Projekt okładki i stron tytułowych Barbara Niewiadomska

Zdjęcie na okładce Benjamin Lee/EyeEm/Getty Images

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor prowadzący Barbara Surówka

Redakcja Magdalena Pluta

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Recenzenci prof. dr hab. Helena Sęk

prof. dr hab. Mariola Wolan-Nowakowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Weronika Panecka / Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20597-3

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział 1. Kilka uwag o sytuacjach trudnych i strategiach radzenia sobie z nimi

Sytuacje trudne

Sytuacje trudne a sytuacje urazowe

Sposoby radzenia sobie w sytuacjach trudnych

Problemy adaptacyjne

Rozdział 2. Syndrom Atlasa

Metoda

Badani

Rozdział 3. Potrzeba kontroli zdarzeń

Bezbronni

Kompulsywna potrzeba kontroli zdarzeń

Fiksacja na stylu wyjaśniania zdarzeń

Wewnętrzny wróg – poczucie winy

Pożyteczne samooszukiwanie

Rozdział 4. Przeciążenie

Kto da radę, jak nie ja

Czynniki ryzyka przeciążenia

Rozdział 5. Poczucie pokrzywdzenia

Trójkąt dramatyczny

Niewdzięczność czy inny punkt widzenia

Sprawiedliwy kontrakt i inne marzenia

Błędy atrybucyjne i inne pułapki

Rozdział 6. Skłonność do irytacji

Bezradni, przemęczeni, zagniewani

Strzelanie sobie w stopę

Konflikt autystyczny

Rozdział 7. Lęk przed odrzuceniem

W śmiertelnym uścisku

W pułapce niemożności

Ucieczka od własnych problemów

Rekompensata za opuszczenie

Kochaj mnie za nas oboje

Przyzwolenie na miłość

Rozdział 8. Lęk przed poczuciem szczęścia

Dlaczego boimy się szczęścia

Wyuczona redukcja oczekiwania szczęścia

Pesymizm defensywny

Potrzeba samoukarania

Deficyt umiejętności troski o własny dobrostan

Rozdział 9. Osamotnienie

Czy osamotnienie jest znakiem czasu?

Rozdział 10. Kompulsywny charakter syndromu Atlasa

Dystrofia ego

Dlaczego nie destrukcja bezpośrednia

Syndrom Atlasa a zaburzenia pourazowe

Atlas a współuzależnienie

Zakończenie

Bibliografia

Aneks

O Autorce

Przypisy

***

Atlas był silny, dzielny i dobrze zorganizowany, toteż ogromna kraina, którą władał, wiodła dostatnie, spokojne życie. Jednak z powodu kaprysu boga Zeusa i chciwości ludzi stracił wszystko. Kiedy więc Zeus wytoczył wojnę jego bratu Kronosowi, Atlas nie dość, że przyłączył się do tytanów, ale jako najsilniejszy i najlepiej nadający się na przywódcę dowodził ich armią. I tym razem przegrał. Tytanów zepchnięto na krańce Ziemi, natomiast Atlasowi bogowie wyznaczyli inną surową karę. Odtąd miał dźwigać na sobie sklepienie świata. Brzemię to nie tylko było ciężkie, lecz także nie dawało nadziei na wytchnienie, więc Atlas szukał sposobu, żeby się go pozbyć. Tylko raz udało się uwolnić od niego na chwilę, kiedy próbował przerzucić je na Herkulesa. Herkules szybko się jednak zorientował, jaki to ciężar, i uciekł pod byle pretekstem. Odtąd już zawsze to na barkach Atlasa spoczywa sklepienie, które przynosi światło Ziemi i chroni ją przed chaosem1.

Wprowadzenie

Nikt nie przeżyje życia bez doświadczenia problemów, którym nie można zapobiec. Tracimy bliskich, zmagamy się z chorobami, jesteśmy wciągani w konflikty, od których nie ma ucieczki, przeżywamy nieoczekiwane trudności finansowe. Do pewnego stopnia jesteśmy na nie przygotowani, bo stosujemy różne zabiegi, żeby osłabić ich wpływ na nasze życie lub do nich nie dopuścić. Przygotowujemy się mentalnie, chronimy swoje zdrowie, gromadzimy zasoby finansowe, ubezpieczamy się itd. Mimo tych wszystkich zabiegów jednak, kiedy już się zdarzą, wcale nie jest nam lżej. Poczucie bezsilności, które nam wówczas towarzyszy, wydaje się nie do udźwignięcia.

Na szczęście większość z nas wcześniej czy później potrafi się jakoś odnaleźć, poradzić sobie z przeżytymi problemami, odzyskać radość życia i tworzyć nowe cele. Sposoby radzenia sobie są różne. Jedni rzucają się w wir odwracającej uwagę pracy, inni wycofują się z życia, jeszcze inni wykorzystują rozmaite sposoby samoznieczulania albo w nieskończoność odtwarzają przeżyte urazy, w nadziei że kiedyś uda się im je zrozumieć i nad nimi zapanować. Są i tacy, którzy spróbują przemienić porażkę w swoją siłę, wierząc w słuszność starego powiedzenia, że co nas nie zabije, to nas wzmocni. Każdy z tych wyborów w pewnych okolicznościach może uratować zdrowie psychiczne człowieka i każdy może być pułapką, drogą donikąd, która pozbawi go szansy na dobre życie. Jedną z wielu takich pułapek jest próba heroicznego zmierzenia się z problemami. Uosabia ją postać Atlasa. Współcześni Atlasi dźwigają cały swój społeczny świat i chociaż nie takiej pragnęli w nim dla siebie roli, żyją w przekonaniu, że tylko ich wysiłek uchroni go przed zwątpieniem, chaosem i rozpadem.

Książka ta poświęcona jest sposobowi radzenia sobie w sytuacjach trudnych, który nie prowadzi do szczęśliwego zakończenia – nie przywraca rzeczywistej równowagi wewnętrznej. W istocie jest właśnie jedną z pułapek adaptacyjnych. Sposób ten nazywam syndromem Atlasa, właśnie dlatego, że podobnie jak u Atlasa rozsądek i heroiczna postawa, tak cenione w naszej kulturze, ostatecznie nie tylko nie muszą być nagrodzone, ale w istocie mogą stać się źródłem upadku i zwątpienia. Kolejne rozdziały stanowią opis poszczególnych objawów tego zespołu zaburzeniowego. Publikacja została wzbogacona o prezentację badań własnych oraz innych autorów, którzy w zbliżonych warunkach zaobserwowali podobne symptomy. Mam nadzieję, że badania te stanowić będą inspirację dla innych badaczy, jeżeli zechcą podjąć trud sprawdzenia i rozszerzenia obszaru trafności uchwyconych objawów.

Książka adresowana jest jednak nie tylko do specjalistów zajmujących się problemami adaptacyjnymi człowieka. Moją intencją było zainteresowanie nią każdego Czytelnika pragnącego wniknąć głębiej w motywy poczynań własnych i innych ludzi, które wydają mu się wysiłkiem zmarnowanym.

Przypisy

1 Mit przywołany na podstawie książki R. Gravesa, Mity greckie, przeł. H. Krzeczkowski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1974.