Projekt okładki, stron tytułowych i wnętrza

Agata Muszalska

Ilustracje

Jakub Woynarowski

Wydawca

Mikołaj Ratajczak

Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk

Redaktor

Jacek Schodowski

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Michał Nakoneczny / 88em.eu

Recenzent

prof. dr hab. Andrzej Leder

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2015

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18922-8

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

PODZIĘKOWANIA

Chciałbym podziękować Mladenowi Dolarowi, Alence Zupančič i Slavojowi Žižkowi za ich ogromną pomoc i otwartość w trakcie mojego pobytu naukowego w Lublanie w 2009 roku. A także, w szczególny sposób, Agacie Bielik-Robson, promotorce pracy doktorskiej będącej podstawą tej książki, za wszystkie wnikliwe komentarze, cierpliwość i wsparcie. Dziękuję również recenzentom pracy – Andrzejowi Lederowi i Cezaremu Woźniakowi, oraz moim pierwszym profesorom filozofii – Michałowi Pawłowi Markowskiemu i Cezaremu Wodzińskiemu.

Ukłon za prace wydawnicze i redakcyjne składam Mikołajowi Ratajczakowi i Jackowi Schodowskiemu. Niezawodnemu Jakubowi Woynarowskiemu dziękuję za pracę nad kolażami.

Nie-całość dedykuję Jagodzie, z którą gramy w tej samej komedii.

WSTĘP

„Psychoanaliza… w Słowenii?”

Takim pytaniem Jacques-Alain Miller, spadkobierca praw autorskich i myśli francuskiego psychoanalityka Jacques’a Lacana, otworzył rozmowę z czworgiem jugosłowiańskich lacanistów, która ukazała się w 1983 roku w czasopiśmie Ornicar?[1]. Rozmówcami Millera byli Mladen Dolar, Rastko Močnik, Slavoj Žižek i Danica Mijovič[2]. Trzech pierwszych kilka lat wcześniej powołało w Lublanie Towarzystwo Psychoanalizy Teoretycznej (TPT) oraz przejęło redakcję czasopisma Problemi. Grupa nawiązała kontakt z Millerem pod koniec lat siedemdziesiątych, a następnie zaprosiła jego i kilku innych członków z najbliższego kręgu Lacana (między innymi Gérarda Millera i Alaina Grosricharda) do Lublany na konferencję. Miller, dbający o sukcesywne poszerzanie wpływów myśli Lacana poza granicami Francji, chętnie przyjął zaproszenie, jednocześnie proponując Słoweńcom udział w swoich paryskich seminariach.

W byłej Jugosławii, w przeciwieństwie do innych krajów demokracji ludowej, psychoanaliza nie spotykała się z otwartymi zakazami ze strony władz ani jako teoria, ani jako praktyka. Trzeba przypomnieć, że w krajach bardziej zależnych od ZSRR sytuacja psychoanalizy wyglądała zupełnie inaczej. Związek Radziecki już w latach 1947–1949 oficjalnie potępił psychoanalizę jako naukę burżuazyjną, podkreślając jej antyutopijność, rzekomy irracjonalizm oraz tezy o nieprzejrzystości podmiotu[3]. W 1950 roku, decyzją Akademii Nauk ZSRR i Akademii Nauk Medycznych ZSRR, oficjalnym paradygmatem naukowym w psychologii i psychiatrii radzieckiej oraz państw satelickich stał się pawłowizm[4]. Aby utrwalić myśl Pawłowa i dowieść jej bliskości z doktryną materializmu dialektycznego, począwszy od 1951 roku organizowano w Moskwie masowe konferencje naukowe. Wpływowi radzieccy psychiatrzy – jak Wasilij Gilarowski czy Michaił Gurewicz – zostali potępieni, zmuszeni do samokrytyki i wyrzeczenia się związków z teoriami wypracowanymi na Zachodzie (kilka lat później Gilarowski opublikował jeden z pierwszych podręczników psychiatrii wychodzącej od badań Pawłowa, której przekład na język polski ukazał się w 1957 roku). „Pawłowizacji” nie uniknęła również polska psychologia i psychiatria – w latach 1951–1952 polskie Ministerstwo Zdrowia zorganizowało w Krynicy konferencję pawłowowską, w której uczestniczyła delegacja naukowców radzieckich[5]. We wrześniu 1952 roku ogólnokrajowa narada psychiatrów w Tworkach przyjęła rezolucję, która wzywała do „twórczego i bojowego rozwoju pawłowizmu w polskiej nauce psychiatrycznej”[6]. Kilka referatów wygłoszonych na naradzie otwarcie potępiało psychoanalizę – atakowano wydany w 1948 roku psychoanalityczny podręcznik psychiatrii Maurycego Bornsztajna (wspomniane wydanie Psychiatrii Gilarowskiego na okładce nazywa go „przestarzałym”), jeden zaś z prelegentów, krytykując psychiatrię polską okresu międzywojennego, dowodził, że „poważna grupa psychiatrów stała na pozycjach freudyzmu i zalewała psychiatrię polską powodzią psychoanalitycznych, idealistycznych, mglistych i absurdalnych koncepcji”[7]. Tadeusza Bilikiewicza, który przed wojną opublikował między innymi Psychoanalizę w praktyce lekarskiej (1935) i Psychopatologię marzenia sennego (1937), oskarżono o „niedopuszczalne eksperymenty na chorych psychicznie”, które „u niejednego mogą budzić ponure wspomnienia nocy faszystowskiej”[8].

