Dane oryginału:

Knowledge in a Nutshell: Cognitive Psychology

Copyright © Arcturus Holdings Limited

Konsultacja merytoryczna: dr Paweł Stróżak

Projekt okładki: Przemysław Spiechowski (na podstawie oryginału)

Wydawca: Sylwia Ciuła

Redaktor prowadząca: Barbara Surówka

Redakcja: Zespół Eduexpert Sp. z o.o.

Korekta: Marzena Kłos

Produkcja: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2025

ISBN 978-83-01-24115-5

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Rozdział 1

Wprowadzenie

CO TO JEST PSYCHOLOGIA POZNAWCZA?

Wyobraźmy sobie, że postanawiasz zrobić sobie herbatę, żeby z przyjemnością popijać ją, kiedy będziesz czytać artykuł w czasopiśmie, wiadomości czy książkę. Jednym z powodów, dla których łączysz te dwie czynności, jest przekonanie, że to oszczędność czasu. Napełniasz czajnik, znajdujesz opakowanie herbaty, mleko i kubek. Gdy tylko herbata jest gotowa, bierzesz swoje czasopismo, gazetę, telefon czy książkę i zaczynasz czytać oraz przyglądać się zdjęciom dołączonym do tekstu.

Nic z tego, co teraz robisz, nie jest czymś nadzwyczajnym. Wszystkie twoje zachowania są tak codzienne, że zupełnie nie zwracają na siebie uwagi – chyba że coś pójdzie nie tak, na przykład zapomnisz włączyć czajnik, przekręcisz czytane słowo albo nie rozpoznasz znanej osoby na fotografii. To, że te czynności zwykle przebiegają tak płynnie, umożliwia efektywne działanie w naszym codziennym życiu. Możemy polegać na swojej zdolności do radzenia sobie zwyczajnie z różnymi rzeczami. Jednak z tego właśnie względu czynności mentalne, na jakich opiera się nasze działanie w codziennym życiu, są tak niezwykle ważne.

W nawiązaniu do rozważanego przez nas scenariusza – do efektywnej organizacji czasu wykorzystane zostały umiejętności rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji. Percepcja, pamięć i wcześniejsze uczenie się złożyły się w części na to, że byliśmy w stanie zidentyfikować przedmioty potrzebne do zrobienia herbaty i wykonać kolejne kroki, kiedy ją przygotowywaliśmy. Podczas czytania znaki na kartce musiały zostać dostrzeżone i rozpoznane, a następnie musiało zostać im nadane znaczenie – poprzez procesy związane z językiem i pamięcią. Wykonywanym zadaniom trzeba było poświęcić też uwagę, a na procesy umysłowe takie jak uwaga, percepcja, pamięć, uczenie się i podejmowanie decyzji mogły mieć wpływ również emocje. Wreszcie w percepcję i działania, jakie podejmujemy w odpowiedzi na docierające do nas informacje, zaangażowana jest świadomość. Wszystkie słowa wyróżnione pogrubieniem nazywają zagadnienia studiowane w ramach psychologii poznawczej.

PSYCHOLOGIA A PSYCHOLOGIA POZNAWCZA

Psychologia jest szeroką dyscypliną, obejmującą różnorodne obszary wykraczające poza zagadnienia czysto poznawcze.

Pewne wyobrażenie o jej zakresie może dać tabela zamieszczona na kolejnych stronach. Trzeba przy tym zaznaczyć, że chociaż każdy obszar jest tu wyróżniony osobno, tam, gdzie to potrzebne, jedna subdyscyplina odwołuje się do innej, tak że jest bardzo dużo wzajemnych powiązań między różnymi specjalistycznymi subdyscyplinami psychologii. Bez wątpienia jest tak w przypadku psychologii poznawczej, zajmującej się zagadnieniami rozważanymi także w ramach, między innymi, psychologii rozwojowej, społecznej, klinicznej, psychologii edukacyjnej i sądowej. Przyjrzyjmy się temu dokładniej, biorąc za przykład pamięć, która, oprócz tego, że jest jednym z głównych przedmiotów zainteresowania psychologii poznawczej, jest istotna dla zrozumienia zagadnień należących do innych subdyscyplin psychologii.

Na pamięć może mieć wpływ demencja, należąca do zakresu badań psychologii klinicznej; wpływają na nią także problemy neurologiczne, takie jak udar, którymi zajmuje się neuropsychologia. Kłopoty z pamięcią mogą mieć wpływ na uczenie się u dzieci, co wchodzi w zakres zainteresowania psychologii rozwojowej i edukacyjnej. Świadkowie przestępstw odgrywają kluczową rolę w śledztwie, a czynnikami mogącymi wpływać na pamięć świadków zajmuje się psychologia sądowa.

