Projekt okładki i stron tytułowych

Maryna Wiśniewska

Zdjęcia autora na IV stronie okładki

Archiwum autora

Redaktorzy inicjujący

Anna Gabryś, Katarzyna Rosińska

Wydawca

Mikołaj Tajchman

Redaktor prowadzący

Barbara Surówka

Redakcja

Katarzyna Świerk-Bożek, Elżbieta Michalak

Opracowanie kartograficzne

Robert Marcinkowski

Produkcja

Mariola Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN

Michał Latusek

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2008, 2020

ISBN 978-83-01-21422-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020r. (wyd. II rozszerzone)

Warszawa 2020

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl, reklama@pwn.pl; www.pwn.pl

Bezpłatny fragment

Do Czytelnika (Marian Kallas)

Przedmowa do wydania drugiego (Andrzej Dziadzio)

Wprowadzenie. Źródła europejskiej kultury prawnej

Prawo rzymskie

Prawo zwyczajowe

Prawo kanoniczne

Dział I
Historia źródeł prawa średniowiecza i czasów wczesnonowożytnych

Rozdział 1. Europa barbarzyńców

1.1. Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego

1.1.1. Rys historyczny

1.1.2. Zarys ustroju

1.1.2.1. Struktura państwa

1.1.2.2. Społeczeństwo

1.1.2.3. Chrześcijaństwo

1.1.3. Źródła prawa

1.2. Państwa barbarzyńskie

1.2.1. Wizygoci

1.2.1.1. Rys historyczny

1.2.1.2. Zarys ustroju

1.2.1.3. Źródła prawa

1.2.2. Ostrogoci

1.2.2.1. Rys historyczny

1.2.2.2. Zarys ustroju

1.2.2.3. Źródła prawa

1.2.3. Burgundowie

1.2.3.1. Rys historyczny

1.2.3.2. Zarys ustroju

1.2.3.3. Źródła prawa

1.2.4. Longobardowie

1.2.4.1. Rys historyczny

1.2.4.2. Zarys ustroju

1.2.4.3. Źrodła prawa

Rozdział 2. Bizancjum

2.1. Rys historyczny

2.2. Zarys ustroju

2.2.1. Władza cesarska

2.2.2. Kościół

2.3. Źródła prawa

2.3.1. Corpus Iuris Civilis

2.3.2. Ustawodawstwo cesarskie

Rozdział 3. Monarchia karolińska. Francja

3.1. Rys historyczny

3.2. Zarys ustroju

3.2.1. Władza królewska

3.2.2. Feudalizm. System lenny

3.3. Źródła prawa

3.3.1. Lex Salica Francorum

3.3.2. Uchwały synodalne. Prawo azylu

3.3.3. Kapitularze

3.3.4. Pokoje i rozejmy boże

3.3.5. Zbiory prawa zwyczajowego

Rozdział 4. Rzesza Niemiecka

4.1. Rys historyczny

4.2. Zarys ustroju

4.2.1. Organy centralne Rzeszy

4.2.2. Książęta terytorialni

4.3. Źródła prawa

4.3.1. Zwierciadło saskie

4.3.2. Pokoje ziemskie. Landfrydy

Rozdział 5. Państwa słowiańskie

5.1. Polska

5.1.1. Rys historyczny

5.1.2. Zarys ustroju

5.1.2.1. Społeczeństwo

5.1.2.2. Początki demokracji szlacheckiej

5.1.3. Źródła prawa

5.1.3.1. Księga elbląska

5.1.3.2. Statuty Kazimierza Wielkiego

5.1.3.3. Statut Jana Łaskiego. Próby unifikacji prawa

5.1.3.4. Źródła prawa niemieckiego w Polsce

5.2. Królestwo Czech

5.2.1. Rys historyczny

5.2.2. Zarys ustroju

5.2.2.1. Społeczeństwo

5.2.2.2. Forma państwa

5.2.3. Źródła prawa

5.2.3.1. Maiestas Carolina

5.2.3.2. Prawo za panowania Jagiellonów i Habsburgów

5.3. Królestwo Węgier

5.3.1. Rys historyczny

5.3.2. Zarys ustroju

5.3.2.1. Władza królewska

5.3.2.2. Pozycja szlachty

5.3.3. Źródła prawa

5.3.3.1. Kodeks Werböczego

5.3.3.2. Prawo za panowania Habsburgów

5.4. Ruś Kijowska. Rosja

5.4.1. Rys historyczny

5.4.2. Zarys ustroju

5.4.2.1. Organy centralne

5.4.2.2. Stosunki społeczne

5.4.3. Źródła prawa

5.4.3.1. Prawo ruskie a bizantyjska kultura prawna

5.4.3.2. Ruska Prawda

5.4.3.3. Sudiebniki

Rozdział 6. Renesans prawa rzymskiego w Europie Zachodniej

6.1. Odkrycie kodyfikacji justyniańskiej

6.1.1. Szkoła bolońska

6.1.1.1. Glosatorzy

6.1.1.2. Komentatorzy

6.1.2. Humanizm prawniczy

6.2. Ekspansja prawa rzymskiego w Europie

6.2.1. Przyczyny recepcji prawa rzymskiego

6.2.2. Drogi przenikania prawa rzymskiego w Niemczech

6.2.3. Zasięg terytorialny recepcji prawa rzymskiego

Dział II
Historia źródeł prawa czasów nowożytnych (do XVIII w.)

