Projekt okładki i stron tytułowych

Anna Gogolewska

Ilustracja na okładce

ina9 / shutterstock

Wydawca i redaktor prowadzący

Katarzyna Rosińska

Redakcja

Grzegorz Antoszek

Korekta

Małgorzata Polkowska-Nowak

Produkcja

Mariola Grzywacka, Katarzyna Rosińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Recenzenci

prof. dr hab. Maria Ryś

prof. dr hab. Stanisława Steuden

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2025

ISBN 978-83-01-24317-3

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.046

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288, infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl, www.pwn.pl

Dla moich najbliższych –

podczas pisania tej książki jeszcze mocniej zrozumiałam, jak bardzo doceniam, że jesteście w moim realnym życiu.

Rodzicom – za fundamenty i możliwość rozwoju.

Mężowi – za przestrzeń i wsparcie, które pomagają mi trzymać kierunek.

Córeczko – dzięki Tobie wiem, co tak naprawdę jest ważne.

Przedmowa

Refleksja poświęcona wpływowi mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne i relacje międzyludzkie jest dzisiaj nie tylko potrzebna, ale wręcz niezbędna. W erze cyfrowej, w której media społecznościowe przenikają niemal każdy aspekt naszego życia, zrozumienie ich oddziaływania staje się kluczowe zarówno dla jednostek, jak i dla całego społeczeństwa.

Celem tej książki jest przede wszystkim stworzenie kompleksowego profilu użytkownika mediów społecznościowych oraz przegląd badań, które ukazują psychologiczne aspekty korzystania z tych platform. W tym celu analizowane są różnorodne cechy użytkowników, takie jak osobowość, style przywiązania, kompetencje społeczne, samoocena oraz motywacja osiągnięć czy poziom uzależnienia. Została także podjęta próba ukazania, jak różne grupy społeczne korzystają z mediów społecznościowych i jakie czynniki psychologiczne wpływają na ich sposób użytkowania.

Współczesne badania coraz częściej wskazują na związek między aktywnością na platformach społecznościowych a występowaniem problemów psychicznych – depresji, lęku czy niskiej samooceny. Na przykład badania przeprowadzone przez Liu Yi Lina i współpracowników (2016) wykazały, że osoby spędzające dużo czasu na korzystaniu z mediów społecznościowych częściej przejawiają objawy depresji. Tego rodzaju dane są niezwykle istotne, ponieważ pozwalają na wczesne rozpoznanie i przeciwdziałanie negatywnym skutkom, jakie mogą wyniknąć z nadmiernej aktywności w sieci.

Kolejnym celem niniejszej pracy jest ukazanie, jak media społecznościowe wpływają na nasze relacje międzyludzkie. Chociaż te platformy umożliwiają utrzymywanie kontaktu z bliskimi i nawiązywanie nowych znajomości, to często prowadzą do powierzchownych i nieautentycznych relacji. Jak pokazują badania Hui-Tzu Grace Chou i Nicholasa Edge’a (2012), użytkownicy Facebooka często wierzą, że ich znajomi mają lepsze życie niż oni sami, co może prowadzić do poczucia samotności i izolacji. Ważne jest, aby zrozumieć, że media społecznościowe mogą wprowadzać nas w złudzenie społecznego sukcesu innych, co może mieć negatywne konsekwencje dla naszego własnego poczucia wartości.

W książce zostały przedstawione praktyczne narzędzia i strategie, które mogą być pomocne w zdrowszym i bardziej świadomym korzystaniu z mediów społecznościowych. Opierając się na skutecznych technikach poznawczo-behawioralnych, omówiono metody, które mogą pomóc w kontrolowaniu czasu spędzanego online, rozwijaniu zdrowych nawyków oraz poprawie samooceny. Świadomość i edukacja w tym zakresie są bardzo ważne, jeśli chcemy przeciwdziałać negatywnym skutkom uzależnienia i budować bardziej zrównoważone życie cyfrowe.

Z perspektywy społecznej analiza tego problemu również wydaje się niezwykle ważna. Żyjemy w czasach, w których media społecznościowe kształtują nasze postrzeganie świata, wpływają na decyzje i zachowania. Zrozumienie działania tych platform i stojących za nimi mechanizmów psychologicznych jest kluczowe, aby móc świadomie z nich korzystać i nie ulegać ich manipulacyjnemu wpływowi. Jest ważne, aby czytelnicy nie tylko zrozumieli obecne zagrożenia, lecz także aktywnie poszukiwali sposobów na poprawę swojego dobrostanu psychicznego i cyfrowego. Książka – być może – stanie się inspiracją do dalszych badań i dyskusji na temat wpływu mediów społecznościowych.

Podsumowując, cele tej książki obejmują zrozumienie wpływu mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne, relacje międzyludzkie i życie codzienne, dostarczenie praktycznych narzędzi do zarządzania cyfrowym życiem oraz inspirację do dalszych badań i świadomego korzystania z technologii. Jest to niezwykle ważne przedsięwzięcie, które ma potencjał, by przynieść realne korzyści zarówno jednostkom, jak i całemu społeczeństwu.

