Projekt okładki i stron tytułowych Maryna Wiśniewska

Ilustracja na okładce Mistrz półfigur kobiecych, Trzy muzykujące kobiety, ok 1530, Los Angeles County Museum of Art

Zdjęcie autora Archiwum autora

Wydawca Katarzyna Rosińska

Redaktor prowadzący Monika Zabrocka-Kutera

Redakcja Jolanta Kucharska

Korekta i indeks Bożena Hałuszczyńska, Elżbieta Michalska

Fotoedycja Barbara Chmielarska-Łoś

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN:
Michał Latusek

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-22048-8

DOI https://doi.org/10.53271/2021.020

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021r. (Wydanie I)

Warszawa 2021

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 280

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl, www.pwn.p

Bezpłatny fragment

OD AUTORA

Rozdział I
RENESANS – NOWA EPOKA CZY KONTYNUACJA ŚREDNIOWIECZA?

Etymologia pojęcia „renesans” – koncepcje Jules’a Micheleta i Jacoba Burckhardta

Chronologia epoki

Miejskie początki i charakter renesansu

Rola handlu z Dalekim Wschodem i jedwabnego szlaku

Nie tylko Florencja

Inter arma non silent musae

Renesans miast północnej Europy

Rozdział II
ODKRYCIA GEOGRAFICZNE POSZERZAJĄ EUROPEJSKIE WYOBRAŻENIE ŚWIATA

Portugalczycy wyruszają na ocean

Kolumb w drodze do Indii odkrywa Amerykę

Rzeczywiści i domniemani odkrywcy Ameryki

Odkrycia geograficzne po Kolumbie

Lądowa ekspansja Księstwa Moskiewskiego

Statki epoki odkryć geograficznych

Literatura morskiej i kolonialnej ekspansji

Rozdział III
REWOLUCJA KOPERNIKAŃSKA

Astronomia przed Kopernikiem

Życie i dzieło twórcy nowożytnej astronomii

Krytycy i zwolennicy heliocentryzmu

Rozdział IV
LITERACKI PRZEDŚWIT RENESANSU

Preumanesimo Padovano

Hiszpańska poezja mester de clerecía

Dante – biografia pod znakiem Beatrycze i Boskiej komedii

Petrarka i petrarkizm

Nie tylko Laura i Beatrycze

Lubieżny Boccaccio

Geoffrey Chaucer i Opowieści kanterberyjskie

Rozdział V
HUMANISTYCZNY PRZEŁOM

Odwrót od średniowiecza

Średniowieczna łacina a jej humanistyczny odpowiednik

Miejsce języka greckiego i tradycji helleńskiej

Bractwo humanistów – fratellanza degli umanisti

Cudzoziemscy i rodzimi humaniści w Polsce

Rozdział VI
ZAPOMNIANI HUMANIŚCI

Wczesny humanizm Hiszpanii

Emigranci z Bizancjum

Humanizm dalmatyński, czyli chorwacki przyczółek renesansu

Renesansowy dwór Macieja Korwina i okres późniejszy

Rozdział VII
REWOLUCJA DRUKARSKA

Droga druku z Azji do Europy

Kopiści manuskryptów się nie poddają

Początki „Galaktyki Gutenberga”

Ekspansja drukarstwa

Drukarstwo Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Drzeworyty, miedzioryty i księgi emblematów

Rozdział VIII
UNIWERSYTETY, AKADEMIE I NIEZWYKŁE TEATRUM WIEDZY

Uniwersytety – między zachowawczością a postępem

Nowe typy szkolnictwa wyższego – uniwersytety protestanckie i jezuickie

Fundamenty humanizmu i nowożytnej nauki – akademie włoskie

Teatrum wiedzy i pamięci Camillo Delminio

Rozdział IX
MYŚL EDUKACYJNA I SPOŁECZNA

Renesansowe idee wychowawcze we Włoszech

Juan Luis Vives – pionier pedagogiki i psychologii

Idee wychowawcze w Niderlandach – tradycje szkoły w Deventer i Erazma z Rotterdamu

Humanistyczne przemiany szkolnictwa w Niemczech

Rabelais, Montaigne i Petrus Ramus podważają średniowieczną edukację we Francji

Początki pedagogiki polskiej

Myśl wychowawcza w Anglii

Rozdział X
KONCEPCJE PAŃSTWA I WŁADZY

Echa średniowiecza – wpływy Civitas Dei Świętego Augustyna i Doktora Anielskiego

Idea monarchii Dantego

Defensor Pacis Marsyliusza z Padwy

Renesansowe spory o istotę monarchii i republiki

Książę Machiavellego

De Republica emendanda Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Quincunx oraz Policyja Stanisława Orzechowskiego

Francuscy teoretycy państwa i ich szkocki naśladowca

Utopijne idee państwa i miasta

Rozdział XI
RENESANSOWE IDEE WOLNOŚCI I GODNOŚCI LUDZKIEJ

Bartolomeo Facio – pionier myśli o ludzkim indywidualizmie

Twórca koncepcji wolności człowieka – Marsilio Ficino

Wolnomyśliciel Pico della Mirandola

Bezbożnik Pomponazzi

Polska myśl renesansowa o wolności i godności ludzkiej

Rozdział XII
ŻYDZI W EPOCE RENESANSU

Tereny „wolne od Żydów” i pierwsze getta

Studia hebraistyczne a rozwój europejskiej humanistyki

Chrześcijańskie konwersje i stereotyp Żyda w literaturze renesansu

Paradisus Iudaeorum – Żydzi w Królestwie Polskim i na Litwie

Rozdział XIII
EMANCYPANTKI RENESANSU

Querelle de femmes – kobiety pisarki w walce o swoje prawa

„Gdzie tylko rękę położy niewiasta” – artystki renesansu

Mizogini i obrońcy kobiet

Rozdział XIV
ROZWÓJ DYSCYPLIN NAUKOWYCH, MYŚLI TECHNICZNEJ, EKONOMICZNEJ I ROLNICZEJ

Paranauka – astrologia

Alchyma – magiczne początki chemii

Paracelsus – między alchemią a medycyną

Pionierzy nowożytnej chirurgii

Krótka historia sekcji zwłok i teatrów anatomicznych

Batalia o postęp medycyny w Hiszpanii

Prekursor epidemiologii Girolamo Fracastoro

Narodziny nowożytnego ziołolecznictwa, botaniki i zoologii

Pionierzy medycyny, ziołolecznictwa i botaniki w Polsce

Inicjatorzy nowożytnej matematyki

Praktycy zastosowań wiedzy technicznej i gospodarczej

Rozdział XV
ZMAGANIA JĘZYKÓW NARODOWYCH Z ŁACINĄ

Europejczycy nie gęsi – swe języki mają

Włochy przodują w rozwoju narodowego języka literackiego

Kastylijskie początki języka hiszpańskiego

História da língua portuguesa

Ewolucja języka francien

Our English tung is better

Języki „ucywilizowanych” i „dzikich” Szkotów

Die teütsch Spraach

Języki skandynawskie

Tradice českého jazyka

„Umiej obiecado moje”

