępstwach od prognoz sformułowanych na podstawie założeń teoretycznych. W wielu przypadkach nie były w stanie precyzyjnie wyjaśnić, jak inwestorzy i różne inne osoby mogłyby sobie z tymi anomaliami radzić i w jaki sposób można by łagodzić konsekwencje błędów behawioralnych. Za sprawą finansów behawioralnych w dziedzinach ekonomii i finansów dokonuje się bezprecedensowa rewolucja. Dowodzi tego choćby fakt, że prestiżową Nagrodę Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych przyznawano w ostatnich latach za pracę nad zjawiskami behawioralnymi (najpierw otrzymali ją w 2002 roku Daniel Kahneman i Vernon L. Smith, potem w 2013 roku Robert J. Shiller, a następnie w 2017 roku Richard Thaler). Osobom, które bezpośrednio się tą dziedziną nie zajmują, niekiedy trudno jest do końca zrozumieć sens finansów behawioralnych. Postanowiliśmy więc podjąć próbę przybliżenia im tych kwestii. W książce staraliśmy się zawrzeć informacje, które każdy powinien znać, ale też wyjaśnić różne kwestie, które mogłyby się wydać czytelnikom interesujące. Oczywiście tylko czytelnicy będą mogli ocenić, na ile nam się to udało.

O czym jest ta książka?

Zanim powstała koncepcja finansów behawioralnych, teoretycy zajmowali się wyłącznie założeniami standardowej teorii finansów. Tradycyjna teoria finansów stanowi zbiór niezwykle cennych spostrzeżeń, niemniej nie wyjaśnia w pełni ani też nie odzwierciedla rzeczywistych zachowań ludzi. Tradycyjna teoria finansów zakłada na przykład, że ludzie zachowują się racjonalnie, a rynki cechują się efektywnością.  E f e k t y w n o ś ć   r y n k u  zależy od tego, na ile ceny akcji i innych papierów wartościowych odzwierciedlają wszystkie dostępne i istotne informacje. Gdyby rynki finansowe były efektywne, na świecie panowałby niesamowity porządek. Gdyby ludzie zachowywali się racjonalnie, ceny papierów wartościowych odzwierciedlałyby w pełni dostępne informacje, a inwestorzy nie byliby w stanie konsekwentnie uzyskiwać wyników powyżej średniej rynkowej. Gdyby tak rzeczywiście było, nie trzeba byłoby marnować ogromnych zasobów na analizy, dobieranie akcji i zawieranie transakcji.

Przez ostatnie kilka dekad naukowcy gromadzą jednak kolejne dowody na to, że ludzie podejmują znaczne mniej racjonalne decyzje, niż to swego czasu zakładano. Wnioski te potwierdzają również obserwacje prowadzone w codziennych sytuacjach. Wystarczy zadać sobie pytanie: „Czy zawsze zachowuję się racjonalnie, podejmując decyzje ekonomiczne bądź finansowe?”. Szczera odpowiedź na to pytanie na pewno brzmi: „Nie”.

Nieracjonalne zachowania nie mają jednak charakteru przypadkowego, nie są całkowicie pozbawione sensu, lecz wpisują się w pewne schematy i dają się przewidywać. Ludzie często raz po raz popełniają te same błędy poznawcze, ponieważ ich mózgi działają w pewien określony sposób. Na zachowania ludzi wpływają również emocje i czynniki społeczno-kulturowe. Wiadomo między innymi, że mózg człowieka niekiedy posługuje się skrótami myślowymi i filtrami emocjonalnymi – których zastosowanie prowadzi do podjęcia na pozór irracjonalnej decyzji. Takie zachowania to codzienność inwestorów, rynków finansowych, zarządzających korporacjami i nas wszystkich. Te nie do końca optymalne decyzje finansowe przekładają się potem na stan naszych portfeli, jakość naszego życia i efektywność rynku. Obserwacje dotyczące najróżniejszych anomalii zdają się podważać słuszność założeń tradycyjnych finansów.  A n o m a l i a  to przejaw zachowań, który nie wpisuje się w obowiązujące prognozy teoretyczne.