Streszczenie

Książka Psychologiczne paradygmaty korzystania z mediów społecznościowych oferuje wszechstronną analizę wpływu mediów społecznościowych na użytkowników z perspektywy psychologicznej i socjologicznej. Każdy jej rozdział skupia się na innym aspekcie tego zjawiska, tworząc pełny obraz charakterystyki użytkowników oraz ich interakcji z technologią.

Rozdział pierwszy prezentuje ewolucję mediów – od tradycyjnych form, takich jak radio, telewizja i telefon, po współczesne platformy społecznościowe Facebook, Instagram, Twitter (obecnie: X) czy TikTok. Autorka analizuje, jak te platformy stały się integralną częścią codziennego życia, wpływając na interakcje, sposób komunikacji i postrzeganie świata.

W rozdziale drugim została szczegółowo przedstawiona charakterystyka użytkowników mediów społecznościowych, uwzględniająca różnorodne dane socjodemograficzne, cechy osobowości, style przywiązania, kompetencje społeczne, samoocenę oraz motywację osiągnięć. Analizowane są tu różne grupy społeczne i ich wzorce użytkowania, co pozwala na lepsze zrozumienie, kto korzysta z tych platform i dlaczego.

Następnie – w rozdziale trzecim – omówiono zarówno korzyści, jak i zagrożenia związane z korzystaniem z mediów społecznościowych. Poruszone są takie kwestie jak możliwość utrzymywania kontaktu z bliskimi oraz nawiązywanie nowych znajomości, a także negatywne skutki, takie jak uzależnienie od internetu, obniżona samoocena oraz problemy psychiczne, w tym depresja i lęk.

Rozdział czwarty przedstawia metodologię badań własnych, które zostały przeprowadzone w celu zrozumienia ewentualnych związków między cechami osobowości, stylami przywiązania, kompetencjami społecznymi, poziomem uzależnienia, samooceny i motywacji osiągnięć badanych a ich sposobem korzystania z internetu oraz mediów społecznościowych. Opisano w nim szczegółowo metody zbierania danych, narzędzia badawcze oraz procedury analityczne, a także wyniki tych badań, które są kluczowe dla zrozumienia psychologicznych mechanizmów wpływających na aktywność w sieci.

W rozdziale piątym omówiono praktyczne narzędzia i strategie oparte na technikach poznawczo-behawioralnych, które mają pomóc w zdrowym i świadomym korzystaniu z mediów społecznościowych. Proponowane metody obejmują monitorowanie czasu spędzanego online, zmianę nawyków oraz poprawę samooceny.

Ostatni rozdział stanowi refleksję nad wynikami badań oraz proponuje przyszłe kierunki badań w zakresie psychologicznych paradygmatów korzystania z mediów społecznościowych. Podkreślono w nim potrzebę dalszych badań nad wpływem tych technologii na nasze życie oraz sposobami minimalizowania ich negatywnych skutków.

Książka wszechstronnie i dogłębnie ukazuje, jaki wpływ mają media społecznościowe na nasze życie. Dzięki szczegółowym analizom i przedstawionym wynikom badań stanowi cenne źródło wiedzy dla badaczy, psychologów oraz wszystkich zainteresowanych zrozumieniem, jak współczesne technologie kształtują nasze codzienne doświadczenia i zdrowie psychiczne.

Fragment

Przedmowa

Streszczenie

Wstęp

Rozdział 1. Medialny krajobraz XX i XXI wieku

1.1. Historia mediów – radio, telewizja, telefon

1.2. Smartfon, czyli bycie online bez przerwy

1.3. Media społecznościowe – jak powstały i jak wpływają na nasze życie

Rozdział 2. Charakterystyka użytkownika mediów społecznościowych

2.1. Dane socjodemograficzne

2.2. Osobowość

2.3. Style przywiązania

2.4. Kompetencje społeczne

2.5. Samoocena

2.6. Motywacja osiągnięć

Rozdział 3. Korzyści i zagrożenia związane z korzystaniem z mediów społecznościowych

