Książka finansowana ze środków na naukę w latach 2007–2009 jako projekt badawczy w ramach grantu MNiSW NN526 0673 33. „Opracowanie metody określania wartości elementów krajobrazu do celów scalania gruntów”.

Strony tytułowe zaprojektowała

Agnieszka Łydżba

Redaktor inicjujący

Agnieszka Nowak

Redaktor

Krystyna Wojtala

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2011 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-01-20896-7

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

1. Co to jest krajobraz ?

1.1. Krajobraz jako komponent rzeczywistości fizycznej

1.2. Krajobraz jako komponent przestrzeni społeczno-prawnej

1.3. Krajobraz doświadczany przez ludzi

2. Kształtowanie przestrzeni wiejskiej a koncepcja zrównoważonego rozwoju

2.1. Paradygmat zrównoważonego rozwoju i jego wpływ na politykę Unii Europejskiej

2.2. Kierunki rozwoju przestrzennego obszarów wiejskich w Polsce

2.3. Zrównoważone gospodarowanie zasobami przestrzennymi obszarów wiejskich

3. Wartość krajobrazu

3.1. Różne aspekty wartości krajobrazu

3.2. Krajobraz wiejski jako dobro publiczne

3.3. Kto powinien decydować o przyszłości krajobrazu wiejskiego?

3.4. Metodologia badań i waloryzacji krajobrazu

3.4.1. Krajobraz jako rzeczywistość humanistyczna

3.4.2. Cele badania

3.4.3. Warstwy krajobrazu. Waloryzacja i ocena krajobrazu

3.4.4. Wybór metody

3.4.5. Grupa badana

3.4.6. Metody ilościowe i jakościowe

3.4.7. Wywiad kwestionariuszowy

3.4.8. Eksperyment

3.4.9. Obserwacja

3.4.10. Podsumowanie

3.5. Metody wyceny krajobrazu

4. Kształtowanie krajobrazu obszarów wiejskich

4.1. Problematyka krajobrazowa w opracowaniach planistycznych na poziomie gminy

4.2. Rola współczesnych prac scaleniowo-wymiennych w rozwoju obszarów wiejskich

4.3. Kształtowanie krajobrazu obszarów wiejskich przez zabiegi scaleń gruntów

5. Partycypacja społeczna – nowy kierunek w kształtowaniu krajobrazu

5.1. Doświadczenia wybranych krajów Unii Europejskiej

5.2. Kształtowanie krajobrazu wiejskiego w Polsce – propozycja aktywizacji społeczności lokalnej

6. Wykorzystanie technologii SIP w kształtowaniu krajobrazu

6.1. Co to jest i do czego służy SIP?

6.2. Modele danych przestrzennych

6.2.1. Model rastrowy

6.2.2. Model wektorowy

6.3. Źródła danych o elementach krajobrazu

6.3.1. Istniejące bazy danych przestrzennych

6.3.2. Mapy w postaci cyfrowej

6.3.3. Zdjęcia lotnicze i satelitarne

6.3.4. Numeryczny model rzeźby terenu

6.3.5. Źródła internetowe

6.3.6. Pomiary geodezyjne

6.4. Oprogramowanie GIS

Dodatek

Literatura

Wstęp

W dzisiejszych czasach przebiegają niezależne od siebie dwa procesy. Po pierwsze, jest to wzrost świadomości ekologicznej, związany z ograniczaniem dobra, jakim jest przestrzeń, tu rozumiana jako krajobraz oraz ze stopniowym zaspokajaniem innych, bardziej podstawowych potrzeb społeczeństwa. W wyniku tego procesu krajobraz wiejski coraz częściej jest uznawany za dobro publiczne także w znaczeniu ekonomicznym – jest przy tym przykładem produktu wytworzonego przez działalność rolniczą w ramach pozaprodukcyjnych funkcji rolnictwa (non-commodity output). Zagadnienie wartości krajobrazu zaczyna być kwestią wymagającą rozstrzygnięcia także przy rozdziale środków unijnych umożliwiających realizację różnych programów wsparcia, takich jak choćby Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013, w którym w ramach określonych działań jest poruszana problematyka rekompensat środowiskowych, co zmusza do wyceny rynkowej pewnych elementów krajobrazu obszarów wiejskich. Program ten może mieć istotne znaczenie w Polsce ze względu na specyficzne rozdrobnienie naszej struktury agrarnej umożliwiające zachowanie cennych krajobrazów rolniczych o wysokiej różnorodności biologicznej (zaliczanej do najbogatszych w Europie).