Rozdział 7. Reformy prawa od odrodzenia do oświecenia

7.1. Kodyfikacje prawa doby absolutyzmu

7.1.1. Rzesza Niemiecka

7.1.1.1. Stosunki polityczne

7.1.1.2. Constitutio Criminalis Carolina (1532)

7.1.1.3. Constitutio Criminalis Theresiana (1768)

7.1.2. Francja

7.1.2.1. Stosunki polityczne. Absolutyzm

7.1.2.2. Ustawodawstwo królewskie. Ordonanse Ludwika XIV

7.1.2.3. Sądownictwo królewskie

7.2. Reformy prawa w okresie oświecenia

7.2.1. Przemiany ustrojowe w XVIII w.

7.2.1.1. Założenia ideowe oświecenia

7.2.1.2. Absolutyzm oświecony

7.2.1.3. Rewolucja francuska

7.2.2. Doktryna prawa natury

7.2.3. Szkoła humanitarna

7.2.4. Kodyfikacje karne

7.2.4.1. Ustawa karna dla Toskanii. Leopoldina (1786)

7.2.4.2. Constitutio Criminalis Josephina (1787)

7.2.4.3. Karnoprocesowa ordynacja kryminalna (1788)

7.2.4.4. Ustawa karna zachodniogalicyjska (1796). Franciscana (1803)

7.2.5. Kodyfikacje cywilne

7.2.5.1. Bawarski kodeks cywilny (1756)

7.2.5.2. Patent o małżeństwie Józefa II (1783). Kodeks cywilny (1786)

7.2.5.3. Kodeks cywilny zachodniogalicyjski (1797)

7.2.6. Landrecht pruski (1794)

7.2.7. Francuskie ustawodawstwo czasów rewolucji

7.2.7.1. Prawo cywilne

7.2.7.2. Prawo karne

Dział III
Historia źródeł prawa w systemie anglosaskim

Rozdział 8. Anglia

8.1. Stosunki polityczne i ustrój

8.1.1. Państwo anglosaskie. Monarchia stanowa

8.1.2. Absolutyzm

8.1.3. Okres rewolucji

8.1.4. Restauracja Stuartów. Chwalebna rewolucja (1688)

8.1.5. Monarchia ograniczona

8.2. Organizacja sądownictwa

8.2.1. Sądy westminsterskie

8.2.2. Sąd Kanclerski

8.2.3. Sądy przysięgłych

8.2.4. Cechy procesu angielskiego

8.2.5. Sąd Izby Gwiaździstej

8.2.6. Reformy sądownictwa w XIX w.

8.3. Źródła prawa

8.3.1. Common law

8.3.2. Equity

8.3.3. Statute law

8.3.4. Zbiory orzeczeń

8.3.5. Nauka prawa

Rozdział 9. Stany Zjednoczone Ameryki

9.1. Stosunki polityczne i ustrój

9.1.1. Deklaracja Niepodległości (1776)

9.1.2. Konstytucja federalna (1787)

9.2. Organizacja sądownictwa

9.3. Źródła prawa amerykańskiego

Dział IV
Historia źródeł prawa XIX w.

Rozdział 10. Ustawodawstwo napoleońskie (1804–1810)

10.1. Znaczenie napoleońskich kodyfikacji prawa

10.2. Kodeks cywilny (1804)

10.3. Kodeks procedury cywilnej (1806)

10.4. Kodeks handlowy (1807)

10.5. Kodeks procedury karnej (1808)

10.6. Kodeks karny (1810)

Rozdział 11. Europejska myśl cywilistyczna XIX w.

11.1. Szkoła historyczna. Pandektystyka

11.2. Pozytywizm prawniczy

11.3. Naturalizm prawniczy. Socjalizacja prawa

11.3.1. Jurysprudencja interesów

11.3.2. Szkoła wolnego prawa

Rozdział 12. Doktryny prawa karnego w Europie w XIX w.

12.1. Szkoła klasyczna

12.2. Szkoła antropologiczna

12.3. Szkoła socjologiczna

Rozdział 13. Europejskie kodyfikacje prawa (do 1918)

13.1. Przemiany ustrojowe w Europie w XIX w.

13.1.1. Model monarchii konstytucyjnej (do 1848)

13.1.2. Koncepcje ustrojowe Wiosny Ludów (1848/1849)

13.1.3. Ustroje monarchiczne w dobie porewolucyjnej

13.2. Kodeksy prawa cywilnego

13.2.1. ABGB. Austriacki kodeks cywilny (1811)

13.2.2. Zwód praw Cesarstwa Rosyjskiego Swod zakonow (1832)

13.2.3. BGB. Niemiecki kodeks cywilny (1896)

13.2.4. ZGB. Szwajcarski kodeks cywilny (1907)

13.3. Ustawodawstwo cywilne w Królestwie Polskim (po 1815)

13.3.1. Kodeks cywilny Napoleona. Zmiany prawa hipotecznego (1818)

13.3.2. Kodeks cywilny Królestwa Polskiego (1825)

13.3.3. Ustawa o małżeństwie (1836)

13.4. Kodeksy karne

13.4.1. Austriacki kodeks karny (1852)

13.4.2. Niemiecki kodeks karny (1871)

13.4.3. Rosyjskie prawo karne. Kodeks Tagancewa (1903)

13.5. Kodyfikacje prawa procesowego

13.5.1. Kodeksy procedury karnej

13.5.2. Kodeksy procedury cywilnej

Dział V
Historia źródeł prawa XX w.

Rozdział 14. Prawo w państwach europejskich (1918–1939)

14.1. Stosunki polityczne w Europie po I wojnie światowej

14.1.1. Upadek monarchicznego systemu władzy

14.1.2. Rządy parlamentarne

14.2. Kryzys liberalnej demokracji

14.2.1. Ustroje totalitarne

14.2.2. Systemy autorytarne

14.3. Prawo sądowe w Rosji bolszewickiej (po 1917)

14.3.1. Ustawodawstwo cywilne

14.3.2. Ustawodawstwo karne

14.4. Prawo sądowe III Rzeszy Niemieckiej (1933–1945)

14.4.1. Prawo cywilne. Ustawy norymberskie (1935)

14.4.2. Zmiany w prawie karnym

14.5. Unifikacja prawa w Polsce po I wojnie światowej

14.5.1. Powołanie Komisji Kodyfikacyjnej (1919)

14.5.2. Dorobek Komisji Kodyfikacyjnej

Rozdział 15. Prawo w Europie (po 1945)