Początki refleksji językowej na Węgrzech

Gramatyki chorwackie i rosyjskie

Językowy i literacki zastój w krajach niewolonych

Rozdział XVI
OD EPOSU DO EPIGRAMU – POEZJA ODRODZENIA W JĘZYKACH NARODOWYCH

Epos bohaterski – Boiardo, Ariosto i Tasso

Późny romans rycerski i liryka Hiszpanii

Poezja Portugalii

Od Wielkich Retoryków do Plejady i Szkoły Lyońskiej

Jan Kochanowski i narodziny wysokoartystycznej poezji polskiej

Anglia – Edmund Spenser i Philip Sidney

Poezja krajów celtyckich

Poezja krajów skandynawskich

Niderlandy – pod znakiem Jana van der Noota i Pietera Corneliszoona Hoofta

Na kreteńskim uboczu

Epigramy i anakreontyki

Rozdział XVII
GENEZA NOWOŻYTNEJ POWIEŚCI

Nowy typ romansu a księgi rycerskie

Novelliere Bandello

Ewolucja opowieści i romansów dworskich

Powieść eufuistyczna a hiszpańskie estilo culto

Powieść łotrzykowska

Cervantes – el creador de una novela moderna

Rozdział XVIII
HISTORIOGRAFIA I LITERATURA PAMIĘTNIKARSKA

Narodziny nowożytnej historiografii we Włoszech

Historiografia Hiszpanii

Historiadores dos reis de Portugal

Dziejopisowie renesansowej Francji

Historiografia na Wyspach Brytyjskich

Niderlandzki spór o Batawię

Spadkobiercy Jana Długosza

Pionierzy historiografii niemieckiej

Etnograficzne i teologiczne początki historiografii szwajcarskiej

Historycy Skandynawii

Magyar történészek – dziejopisowie węgierscy

Autobiografie i pamiętniki jako osobiste zapisy dziejów

Rozdział XIX
MIĘDZY SATYRĄ A REFLEKSJĄ MORALNĄ

Humaniści a starożytne tradycje satyry

Spór o genezę satyry

Tradycje satyry francuskiej

Zapomniany satyryk szkocki

Korona renesansowej satyry – Pochwała głupoty

Satyra w Polsce

Satyra w Niemczech

Spadek po średniowieczu – moralizatorska i satyryczna literatura plebejska

Rabelais – geniusz komizmu i pionier powieści satyrycznej

Nowy gatunek literacki – esej Montaigne’a i jego kontynuatorzy

Rozdział XX
DRAMAT – NAŚLADOWCY POETYKI ANTYCZNEJ ORAZ PRÓBY SKOJARZENIA JEJ Z TEMATYKĄ BIBLIJNĄ

Naśladownictwo i „chrystianizacja” poetyki klasycznej

Dramat klasyczny w Italii

De l’art de la tragedie Jeana de la Taille a geneza francuskiego dramatu klasycznego

Hiszpania – świeckie pasos i jezuickie fabulae eruditiae

Seneka i Terencjusz jako wzorce dramatu niemieckiego

Tematyka biblijna w klasycznych dramatach niderlandzkich

Słabości dramatu klasycznego w Anglii

Klasyczny protestancki dramat skandynawski

Rozdział XXI
TRADYCJA LUDOWO-RELIGIJNA I NOWY TYP DRAMATU SYNKRETYCZNEGO

Wyjątkowy kontekst historyczno-kulturowy genezy dramatu w Hiszpanii i Anglii

Powstanie i rozwój auto sacramentales

Narodziny nowożytnej dramaturgii hiszpańskiej

Nuevo comedia i Lope de Vega

Pod znakiem Gila Vicenta – „portugalskiego Plauta”

Dramat angielski epoki Tudorów i Jakuba I 

Geniusz Szekspira

Dramat elżbietański poza Szekspirem

Początki dramatu w krajach celtyckich

Dramat nieklasyczny we Francji

Ludowe tradycje dramatu niemieckiego

Klasyczne pęta nieklasycznego dramatu włoskiego

Początki dramatu skandynawskiego

Niedoceniany dramat dalmatyński

Zapomniany dramat kreteński

Erudycyjne i protestanckie akcenty dramatu węgierskiego

Rozdział XXII
TEATR – ARCHITEKTURA, URZĄDZENIA I ORGANIZACJA SPEKTAKLU, AKTORZY I WIDOWNIA

Ewolucja budynku teatralnego we Włoszech

Hiszpańskie corrales

Teatry elżbietańskiej Anglii

Francja – korty jeu de paume i Hôtel de Bourgogne

Ewolucja scenografii i urządzeń technicznych

Kompanie teatralne

Menedżerowie, dramatopisarze i technika gry aktorskiej

Kobiety w teatrze renesansowym

Stroje aktorów

Charakter i organizacja przedstawień

Krytyki i zakazy przedstawień teatralnych

Teatr w teatrze

Początki teatru i dramatu w Polsce

Rozdział XXIII
ARCHITEKTURA I URBANISTYKA RENESANSU

Charakter nowego stylu

Wiodąca rola Rzymu i Florencji

Wielcy architekci, ich traktaty i realizacje

Architektura renesansowa poza Włochami

W kręgu dynastii Jagiellońskiej

Rozdział XXIV
DOPEŁNIENIA ARCHITEKTURY – OGRODY I ARRASY

Giardini rinascimentali

Ogrody renesansowe w Polsce

Tapiserie – „piktorialne medium swego czasu”