Drugim procesem, istotnym z naszego punktu widzenia, jest rozwój technologii systemów informacji przestrzennej, która, jak żadne inne wcześniej znane narzędzie, pozwala w łatwy sposób gromadzić, przetwarzać i analizować dane geograficzne pochodzące z różnych źródeł. Ponadto dane przestrzenne są coraz tańsze i łatwiej dostępne, a znaczącą rolę odgrywa tu rozwój Internetu i związanego z nim darmowego udostępniania rozmaitych danych przez różne instytucje, głównie publiczne. Dane stają się przy tym bardziej złożone i dokładne, sprzęt komputerowy szybszy i pojemniejszy, oprogramowanie zawiera coraz bardziej zaawansowane funkcje, co pozwala bez trudu dane te gromadzić i przetwarzać.

Okazuje się więc, że dziś, jak nigdy dotąd, zaistniała możliwość wyceny wartości krajobrazu. Po pierwsze, coraz wyraźniej zdajemy sobie sprawę z tego jak bardzo jest cenny, po drugie zaś dysponujemy narzędziem pozwalającym budować i analizować modele wiernie oddające złożone jego aspekty ważne podczas opisu krajobrazu.

W ujęciu zaprezentowanym w książce bardzo istotne jest założenie, że krajobraz (oprócz jego oczywistych związków z uwarunkowaniami przyrodniczymi i procesami historycznymi) jest także funkcją relacji społecznych. Przewiduje się, że w najbliższym czasie ustalenie wartości elementów krajobrazu będzie miało duże znaczenie w procesach związanych z przebudową ekonomiczno-społeczno-przestrzenną obszarów wiejskich. Takie założenie wiąże się z koniecznością włączenia do procedury określania wartości krajobrazu wiejskiego badań socjologicznych.

W prezentowanej książce, w celu wszechstronnego przedstawienia zagadnień związanych z wartością krajobrazu i kierunkami rozwoju przestrzennego obszarów wiejskich, wybrano podejście interdyscyplinarne, łączące ekspercką wiedzę z zakresu architektury krajobrazu, systemów informacji przestrzennej, ekonomii, ale także, w nie mniejszym stopniu – socjologii i psychologii.

Autorzy

1 Co to jest krajobraz ?

Krajobraz jest tematem badań wielu różnych dyscyplin naukowych. Każda z nich inaczej rozumie koncepcję krajobrazu. Niejednoznaczność terminu „krajobraz” i różnorodność sposobów jego pojmowania są przedmiotem rozważań w pracach wielu autorów. Wolski (2002a) wyodrębnia pięć głównych jego znaczeń:

1) krajobraz jako pojęcie ogólne. W naukach przyrodniczych krajobraz jest pojęciem, takim jak pierwiastek chemiczny, czy też roślina w innych dziedzinach (Perelman, 1971, za Wolski, 2002a);

2) krajobraz jako pojęcie stosowane w celu nazwania określonego fragmentu powierzchni Ziemi;

3) krajobraz jako pojęcie określające fizjonomię powierzchni Ziemi. Tak definiują krajobraz zarówno geografowie, jak i planiści przestrzeni. Według Bogdanowskiego, Łuczyńskiej-Bruzdy i Nováka (1973) krajobraz to fizjonomia powierzchni Ziemi, będąca syntezą elementów przyrodniczych i działalności człowieka. Podobną definicję krajobrazu umieszczono w Europejskiej Konwencji Krajobrazowej (2000). Zgodnie z zapisami konwencji, krajobraz to fragment powierzchni Ziemi postrzegany przez ludzi, którego charakter jest rezultatem oddziaływań pomiędzy czynnikami naturalnymi i antropogenicznymi;

4) krajobraz jako pojęcie określające subiektywne odwzorowanie geokompleksu;

5) krajobraz jako pojęcie określające system składników środowiska geograficznego.