15.1. Podzielona Europa

15.1.1. Państwa komunistyczne

15.1.2. Liberalne demokracje Europy Zachodniej

15.2. Kierunki ewolucji prawa w krajach Europy Zachodniej

15.2.1. Republika Federalna Niemiec

15.2.1.1. BGB. Zmiany w prawie cywilnym

15.2.1.2. Zmiany w dziedzinie prawa karnego

15.2.2. Francja

15.2.2.1. Kierunki zmian kodeksu cywilnego (Napoleona)

15.2.2.2. Zmiany w dziedzinie prawa karnego

15.3. Prawo krajów komunistycznych

15.3.1. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

15.3.1.1. Prawo cywilne

15.3.1.2. Prawo karne

15.3.2. Polska Ludowa

15.3.2.1. Unifikacja prawa cywilnego w Polsce (1945–1946)

15.3.2.2. Kodyfikacje prawa cywilnego (1964)

15.3.2.3. Powojenne prawo karne. Kodeksy (1969)

Dział VI
Historia instytucji prawa cywilnego

Rozdział 16. Prawo osobowe

16.1. Zdolność prawna

16.1.1. Nabycie zdolności prawnej

16.1.2. Ograniczenia zdolności prawnej

16.1.3. Utrata zdolności prawnej

16.2. Zdolność do czynności prawnych

16.3. Ograniczenia praw cywilnych (do XX w.)

16.3.1. Pozycja prawna kobiet

16.3.2. Dzieci nieślubne

16.3.3. Status prawny Żydów

16.4. Osoby prawne

16.4.1. Rodzaje osób prawnych

16.4.2. Powstawanie osób prawnych

16.5. Ekskurs. Przepisy i orzecznictwo

16.5.1. Odpowiedzialność męża za zobowiązania żony

16.5.2. Prawo do spadku dziecka nieślubnego

16.5.3. Stanowisko prawne Żydów w Anglii

Rozdział 17. Prawo małżeńskie osobowe

17.1. Prawo małżeńskie średniowiecza

17.1.1. Świecki charakter małżeństwa

17.1.1.1. Formy zawarcia małżeństwa

17.1.1.2. Rozwiązanie małżeństwa

17.1.2. Wyznaniowe prawo małżeńskie Sobór Laterański IV (1215)

17.1.2.1. Kanoniczna koncepcja małżeństwa

17.1.2.2. Przeszkody małżeńskie

17.2. Prawo małżeńskie epoki nowożytnej (XVI–XVIII w.)

17.2.1. Reformacja a nowa koncepcja małżeństwa

17.2.2. Konstytucja soborowa Tametsi (1563)

17.2.3. Laicyzacja prawa małżeńskiego

17.2.3.1. Kraje protestanckie

17.2.3.2. Państwa katolickie

17.3. Systemy prawa małżeńskiego w XIX i XX w.

17.3.1. System wyznaniowy

17.3.2. System mieszany

17.3.3. System laicki

17.4. Sekularyzacja prawa małżeńskiego w Anglii

17. 5. Małżeństwo w prawie islamu

17.6. Ekskurs. Doktryna i orzecznictwo

17.6.1. Małżeństwo w prawie kanonicznym

17.6.2. Rozwód w Kodeksie Napoleona

Rozdział 18. Prawo małżeńskie majątkowe

18.1. Prawo małżeńskie majątkowe (do XVIII w.)

18.1.1. Umowy przedślubne (intercyzy)

18.1.2. Majątek małżeński

18.1.3. Ustroje majątkowe

18.2. Prawo małżeńskie majątkowe (XIX i XX w.)

18.2.1. Zasada swobody umów małżeńskich

18.2.2. Ustawowe ustroje majątkowe

18.2.3. Zasada równości praw małżonków

18.3. Studium przypadku. Zniesienie wspólności majątkowej

Rozdział 19. Prawo rzeczowe

19.1. Prawo rzeczowe. Zagadnienia ogólne

19.2. Własność

19.2.1. Pojęcie własności

19.2.2. Własność w epoce feudalnej

19.2.3. Własność w państwie liberalnym

19.2.4. Doktryny prawa własności (XIX i XX w.)

19.2.5. Ograniczenia prawa własności

19.2.6. Nabycie własności

19.2.6.1. Pierwotne nabycie własności

19.2.6.2. Pochodne nabycie własności

19.3. Posiadanie

19.3.1. Ochrona posiadania

19.3.2. Istota procesu posesoryjnego

19.4. Ograniczone prawa rzeczowe

19.4.1. Zastaw

19.4.2. Hipoteka

19.4.3. Prawo hipoteczne (XIX i XX w.)

19.5. Księgi wieczyste (hipoteczne)

19.6. Zasady obrotu nieruchomościami

19.7. Ekskurs. Doktryna i orzecznictwo

19.7.1. Ochrona posesoryjna w dekretałach papieskich

19.7.2. Powództwo posesoryjne w prawie angielskim

19.7.3. Forma przeniesienia własności nieruchomości

19.7.4. Forma czynności prawnej w prawie angielskim

19.7.5. Księgi gruntowe w praktyce sądowej Galicji

Rozdział 20. Prawo zobowiązań

20.1. Zagadnienia ogólne

20.2. Umowy w prawie rzymskim

20.3. Prawo zobowiązań w Europie (do XVIII w.)

20.3.1. Prawo zobowiązań w prawie germańskim

20.3.2. Kanoniczna teoria umów

20.3.3. Źródła powstania zobowiązań

20.3.4. Wykonanie zobowiązań

20.4. Prawo zobowiązań (XIX i XX w.)

20.4.1. Ewolucja prawa obligacyjnego

20.4.2. Podstawy odpowiedzialności cywilnoprawnej

20.5. Ekskurs. Doktryna i orzecznictwo

20.5.1. Geneza zasady pacta sunt servanda

20.5.2. Odpowiedzialność odszkodowawcza na zasadzie ryzyka i słuszności

20.5.3. Początki odpowiedzialności cywilnej władzy publicznej

Rozdział 21. Prawo spadkowe

21.1. Prawo spadkowe (do XVIII w.)

21.1.1. Spadkobranie w prawie rzymskim a w prawach szczepowych

21.1.2. Dziedziczenie beztestamentowe

21.1.2.1. Dziedziczenie ruchomości i nieruchomości

21.1.2.2. Porządek dziedziczenia

21.1.3. Dziedziczenie testamentowe

21.1.3.1. Swoboda testowania

21.1.3.2. Testament i jego wykonanie

21.2. Prawo spadkowe w kodeksach XIX w.

21.2.1. Porządek dziedziczenia

21.2.2. Ograniczenia zdolności dziedziczenia

21.2.3. Dziedziczenie testamentowe

21.2.3.1. Ograniczenia swobody testowania

21.2.3.2. Ochrona praw spadkowych dziedziców koniecznych

21.3. Kierunek zmian prawa spadkowego w XX i XXI w.

21.4. Ekskurs. Przepisy i orzecznictwo

21.4.1. Formy testamentu

21.4.2. Testament w praktyce sądowej

Dział VII
Historia instytucji prawa karnego

Rozdział 22. Prawo karne średniowiecza

22.1. Przestępstwo i kara

22.1.1. Przestępstwa i kary prywatne