Rozdział XXV
MALARSTWO I RZEŹBA WŁOSKIEGO RENESANSU

Niezwykłe dzieło Vasariego

Sztuka przezwycięża średniowieczne tradycje

Odkrywcy starożytności w rzeźbie i malarstwie

Ghiberti i Donatello – pełnia odrodzeniowej rzeźby

Pionierzy perspektywy i postęp techniki malarskiej

Badacze anatomii i erotyka w sztuce

Poprzednicy i rówieśnicy gigantów sztuki

Giganci malarstwa i rzeźby renesansu

Rozdział XXVI
SZTUKA RENESANSOWA POZA ITALIĄ

Malarstwo i rzeźba francuskiego renesansu

Pionierzy złotej epoki malarstwa niderlandzkiego

Odrodzenie w sztuce niemieckiej

Hiszpańskie szkoły artystyczne

Wyłączność tematyki religijnej w malarstwie portugalskim

Anglia – tylko malarstwo miniaturowe

Renesans w sztuce szkockiej

Sztuka odrodzenia w Polsce

Sztuka Dalmacji

Skandynawski obraz kojarzony z… UFO

Rozdział XXVII
MUZYKA RENESANSU

Periodyzacja rozwoju muzyki renesansowej

Antyczne inspiracje

Polifonia wyzwala świecki charakter muzyki

Ewolucja instrumentów muzycznych

Drukarstwo nutowe – przełom w popularyzacji muzyki

Rozwój dworskich zespołów muzycznych

Wielkie szkoły i kompozytorzy muzyki tradycji zachodniej

Rozdział XXVIII
KULTURA LUDYCZNA EPOKI

Taniec renesansowy

Podręczniki i traktaty choreograficzne

Renesansowe początki tańców polskich

Widowiska plenerowe i początki baletu

Spektakl monarszej pychy – festyn na Polach Złotogłowia

Gry stołowe – szachy, karty i kości

Carnemlevare, czyli karnawał

Rozdział XXIX
MECENASI, DWORZANIE I BŁAZNY

Dwory jako ośrodki mecenatu artystycznego

Zanikanie rycerskich ideałów

Geneza pojęcia fair play

Manuały dworskiej etykiety

Błazny i karły

Rozdział XXX
RENESANSOWE SZATNIE I SYPIALNIE

Wytworność i rozmaitość ubiorów epoki

Moda kobieca pierwszej fazy renesansu

Moda męska do połowy XVI stulecia

Prawa i regulacje noszenia odzieży

Czarna moda z Hiszpanii

Zderzenie mody zachodniej z tradycją wschodnioeuropejską

Ubiory plebejuszy

Renesansowa sypialnia

Rozdział XXXI
LADACZNICE, KURTYZANY I SODOMICI

„Wesołe panie”, czyli charakter prostytucji w okresie renesansu

Polityka miast wobec prostytucji

Dzielnice i domy uciech

Penalizacja i stygmatyzacja prostytucji

Kurtyzany, czyli odrodzenie się tradycji antycznych heter

Amor socraticus

Sodomia

Rozdział XXXII
W DWORSKIEJ I PLEBEJSKIEJ KUCHNI

Marzenia o sytości

Wystawne uczty

Stół plebejuszy i biedaków – klęski głodu

Cocina renacentista española

Cucina e tavola italiane

Cuisine française

Deutsche Kuche

English cookery

Kuchnia staropolska

Koszerna kuchnia żydowska

Skandinaviskt bord

Potrawy o znaczeniu ponadregionalnym

Trunki i napoje

Kuchnia i kulinaria w sztuce

Piece, sprzęty i naczynia kuchenne

Kultura posiłków, wyposażenie jadalni i stołu

Rozdział XXXIII
POPRZEDNICY PROTESTANTYZMU

Wiklef i lollardowie

Czeski przedświt reformacji – Jan Hus, jego poprzednicy i następcy

Jędrzej Gałka z Dobczyna i Pieśń o Wiklefie

Demoralizacja duchowieństwa – wzrost nastrojów prereformacyjnych

Prorok reformacji – Savonarola

Mantuanus – zapomniany prekursor reformacji

Rozdział XXXIV
REFORMACJA – RADYKALNE PRZYPOMNIENIE EWANGELII

Marcin Luter i jego tezy

Płomień reformacji ogarnia Niemcy

Erazm z Rotterdamu a reformacja

Ekspansja luteranizmu w Skandynawii

Szwajcaria i Huldrych Zwingli

Jan Kalwin i kalwinizm

Henryk VIII i Kościół Anglii

Początki angielskiego purytanizmu

Szkocja i prezbiterianizm Johna Knoxa

Hugenoci

Reformacja w Polsce

Rozdział XXXV
SPOŁECZNE I RELIGIJNE BUNTY STULECI XV I XVI

Dithmarschen – republika chłopska

Anabaptyści, Tomasz Müntzer, wojna chłopska i… polscy Olędrzy

Rebelia niemieckich rycerzy – Ritteraufstand

Dackefejden – rewolta Nilsa Dacke

Powstanie Grutte Piera – ostatni akt niepodległości Fryzji

Antymonarchiczne powstania w Hiszpanii

Pielgrzymka Łaski a szubienica w Tyburn

Rozdział XXXVI
KONTRREFORMACJA CZY KATOLICKA REFORMACJA?

Etymologia i zakres terminu

Usiłowania naprawy Kościoła w Hiszpanii

Postanowienia soboru trydenckiego

Societas Iesu i literatura mistyczna

Nieposłuszny teolog i teoretyk ekonomii

Wzajemne okrucieństwa katolików i protestantów

Szataństwa inkwizycji

Pojedynek protestanckich Centuriów i katolickich Annales

Rozdział XXXVII
BIBLIE RENESANSU I REFORMACJI

Najstarsze wersje Biblii

Biblie chrześcijaństwa wschodniego

„Niebezpieczne” przekłady Biblii w krajach chrześcijaństwa zachodniego

Pionierskie przekłady Biblii w języku hiszpańskim

Katolickie próby nowelizacji przekładów Biblii we Włoszech

Włoskie Biblie protestanckie

Reuchlina krytyka Wulgaty i tekstów patrystycznych

Die Bibel Marcina Lutra

Biblie w Niderlandach

Biblie „Pierwszej Córy Kościoła”

Zmienne losy przekładów Biblii w Anglii

Biblie narodów celtyckich

Biblie słowiańskie i litewskie

Niesłowiańskie Biblie środkowej i wschodniej Europy

Rozdział XXXVIII
UBOCZA RENESANSU – POZA OBSZAREM KULTURY ŁACIŃSKIEJ

Inwazja islamu na Bałkanach

Kultura grecka pod panowaniem tureckim

Literatura i sztuka szkoły kreteńskiej

Kultura krajów słowiańskich pod okupacją osmańską

Kraje niesłowiańskie – między Turcją, Rosją a imperium Habsburgów

Zakończenie
RENESANS – ZEPSUTE ŚREDNIOWIECZE, NIESPEŁNIONY SEN CZY NOWOŻYTNY PRZEŁOM?