SUBDYSCYPLINA PSYCHOLOGII | KRÓTKI OPIS ZAGADNIEŃ
Biopsychologia | Czynniki biologiczne, m.in. układ nerwowy (w tym mózg), hormony, dziedziczność
Psychologia poznawcza | Procesy umysłowe takie jak percepcja, uwaga, pamięć, język, rozwiązywanie problemów, rozumowanie, świadomość i emocje
Psychologia rozwojowa | Zmiany zachodzące na przestrzeni życia w obszarach biologicznym, poznawczym, społecznym i emocjonalnym
Psychologia społeczna | Zachowanie w kontekście społecznym, np. związki, posłuszeństwo, uprzedzenia
Psychologia różnic indywidualnych | Różnice między ludźmi, np. osobowość, inteligencja
Psychologia ewolucyjna i porównawcza | Teoria ewolucji zastosowana do wyjaśnienia zachowań; podobieństwa/różnice między różnymi gatunkami porównuje się w celu zrozumienia powiązań ewolucyjnych
Psychologia kliniczna | Zajmuje się pomocą w przypadku problemów ze zdrowiem psychicznym i/lub fizycznym, takich jak depresja czy uzależnienia
Neuropsychologia | Zajmuje się pomocą osobom z uszkodzeniami mózgu, guzami, udarami, chorobami neurodegeneracyjnymi oraz toksycznymi i metabolicznymi schorzeniami neurologicznymi
Psychologia zdrowia | Pomaga tym, którzy cierpią na różne choroby, zajmuje się sprzyjaniem zdrowiu i dobremu samopoczuciu oraz poprawą systemu służby zdrowia
Poradnictwo psychologiczne | Pomaga tym, którzy zmagają się z problemami z zakresu zdrowia psychicznego będącymi skutkiem okoliczności życiowych takich jak utrata bliskich czy przemoc domowa
Psychologia edukacyjna | Pomaga dzieciom i młodym ludziom np. doświadczającym trudności w nauce, problemów emocjonalnych czy społecznych
Psychologia pracy | Pomaga poprawić satysfakcję z pracy i efektywność działania organizacji oraz firm
Psychologia sądowa | Psychologia wykorzystywana w ramach m.in. dochodzeń kryminalnych, zajmuje się związkami zaburzeń psychicznych z przestępstwami, rehabilitacją przestępców
Psychologia sportu i ćwiczenia | Psychologia sportu zajmuje się pomocą tym, którzy pełnią określone funkcje w sporcie, m.in. w związku z treningami i zawodami; psychologia ćwiczenia pomaga ludziom w związku z ćwiczeniem, m.in. w tym, by zacząć ćwiczyć lub kontynuować ćwiczenie

KRÓTKA HISTORIA PSYCHOLOGII POZNAWCZEJ

Najgłębsze korzenie psychologii poznawczej można odnaleźć w myśli starożytnych greckich filozofów. Arystoteles (384–322 p.n.e.), na przykład, interesował się takimi zagadnieniami jak percepcja i pamięć. Uważał, że w percepcji biorą udział zmysły zewnętrzne, percepcja incydentalna i zmysł wspólny. Poszczególne zmysły szczegółowe, przekonywał Arystoteles, zawsze trafnie rozpoznają to, co wyczuwają. Percepcja incydentalna wymaga jednak wydawania sądów dotyczących informacji dostarczanej przez zmysły, a te sądy mogą być trafne lub nie. W ten sposób, jeśli stwierdzisz, że napój smakuje kwaśno, będziesz mieć rację co do tego, że jest kwaśny, ale sądy dotyczące przyczyn tego stanu rzeczy mogą być trafne lub nietrafne. Z kolei to, co podpada pod zmysł wspólny, może być postrzegane za pomocą więcej niż jednego zmysłu. Na przykład przy szukaniu konkretnej łyżki w kuchni, różne rodzaje łyżek (metalowa, drewniana, duża, mała i tak dalej) mogą zostać zidentyfikowane zarówno za pomocą wzroku, jak i dotyku.

Przez wieki psychologia pozostawała częścią filozofii. W 1879 roku stała się niezależną dyscypliną na własnych prawach, kiedy to Wilhelm Wundt założył pierwsze laboratorium psychologiczne. Rok wcześniej Hermann Ebbinghaus zaczął pierwsze systematyczne badania eksperymentalne nad pamięcią, dotyczące tego, jak powstają wspomnienia i jak to się dzieje, że zapominamy. Wnioski, do których doszedł, zostały opublikowane w Über das Gedächtnis [O pamięci] (1885). W roku 1890 pojawiło się klasyczne dzieło Williama Jamesa Principles of Psychology, zawierające rozdziały poświęcone zagadnieniom takim jak uwaga, pamięć, percepcja i rozumowanie. W Rosji w latach 90. XIX wieku Iwan Pawłow pisał o asocjacyjnym uczeniu się: procesie znanym jako warunkowanie klasyczne. Wyróżnienie innej formy warunkowania, jaką stanowi warunkowanie instrumentalne, zaproponował B.F. Skinner pod koniec lat 30. XX wieku. Koncepcja ta opierała się na dziele Edwarda Thorndike’a Law of Effect (1898) i wyrażała tezę, że nagradzane lub wzmacniane zachowania zwykle są powtarzane.