3.1. Korzyści płynące z używania mediów społecznościowych

3.2. Negatywne skutki nadmiernego korzystania z mediów społecznościowych

3.3. Uzależnienie od internetu

Rozdział 4. Badania własne

BADANIE I

4.1. Cele badania

4.2. Pytania badawcze

4.3. Hipotezy badawcze

4.4. Procedura i narzędzia badawcze

4.5. Prezentacja wyników

4.6. Czas spędzany przez badanych w internecie i mediach społecznościowych

4.7. Cechy demograficzne badanych a liczba godzin korzystania z mediów społecznościowych dziennie

4.8. Podstawowe statystyki opisowe badanych zmiennych ilościowych

4.9. Sposób korzystania z internetu i mediów społecznościowych

4.10. Korzystanie z portali społecznościowych przez badanych

4.11. Ocena poziomu uzależnienia badanych od internetu

4.12. Cechy osobowości a sposób korzystania z internetu i portali społecznościowych przez badanych

4.12.1. Czas spędzany w sieci a cechy osobowości

4.12.2. Wpływ pandemii na czas spędzany w internecie a cechy osobowości

4.12.3. Staż obecności na portalach społecznościowych a cechy osobowości

4.12.4. Liczba dni korzystania z portali społecznościowych w ciągu miesiąca a cechy osobowości

4.12.5. Czynniki, które zmotywowały badanych do założenia konta na portalu społecznościowym a cechy osobowości

4.12.6. Portal, z którego najczęściej korzystają badani, a cechy osobowości

4.12.7. Ocena, co daje badanym korzystanie z portali społecznościowych, a cechy osobowości

4.12.8. Czas spędzany dziennie na portalach społecznościowych a cechy osobowości

4.12.9. Częstość komunikowania się badanych przez portal społecznościowy oraz w inny sposób a cechy osobowości

4.12.10. Aktywności na portalach społecznościowych a cechy osobowości

4.12.11. Aktywności związane z dodawaniem zdjęć na portal a cechy osobowości

4.12.12. Rodzaj informacji zamieszczanych na portalach społecznościowych a cechy osobowości

4.12.13. Ocena wagi posiadania konta na portalu społecznościowym a cechy osobowości

4.12.14. Opinia o stopniu odzwierciedlenia badanego przez profil na portalu społecznościowym a cechy osobowości

4.12.15. Aspekty cenione i nielubiane przez badanych na portalach społecznościowych a cechy osobowości

4.12.16. Cechy osobowości a informacje dotyczące kontaktów ze znajomymi

4.12.17. Cechy osobowości a poziom uzależnienia od internetu

4.13. Style przywiązania a sposób korzystania z internetu i portali społecznościowych przez badanych

4.13.1. Czas spędzany w sieci a style przywiązania

4.13.2. Opinie badanych na temat istnienia wpływu pandemii na czas spędzany w internecie a style przywiązania

4.13.3. Staż obecności na portalach społecznościowych a style przywiązania

4.13.4. Liczba dni korzystania z portali społecznościowych w ciągu miesiąca a style przywiązania

4.13.5. Czynniki, które zmotywowały badanych do założenia konta na portalu społecznościowym, a style przywiązania

4.13.6. Portal, z którego badani korzystają najczęściej, a style przywiązania

4.13.7. Ocena, co daje badanym korzystanie z portali społecznościowych, a style przywiązania

4.13.8. Czas spędzany dziennie na portalach społecznościowych a style przywiązania

4.13.9. Częstość komunikowania się badanych poprzez portal społecznościowy oraz w inny sposób a style przywiązania

4.13.10. Aktywności na portalach społecznościowych a style przywiązania

4.13.11. Aktywności związane z dodawaniem zdjęć na portal a style przywiązania

4.13.12. Rodzaj informacji zamieszczanych na portalach społecznościowych a style przywiązania

4.13.13. Ocena ważności posiadania konta na portalu społecznościowym a style przywiązania

4.13.14. Stopień odzwierciedlenia badanego przez profil na portalu społecznościowym a style przywiązania

4.13.15. Aspekty, które badani cenią oraz których nie lubią na portalach społecznościowych, a style przywiązania

4.13.16. Style przywiązania a informacje dotyczące kontaktów ze znajomymi

4.13.17. Style przywiązania a poziom uzależnienia od internetu

4.14. Kompetencje społeczne badanych a sposób korzystania z internetu i portali społecznościowych

4.14.1. Czas spędzany w sieci a poziom kompetencji społecznych

4.14.2. Wpływ pandemii na czas spędzany w internecie a poziom kompetencji społecznych

4.14.3. Staż obecności na portalach społecznościowych a poziom kompetencji społecznych

4.14.4. Liczba dni korzystania z portali społecznościowych w ciągu miesiąca a poziom kompetencji społecznych

4.14.5. Czynniki, które zmotywowały badanych do założenia konta na portalu społecznościowym, a poziom ich kompetencji społecznych

4.14.6. Portal, z którego badani korzystają najczęściej, a poziom ich kompetencji społecznych

4.14.7. Ocena, co daje badanym korzystanie z portali społecznościowych, a poziom ich kompetencji społecznych

4.14.8. Czas spędzany dziennie na portalach społecznościowych a poziom kompetencji społecznych

4.14.9. Częstość komunikowania się badanych przez portal społecznościowy oraz w inny sposób a poziom ich kompetencji społecznych

4.14.10. Aktywności na portalach społecznościowych a poziom kompetencji społecznych

4.14.11. Aktywności związane z dodawaniem zdjęć na portal a poziom kompetencji społecznych

4.14.12. Rodzaj zamieszczanych informacji na portalach społecznościowych a poziom kompetencji społecznych

4.14.13. Ocena ważności posiadania konta na portalu społecznościowym a poziom kompetencji społecznych

4.14.14. Stopień odzwierciedlenia badanego przez profil na portalu społecznościowym a poziom jej kompetencji społecznych

4.14.15. Aspekty, które badani cenią oraz których nie lubią na portalach społecznościowych, a poziom kompetencji społecznych