Niezależność Jugosławii od ZSRR pozwoliła uniknąć tamtejszym psychoanalitykom podobnego losu. Nie oznacza to jednak, że psychoanaliza rozwijała się tam w sposób zupełnie swobodny i konsekwentny. Choć pierwsze teksty Freuda (wśród nich Wykłady ze wstępu do psychoanalizy, Psychopatologia życia codziennego, Trzy rozprawy z teorii seksualnej) w przekładzie na język serbsko-chorwacki ukazały się w latach trzydziestych, nie trafiły na podatny grunt. Autorem tłumaczeń i popularyzatorem myśli freudowskiej był Hugo Klajn (1894–1981), lekarz i psychiatra, który w latach dwudziestych studiował w Wiedniu[9]. Drugą ważną postacią dla rozwoju psychoanalizy w Jugosławii był Nikola Mikloš Šugar (1897–1945), członek austriackiego i węgierskiego towarzystwa psychoanalitycznego. W 1938 roku Šugar założył pierwsze na terenie przyszłej Jugosławii towarzystwo psychoanalityczne z siedzibą w Belgradzie. Wzrost zainteresowania psychoanalizą na terenie Jugosławii przypada na początek lat pięćdziesiątych – wówczas zyskała ona na znaczeniu, choć przede wszystkim w „zamerykanizowanej” wersji, pod silnym wpływem „psychologii ego” Heinza Hartmanna (którą zaciekle atakował w tym czasie Jacques Lacan). Właśnie w takiej formie – jako psychologia ego, jako „humanistyczny” wyciąg z freudyzmu i marksizmu à la Erich Fromm, jako „podejście psychodynamiczne” Haralda Schultza-Henckego – psychoanaliza stopniowo przełamywała nieufność środowiska medycznego i naukowego w Jugosławii, trafiając zarówno do praktyki klinicznej (często jako element „terapii eklektycznej”), jak i na uniwersytety. Jej „pozytywność”, „optymizm”, nacisk na wymiar społeczno-moralny i syntetyzującą siłę ja, miały być odtrutką na „pesymizm”, „determinizm”, „panseksualizm” i „naturalizm” samego Freuda. Jako taka dawała się też łatwiej połączyć z marksizmem samorządowym (oficjalną doktryną ideologiczną Jugosławii). Dodatkowo, w samej praktyce klinicznej doszło do rozszczepienia psychoanalizy na użyteczną technikę i podejrzaną (bo „nienaukową” i „spekulatywną”) teorię. W samej Słowenii nie było jednak środowiska psychoanalitycznego jako takiego (w przeciwieństwie do Serbii, gdzie począwszy od lat pięćdziesiątych psychoanalitycy skupiali się wokół Vojina Matića[10]). Jak twierdzi Mladen Dolar, w latach siedemdziesiątych w całej Słowenii była tylko jedna osoba, która przeszła własną analizę w Niemczech i jako taka była właściwie wykształconym psychoanalitykiem[11].