Na początku XX wieku psychologowie z nurtu psychologii postaci (Gestalt), Max Wertheimer, Kurt Koffka i Wolfgang Köhler, badali to, jak postrzegamy przedmioty jako pewne całości odcinające się od stabilnego tła. Później, w 1932 roku, sir Frederic Bartlett wydał dzieło dotyczące rekonstrukcyjnej natury pamięci Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology.

Psychologia poznawcza w jej współczesnej postaci zaczęła się wyłaniać w latach 50. XX wieku, w dekadzie, która zrodziła podejście informacyjne (information processing approach). Wówczas to Daniel Broadbent rozważał zagadnienie tego, jak informacja uchwycona przez układ percepcyjny zostaje zapamiętana, jeśli skierowana na nią zostanie uwaga. George Miller badał pojemność pamięci krótkotrwałej; Allen Newell i Herbert Simon stworzyli programy komputerowe, które potrafiły rozwiązywać problemy w sposób podobny do ludzkiego, a Noam Chomsky wprowadził ważne pojęcia dotyczące języka. Do końca lat 60. XX wieku liczba badań wzrosła znacząco, a Ulric Neisser opublikował swoją książkę Cognitive Psychology (1967), zbierającą najnowsze wyniki dotyczące uwagi, pamięci, percepcji, rozpoznawania wzorców i rozwiązywania problemów.

W 1968 roku Richard C. Atkinson i Richard M. Shiffrin zaproponowali swój model pamięci składający się z magazynów pamięci sensorycznej, krótkotrwałej i długotrwałej. Do 1974 roku Alan Baddeley i Graham Hitch zaczęli już opisywać naszą obecną koncepcję pamięci krótkotrwałej w pracy Working Memory Model. W latach 70. i 80. XX wieku wiedza z zakresu psychologii poznawczej poszerzyła się dzięki ideom takim jak te przedstawione w Recognition by Components Theory Irvinga Biedermana z 1987 roku, gdzie omawia on to, w jaki sposób postrzegamy i rozpoznajemy przedmioty. Co więcej, w miarę jak rosła wiedza dotycząca uszkodzeń mózgu i upośledzeń funkcji poznawczych, modele poznawcze musiały także ją uwzględniać, wraz z danymi pochodzącymi z badań nad anatomią i funkcjonowaniem nieuszkodzonego, w pełni sprawnego pod względem neurologicznym mózgu. Można to dostrzec na przykład w modelu percepcji twarzy z 1986 roku, którego autorami są Andy Young i Vicki Bruce. Zmieniły się także modele komputerowe: pojawiły się modele koneksjonistyczne, podkreślające interaktywne przetwarzanie informacji, takie jak model efektów kontekstu w percepcji liter (Interactive Activation Model of Context Effects in Letter Perception), którego autorami są James McClelland i David Rumelhart (1981), oraz model rozpoznawania twarzy (interactive activation model of face recognition), który stworzyli Mike Burton i współpracownicy (1990).

Wraz z upływem czasu zachodziła też inna zmiana w ramach psychologii poznawczej, związana z pytaniem o to, czy badania cechują się trafnością ekologiczną. Innymi słowy, pytano, w jakim zakresie tradycyjne badania trafnie odzwierciedlały sytuacje z życia codziennego lub miały dla niego zastosowanie. Dokładniej chodziło o to, czy projekt badania reprezentował rodzaje sytuacji naturalnie pojawiających się w codziennym życiu i czy wyniki można uogólnić na realne sytuacje z życia. Wskutek tego w drugiej połowie XX wieku więcej uwagi poświęcono badaniom nad takimi problemami poznawczymi, jakie pojawiają się w codziennym życiu.

TA KSIĄŻKA

Po przeczytaniu powyższych podrozdziałów czytelnik zdaje sobie już sprawę, że psychologia poznawcza obejmuje wiele zagadnień; że posługuje się komputerowymi modelami zdolności poznawczych i wykorzystuje wyniki badań neurologicznych. Te ostatnie obejmują dane dotyczące tych zdolności, które są obecne lub nie w następstwie uszkodzenia mózgu, a także wiedzę uzyskaną dzięki technikom pozwalającym na czasowe i przestrzenne badanie mózgu. Innymi słowy, dzięki technikom, które ujawniają, kiedy i w jakim miejscu zachodzi proces poznawczy. Do przykładów należą pozytonowa tomografia emisyjna (PET), funkcjonalne obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (fMRI) i magnetoencefalografia (MEG). I w końcu, co bardzo istotne, psychologia poznawcza korzystała i nadal korzysta obficie z eksperymentów – projektowanych tak, by móc badać konkretne procesy poznawcze.

Razem wzięte oznacza to, że istnieje wielka ilość materiału do wykorzystania i bardzo mało miejsca na jego omówienie! Czytelnik powinien jednak móc zyskać jakieś wyobrażenie o tym, czym jest psychologia poznawcza, w kontekście posługiwania się zdolnościami poznawczymi w codziennym życiu. Zaczynajmy!