4.14.16. Kompetencje społeczne badanych a informacje dotyczące kontaktów ze znajomymi

4.14.17. Kompetencje społeczne a poziom uzależnienia od internetu

4.15. Zmienne wyjaśniające czas spędzany na portalach społecznościowych

4.16. Podsumowanie

4.17. Dyskusja wyników

BADANIE II

4.1. Cele badania

4.2. Pytania badawcze

4.3. Hipotezy badawcze

4.4. Procedura i narzędzia badawcze

4.5. Prezentacja wyników

4.5.1. Grupa badana

4.5.2. Korzystanie z internetu i mediów społecznościowych

4.6. Wyniki

4.6.1. Czas spędzany online a poziom samooceny

4.6.2. Styl przywiązania a poziom motywacji osiągnięć

4.6.3. Cechy osobowości a aktywność online badanych

4.6.4. Poziom stylów przywiązania a prezentowanie siebie na portalu społecznościowym

4.6.5. Rodzaj używanego portalu społecznościowego a poziom samooceny

4.6.6. Poziom stylów przywiązania a czas spędzany online

4.6.7. Rodzaj używanego portalu społecznościowego a poziom samooceny

4.6.8. Poziom samooceny a prezentowanie siebie na portalu społecznościowym

4.6.9. Poziom samooceny a najczęstszy i preferowany sposób kontaktu

4.6.10. Płeć badanych a czas spędzany w internecie i aktywności w mediach społecznościowych

4.7. Analiza wyników

4.8. Dyskusja wyników – badania I i II

Rozdział 5. Techniki samokontroli w ujęciu psychoterapii poznawczo behawioralnej

Rozdział 6. Podsumowanie

Bibliografia

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wstęp

Media społecznościowe odgrywają znaczącą rolę we współczesnym świecie, stanowiąc integralną część codziennego życia miliardów ludzi na całym globie. Takie platformy jak Facebook, Instagram, Twitter (obecnie: X) i TikTok stały się nie tylko narzędziami komunikacji, lecz także przestrzeniami, w których użytkownicy mogą wyrażać siebie, budować tożsamość i nawiązywać kontakty z innymi – niezależnie od barier geograficznych. Media społecznościowe umożliwiają natychmiastową wymianę informacji, dostęp do najnowszych wiadomości oraz udział w globalnych dyskusjach, co zmienia dynamikę społecznych interakcji i wpływa na sposób, w jaki postrzegamy świat.

Jednym z najważniejszych aspektów mediów społecznościowych jest ich zdolność do budowania i wzmacniania sieci społecznych. Użytkownicy mogą łatwo utrzymywać kontakt z rodziną i przyjaciółmi, nawiązywać nowe znajomości, a także uczestniczyć w społecznościach online skupionych wokół wspólnych zainteresowań. Dla wielu osób media społecznościowe stały się głównym źródłem wiadomości i informacji, zapewniając natychmiastowy dostęp do relacji z wydarzeń z całego świata. Jednakże mimo wielu korzyści media społecznościowe niosą ze sobą również wiele wyzwań i zagrożeń, które mogą mieć znaczący wpływ na zdrowie psychiczne użytkowników. Badania wskazują, że intensywne korzystanie z mediów społecznościowych jest związane z wyższym poziomem stresu, lęku, depresji oraz problemów ze snem (Kross i in., 2013).

Uzależnienie od mediów społecznościowych staje się coraz bardziej powszechnym zjawiskiem, które może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Uzależnienie to charakteryzuje się nadmiernym i kompulsywnym korzystaniem z mediów społecznościowych, co może prowadzić do zaniedbywania obowiązków, problemów w relacjach interpersonalnych oraz obniżenia jakości życia. Mechanizmy uzależnienia od mediów społecznościowych są złożone i często porównywane do uzależnień behawioralnych, takich jak hazard. Użytkownicy doświadczają pozytywnych wzmocnień w postaci lajków i komentarzy, które zwiększają ich poczucie własnej wartości i przynależności społecznej. Te pozytywne bodźce mogą prowadzić do nawykowego sprawdzania mediów społecznościowych, a w skrajnych przypadkach do uzależnienia (Griffiths, 2005).

Paradoksalnie media społecznościowe, które mają na celu łączenie ludzi, mogą również prowadzić do poczucia osamotnienia i izolacji społecznej. Badania pokazują, że nadmierne korzystanie z mediów społecznościowych może wiązać się z porównywaniem się z innymi, co często skutkuje poczuciem niższej wartości i niezadowolenia z własnego życia. Idealizowane obrazy prezentowane na platformach społecznościowych mogą wywoływać uczucie, że życie innych jest bardziej interesujące i satysfakcjonujące, co z kolei może prowadzić do poczucia osamotnienia i wyobcowania (Chou i Edge, 2012). Samotność jest poważnym problemem, który może prowadzić do wielu negatywnych skutków, takich jak depresja, lęk i inne zaburzenia psychiczne. Media społecznościowe mogą zintensyfikować te uczucia, gdy użytkownicy stają się bardziej uzależnieni od wirtualnych interakcji kosztem rzeczywistych, bezpośrednich relacji.

Korzystanie z mediów społecznościowych powoduje wiele psychologicznych konsekwencji, które mogą być zarówno pozytywne, jak i negatywne. Pozytywne aspekty obejmują możliwość nawiązywania nowych kontaktów, utrzymywania relacji na odległość oraz uczestniczenia w grupach wsparcia i społecznościach online. Media społecznościowe mogą również służyć jako platforma do wyrażania siebie, dzielenia się pasjami i znajdowania osób o podobnych zainteresowaniach. Jednak negatywne skutki mogą być równie znaczące. Badania wykazują, że intensywne korzystanie z mediów społecznościowych jest związane z wyższym poziomem stresu, lęku, depresji i problemów ze snem (Lin i in., 2016). Uzależnienie od mediów społecznościowych może prowadzić do zaniedbywania obowiązków szkolnych i zawodowych, a także do problemami w relacjach interpersonalnych. Mechanizmy poznawczo-behawioralne mogą pomóc zrozumieć, dlaczego media społecznościowe mają taki wpływ na użytkowników. Negatywne myśli i przekonania na temat siebie – wzmocnione przez porównywanie się z innymi – mogą być źródłem obniżonej samooceny i zwiększonego poziomu stresu. Wzmacniające bodźce, takie jak lajki i komentarze, mogą prowadzić do nawykowego korzystania z mediów społecznościowych jako mechanizmu radzenia sobie z negatywnymi emocjami (Woods, Scott, 2016).