22.1.2. Przestępstwa i kary publiczne

22.2. Podstawy odpowiedzialności karnej

22.2.1. Odpowiedzialność przedmiotowa (obiektywna)

22.2.2. Odpowiedzialność podmiotowa (subiektywna)

22.3. Przyczyny bezkarności

22.3.1. Obrona konieczna. Stan wyższej konieczności

22.3.2. Nieletniość. Niepoczytalność

22.4. Formy popełnienia przestępstwa

22.4.1. Usiłowanie

22.4.2. Podżeganie i pomocnictwo

22.5. Ekskurs. Doktryna i orzecznictwo

22.5.1. Zasada nullum crimen sine culpa w prawie kanonicznym

22.5.2. Wpływ zasady winy na proces karny

Rozdział 23. Prawo karne czasów nowożytnych i najnowszych

23.1. Przestępstwo

23.1.1. Pojęcie i podział przestępstw

23.1.2. Katalog przestępstw

23.1.2.1. Przestępstwa przeciwko władzy i religii

23.1.2.2. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu

23.1.2.3. Przestępstwa przeciwko mieniu

23.1.2.4. Przestępstwa przeciwko dobrym obyczajom

23.2. Podstawy odpowiedzialności karnej

23.2.1. Wina

23.2.1.1. Wina umyślna

23.2.1.2. Wina nieumyślna

23.3. Przyczyny bezkarności

23.3.1. Obrona konieczna

23.3.2. Stan wyższej konieczności

23.3.3. Niepoczytalność. Nieletniość

23.3.4. Błąd

23.4. Formy popełnienia przestępstwa

23.4.1. Usiłowanie

23.4.2. Podżeganie i pomocnictwo

23.5. Kara

23.5.1. Funkcja i wymiar kary

23.5.2. Katalog kar

23.5.2.1. Kara śmierci

23.5.2.2. Kara pozbawienia wolności

23.5.2.3. Kary cielesne

23.5.2.4. Kary majątkowe

23.5.2.5. Środki zabezpieczające

23.6. Ekskurs. Nauka prawa i orzecznictwo

23.6.1. Kara i środek zabezpieczający w ujęciu szkoły klasycznej i socjologicznej

23.6.2. Założenia polityki karnej na początku XX w.

23.6.3. Ewolucja pojęcia winy w prawie karnym w XX w.

Dział VIII
Historia instytucji procesu karnego

Rozdział 24. Średniowieczny proces skargowy

24.1. Wszczęcie i przebieg procesu

24.2. Zasady i środki dowodowe

24.2.1. Legalna teoria dowodowa

24.2.2. Przysięga

24.2.3. Ordalia

24.3. Środki odwoławcze

Rozdział 25. Proces inkwizycyjny

25.1. Geneza

25.2. Wszczęcie i przebieg procesu

25.3. Zasady i środki dowodowe

25.3.1. Legalna teoria dowodowa

25.3.2. Przyznanie się do winy

25.3.3. Tortury

25.3.4. Świadkowie

25.3.5. Kara za nieposłuszeństwo

25.4. Pozycja oskarżonego

25.5. Proces o czary

Rozdział 26. Nowoczesny proces mieszany

26.1. Geneza

26.2. Przebieg procesu

26.2.1. Postępowanie przygotowawcze

26.2.2. Rozprawa. Zasady procesowe

26.2.2.1. Zasada jawności i ustności

26.2.2.2. Zasada kontradyktoryjności

26.2.2.3. Zasada prawdy materialnej

26.2.2.4. Zasada bezpośredniości

26.2.2.5. Swobodna ocena dowodów

26.3. Gwarancje procesowe

26.4. Środki odwoławcze

26.5. Kierunek zmian procesu karnego w XXI w.

Dział IX
Historia instytucji procesu cywilnego

Rozdział 27. Proces rzymsko-kanoniczny i nowożytny

27.1. Geneza

27.2. Cechy procesu rzymsko-kanonicznego

27.2.1. Zasada skargowości

27.2.2. Zasada pisemności

27.2.3. Zasada dyspozycyjności

27.2.4. Legalna teoria dowodowa

27.3. Apelacja

27.4. Nowożytne procedury cywilne

27.4.1. Powszechny niemiecki proces cywilny

27.4.2. Procedura austriacka

27.4.3. Procedura pruska

Rozdział 28. Nowoczesna procedura cywilna (XIX i XX w.)

28.1. Wszczęcie procesu. Pozew

28.2. Rozprawa. Zasady procesowe

28.2.1. Zasada jawności i ustności

28.2.2. Zasada kontradyktoryjności

28.2.3. Zasada dyspozycyjności

28.2.4. Zasada instrukcyjności

28.2.5. Zasada prawdy formalnej

28.2.6. Zasada koncentracji materiału procesowego

28.3. Zasady orzekania

28.3.1. Zasada bezpośredniości

28.3.2. Swobodna ocena dowodów

28.4. Środki odwoławcze

28.5. Kierunek rozwoju procedury cywilnej w XX i XXI w.

Wskazówki bibliograficzne

O Autorze

Przypisy

Do Czytelnika

Wydawnictwo Naukowe PWN wprowadziło na rynek księgarski Historię ustroju Polski i Historię prawa w Polsce. Oba te podręczniki opracowano na potrzeby przedmiotu Historia ustroju i prawa w Polsce wykładanego na studiach prawniczych. Tę formułę Wydawnictwo Naukowe PWN przyjęło także w stosunku do przedmiotu Powszechna historia ustroju i prawa. Obecnie do rąk Czytelnika trafia Powszechna historia prawa. Jest to publikacja poświęcona zagadnieniom samych instytucji prawnych, pośród których główną pozycję zajmuje – wielokrotnie wznawiany – podręcznik Katarzyny Sójki-Zielińskiej pt. Historia prawa. Treść nowego podręcznika wyraża pogląd Autora na rolę powszechnej historii prawa we współczesnym modelu kształcenia prawniczego. Wynika to w pewnej mierze także z przekonania, że podręcznikowe ujęcie wiedzy ma spełniać cel dydaktyczny, tj. ułatwić Czytelnikowi jej przyswojenie. Pomaga w tym przyjęta konstrukcja podręcznika.

Autor wyszedł z założenia, że wiedza historyczna powinna zaznajomić adepta prawa przede wszystkim z rozwojem instytucji i pojęć wchodzących w zakres prawa cywilnego, karnego oraz procesowego, pokazać ciągłość europejskiej kultury prawnej od średniowiecza po czasy współczesne. Jednocześnie ukazał na przykładzie konkretnych źródeł prawa kierunki ewolucji systemów prawnych. Dlatego przedstawienie powszechnej historii prawa zostało ograniczone do kręgu czołowych państw Europy Zachodniej (Francja, Anglia), Środkowej (Niemcy, Austria, Polska, Czechy i Węgry) oraz Wschodniej (Rosja), a także Stanów Zjednoczonych.