Skróty stosowane w przypisach

Bibliografia

Ilustracje

Źródła ilustracji

O Autorze

Przypisy

Rozdział VII

REWOLUCJA DRUKARSKA

Droga druku z Azji do Europy

Prapoczątki druku sięgają Babilonu, Rzymu i Dalekiego Wschodu, gdy zaczęto odbijać na papirusie lub pergaminie bloki drewniane z wyciętymi znakami i symbolami. Od ok. VII stulecia w Chinach wykorzystywano rodzaj ruchomych czcionek, którymi wyciskano napisy w odlewach z brązu. Począwszy od IX w., drukowano już w Państwie Środka klasyczne dzieła tamtejszej literatury i filozofii, w tym w 953 r. liczące 130 woluminów dzieła Konfucjusza. Podobne osiągnięcia miały miejsce w Korei. Azjatycki wynalazek nie miał jednak bezpośredniego wpływu na rozwój drukarstwa europejskiego. Większe znaczenie miała znajomość wytwarzania papieru, która z Dalekiego Wschodu dotarła w XI w. do Sycylii, skąd rozpowszechniła się w pozostałych krajach Europy. Skojarzenie papieru z drukiem rozpoczęło w Europie wielki przełom cywilizacyjny: zapoczątkowało drogę książki jako powszechnego rezerwuaru wiedzy, doprowadziło do rewolucji informacyjnej z chwilą pojawienia się pierwszych gazet. Za wynalazcę druku uchodzi Niemiec Johann Gutenberg (ok. 1400–68). To on jako pierwszy miał zastosować ruchomą czcionkę w latach 1434–44, gdy prowadził warsztat w Strasburgu, ale pierwsze księgi drukował dopiero w drukarni założonej w 1448 r. w Moguncji. Do ojcostwa wynalazku kandyduje jednak kilku innych rzemieślników, w tym przede wszystkim Holender Laurens Janszoon Coster z Haarlemu, który miał go dokonać ok. 20 lat wcześniej. Niezależnie mieli dojść do podobnych rezultatów Jean Brito w Brugii, we Włoszech Panfilo Castaldi. Czech Prokopius Waldvogel, złotnik mieszkający w Awinionie, ok. 1444 r. znał sztukę odbijania tekstu za pomocą bliżej nieokreślonych sztanc metalowych. W roku 1446 Davin de Caderousse, żydowski drukarz z Awinionu, poprosił Waldvogla o sporządzenie czcionek pisma hebrajskiego, dzięki czemu odpowiednia typografia rozwinęła się w kilku miastach włoskich, portugalskich, hiszpańskich, a także w Maroku i Palestynie, gdzie znajdowały się zainteresowane społeczności żydowskie.

Kto wynalazł druk? Wojna Moguncji z Haarlemem

Niderlandzki historyk Hadrianus Junius (1511–75) w swym dziele Batavia zainicjował kilkusetletnią międzynarodową dyskusję, zaprzeczając pierwszeństwu Johanna Gutenberga w wynalezieniu druku. Zdaniem Juniusa pomysłodawcą ruchomej czcionki był holenderski drukarz z Haarlemu Laurens Janszoon Coster (ok. 1370/1405–1439/40 lub 1484). Miał wpaść na pomysł, gdy podczas spaceru po lesie dla zabawy wycinał litery w korze drzewa bukowego. Po powrocie do domu rozłożył litery na stole, a na nie wylało się wino. Pozbierawszy litery, zauważył, że nasycone winem odbijają swój kształt, gdziekolwiek je położyć. Miał litery pokryć farbą i odbijać na papierze. Później eksperymentował z czcionkami drewnianymi i metalowymi i założył nieźle prosperującą drukarnię. Jeden z jego czeladników, niejaki Johannes o przezwisku Faust, pokłóciwszy się z Costerem, podobno uciekł do Moguncji, zabierając ze sobą urządzenia i zestaw czcionek. „Tam – jak pisze Junius – założył drukarnię i cieszył się bogatymi plonami swego złodziejskiego dzieła”[173]. I to od czeladnika z Haarlemu ideę druku miał w Moguncji przejąć Gutenberg. To samo zdarzenie opisał w 1560 r. holenderski pisarz, grawer i poeta Dirck Volckertszoon Coornhert. Włoski historyk Lodovico Guicciardini przytoczył tę samą historię w dziele Opis wszystkich krajów niderlandzkich (Descrittione di tutti i Paesi Bassi, 1567). Niderlandzki historyk Petrus Scriverius w dziele Laur dla Laurensa Costera z Haarlemu (Laurecrans voor Laurens Coster van Haarlem, 1628) bronił reputacji swego miasta, jako kolebki sztuki drukarskiej, przeciwko Mikołajowi Serariusowi z Moguncji, który określił holenderskie pretensje jako kłamliwe. Dyskusja trwała przez następne stulecia i osiągnęła szczyt w XIX w., gdy spór historyków niemieckich i holenderskich zyskał określenie „Haarlem przeciwko Moguncji” (Haarlem tegen Mainz). Przekonanym obrońcą Costera okazał się Anglik John Henry Hessel, w pracach Haarlem the Birth-place of Printing, not Mentz (1887) i The Gutenberg Fiction (1912). Nawet niemiecki archiwista i bibliotekarz Gottfried Zedler w książce Von Coster zu Gutenberg (1921) uznał Costera za wynalazcę ruchomej czcionki. Spór do dziś pozostaje nierozstrzygnięty.

Na pocz. XVIII w. tkacz i domorosły poeta z Haarlemu Pieter Langendijk (1683–1756) upomniał się o pomnik Costera:

Haarlemie! Który wydałeś wielkiego herosa czcionek,

Jeśli umieścisz podobiznę Costera na swoim rynku,

A następnie Scriverius ukoronuje go laurami,

Okażesz w ten sposób wdzięczność

Swym dwu największym synom[174].

Pierwszy kamienny pomnik Costera wykonał w 1722 r. Gerrit van Heerstal według projektu sławnego rytownika Romeyna de Hooghe. Stanął on w ogrodzie Collegium Medico-Pharmaceuticum w Haarlemie, a w 1801 r. został przeniesiony na rynek główny miasta, Grote Markt. W roku 1847 Jan Jacobus Frederik Noordziek, wydawca gazety rządowej „Staatscourant”, opublikował emocjonalne wezwanie, by „zachować honor ojczyzny” i postawić nowy pomnik, gdyż dotychczasowy nie wytrzymuje artystycznej konkurencji z ufundowanym w 1836 r. w Moguncji pomnikiem Gutenberga, dziełem sławnego Bertela Thorwaldsena. Powstał stosowny komitet i w 1856 r. odlano w spiżu nowy pomnik Costera projektu rzeźbiarza Louisa Royera. Posąg przedstawia Costera z czcionką z literą „A” w wyciągniętej przed siebie dłoni. W uroczystości odsłonięcia pomnika wzięli udział król Willem oraz czołowi ludzie polityki i kultury Holandii. Pomnik Heerstala wrócił tymczasem na swe pierwotne miejsce. Odtąd w Niderlandach powstało więcej pomników Costera, a Holendrów do dziś trudno przekonać, że ojcem sztuki drukarskiej był Gutenberg.