Pojęcie krajobraz czasem bywa wykorzystywane w odniesieniu do fragmentu zorganizowanego terytorium, np. administracyjnego, jak francuski pays, niemiecki Landschaft czy holenderski landschap (Antrop, 2004). Wreszcie pojęcia krajobraz używamy jako metafory, np. krajobraz polityczny, krajobraz medialny.

Przegląd koncepcji krajobrazu i rodzaje klasyfikacji krajobrazu obszarów wiejskich (będącego przedmiotem niniejszej publikacji) szczegółowo przedstawili Cymerman i in. (1992).

Jacobs (2006) proponuje potrójne podejście do rozumienia koncepcji krajobrazu. Wyróżnia trzy rodzaje rzeczywistości: rzeczywistość fizyczną, rzeczywistość społeczną i rzeczywistość wewnętrzną. W każdej z tych rzeczywistości koncepcja krajobrazu jest inna.

1.1. Krajobraz jako komponent rzeczywistości fizycznej

Pierwszą koncepcją krajobrazu wyróżnioną przez Jacobsa jest „krajobraz materialny” (matterscape), będący komponentem rzeczywistości fizycznej. Istnienie zjawiska (tu: krajobrazu) w przestrzeni fizycznej jest obiektywne, niezależne od subiektywnych dążeń, intencji i świadomości jednostek. Krajobraz materialny jest rzeczywistością fizyczną, opisaną jako system podległy prawom natury.

Poszukiwanie informacji o „krajobrazie materialnym” stanowi przedmiot badań dyscyplin naukowych, takich jak: geografia, ekologia, geologia, hydrologia, gleboznawstwo i inne nauki o środowisku przyrodniczym.

Przykładem mogą być przytoczone tu wybrane definicje sformułowane na potrzeby geografii fizycznej czy też ekologii krajobrazu:

1) krajobraz to synonim terytorialnego lub akwaterytorialnego kompleksu przyrodniczego, jest częścią terytorium lub akwaterytorium ograniczoną umownie granicami pionowymi, zgodnie z zasadą względnej jednorodności, oraz granicami poziomymi na podstawie zanikania tego czynnika, na którego podstawie dany kompleks wydzielono (Armand, 1979);

2) krajobrazem naturalnym jest fizjonomiczny typ terenu o swoistej strukturze, na którą składa się wzajemne powiązanie rzeźby powierzchni i jej składu litologicznego, stosunków wodnych, lokalnoklimatycznych, biocenotycznych i glebowych, a także tych efektów gospodarki ludzkiej, której wyrazem jest modyfikacja warunków przyrodniczych (Kondracki, 1981).

Kondracki i Richling (1983) definiują krajobraz jako część epigeosfery stanowiącą złożony przestrzennie geokompleks o swoistej strukturze i wewnętrznych powiązaniach. Forman i Godron (1986) podkreślają dynamiczny charakter krajobrazu dotyczący jego funkcjonowania i procesów w nim zachodzących. Autorzy ci wyróżniają trzy główne charakterystyki krajobrazu:

1) strukturę krajobrazu, czyli przestrzenne relacje między jednostkami krajobrazowymi (m.in. rozmieszczenie ekosystemów, gatunków, dystrybucję energii i materii);

2) funkcjonowanie krajobrazu, czyli interakcję między przestrzennymi jednostkami krajobrazowymi (przepływ energii i materii, migracje organizmów);

3) zmienność, czyli przekształcenia struktury i funkcji układu jednostek ekologicznych w czasie.

Żarska (2001) proponuje uwzględnienie ponadto aspektu jakościowego i ilościowego w strukturze krajobrazu.