Autor podjął próbę wykazania ogólnych przemian prawa charakterystycznych dla danej epoki oraz uchwycenia historycznego rozwoju podstawowych konstrukcji i pojęć prawnych. Historii prawa nie sposób jednak oderwać od zmian zachodzących w sferze polityki, ustroju, kultury czy religii. Dzieje prawa mogą być w pełni zrozumiałe dopiero wtedy, gdy uwzględni się ich polityczno-ideologiczne tło. Z tego względu obraz prawa w każdej z wyróżnionych epok został poprzedzony wstępem, który prezentuje najważniejsze wydarzenia polityczne oraz zawiera charakterystykę ustrojową. W odpowiedniej proporcji uwzględniono historyczny wykaz źródeł prawa i katalog pojęć prawniczych. Autor dokonuje analizy typowych dla epoki źródeł prawa oraz opisu najważniejszych instytucji prawnych i ich ewolucji. Znalazło to wyraz w systematyce podręcznika. Przyjęty układ treści ma służyć lepszemu odbiorowi zawartej w nim wiedzy.

Podręcznik jest podzielony na dwie części. Otwierają go ogólne uwagi na temat źródeł europejskiej kultury prawnej. We Wprowadzeniu Autor wskazuje na to, które elementy w porządkach prawnych państw europejskich funkcjonowały jako dziedzictwo prawa rzymskiego, praw szczepowych lub prawa kanonicznego. Zwraca uwagę Czytelnika na te źródła prawa, które miały przełomowe znaczenie dla jego rozwoju na znacznych obszarach Europy aż po czasy nowożytne.

Wprowadzenie spełnia rolę przewodnika po źródłach prawa, których dokładniejsze omówienie znajduje się w działach I–V. Zawierają one historię źródeł prawa przedstawioną w pięciu wyodrębnionych epokach: w średniowieczu, w czasach nowożytnych (od odrodzenia do oświecenia), wieku XIX (do 1918), okresie międzywojennym (1918–1939) i okresie powojennym (po 1945). Analiza najważniejszych źródeł prawa danej epoki pokazuje charakterystyczny dla niej stan prawa, a także etapy jego rozwoju. Nowością w podręczniku jest przedstawiony zarys kierunków rozwoju prawa w Europie Zachodniej po 1945 r.

Działy VI–IX podręcznika ukazują historię instytucji prawa cywilnego, karnego oraz procesowego. Historyczny opis instytucji prawa sądowego ma jednak w tym wypadku wymiar bardziej doktrynalny niż historyczny. Spełnia rolę propedeutyki do prawa pozytywnego.

Podręcznik Powszechna historia prawa został opracowany na podstawie wyników najnowszych badań naukowych. Cennym dopełnieniem jego treści są: ilustracje, mapy, schematy, wykazy, tabele i Wskazówki bibliograficzne oraz – po raz pierwszy zamieszczane w naszej serii podręczników akademickich – krótkie biogramy wybitnych prawników danej epoki.

Podręcznik jest przeznaczony dla studentów różnych kierunków nauk społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem prawa.

Marian Kallas

Warszawa, lipiec 2008 r.

Przedmowa do wydania drugiego

Wydanie drugie podręcznika Powszechna historia prawa po ponad dekadzie obecności na rynku księgarskim, dowodzącej przychylnego jego odbioru przez czytelników, zostało podyktowane zarówno potrzebą uaktualnienia wiedzy historycznoprawnej o najnowsze badania naukowe i zmiany w rozwoju prawa, jak i pogłębienia zagadnień ważnych dla wykształcenia prawniczego. Uzupełnienie treści podręcznika nie narusza przyjętej w pierwszym wydaniu konstrukcji prezentacji historii prawa, która porządkuje omawiane zagadnienia, pozwalając spojrzeć na historyczny proces kształtowania się europejskich porządków prawnych w dwóch niejako odsłonach. W pierwszej części podręcznika czytelnik zapoznaje się bowiem z historycznymi przemianami prawa przez pryzmat źródeł prawa (zbiorów prawa, ustaw, kodeksów), w drugiej może śledzić ewolucję prawa na przykładzie najważniejszych instytucji prawa karnego, cywilnego i postępowania sądowego. Tego rodzaju systematyka materii historycznoprawnego wykładu umożliwia odbiorcy przyswojenie wiedzy zarówno w aspekcie historycznym, jak i doktrynalnym, pozostawiając mu swobodę w wyborze preferowanego sposobu zapoznania się z dziedzictwem prawnym cywilizacji Zachodu.

Uzupełnienie podręcznika Powszechna historia prawa, jakie znajdzie czytelnik w drugim wydaniu, ma więc na celu, z jednej strony, poszerzenie syntezy rozwoju prawa o konkretne przykłady stosowania prawa przez sądy, z drugiej strony, analiza orzecznictwa i poglądów nauki w ujęciu historycznym posłużyć może za wprowadzenie do zagadnień wykładni i stosowania prawa w czasach współczesnych. Wprowadzenie nowych treści zwiększa nie tyle zakres przedmiotowy opracowanej syntezy dziejów prawa, ile pogłębia i wyjaśnia zagadnienia ujęte wcześniej albo marginalnie, albo modelowo i ogólnie. Z tego względu uzupełnienie treści podręcznika nastąpiło z zastosowaniem konwencji ekskursu, obejmującego wprowadzenie do konkretnej instytucji prawnej, opis jej stosowania przez sądy oraz stanowisko nauki prawa. Wybór instytucji prawnych do analizy w świetle doktryny i praktyki sądowej został przeprowadzony pod kątem unaocznienia wpływu na europejskie porządki prawne prawa kanonicznego oraz romańskiej i germańskiej tradycji prawnych, a także zachodzących różnic między civil law i common law. Wyboru tego dokonano także z uwzględnieniem pojęć prawnych stanowiących kanon wiedzy prawniczej (np. formy czynności prawnych, obrót prawny nieruchomościami, ochrona posesoryjna, odpowiedzialność cywilna, testament, wina, prawda materialna). Nowością wydania drugiego jest zarys islamskiej kultury prawnej, w tym przedstawienie muzułmańskiego prawa małżeńskiego.

Na sposobie uzupełnienia podręcznika Powszechna historia prawa zaważył także obszar badań Katedry Powszechnej Historii Państwa i Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, których wyniki, obok dorobku wielu innych pracowników naukowych, zostały wykorzystane m.in. w przedstawieniu wyroków sądowych wydanych na podstawie przepisów francuskiego Code civil czy austriackiego ABGB. W nowym wydaniu znalazły się więc naukowe ustalenia wynikające m.in. z realizacji pod moim kierunkiem grantu badawczego Narodowego Centrum Nauki nr 2017/27/B/HS5/01308 pt. „Prawo własności w orzecznictwie sądów Wolnego Miasta Krakowa. Z dziejów stosowania Kodeksu Napoleona”. Osiągnięcia badawcze Katedry Powszechnej Historii Państwa i Prawa UJ są również prezentowane w ramach digitalizacji źródeł prawa oraz naukowego ich opracowania na stronach internetowej bazy IURA źródła prawa dawnego, zainicjowanej przez historyków prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego (https://iura.uj.edu.pl/dlibra).