Kopiści manuskryptów się nie poddają

Nim drukarstwo szerzej się upowszechniło, a nawet jeszcze później, bo do poł. XVI w., popularnością cieszyło się ręczne kopiowanie ksiąg. Zapotrzebowanie humanistów na teksty starożytne było duże, a druk tekstów greckich wymagał od zecerów znajomości odpowiedniego języka, drukarnie zaś przez jakiś czas nie posiadały ujednoliconych czcionek greckich. Druk dostępny w wielu egzemplarzach był ponadto długo niżej niż manuskrypt traktowany jako dzieło indywidualne. „Bezpośrednie nabycie starszego rękopisu, zawierającego tekst rzadki lub jedyny kompletny albo istniejący w jednym tylko egzemplarzu było, oczywiście, rzadkim darem losu, na który trudno było liczyć. Między kopistami pierwsze miejsce zajmowali ci, którzy rozumieli po grecku, i to oni przede wszystkim nosili zaszczytne miano scrittori; było i pozostało ich niewielu i dobrze im płacono. Inni zwyczajni kopiści byli po części zarobkującymi, którzy się z tej pracy utrzymywali, po części biednymi uczonymi szukającymi pobocznego dochodu”[175]. O skali kopiowania świadczy przypadek powstawania zbiorów biblioteki Kosmy Medyceusza Starszego (Biblioteca Laurenziana). Zawarł on wówczas umowę z cartolaio, czyli księgarzem Vespasiano da Bisticci, który „zaangażował 45 kopistów pracujących za dziennym wynagrodzeniem i w ciągu 22 miesięcy dostarczył 200 gotowych tomów”[176]. Już po przełomie drukarskim Gutenberga Kosma, choć dożył druku, nie tolerował ksiąg wychodzących spod prasy i namawiał autorów, którym patronował, żeby swoich utworów nie drukowali, bo tylko rękopis jest w stanie sprostać zasadom piękna. Księgi rękopiśmienne bogato i kolorowo iluminowane powstawały wówczas jako dary z okazji ślubów, były też wręczane jako kurtuazyjne upominki po negocjacjach politycznych. Proste i czarno-białe drzeworyty, a nawet wprowadzone nieco później bardziej wyrafinowane miedzioryty nie były w stanie zastąpić ręcznie malowanych inicjałów i ilustracji. Tymczasem „kopiści posługiwali się owym pięknym nowoczesnym pismem włoskim, dzięki któremu już sam wygląd książki ówczesnej sprawia prawdziwą radość; jego początki sięgają jeszcze XIV w. Papież Mikołaj V, Poggio, Gianozzo, Manetti, Niccolò de’ Niccoli i inni sławni uczeni, będąc kaligrafami, żądali też od drugich bezwzględnie pięknego charakteru pisma. Cały zresztą wygląd zewnętrzny, także książek pozbawionych miniatur, był niezwykle szlachetny, zwłaszcza kodeksy Laurenziany z ich lekką początkową i końcową ornamentacją linearną. Rękopisy dla wielkich panów zawsze były pergaminowe, a oprawa zarówno w bibliotece watykańskiej, jak i w Urbino z karmazynowego aksamitu ze srebrnym okuciem. Wobec takiej czci dla treści książek, której wyrazem miała być jak najpiękniejsza ich szata zewnętrzna, nic dziwnego, że ukazujące się nagle książki drukarskie wywoływały początkowo niechęć”[177]. Książę Urbino, Federico III da Montefeltro, uważał za wstyd, gdyby w jego bibliotece znalazły się księgi drukowane, i długo poprzestawał na rękopisach. Rozbudowany swoisty przemysł kopiarski łatwo się nie poddawał, a „wprowadzanie druku nie postępowało tak szybko, jak można by wnosić z ogólnego entuzjazmu”. Dopiero z biegiem czasu nastąpiło jego upowszechnienie i „wytworzyły się z wolna nowoczesne stosunki autorskie i wydawnicze”[178].

Rozdział XIII

EMANCYPANTKI RENESANSU

Querelle de femmes – kobiety pisarki w walce o swoje prawa

Małgorzata z Navarry – pisarka i patronka artystów

Małgorzata z Navarry (1492–1549), małżonka króla Navarry Henryka II, pozostawiła po sobie pamięć wielkiej patronki literatury i sztuki. Jej dwór był jednym z najwspanialszych centrów kultury renesansowej w Europie. Sama tworzyła literaturę o zaskakująco szerokim spektrum. Był wśród nich zbiór opowiadań Heptameron nawiązujący tytułem i strukturą literacką do Dekameronu Boccaccia, ale nie zawierający podobnych mu frywolności. Do jej najbardziej wzruszających dzieł należy Zwierciadło grzesznej duszy (Miroir de l’âme pécheresse, 1531). W utworze tym napisanym w 1531 r. tuż po urodzeniu i śmierci długo oczekiwanego syna skarży się Bogu na jego niesprawiedliwość. Zwierciadło było kontrowersyjne z punktu widzenia teologii. Zostało uznane za heretyckie przez francuskich teologów, którzy podburzali przeciw niej studentów, którzy domagali się nawet jej utopienia w Sekwanie jako czarownicy. Tylko dzięki wsparciu królowej Francji i wstawiennictwu męża uniknęła sądu inkwizycji, a profesorowie Sorbony zostali zmuszeni do jej przeproszenia. Utwór głęboko poruszył dwunastoletnią księżniczkę Elżbietę, późniejszą królową Anglii, która przetłumaczyła Zwierciadło na angielski (The Mirror, or Glasse of the Synneful Soul, 1544). Utwór przekazała Elżbiecie Anna Boleyn, przyszła druga żona angielskiego króla Henryka VIII, przebywająca wówczas jako dwórka na dworze francuskim.

Małgorzata pozostawiła po sobie także dwa rodzaje sztuk: poświęcone ściśle problematyce religijnej, w tym serię dramatów związanych z dzieciństwem Jezusa. Nieporównanie ciekawszy jest drugi nurt o charakterze świeckim, czyli farsy w typie francuskich sotie, cechujących się duchem renesansu, jak m.in. Choroba (La Malade, ok. 1535–36). Małgorzata wyśmiewa tam ówczesne metody leczenia, jak ząb knura utarty na proszek, wykpiwa puszczanie krwi, stosowane aż po wiek XVIII. Tylko służąca, reprezentantka zdrowego rozsądku proponuje rezygnację z podobnie szkodliwych kuracji, dochodząc do wniosku, że lepiej pomagają modlitwy do Pana Boga. Wymowa sztuki jest ironiczna: lepiej jest się modlić, niż korzystać z obskuranckiej medycyny. W innej farsie, Inkwizytor (L’Inquisiteur, 1536), ukazuje tytułowego bohatera jako duchownego fanatyka i głupca, który zdradza się, że nigdy nie czytał Pisma Świętego, choć jednocześnie wymaga, by znali je jego wierni. Jego fanatyzm zderza się w końcu z czwórką dzieci, które go wzruszają. Pod koniec zapomina o swych inkwizytorskich perorach, łagodnieje i dzięki dzieciom ulega uczłowieczeniu, co symbolizuje odbyty z nimi taniec. Taniec prowadzący do koncyliacji pojawia się również w Komedia o czterech niewiastach (Comédie des Quatre Femmes, 1542). Jest to dialog o miłości prowadzony przez dwie dziewczyny i dwie starsze kobiety. Jedna z dziewcząt nie uznaje miłości, aby pozostać wolna, druga, odwrotnie, twierdzi, że to miłość daje wolność. Pierwsza z dorosłych kobiet deklaruje wierność swojemu mężowi, choć ten ją zdradza, natomiast druga jest zazdrosna i skłonna w takim przypadku po prostu się zemścić. Dyskusję rozsądza przybycie mądrego starca, który sprowadza czwórkę mężczyzn, osiągnięty zostaje kompromis zakończony wspólnym tańcem czterech par.