Skoro jednak wszyscy popełniają pewne konkretne błędy na etapie podejmowania decyzji, to być może dałoby się opracować nowe strategie, narzędzia, metody czy polityki, aby wesprzeć ludzi w ich wysiłkach i pomóc im osiągnąć dobrostan? Tu pojawia się pole do popisu dla finansów behawioralnych. Finanse behawioralne nie próbują tłumaczyć racjonalnych i irracjonalnych zachowań, tylko opisują zachowania „normalne”. Finanse behawioralne proponują odmienne spojrzenie na zachowania i rynki finansowe, tym samym dopełniając obraz kreślony przez tradycyjną naukę finansów. Dan Ariely pisze w swojej książce Potęga irracjonalności: „Czy ekonomia nie byłaby bardziej sensowna, gdyby opierała się na tym, jak ludzie naprawdę się zachowują, a nie na tym, jak powinni się zachowywać?”[1].

Finanse behawioralne to dziedzina niezwykle szeroka obejmująca wiele różnych kwestii. W związku z tym ta książka nie ma na celu przedstawienia wszystkich jej aspektów. Próby robienia wszystkiego dla wszystkich na ogół nie przynoszą dobrych rezultatów. Przyjęliśmy węższy zakres tematyczny i staraliśmy się pokazać wpływ finansów behawioralnych nie na menedżerów z korporacji, nie na inwestorów instytucjonalnych i nie na polityków, lecz na poszczególnych ludzi, w szczególności zaś na inwestorów indywidualnych. Książka podkreśla również, że finanse behawioralne opierają się na obserwacjach, które nie wpisują się w założenia hipotezy efektywnego rynku, a w związku z tym formułują pewne nowe prognozy. Takie podejście wynika z nagromadzenia dużej ilości materiału na temat błędów behawioralnych oraz ich wpływu na transakcje zawierane przez inwestorów i skład ich portfeli. Ta książka powinna w szczególności zainteresować osoby, które chcą poznać behawioralne wyjaśnienia własnych zachowań finansowych i usprawnić swój proces decyzyjny.

Finanse behawioralne. Co każdy powinien wiedzieć? to uporządkowany zbiór zwięzłych, a jednocześnie swobodnych wyjaśnień pewnych rozległych zagadnień z zakresu finansów behawioralnych. Formuła zakłada, że w kolejnych rozdziałach pojawiają się pytania i odpowiedzi (w złożeniu zrozumiałe dla szerokiego grona odbiorców). Materiał został podzielony na sześć rozdziałów w taki sposób, aby łatwo dało się w niej odnaleźć konkretne zagadnienia bez konieczności czytania całości.

Komu chcielibyśmy podziękować?

Jak łatwo się domyślić, wiele rożnych osób przyczyniło się do tego, że udało nam się pokonać drogę od pomysłu na tę książkę do jej wydania. Niewątpliwie zaliczają się do nich liczni badacze i autorzy, którzy przez ostatnie 40 lat formułowali kolejne wnioski na temat finansów behawioralnych, tym samym tworząc podwaliny pod nasze rozważania. Recenzenci kolejnych wersji naszego tekstu nieraz podpowiadali nam, co jeszcze należałoby w tym tekście uwzględnić. Fachową obsługę procesu wydawniczego zapewnił nam zespół z Oxford University Press. Dave Pervin (starszy redaktor) sformułował wiele szczegółowych uwag na temat naszego tekstu, podpowiadając nam konkretną formułę działania i zachęcając do jej rozwijania. Hayley Singer (asystentka redaktora) świetnie sobie poradziła z licznymi zadaniami, które trzeba było wykonać, aby proces pracy nad książką przebiegał sprawnie. Na szczególne podziękowania zasługują również: Rajakumari Ganessin (menedżer projektu), Richard Isomaki (redaktor), Leslie Johnson (redaktor ds. produkcyjnych) i Claudie Peterfreund (odpowiedzialna za indeks). Na szczególne podziękowania zasługuje Linda Baker, która podjęła się korekty całości naszego tekstu. Dziękujemy również za wsparcie, które otrzymaliśmy od naszych pracodawców: Kogod School of Business przy American University, Black School of Business przy Penn State Behrend oraz College of Business and Public Policy przy University of Alaska w Anchorage. Na zakończenie chcielibyśmy podziękować naszym rodzicom, którym tę książkę dedykujemy: Lindzie i Rory’emu Bakerom, Jani, Aaronowi, Andrei, Kyle’owi i Grantowi Filbeckom oraz Annie Nofsinger.

Przypisy

[1] D. Ariely, Potęga irracjonalności. Ukryte siły, które wpływają na nasze decyzje, tłum. T. Grzegorzewska, Piotr Grzegorzewski, Agnieszka Nowak-Młynikowska, Smak Słowa, Sopot 2018, s. 207 – przyp. tłum.