Nowe wydanie syntezy Powszechna historia prawa nie traci z pola widzenia charakteru dydaktycznego opracowania. Dobór materiału źródłowego do analizy został bowiem pomyślany jako baza wyjściowa do prowadzenia dyskursu prawniczego, polegającego na interpretacji przepisów prawa w powiązaniu z danym okresem historycznym i dziedzictwem prawnym. Do aktywnej interakcji ze strony czytelnika mają zachęcać pytania, kazusy i sporne kwestie przedstawione do oceny zarówno w ujęciu historycznoprawnym, jak i w nawiązaniu do współczesnych konstrukcji prawnych. Zagadnienia problemowe postawione zostały nie tylko w kontekście sporów prawnych w ujęciu historycznym, ale także w odniesieniu do obecnych tendencji w rozwoju prawa (np. procesu karnego czy cywilnego). Mam nadzieję, że nowa formuła przekazu wiedzy historycznoprawnej okaże się atrakcyjna i spotka się z życzliwym przyjęciem czytelników.

Na koniec jestem winien podziękowania moim współpracownikom i doktorantom za wszystkie uwagi i pomoc w przygotowaniu nowego wydania podręcznika: dr. Janowi Halberdzie, dr. Piotrowi Michalikowi, mgr. Krzysztofowi Bokwie oraz mgr. Pawłowi Dziwińskiemu.

Andrzej Dziadzio

Wprowadzenie

Źródła europejskiej kultury prawnej

Prawo rzymskie

W 476 r. upadło cesarstwo zachodniorzymskie. Obalenie przez germańskiego wodza Odoakra ostatniego cesarza rzymskiego uznaje się za symbol ostatecznego triumfu ludów barbarzyńskich (germańskich) nad Rzymem. Polityczny upadek cesarstwa zachodniego nie oznaczał jednak ani końca rzymskiej kultury prawnej, ani struktur administracyjnych. Zachód pozostawał nadal pod nominalnym zwierzchnictwem cesarstwa bizantyjskiego. Z nadania cesarza wschodniorzymskiego od końca V w. północną Italią władali Ostrogoci. Król Teodoryk z szacunkiem odnosił się do prawa rzymskiego. Dążył do utrzymania w stanie nienaruszonym ustawodawstwa cesarskiego (zob. s. 53). W czasach panowania Ostrogotów przeważało w Italii prawo rzymskie. Ich rządy skończyły w się w połowie VI w., gdy ulegli militarnej przewadze cesarza bizantyjskiego Justyniana Wielkiego. Na zdobyte obszary rozciągnięto wówczas (554) moc obowiązującą kodyfikacji justyniańskiej Corpus Iuris Civilis, stanowiącej ukoronowanie rzymskiej jurysprudencji.

najazd Longobardów i upadek rzymskiej kultury prawnej

Dla procesu kształtowania się prawa w średniowiecznej Europie momentem przełomowym był dopiero najazd Longobardów na Italię w 568 r. Potraktowali oni Półwysep Apeniński jak wojenną zdobycz. Narzucili podbitej ludności romańskiej własne prawo szczepowe. Niszczyli rzymską administrację, zastępując ją organizacją rodową (zob. s. 57). Prawo rzymskie przetrwało jedynie na obszarach, które oparły się ich władzy. Napór Longobardów wytrzymała przez długi czas Rawenna, jako bizantyjska enklawa w Italii. Nie powiodło się także opanowanie Rzymu. Polityka papiestwa przyczyniła się do powstrzymania ich ekspansji, a w ostateczności do likwidacji państwa longobardzkiego w VIII w.

prawo rzymskie a zwyczaje Longobardów

Longobardowie doprowadzili do konfrontacji dwóch różnych kultur prawnych: barbarzyńskiej (pogańskiej) z rzymską (chrześcijańską). Na czym polegały najważniejsze różnice między kulturą prawną cesarstwa rzymskiego a kulturą Longobardów?

1. Tradycja prawna Longobardów była niepiśmienna. Prawo szczepowe kształtował zwyczaj. W Rzymie przeciwnie – cesarz spełniał prawotwórczą rolę. Prawo było przedmiotem naukowego opracowania przez jurystów rzymskich. Powstała bogata literatura prawnicza. Prawo rzymskie miało postać usystematyzowanej kodyfikacji.

prawo prywatne u Rzymian i Longobardów

2. Prawo rzymskie popierało indywidualizm, strzegło interesów jednostki, chroniło prawa kobiet i dorosłych dzieci. U Longobardów jednostka podlegała władzy rodu. Prawo zabezpieczało przede wszystkim interesy majątkowe wspólnoty – miało zatem charakter kolektywny.

3. W prawie rzymskim istniała swoboda zawierania małżeństw na podstawie dobrowolnego porozumienia stron. Kobieta miała w zasadzie pełną zdolność do czynności prawnych. W prawie longobardzkim małżeństwo dochodziło do skutku wyłącznie za zgodą rodziny. Żona bez zgody męża nie mogła dysponować swoim majątkiem. U Longobardów istniał system patriarchalny, w którym kobiety znajdowały się pod surową opieką męskich przedstawicieli rodziny.

rzymskie a longobardzkie prawo karne

4. Prawo rzymskie przyjmowało subiektywizację odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialności podlegał tylko sprawca. Winę uznawano za warunek przestępstwa. Nie karano ani przestępstwa przypadkowego, ani popełnionego w obronie koniecznej. Inaczej było u Longobardów, którzy kładli nacisk na zewnętrzny efekt czynu. Pomijali w zasadzie element subiektywny, czyli zamiar. Odpowiedzialność karną ponosił nie tylko sprawca przestępstwa, ale także członkowie jego rodu (odpowiedzialność zbiorowa).