ROZDZIAŁ 1

Medialny krajobraz XX i XXI wieku

1.1
Historia mediów – radio, telewizja, telefon

Historia mediów to podróż od prostych form komunikacji do złożonych, interaktywnych platform, które kształtują współczesne życie społeczne. Warto prześledzić ewolucję mediów, począwszy od radia, telewizji i telefonu, które stanowiły fundament komunikacji masowej, aż po współczesne technologie, które wpłynęły na rozwój wymiany informacji.

Przełomowym wynalazkiem w dziedzinie komunikacji był telefon, który pojawił się już w 1876 roku jak wynalazek Alexandra Grahama Bella. Początkowo służył wyłącznie do przesyłania ludzkiego głosu, a wygląd aparatów znacznie różnił się od współczesnych urządzeń. Pierwotnie słuchawka oraz mikrofon były od siebie oddzielone, a połączenia odbywały się przy pomocy osób do tego zatrudnionych, tzw. operatorów. Z biegiem lat telefon był udoskonalany. Zmieniło się jego zastosowanie, mobilność oraz łatwość użytkowania (Kozak, 2013).

Telefony komórkowe są stosunkowo nowymi urządzeniami umożliwiającymi komunikację. Zaczęły być popularne na początku lat 90. XX wieku. Prototyp telefonu komórkowego, wykonany przez szwedzką firmę Ericsson w 1956 roku, nie zwiastował tak dużego sukcesu. Wątpliwe w tamtych czasach wydawało się, że już niedługo każdy będzie miał przy sobie komórkę, ponieważ mobilność pierwszego prototypu była znacznie utrudniona z powodu wagi, która wynosiła 40 kilogramów. Po wielu zmianach i ulepszeniach już 17 lat później, w 1973 roku, telefon wyprodukowany przez firmę Motorola – DynaTAC – ważył „zaledwie” 0,8 kilograma. Nadal służył wyłącznie do dzwonienia. Pierwszy SMS został wysłany dopiero w 1992 roku (Kozak, 2013).

Obecnie najpopularniejsze smartfony, czyli telefony komórkowe, które łączą się z internetem, ważą około 200 gramów i poza dzwonieniem mają wiele innych funkcji, takich jak: komunikacja za pomocą operatorów sieci i internetu (rozmowy, wideorozmowy, wiadomości w formie tekstowej), budzik, notes, kalkulator, gry, odtwarzacz MP3, GPS, aparat fotograficzny, kamera oraz dostęp do sklepu z wszelkimi innymi dowolnymi, często darmowymi aplikacjami mobilnymi, w tym umożliwiającymi korzystanie z mediów społecznościowych.

Radio jest jednym z pierwszych mediów masowych, które zrewolucjonizowało sposób, w jaki ludzie otrzymywali informacje i rozrywkę. W końcu XIX wieku Guglielmo Marconi dokonał przełomu w komunikacji bezprzewodowej, co zaowocowało pierwszymi transmisjami radiowymi na początku XX wieku. Radio szybko stało się popularne, nadając audycje muzyczne, informacyjne i rozrywkowe. Pierwsze stacje radiowe, takie jak KDKA w Pittsburghu, rozpoczęły nadawanie w 1920 roku, przyciągając wielu słuchaczy. Radio odegrało główną rolę w informowaniu społeczeństwa o ważnych wydarzeniach, w tym w czasie II wojny światowej, kiedy to audycje radiowe były głównym źródłem informacji dla milionów ludzi (Sterling i Kittross, 2002).

Lata 40. i 50. XX wieku przyniosły rozwój telewizji, która rozpoczęła nową erę – erę komunikacji wizualnej. Pierwsze regularne transmisje telewizyjne rozpoczęły się w Stanach Zjednoczonych i Europie, a telewizja szybko zyskała popularność jako medium informacyjne i rozrywkowe. Wprowadzenie kolorowej telewizji w latach 60. dodatkowo zwiększyło jej atrakcyjność. Telewizja umożliwiła widzom nie tylko słuchanie, ale również oglądanie wydarzeń na żywo, co zmieniło sposób, w jaki ludzie konsumowali wiadomości i rozrywkę. Programy telewizyjne stały się integralną częścią kultury popularnej, a seriale, programy informacyjne i transmisje sportowe przyciągały miliony widzów na całym świecie.