Choć Małgorzata skłaniała się do kalwinizmu, nigdy go nie przyjęła. Starała się natomiast chronić protestantów przed prześladowaniami. Była też twórczynią renesansowej mody, inspiratorką subtelnej etykiety dworskiej. Dbała o wyposażenie pałacu w najlepsze dzieła sztuki, była patronką wielu francuskich pisarzy, jak Rabelais i Ronsard. Wyrażał się o niej w superlatywach Erazm z Rotterdamu. Na jej dworze gościł sam Leonardo da Vinci, który projektował dobudowanie nowej willi w królewskiej rezydencji w Château Amboise. Niestety zmarł, nie doczekawszy realizacji swego dzieła.

Vittoria Colonna

Poetka Vittoria Colonna (1492–1547) była córką kondotiera włoskiego Fabrizia Colonny. Ówczesnym zwyczajem już w wieku 4 lat została zaręczona z markizem Pescary, Fernandem Franceskiem D’Avalosem, a mając lat 17 lat, wzięła z nim ślub. Mimo że podobne małżeństwa przynosiły niekiedy związek nieudany, w przypadku Vittorii było inaczej. Małżonkowie darzyli się wielką miłością. Gdy jej mąż, oficer w armii Karola V, dostał się do niewoli, wymieniali czułe listy pisane zarówno prozą, jak i wierszem. Gdy w roku 1525 mąż umarł, Vittoria pogrążyła się w głębokiej żałobie i zaczęła szukać pociechy w religii. Poświęciła mu wiele ze swoich wierszy w religijnym cyklu Rime spiritual, dzięki którym uchodzi za najwybitniejszą poetkę renesansu. Admirował ją Michał Anioł, przyjaźniła się z Baldassare Castiglionem i kardynałem Pietro Bembo[325].

„Gdzie tylko rękę położy niewiasta” – artystki renesansu

W epoce odrodzenia co najmniej ok. 40 artystek zajmowało się w Europie malowaniem, sztycharstwem, rzadziej rzeźbą, niekiedy nawet architekturą. Giorgio Vasari w Żywocie przytacza 4 nazwiska artystek renesansu, trzech malarek i rzeźbiarki trudniącej się również architekturą. Vasari odnosi się do nich z najwyższym szacunkiem: „Jest rzeczą niewątpliwą, że na polu różnych talentów i kunsztów, na którym jeżeli tylko chciały się niewiasty odznaczyć, czyniły to w sposób doskonały i uzyskiwały sławę”. Przytacza też fragment z Orlanda Szalonego Ariosta: „Gdzie tylko rękę położy niewiasta, to w doskonałość jej dzieło urasta”[326]. Niewiele miejsca poświęca Vasari Lukrecji, córce Alfonsa Quistelli z Mirandoli i małżonce hrabiego Clemente’a Pietra. Poprzestaje na informacji, że „spotyka się liczne obrazy i portrety jej pędzla, godne pochwały każdego widza”[327]. Nieporównanie więcej jego uwagi przyciągają pozostałe trzy artystki.

Dzielna Brabancja, czyli Propercja

Aż kilka stron swego dzieła Vasari poświęcił „Brabancji z Rossich, rzeźbiarce z Bolonii” (Properzia de Rossi, ok. 1490–1530). Mniej więcej w 1520 r. zgłosiła się do konkursu na wykonanie ołtarza w kościele Madonna del Baraccano w Bolonii, choć nie wiadomo, co wówczas osiągnęła. Samo zgłoszenie się do podobnego pojedynku z mężczyznami wymagało wówczas ze strony kobiety sporo odwagi. Tajniki sztuki poznawała pod kierunkiem pioniera miedziorytnictwa Marka Antonia Raimondi. Gdy zaszła potrzeba wykonania ozdób portali głównej fasady kościoła Świętego Petroniusza w Bolonii, „Propercja przez swego męża wystarała się w zarządzie katedry, by oddano jej część robót. Przystano na to chętnie, pod warunkiem że pokaże jakieś własnoręczne rzeźby w kamieniu. Wtedy ona prędko zrobiła dla hrabiego Aleksandra z Peppolich z pięknego białego marmuru portret wielkości naturalnej […]. Rzeźba podobała się nad wyraz nie tylko panom zarządcom katedry, lecz także wszystkim w mieście. Powierzyli jej zatem część prac przy portalach. Skończyła je ku największemu podziwowi Bolonii”[328]. Sukces był niewątpliwy, choć jeden z mistrzów o imieniu Amico „z zawiści stale ją zniechęcał i obgadywał przed zarządzającymi kościołem. I tyle osiągnął, że za jej pracę zapłacono bardzo źle”[329]. Prawdopodobnie zarabiając sztuką na życie, zbankrutowała, na co być może mieli wpływ zawistni artyści, jak ów Amico. Z roku 1529 pochodzi bowiem ostatnia o niej informacja, że była zadłużona. Zmarła, nim osiągnęła wiek 40 lat. Była na tyle znana, że o jej śmierci powiadomiono papieża Klemensa VII. „Papież, który chciał ją poznać, żałował wielce, że zmarła, a jeszcze bardziej żałowali jej współobywatele, którzy za życia uważali ją za cudowne zjawisko natury w naszych czasach”[330].

Plautilla, malująca ksieni

Wspomniana przez Vasariego Plautilla była ksienią klasztoru dominikańskiego Świętej Katarzyny Sieneńskiej we Florencji. Przed wstąpieniem do klasztoru nosiła nazwisko Pulisena Margeria Nelli (1524–88). Malarstwo poznawała we własnym zakresie. Inspirowała się poglądami Savonarolli, w którego duchu malowała obrazy o tematyce dewocyjnej. Uczeń Fra Bartolomea, Fra Paolino, dostarczył jej obrazy swego mistrza, wtedy już nieżyjącego, na którym się w dużej mierze wzorowała. Malarstwo doskonaliła, wzorując się na takich malarzach, jak Agnolo Bronzino i Andrea del Sarto. Malowała miniatury i portrety różnych osób, jak podaje Vasari: „Były to rzeczy doprawdy zadziwiające, na poziomie dzieł, jakie robią malarze mający możność studiów i rysunku, uczenia się na żywych wzorach z natury”[331]. Wśród jej obrazów zachowały się m.in. Święty Dominik otrzymujący różaniec oraz Święta Katarzyna otrzymująca stygmaty świętej. Namalowana przez nią Ostatnia Wieczerza (ok. 1560), uznawana za jej najważniejsze dzieło, jest pierwszym w historii obrazem przedstawiającym to wydarzenie namalowane przez kobietę. Jej ulubionym typem twórczości było także zdobienie drewnianych wypełnień łukowych nad drzwiami, podejmowała się ilustracji książek, wykonywała sztychy.