5. W prawie karnym późnego cesarstwa państwo, jako strażnik pokoju wewnętrznego, wymierzało za popełniane przestępstwa kary publiczne: karę śmierci, kary okaleczające (mutylacyjne) czy chłostę. Natomiast w systemie represji karnej Longobardów najważniejszą rolę spełniała krwawa zemsta rodowa (wróżda). W prawie longobardzkim kara miała charakter pieniężnego odszkodowania wypłacanego poszkodowanemu lub jego rodowi jako zadośćuczynienie za krzywdę i okup za zemstę (kompozycja). Chodziło nie tyle o ukaranie winnego, co o pojednanie zwaśnionych rodów.

postępowanie sądowe w Rzymie i u Longobardów

6. Prawo rzymskie, w odróżnieniu od longobardzkiego, oddzielało proces cywilny od karnego. W rzymskim procesie karnym obowiązywała zasada swobodnej oceny dowodów przez sąd. Środkiem dowodowym były zeznania świadków (reguła dwóch świadków). Postępowanie sądowe u Longobardów opierało się na instytucji tzw. sądów bożych (ordalia, np. pojedynek). Podstawą wyroku była prawda formalna, a nie materialna.

romanizacja prawa longobardzkiego

szkoła pałacowa w Pawii

początki nauczania prawa

Prawo Longobardów w konfrontacji z wyższą kulturą prawną Rzymu uległo z biegiem czasu romanizacji. Miała na to wpływ chrystianizacja, Kościół bowiem zaczerpnął wiele z rzymskiej tradycji prawnej. Proces romanizacji prawa longobardzkiego nasilił się wraz z opanowaniem północnej Italii przez Franków (774). Karol Wielki zachował lokalne prawo, ale uzupełniał je za pomocą własnego ustawodawstwa w postaci tzw. kapitularzy, które m.in. przewidywały surowe kary na ciele za najcięższe przestępstwa[1]. Na początku IX w. w Pawii powstała szkoła pałacowa w zakresie tzw. trivium. Nauczano w niej terminów prawniczych (gramatyka), logicznej argumentacji (dialektyka) i objaśniania prawnych instytucji (retoryka). Jej działalność przyniosła opracowanie prawa longobardzkiego dla praktyki sądowej, ale z wykorzystaniem prawa rzymskiego, które było wówczas na ogół znane. Zatarła się natomiast pamięć o najobszerniejszej części Corpus Iiuris Civilis, czyli tzw. Digestach (Pandektach), zawierających wypisy z dzieł prawników rzymskich.

szkoła bolońska

Prawdziwe jednak zainteresowanie prawem rzymskim w średniowiecznej Europie nastąpiło po odkryciu w XI w. Pandektów i powstaniu pierwszej szkoły prawa w Bolonii. Dopiero w XII w. narodziła się europejska nauka prawa, obejmująca nauczanie prawa rzymskiego i kanonicznego[2]. Prawo stało się wówczas autonomiczną, odrębną od teologii, dziedziną nauki. W „prawniczym” XII w. przedmiotem badań stała się większość instytucji prawnych, które ukształtowały europejski porządek prawny aż po czasy współczesne.

recepcja prawa rzymskiego w Italii

Nieprzypadkowo to właśnie uniwersytet w Bolonii dał impuls do ponownego rozwoju prawa rzymskiego. Miasta włoskie stawały się wówczas centrami handlu lewantyńskiego i szukały dla swej aktywności nowych rozwiązań prawnych. Prawo cywilne Rzymian w dużej mierze było nakierowane na potrzeby społeczeństwa trudniącego się wymianą handlową. Komuny miejskie Italii czerpały początkowo najwięcej z osiągnięć bolońskiej szkoły glosatorów, a następnie komentatorów, którzy zajmowali się naukowym i praktycznym opracowaniem prawa rzymskiego.

Przejmowanie rzymskich instytucji prawnych we Włoszech dotyczyło w szczególności prawa cywilnego, zwłaszcza obligacyjnego. Recepcja rzymskiego prawa karnego była bardziej wydłużona w czasie. Aż do XIV w. w przepisach karnych miast włoskich ścierały się elementy germańskie (longobardzkie) z rzymskimi. Ostatecznie zwyciężyła zasada publicznoprawna i teoria odstraszania. Germańską kompozycję zastąpiły kary cielesne (śmierci, okaleczające). O przejęciu rzymskiego systemu represji karnej zadecydował wzrost czynnika państwowego w organizacji struktury miejskiej.

Niezależne i silne komuny miejskie, spełniające wiele funkcji administracyjnych, zastrzegały sobie wyłączne prawo do ukarania przestępcy, który swym czynem nie tyle naruszył dobro jednostki, co godził w interes publiczny. Czynnik ten stanowił także podłoże przyjęcia prawa rzymskiego w całej niemal Europie u progu ery nowożytnej (koniec XV w.). Szybki wzrost liczby ludności między XI a XIV w. sprzyjał powstawaniu licznych ośrodków miejskich także poza Italią. Następował proces powolnego przechodzenia od feudalnych struktur ziemskich do „cywilizacji miejskiej”.

znaczenie glosatorów i komentatorów dla rozwoju prawa w Europie

Jednym z najważniejszych osiągnięć glosatorów i komentatorów było odejście od kazuistyki prawa rzymskiego, która wyrażała się w prawnej analizie konkretnych przypadków (stanów faktycznych). Ujmowali oni rzymską myśl prawniczą w postaci abstrakcyjnych pojęć i norm (zob. s. 117). Zasługą prawników szkoły bolońskiej było m.in. opracowanie ogólnej definicji usiłowania oraz nowoczesne ujęcie obrony koniecznej. Przez syntezę rzymskiego prawa obligacyjnego stworzyli ogólną teorię zobowiązań umownych, która stanowi podstawę współczesnego systemu prawa umów (np. klasyfikacja źródeł powstania zobowiązań, warunki ważności umów). Określili zasady rządzące poszczególnymi rodzajami umów (np. umowy spółki)[3]. Sformułowali ogólną negatywną definicję własności.

Dorobek naukowy glosatorów i komentatorów stanowił pomost, po którym idee prawa rzymskiego przeszły do ustawodawstwa czasów późnego średniowiecza i epoki nowożytnej. Modelowe rozwiązania włoskiej nauki prawa znalazły wyraz w pierwszej całościowej kodyfikacji prawa karnego, jaką była niemiecka Constitutio Criminalis Carolina z 1532 r. (zob. s. 127 i n.). Pod jej wpływem do XVIII w. ukształtował się z kolei system prawa karnego w całej niemal Europie, włącznie z Rosją. Natomiast teorię prawa kontraktów szkoły bolońskiej oraz abstrakcyjną definicję własności przejął Kodeks Napoleona z 1804 r., będący pierwszym wzorcowym kodeksem cywilnym epoki liberalizmu ekonomicznego (zob. s. 199 i n.).

posiłkowy charakter prawa rzymskiego

Upowszechnianie się w Europie wiedzy i dzieł przedstawicieli włoskiej szkoły prawa wytworzyło sytuację, w której obowiązywało nadal dawne zwyczajowe prawo lokalne (ius particulare, ius patrium), ale niejako równolegle funkcjonowało „prawo uczone”, czyli prawo rzymskie, które miało charakter powszechny (ius commune, gemeines Recht). Europa bowiem aż do XVIII w. była opleciona gęstą siecią praw partykularnych. Sędziowie stosujący prawo musieli rozstrzygać sprawy opierając się na prawie miejscowym (zwyczajowym lub ustanowionym przez władzę), ale tam gdzie nie znaleźli odpowiednich norm, odwoływali się siłą rzeczy do prawa rzymskiego[4].