Media pełnią nie tylko funkcję komunikacyjną, lecz stały się także narzędziem przekazywania informacji, kształtowania opinii publicznej oraz platformą rozrywki. Radio i telewizja jako główne masowe media XX wieku miały ogromny wpływ na życie społeczne i kulturalne. Radio umożliwiało szybkie przekazywanie wiadomości na duże odległości, co było szczególnie ważne w czasach wojen i kryzysów. Telewizja z kolei, dzięki swojej zdolności do przekazywania obrazów, stała się niezwykle skutecznym narzędziem przekazywania informacji oraz tworzenia wśród widzów wspólnego doświadczenia (McLuhan, 1964). Media te nie tylko informowały, ale również edukowały i zapewniały rozrywkę. Programy edukacyjne i dokumentalne dostarczały wiedzy na różne tematy – od nauki po historię i kulturę. Rozrywkowe programy telewizyjne, takie jak seriale i filmy, stały się częścią codziennego życia milionów ludzi, kształtując ich zainteresowania i preferencje (Spigel, 1992). Telewizja i radio odegrały również istotną rolę w kształtowaniu demokracji i społeczeństwa obywatelskiego. Dzięki transmisjom radiowym i telewizyjnym ludzie zyskali dostęp do debat politycznych, kampanii wyborczych i ważnych wydarzeń społecznych. Media te umożliwiały obywatelom świadome uczestnictwo w życiu publicznym, informując ich o bieżących wydarzeniach i kwestiach społecznych (Norris, 2000).

Kolejnym przełomowym momentem w historii mediów było pojawienie się internetu w latach 90. XX wieku. Wynalazek opracowano w amerykańskich instytucjach badawczych US Defense Department’s Advanced Research Projects Agency – ARPA (Paluchowski, 2009).

Internet zrewolucjonizował komunikację, umożliwiając szybki i łatwy dostęp do informacji na całym świecie. Rozwój technologii cyfrowych otworzył nowe możliwości dla mediów, wprowadzając interaktywność i globalny zasięg. Początkowo internet był wykorzystywany głównie do przesyłania tekstu i prostych grafik, ale wraz z postępem technologicznym pojawiły się bogatsze formy medialne, takie jak wideo, audio i interaktywne aplikacje (Castells, 2000).

Pierwotnie internet wykorzystywany był do rywalizacji między armiami sowiecką i amerykańską. Efektem tych działań było powstanie pierwszej sieci komputerowej, która nosiła nazwę ARPANET. Z założenia miała służyć do celów naukowych i obronnych, łącząc cztery amerykańskie uniwersytety. Naukowcy znaleźli także inne zastosowania sieci i zaczęli ją wykorzystywać do prywatnej komunikacji (Paluchowski, 2009).

W roku 1989 zakończono projekt ARPANET i udostępniono go uniwersytetom, jednostkom badawczym, osobom prywatnym i różnym instytucjom. Zaczęto coraz częściej dostrzegać korzyści, jakie niósł ze sobą rozwój technologiczny, a udostępnienie internetu na szeroką skalę spowodowało, że z czasem zaczął być on wykorzystywany między innymi w celach sprzedażowych bądź reklamowych (Paluchowski, 2009).

W roku 1991 powstała w Polsce spółka NASK (Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa), która starała się o przyłączenie Polski do internetu. Nastąpiło to 17 sierpnia 1991 roku, kiedy to nawiązano pierwsze połączenie z Polski. Dokonał tego fizyk Uniwersytetu Warszawskiego Rafał Pietrak, który połączył się z Uniwersytetem w Kopenhadze (Paluchowski, 2009).

Obecnie znaczna część osób korzysta z internetu w większym lub mniejszym stopniu. Biorąc pod uwagę postęp technologiczny, połączenie się z nim jest coraz łatwiejsze i bardziej dostępne.

Na podstawie raportów GUS z 2018 i 2019 roku można stwierdzić, że dwóch na trzech Polaków w grupie wiekowej 16–74 lata regularnie, przynajmniej raz w tygodniu, korzysta z internetu (Majchrzyk, 2019). Liczba polskich użytkowników sieci według statystyk – w porównaniu z rokiem 2008, kiedy to stanowiła około 15 mln – w 2018 roku wzrosła o kolejne 5 mln i nadal rośnie. W sierpniu 2020 roku było to już 28,2 mln użytkowników (Interaktywnie.com, 2020), a w 2021 roku – 31,97 mln (Interaktywnie.com, 2021a), czyli około 84,5% populacji.

Połączenie z siecią daje wiele udogodnień, takich jak: robienie zakupów, płacenie rachunków czy dokonywanie przelewów bankowych, a ponadto zrzesza ludzi poprzez fora i czaty tematyczne, pozwala dzięki portalom randkowym poznać interesujących ludzi, umożliwia dostęp do różnorodnych informacji, muzyki, filmów czy gier, w których jednocześnie spotykają się gracze z całego świata. Internet staje się odskocznią od świata rzeczywistego (tzw. realu). Coraz częściej stanowi integralną część naszego życia (Barłóg, 2015). Niewątpliwie internet – mimo że wiele osób korzysta z niego w inny sposób i co innego staje się ich priorytetem – służy zaspokajaniu potrzeb (Kozak, 2014).