Sofonisba Anguissola i jej siostry

Wśród artystek wymienionych przez Vasariego najwybitniejszą postacią była z pewnością Sofonisba Anguissola z Cremony (1535–1625). Miała sześcioro rodzeństwa, w tym cztery siostry: Elenę, Lucię, Europę i Annę Marię, które również oddawały się malarstwu, choć jej nie dorównały. Jej ojciec humanista zdecydował wysłać ją i jej siostrę Elenę na naukę malarstwa do pracowni Bernardina Campiego, następnie Bernardina Gattiego. Pod ich kierunkiem studiowała malarstwo przez 6 lat. Jej namalowany ok. 1580 r. portret młodej kobiety pod względem artystycznym można by porównać z osiągnięciami największych malarzy epoki. W roku 1554 jej rysunek Chłopiec uszczypnięty przez raka otrzymał książę Kosma Medyceusz, który pokazał go Michałowi Aniołowi. Rysunek spotkał się z uznaniem wielkiego artysty. „Widzi się na nim dziewczynkę śmiejącą się do płaczącego chłopczyka, który wsadził rękę do koszyka z rakami. Jeden z nich uszczypnął go w palec. Trudno zobaczyć rysunek z większym wdziękiem wykonany lub bliższy prawdzie”[332]. Wieść o znakomitej malarce dotarła do dworu hiszpańskiego. Jak pisze Vasari, „król Filip Hiszpański, usłyszawszy […] o jej talencie i dziełach, wysłał do niej zaproszenie i sprowadził ją […] do Hiszpanii, gdzie przebywała na dworze królowej podziwiającej niezwykły i świetny talent Sofonisby”[333]. W Hiszpanii na dworze Elżbiety Walezjuszki przebywała od 1559 r., pełniąc do śmierci królowej w 1573 r. funkcję nauczycielki malarstwa i otrzymując pensję w wysokości 1000 dukatów rocznie! Królowa obdarowywała ją drogimi prezentami, w tym biżuterią i sukniami, a król Hiszpanii posagiem w postaci 6000 dukatów, a także strojami i biżuterią. Po wyjściu za mąż za włoskiego arystokratę wróciła do Italii. Dożyła późnej starości. W roku 1624, gdy straciła wzrok i miała 92 lata, przebywający we Włoszech Antoon van Dyck, poprosił ją o spotkanie. Wsłuchiwał się uważnie w jej rady, szkicując jej wizerunek, na podstawie którego namalował później jej miniaturowy portret (1624). W poznańskim oddziale Muzeum Narodowego znajduje się jeden z jej najlepszych obrazów, Gra w szachy (1555). Przedstawia jej siostry Łucję, Europę (!) i Minerwę zajęte grą, przy czym najmłodsza z sióstr śmieje się z drugiej, która właśnie przegrywa. W zbiorach Muzeum Zamku w Łańcucie znajduje się jej Autoportret z 1554 r. zakupiony niegdyś prawdopodobnie przez księżnę Izabellę Lubomirską.

Artystki niderlandzkie

Włoszki nie były jedynymi artystkami epoki renesansu. Jedną z pierwszych malarek niderlandzkich była Levina Teerlinc lub Terline (ok. 1510/20–76) przebywająca w Anglii na dworze Henryka VIII. Pozostawała tam na dworach kolejnych monarchów aż do czasów Elżbiety I. Była córką znanego ilustratora flamandzkiego Simona Beninga, który nim córka wyszła za mąż i wyjechała do Anglii, dawał jej do wykonania miniatury zdobiące iluminowane księgi. Henryk VIII powierzył jej funkcję miniaturzystki dworskiej i cenił ją wysoko, przyznając jej wynagrodzenie wyższe, niż miał zmarły przed jej przybyciem Hans Holbein Młodszy. Niestety, rzadko podpisywała swoje obrazy i nie zachował się żaden, którego autorstwo byłoby pewne. Przypisywany jest jej miniaturowy portret Elżbiety, którą ofiarowała królowej na nowy rok 1563.

W Niderlandach Catharina van Hemessen (1528–po 1565) malowała portrety niewielkiego formatu, ale także sceny religijne. Pozostawiła po sobie również autoportret i stąd słusznie uważa się ją za twórczynię tego gatunku wśród kobiet. Malarstwa uczył ją ojciec, Jan Sanders van Hemessen, ówczesny twórca manierystyczny (ok. 1500–63). Poziom jej prac sprawił, że otrzymała tytuł mistrzowski w cechu Świętego Łukasza w Antwerpii. Jej patronką była Maria Austriaczka z dynastii Habsburgów, regentka hiszpańskiej części Niderlandów. Wracając do Hiszpanii, zabrała z sobą Catharinę, która otrzymywała od niej stałą pensję. Catharina zdecydowała się jednak wrócić do Antwerpii w 1561 r. Przeprowadziła się z mężem do Hertogenbosch, który otrzymał tam posadę organisty, gdzie malowała odtąd w tej miejscowości. Jej trzy portrety damskie, w tym dziewczyny grającej na wirginale, mają cechy typowe dla ówczesnego malarstwa holenderskiego. Po roku 1554 brak jakichkolwiek informacji o jej twórczości, mimo że żyła jeszcze 21 lat[334].

Mizogini i obrońcy kobiet

Jednym z jadowitych krytyków kobiet, który widział je wyłącznie w kuchni i przy dzieciach, był we Włoszech Giuseppe Passi (1569–1620), akademik z Ravenny i autor paszkwilu Wady kobiet (I donneschi difetti). Jego zdaniem kobiety cechuje naturalna niższość i trudne do opisania szkaradne wady. Wyliczał ich ułomności w trzydziestu rozdziałach swego dzieła, takich jak O kobietach ambitnych czy O kobietach gniewnych, cholerycznych i wściekłych. Dzieło cieszyło się sporą popularnością, miało co najmniej 4 wydania między 1599 a 1618 r. i spowodowało oficjalną krytykę i obronę kobiet ze strony Akademii Weneckiej. Wyraził ją jeden z jej członków Niccolò Doglioni, siostrzeniec Moderaty Fonte. Oburzenie zyskało szerszy zakres i Passiemu odpowiedziała poetka Lukrecja Marinelli, publikując w 1600 r. traktat Szlachetność i doskonałość kobiet oraz słabości i przywary mężczyzn (La nobiltà et l’eccellenza delle donne co’difetti et mancamenti de gli uomini). Utwór Lukrecji w pierwszej części wymieniał umiejętności, w których kobiety górują nad mężczyznami, i przytaczał przykłady słynnych kobiet znanych z historii. W części drugiej Lukrecja skupiła się na tych wadach mężczyzn, których nie mają kobiety. Jej zdaniem kobiety są poniżane przez wzbranianie im dostępu do wielu dziedzin, do których tylko przepojeni duchem egoizmu mężczyźni mają nieograniczone dojścia, jak edukacja, urzędy publiczne, a także wojsko. „Dzieje się tak, gdyż na ich drodze stoją mężczyźni – prostaccy tyrani, którzy obawiając się, że kobiety mogłyby im odebrać całą władzę i zepchnąć ich do roli swoich służących, często zabraniają kobietom nawet nauki czytania i pisania”[335].