W takich warunkach rozwijała się w latach siedemdziesiątych słoweńska recepcja psychoanalizy Jacques’a Lacana. Jej inicjatorem było środowisko akademickie – młodsi wykładowcy i studenci wydziałów humanistycznych uniwersytetu w Lublanie, którzy skupili się wokół czasopisma Problemi. Do najaktywniejszych członków grupy należeli Mladen Dolar, Rastko Močnik, Slavoj Žižek, Braco Rotar, Eva Bahovec, Miran Božovič, Zdravko Kobe i Rado Riha (w latach osiemdziesiątych dołączyły m.in. Renata Salecl i Alenka Zupančič). Problemi, wydawane od połowy lat sześćdziesiątych, były jednym z niewielu słoweńskich czasopism, które publikowało głosy krytyczne i polemiczne wobec oficjalnej linii titoizmu (nie miało jednak spójnej i wyrazistej linii krytycznej – poglądy autorów rozciągały się od nacjonalizmu po radykalny marksizm). Jednym z pierwszych efektów współpracy grupy z Problemi był przekład dwóch rozdziałów z tomu O gramatologii Jacques’a Derridy, opublikowanych kilka miesięcy po francuskim wydaniu książki (w numerze zimowym 1967/1968). Na początku lat osiemdziesiątych napięcia w zespole stały się jednak na tyle silne, że grupa redaktorów wystąpiła o zgodę na założenie własnego tytułu. Po ich odejściu Problemi w całości przejęła grupa lacanistów, z Mladenem Dolarem, Rastko Močnikiem i Slavojem Žižkiem na czele. W 1985 roku przy czasopiśmie powołano serię wydawniczą Analecta, w której ukazywały się zarówno publikacje członków grupy, jak i pierwsze słoweńskie przekłady głównych tekstów Freuda i Lacana.

PRZYPISY

[1] W 1975 roku Jacques-Alain Miller założył Ornicar? Bulletin périodique du champ freudien. Czasopismo było początkowo bastionem najmłodszego pokolenia uczniów Lacana. Miller, któremu Lacan powierzył pieczę nad swoim dorobkiem, publikował tam między innymi fragmenty seminariów. Po śmierci Lacana w 1981 roku Ornicar? stał się jednym z najważniejszych tytułów École de la Cause freudienne.

[2] Danica Mijovič była psycholożką z Belgradu, niezwiązaną ani wcześniej, ani później z grupą słoweńską.

[3] Na ten temat zob. É. Roudinesco, Jacques Lacan & Co: A History of Psychoanalysis in France. 1925–1985, Chicago 1990, s. 177–180.

[4] R. Herczyński, G. Herczyńska, „Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego”, Postępy Psychiatrii i Neurologii, 14, 4/2005, www.ipin.edu.pl/ppn/archiwum/2005/4/t14n4_1.pdf (dostęp: 08.03.2010).

[5] Tamże.

[6] Tamże. Rezolucja kończyła się przykładem cynizmu ideologicznego – którego mechanizm Žižek wielokrotnie analizował – mianowicie cytatem ze Stalina. Ten ostatni podkreślał, że „żadna nauka nie może rozwijać się i prosperować bez walki poglądów, bez wolności krytyki”.

[7] Tamże.

[8] Tamże.

[9] Po II wojnie światowej Klajn poświęcił się głównie pracy w teatrze (był znawcą Szekspira, stosował psychoanalizę w dramatologii), ale w 1955 roku opublikował jeszcze psychoanalityczne studium Nerwice wojenne Jugosłowian. W cytowanym wcześniej wywiadzie rozmówcy Millera sugerują, że Klajn porzucił praktykę psychoanalityczną, by móc poślubić jedną z pacjentek (ZP, s. 182). W numerze 2–3/2000 węgierskiego czasopisma psychoanalitycznego Thalassa (wydawanego przez Stowarzyszenie Sándora Ferencziego) serbski psycholog Žarko Trebješanin, przypominając postać Klajna, sugerował, że mimo zasług, jakie położył dla rozwoju psychoanalizy w Serbii (i całej Jugosławii), jego dorobek jest niemal zupełnie nieznany, zarówno w krajach byłej Jugosławii, jak i poza ich granicami (www.c3.hu/~thalassa/200023/0023summ.htm – dostęp: 08.03.2010). Mladen Dolar, opowiadając o rozwoju psychoanalizy w Słowenii, przywołał postać Klajna jako „figury ojcowskiej” jugosłowiańskiej psychoanalizy. Nagranie z dnia 24.04.2009 (archiwum autora – rozmowy z Mladenem Dolarem, Alenką Zupančič i Slavojem Žižkiem zostały przeprowadzone w trakcie pobytu autora na trzymiesięcznym stypendium w Lublanie od marca do maja 2009 roku).

[10] Vojin Matić (1911–1999) – psychoanalityk, profesor uniwersytetu w Belgradzie, jeden z założycieli Belgradzkiego Towarzystwa Psychoanalitycznego.

[11] Nagranie z dnia 24.04.2009 (archiwum autora).