Naukowcy dostrzegają wiele zalet, które niesie ze sobą technologia, natomiast wskazują również na wady, takie jak rozwijająca się w sieci przestępczość w obszarze pedofilii czy piractwa, które w znacznym stopniu narusza prawa autorskie twórców, prowadzi do kradzieży numerów kart kredytowych itp. (Kozak, 2014). Należy wspomnieć również o hakerach, którzy dzięki specjalnym programom i swoim umiejętnościom potrafią przejąć kontrolę nad komputerem innego użytkownika, monitorować jego pracę i pozyskać wszelkie dane, w tym hasła. Zwiększył się także dostęp do pornografii oraz zdecydowanie łatwiej nawiązać niezobowiązującą i przelotną relację seksualną. Dlatego tak ważne jest, aby zachować szczególną ostrożność podczas korzystania z internetu, w tym mediów społecznościowych, w których często publikujemy swoje zdjęcia oraz udostępniamy dane.

Jednym z najbardziej znaczących aspektów mediów masowych jest ich zdolność do kształtowania opinii publicznej. Przez dziesięciolecia radio i telewizja były głównymi źródłami informacji, które wpływały na poglądy i zachowania ludzi. Media te miały moc kształtowania narracji wokół ważnych wydarzeń i problemów, co widać było szczególnie w czasie kryzysów politycznych i społecznych (Lippmann, 1922). Warto zauważyć, że media społecznościowe są mediami masowymi i stały się połączeniem wszystkich tych narzędzi – radia, telewizji – a także umożliwiają wzajemne interakcje online między użytkownikami.

W miarę rozwoju technologii medialnych rośnie też znaczenie zrozumienia ich wpływu na społeczeństwo i znalezienia sposobów na maksymalizowanie korzyści, przy jednoczesnym minimalizowaniu negatywnych skutków.

1.2
Smartfon, czyli bycie online bez przerwy

Według danych statystycznych z końca 2018 roku liczba abonentów telefonii komórkowej w Polsce wynosiła 48,29 miliona, co znacząco przekracza liczbę ludności kraju, wynoszącą w tamtym czasie około 38 milionów (GUS, 2019).

Smartfony, czyli telefony z internetem, skutecznie wyparły zwykłe komórki i stały się symbolem obecnych czasów, pełniąc często funkcję przenośnego minikomputera. Opierając się na raportach GUS z 2018 i 2019 roku (Majchrzyk, 2019), osoby z grupy wiekowej 16–24 lata korzystając z internetu, w 90% przypadków wybierały smartfon, rzadziej były to laptopy lub notebooki – 30%. Wśród osób w wieku 16–74 lata również dominowały smartfony – ich udział to 50%.

Jak wynika również z badań LYFE Marketing, w 2021 roku aż 91% użytkowników mediów społecznościowych korzystało z nich za pomocą urządzeń mobilnych (Interaktywnie.com, 2021b).

Biorąc pod uwagę powyższe dane, można zauważyć, że w każdej z grup wiekowych urządzeniem służącym do obsługi i używania internetu i mediów społecznościowych okazał się przede wszystkim smartfon. Zapewnia on pełną mobilność, gdyż taki telefon zazwyczaj nosi się przy sobie z racji niewielkich rozmiarów, dzięki czemu korzystanie z internetu w dowolnym miejscu staje się jeszcze łatwiejsze.

W 2009 roku w Polsce sprzedano milionowy smartfon, a w 2011 roku smartfon był co trzecim sprzedawanym telefonem (Kozak, 2013). Obecnie, według danych opublikowanych przez IDC (International Data Corporation), w samym tylko 2020 roku sprzedano w Polsce 8,53 mln smartfonów (ps, 2021).

Nie dziwi już widok ludzi wpatrzonych w świecący ekran, którzy zamiast prowadzić rozmowy i wymieniać się uśmiechami lub spojrzeniami, zatapiają się w wirtualnej rzeczywistości. Smartfon umożliwia korzystanie z internetu w każdym miejscu na świecie, gdzie istnieje zasięg operatorów. Niewątpliwie taki stan rzeczy zdecydowanie ułatwia życie – dzięki smartfonom można być w stałym kontakcie ze znajomymi, bliskimi i rodziną poprzez media społecznościowe, prowadzić rozmowy wideo z każdego miejsca na Ziemi, mieć dostęp do nieograniczonej wiedzy i informacji, robić zakupy dzięki zapisanej w telefonie karcie bankowej, nie mając jej fizycznie przy sobie, czy kupić bilet bez posiadania gotówki, a także robić bardzo dużo innych rzeczy, które zapewnia wszechobecny handel elektroniczny, tzw. e-commerce (electronic commerce).

Pomimo korzyści wiążących się z noszeniem przy sobie zawsze i wszędzie jednego urządzenia, które spełnia tak wiele przydatnych funkcji, coraz częściej można zauważyć, że czas poświęcany na używanie telefonu się wydłuża, często kosztem bezpośrednich relacji międzyludzkich. W związku z powyższym wielu autorów wskazuje zarówno pozytywne, jak i negatywne – tzw. ciemne – strony korzystania z urządzeń elektronicznych (Augustynek, 2010).

Zjawisko nadmiernego korzystania z telefonu komórkowego nazywane jest fonoholizmem. Początkowo problem wydawał się marginalny, natomiast z biegiem lat przybrał na sile i stał się realnym zagrożeniem na całym świecie. Grupami szczególnie narażonymi są dzieci i młodzież, mężczyźni w wieku 40–45 lat prowadzący aktywne życie zawodowe oraz osoby, które czują się samotne lub nie mają czasu na kontakty społeczne. W uzależnieniu „czynność ta przestaje pełnić właściwą sobie funkcję (telefon dla człowieka) i staje się celem samym w sobie (człowiek dla telefonu)” (Kozak, 2013, s. 78).