Nie wiemy, pod jakim wpływem znacznie już później, bo w wydanym w 1645 r. dziele Miłość oddana i szalona (Amoro Innamorato et Impazzato), Lukrecja wycofała się ze swych bojowych poglądów, a nawet potępiła twórczość kobiet. Prawdopodobnie wywarto na nią odpowiednio silny nacisk. Tymczasem w 1603 r. Passi być może poczuł się pokonany, być może postanowił odpokutować za wcześniejszą napaść na kobiety, dość, że opublikował dzieło tym razem skierowane przeciw mężczyznom Potworna kuźnia plugawości mężczyzn (La monstruosa fucina delle sordidezze de gl’huomini), bardziej znane pod skróconym tytułem Wady mężczyzn (I difetti degli uomini). Nie wiemy, ile było w tym skruchy za obrażanie kobiet, dość, że w 1616 r. wstąpił do klasztoru benedyktynów San Michele w Murano, przyjmując śluby i imię Pietro. Zmarł cztery lata później[336].

W złośliwej krytyce kobiet celowali też pisarze angielscy, w tym George Pettie. Zbiór wyjątkowo złośliwych uwag o niewiastach zawarł w swym dziele Mały pałac Pettiego, jego przyjemności, zawierający wiele pięknych historii, opisanych przezeń w żywych kolorach i ku uciesze rozważanych[337]. Zamieszczoną tam antyfeministyczną tyradę wygłasza Amphiaraus zdradzony przez żonę dla pieniędzy: „Ach, jakim byłem głupcem, by pokładać wiarę i zaufanie w kobietach, który to rodzaj jest wyrafinowany, których rasa jest okrutna, które są stałe tylko w niestałości, które bywają inteligentne tylko w podstępach i które – jak powiada Arystoteles – są z natury potworami, całkowicie pozbawionymi doskonałości […] pełne ignorancji we wszystkim i są, nad czym możemy utyskiwać najbardziej, w sposób naturalny obdarzone umiejętnością sprowadzania mężczyzn z drogi cnoty, a to za pomocą zadawanej im trucizny i z obłudnym wdziękiem, który przemienia mężczyznę w bestię, jak Circe uczyniła to z ludźmi Odyseusza. O tak! mężczyzna jest zawsze istotą mądrą, ale tylko tak długo, aż nie zwariuje z powodu kobiety”[338].

Większość angielskich ataków wymierzonych w kobiety była anonimowa: nie jest wykluczone, że wynikało tak z obaw, iż co energiczniejsze małżonki autorów mogłyby czynnie dać wyraz swemu oburzeniu. Do wyjątkowo zjadliwych należały: anonimowa satyra Pater noster na wyniosłe żony (The Proude Wyves Paternoster, 1560), ballada Wesoła historia przebiegłej i przeklętej żony (The Merry Jest of a Shrewd and Curst Wife) i złośliwa tyrada Szkoła kobiet (The School-house of Women).

Chyba najsławniejszym mizoginem epoki elżbietańskiej był Szekspir. Złośliwości wypowiadane pod adresem kobiet znajdziemy w kilku jego sztukach. Najgłośniejsza to komedia Poskromienie złośnicy, gdzie ukazał bohaterkę tak tendencyjnie i niesprawiedliwie, że jeszcze po czterech stuleciach wywołało to sprzeciw krytyka i poety Audena. Uważał on, że w całym dorobku Szekspira jest to „sztuka najgorsza, której nie tylko całkowicie brakuje poezji i dowcipu, ale która pozostawia niesmak w ustach”. Pisał dalej „nie jestem feministą, jestem wrogiem przekonania, że miejsce kobiety jest w domu, nie w biurze, fabryce, sklepie czy klubie koktajlowym, że ma mieć gromadę dzieci i że nie może być w pełni szczęśliwa, dopóty nie znajdzie męża, któremu się podda całkowicie i na całe życie”[339]. To dlatego, choć Auden w napisanej recenzji ze spektaklu chwalił aktorstwo, to nie omieszkał dodać, że „sztuka jako taka powoduje skręt mojego żołądka” (play itself turned my stomach)[340].

Przypisy

[173] Dirk van Miert, Hadrianus Junius (1511–75) Een humanist uit Hoor, internet, DMHJ.

[174] M. Roscam Abbing, P. Tuynman, Om de eer van Haarlem Scriverius’ verdediging van Laurens Janszoon Coster, internet, zob. RTJC. Wiersz nawiązuje do wspomnianego dzieła Scriveriusa mówiącego o laurze dla Costera.

[175] J. Burckhardt, Kultura odrodzenia we Włoszech, op. cit., s. 105.

[176] Ibid.

[177] Ibid.

[178] Ibid., s. 106.

[325] Grupę poetek współtworzących tzw. Szkołę Lyońską omawiamy w rozdziale XVI, paragraf Koedukacyjna École de Lyon.

[326] Ariosto, Orland Szalony, pieśń XX, zwr. 2, w: Vasari, Le vite de’ piú eccellenti pittori…, op. cit., t. V, s. 46.

[327] G. Vasari, Le vite de’ piú eccellenti pittori…, op. cit., t. 5, s. 45.

[328] Ibid., s. 45.

[329] Ibid., s. 43.

[330] Ibid., s. 44.

[331] Ibid., s. 45.

[332] Ibid., s. 46.

[333] Ibid.

[334] Rozpoczynające karierę pod koniec renesansu malarki włoskie, Lavinię Fontanę z Bolonii i Mariettę Robusti (1560–90) znaną jako La Tintoretta, córkę sławnego Tintoretta, jako tworzące już w duchu manieryzmu i wczesnego baroku, przedstawimy w nast. tomie.

[335] Lukrecja Marinelli, Szlachetność i doskonałość, tłum. M.N. Wróblewska, w: G. Rogowska, M. Trepczyński red., Piknik z Renesansem, Campidoglio–Warszawa 2011, s. 16–18.

[336] Spór Passiego z Lukrecją Marinelli; zob. P. Malpezzi Price, Ch. Ristaino, Lucrezia Marinella and the ‘Querelle Des Femmes’ in Seventeenth-century Italy, Madison 2008.

[337] A Petite Pallace of Pettie, his Pleasure, Containing many pretie Hystories, by him set foorth in comely colours and most delightfully discoursed, 1577.

[338] E.A. Baker, The History of the English Novel, vol. II, London 1929, s. 32.

[339] H.W. Auden, recenzja z okazji wystawienia sztuki Szekspira w The Little Theatre Club w Swathorn College w: The Complete Works od W.H. Auden. 1939–1948, vol. II, Princeton 2002, s. 244–245.

[340] Ibid.