W ten sposób prawo rzymskie miało w Europie Zachodniej posiłkowe zastosowanie. Rzesza Niemiecka była tego najlepszym przykładem. Zadecydowało o tym to, że Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego uchodziło za kontynuację cesarstwa antycznego (translatio imperii). W 1495 r. powstał Sąd Kameralny Rzeszy (Reichskammergericht), którego asesorzy mogli pomocniczo posiłkować się w wyrokowaniu normami prawa rzymskiego (zob. s. 120). Jego działalność spowodowała, że recypowane prawo rzymskie znalazło praktyczne zastosowanie. Jako prawo obowiązujące stało się ono przedmiotem opracowania nauki niemieckiej. W XVII w. powstał nowy kierunek w niemieckim prawoznawstwie o nazwie usus modernus pandectarum, zajmujący się prawem rzymskim w świetle ówczesnej praktyki sądowej.

Jego przedstawiciele, tacy jak Samuel Stryk (1640–1710) czy Benedykt Carpzov (1595–1666), stawiali sobie za cel dostosowanie prawa partykularnego, rodzimego (ius proprium), do powszechnego prawa rzymskiego (ius commune). Przesłanką dla takiej metody badawczej było osłabienie od XVII w. autorytetu prawa rzymskiego na rzecz prawa lokalnego (narodowego). Występowanie obok siebie tych dwóch systemów: ius particulare i ius commune nastręczało wiele problemów z ustaleniem mocy obowiązującej prawa z powodu różnych jego źródeł. Ujednolicenie prawa miało przynieść – według założeń usus modernus pandectarum – wtłoczenie instytucji prawa narodowego w siatkę pojęć prawa rzymskiego. Kierunek ten przyczynił się do realizacji idei konsolidacji prawa w drodze ustawodawczej działalności monarchów absolutyzmu oświeconego w drugiej połowie XVIII w. na terenie Rzeszy Niemieckiej. Zostały wtedy wydane kodeksy prawa w Bawarii (karny – 1751 i pierwszy w Europie kodeks cywilny – 1756), Austrii (kodeksy karne: Constitutio Criminalis Theresiana – 1768, Constitutio Criminalis Josephina – 1787, józefiński kodeks cywilny – Josephinisches Gesetzbuch – 1786), Toskanii (Constitutio Criminalis Leopoldina – 1786) i w Prusach (Landrecht – 1794).

pandektystyka

Myśl o kodyfikacji prawa cywilnego w czasach Związku Niemieckiego po 1815 r. skierowała na nowo uwagę nauki w stronę prawa rzymskiego. Powstał wówczas nowy nurt w niemieckim prawoznawstwie, nazwany pandektystyką, wywodzący się ze szkoły historycznej, która odcisnęła mocne piętno na europejskiej myśli prawniczej XIX w. (zob. s. 205 i n.). Zadaniem pandektystyki było stworzenie niesprzecznego, jednolitego i powszechnego systemu prawa cywilnego w drodze interpretacji (egzegezy) justyniańskich Pandektów. Niemiecka szkoła pandektystyczna za przedmiot badawczy uczyniła recypowane w średniowiecznej Europie prawo rzymskie, ale uwolnione od zniekształceń dokonanych przez glosatorów, komentatorów i przedstawicieli usus modernus pandectarum. W ten sposób został opracowany przez naukę niemiecką w drugiej połowie XIX w. wzorcowy system rzymskiego prawa prywatnego, który położył podwaliny pod pierwszy ogólnoniemiecki kodeks cywilny BGB (Bürgerliches Gesetzbuch) z 1896 r. (zob. s. 227). Wywarł on wpływ na kodyfikacje i reformy prawa cywilnego w Europie i na świecie: w Japonii (1898), Chinach (1929–1931), Szwajcarii (1907–1912), Grecji (1930–1946), Brazylii (1916), Tajlandii (1925), Peru (1936), a także w Polsce (kodeks zobowiązań – 1933).

O Autorze

Andrzej Dziadzio (ur. 1959), profesor prawa, kierownik Katedry Powszechnej Historii Państwa i Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Specjalizuje się w historii ustroju i prawa monarchii habsburskiej oraz dziejach politycznych Galicji. Jego zainteresowania naukowe obejmujà także historię sàdownictwa administracyjnego i konstytucyjnego oraz dzieje prawa sàdowego w Europie. Od wielu lat wykłada powszechnà historię prawa i porównawczà historię ustrojów państwowych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wydał m.in. monografie: Monarchia konstytucyjna w Austrii 1867–1914. Władza – obywatel – (Kraków 2002) i Cenzura prasy w Austrii 1862–1914. Studium prawno-historyczne (Kraków 2012) oraz naukowe opracowanie Teki Stańczyka (2007). Jest współautorem nowatorskich opracowań instytucji prawa sàdowego i procesowego na podstawie historycznego rozwoju źródeł prawa: Historia Prawa. Prawo karne w świetle źródeł (Kraków 1997) oraz Historia Prawa. Proces i wymiar sprawiedliwości w świetle źródeł (Kraków 2000). Autor ponad 100 artykułów opublikowanych w polskich i zagranicznych czasopismach naukowych („Czasopismo Prawno-Historyczne”, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa”, „Forum Prawnicze”, „Zeitschrift für Neuere Rechtsgeschichte”, „Beiträge zur Rechtsgeschichte Ősterreichs”).

Przypisy

[1] A. Pieniądz, Tradycja i władza. Królestwo Włoch pod panowaniem Karolingów 774–875, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2007, s. 68–69.

[2] H. Schlosser, Grundzüge der Neueren Privatrechtsgeschichte. Rechtsentwicklungen im europäischen Kontekst, C.F. Müller Verlag, Heidelberg 2005, s. 36.

[3] R. Wojciechowski, Societas w twórczości glosatorów i komentatorów, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002.

[4] W. Brauneder, Europäisches Privatrecht: historische Wirklichkeit oder zeitbedingter Wunsch an die Geschichte?, w: Centro studi e ricerche di diritto comparato e straniero, Saggi, Conferenze e Seminari 23, Roma 1997, s. 7.