Pierwszym krajem, w którym zdiagnozowano i zaczęto mówić o nowej formie uzależnienia, były Chiny. Określono je tam po raz pierwszy terminem mobile phone dependence syndrome (Kozak, 2013).

Według psychologów zajmujących się diagnozowaniem oraz leczeniem nałogu, jakim jest fonoholizm, osoba uzależniona przywiązuje dużą wagę do telefonu komórkowego i ma duże trudności, aby rozstać się z nim chociaż na chwilę. Telefon staje się nieodłącznym elementem życia i najważniejszym narzędziem w codziennych kontaktach z innymi. Brak możliwości korzystania ze smartfona objawia się złym nastrojem, niepokojem, a w niektórych przypadkach nawet atakami paniki (Kozak, 2013).

Uzależnienie od telefonu komórkowego można rozpatrywać w kilku aspektach, takich jak uzależnienie: od SMS-ów, od nowych modeli telefonów komórkowych (posiadanie lepszego modelu staje się źródłem rywalizacji, może świadczyć o statusie materialnym) czy od gier, a także występowanie SWT, czyli syndromu wyłączonego telefonu. Osoba cierpiąca na SWT obawia się wyłączyć swój telefon choćby na chwilę, ponieważ w sytuacji braku dostępu odczuwa stan podobny do odstawienia substancji psychoaktywnych (Kozak, 2013).

W przypadku uzależnienia od telefonów komórkowych można zauważyć mechanizm, w którym użytkownik wycofuje się ze świata realnego na korzyść wirtualnego. Coraz częściej unika bezpośrednich kontaktów międzyludzkich, co powoduje częstsze i intensywniejsze korzystanie z komórki bądź smartfona (wysyłanie SMS-ów, rozmowy za pomocą komunikatorów, granie w gry i inne aktywności), aby zniwelować poczucie osamotnienia. Stanowi to próbę ucieczki przed problemami w celu złagodzenia różnego rodzaju nieprzyjemnych odczuć i nastrojów, np. izolacji czy lęku (Leung, 2017, za: Sarzała, 2018). Osoba taka nie podejmuje prób nawiązywania realnych znajomości, gdyż użytkowanie telefonu i kontakt z innymi za jego pomocą dają poczucie posiadania rozległej sieci kontaktów. W ten sposób zachowanie to jest podtrzymywane i nie ulega zmianie, prowadząc do uzależnienia. Ponadto komunikacja telefoniczna uniemożliwia okazywanie ekspresji emocjonalnej i odczytywanie jej, ograniczając autentyczność i spontaniczność kontaktu z drugim człowiekiem (Kozak, 2013; Sarzała, 2018).

Następstwami uzależnienia mogą stać się: izolacja, osłabienie tradycyjnych więzi społecznych, niekiedy prowadzące do wyobcowania, trudności w nawiązywaniu relacji lub zaniedbywania obowiązków rodzinnych i zawodowych, co z kolei może prowadzić do depresji. Uzależnienie od telefonu może również przekładać się na zaburzenia funkcji biologicznych, takich jak sen czy odżywianie, a także zaburzenia języka komunikacji, na przykład w postaci zubożenia języka lub popełnianie licznych błędów językowych (Kozak, 2013). Zauważono ponadto związek między nadużywaniem telefonów komórkowych a zmęczeniem, bólem głowy czy obniżoną koncentracją (Bhutia i Tariang, 2016, za: Sarzała, 2018).

Grupą, która najintensywniej korzysta z technologii cyfrowej, a szczególnie z telefonów komórkowych, jest młodzież (Sarzała, 2018). Badania przeprowadzone w 2017 roku w 168 szkołach w Polsce z 10 województw wykazały, że blisko 100% uczniów szkół podstawowych i gimnazjów korzysta na co dzień z komputera, a 89% uczniów klas IV–VI szkół podstawowych oraz gimnazjalistów to użytkownicy telefonów komórkowych (Jędrzejko, Szwedzik i Sarzała, 2017, za: Sarzała, 2018). Jednocześnie grupa młodych użytkowników jest najbardziej podatna na rozwój potencjalnego uzależnienia, ponieważ dorastanie jest okresem silnego rozwoju poczucia własnej tożsamości oraz identyfikacji relacji interpersonalnych we własnym życiu społecznym (Bhutia i Tariang, 2016, za: Sarzała, 2018).

Używanie telefonu komórkowego w dzisiejszym świecie zdecydowanie ułatwia życie, dając nieograniczone możliwości. Nowoczesne technologie z jednej strony pomagają utrzymywać stały kontakt z osobami, które są daleko, ale mogą także oddalać od tych, którzy są blisko. Należy pamiętać, że to urządzenie jest dla człowieka, a nie człowiek dla niego. Właściwe jest zatem zwracanie szczególnej uwagi na czas spędzany przed ekranem, na wybierane funkcje i aplikacje oraz na pielęgnowanie realnych kontaktów międzyludzkich, które stanowią fundament zdrowia psychicznego.