Dane oryginału

A Philosopher Looks at Digital Communication

© Onora O’Neill 2022

This translation of A Philosopher Looks at Digital Communication is published by arrangement with Cambridge University Press.

Projekt okładki, stron tytułowych

Weronika Szychowska

Ilustracja na okładce

Artem Bolshakov/Dreamstime

Wydawca

Sylwia Ciuła

Redaktor prowadzący

Agnieszka Kowalska

Konsultacja merytoryczna

Damian Szczęch

Redakcja

Paweł Wielopolski

Korekta

Jadwiga Witecka

Produkcja

Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2024

ISBN: 978-83-01-23598-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

PRZEDMOWA

Etyka komunikacji jest wyjątkowa, ponieważ komunikacja obejmuje wielki, złożony i zróżnicowany zakres działań, które przenikają i kształtują każdą część ludzkiego życia. Komunikacja zawsze wymaga co najmniej dwóch stron – nadawcy i odbiorcy albo wielu nadawców i odbiorców – które muszą posiadać specyficzne i możliwe do połączenia zdolności, by spełniać i respektować liczne techniczne, etyczne oraz epistemiczne standardy dotyczące komunikacji.

Aby komunikować się skutecznie, odbiorcy muszą być dostępni (accessible) dla nadawców (przy czym komunikacja w dwie strony wymaga obustronnej dostępności), muszą posługiwać się wspólnie zrozumiałym (intelligible) językiem i muszą postrzegać komunikację jako podlegającą ocenie (assessment) czy interpretacji różnego typu. Dostępność, zrozumiałość i podleganie ocenie są potrzebne komunikacji każdego rodzaju, bez względu na to, czy jest etycznie bądź epistemicznie zadowalająca, czy nie. Są potrzebne nie tylko komunikacji uczciwej i wiernie przedstawiającej stan rzeczy, lecz także takiej, która oszukuje i manipuluje. Są niezbędne do robienia zwykłych zakupów i przeprowadzania udanych transakcji biznesowych, do codziennych pogawędek i wymiany zdań między specjalistami, ale także do wygłaszania wprowadzających w błąd stwierdzeń i zniesławiających oskarżeń, a także niezliczonych odmian oszustwa, w tym szerzenia propagandy i dezinformacji.

Technologie cyfrowe odmieniły komunikację na przestrzeni ostatnich trzydziestu kilku lat. Literatura przedmiotu dotycząca tych przemian, a także korzyści i problemów generowanych przez konkretne zastosowania technologii cyfrowych jest obszerna i mało uporządkowana. Wiele rozważań koncentruje się na konkretnych technologiach oraz korzyściach i problemach, jakich są one źródłem. Mniej napisano jednak o tym, jak mają się wcześniejsze tradycyjne ujęcia etyki komunikacji do komunikacji cyfrowej. Tym właśnie zamierzam się zająć w tej książce.

Najbardziej oczywistą i najważniejszą zmianą jest ta, że technologie cyfrowe odmieniły kwestię dostępności dzięki ogromnie rozbudowanej łączności. To przyniosło zarówno cenne korzyści, jak i poważne trudności. Technologia cyfrowa umożliwia niemal natychmiastową komunikację na całym świecie, lecz przy tym może nie dawać odbiorcom możliwości zidentyfikowania, skąd pochodzą komunikaty, które otrzymują, czy też oceny ich wiarygodności, a nadawców pozostawia w niepewności co do tego, kto należy do grona odbiorców.

Z początku wielu wygłaszało optymistyczne stwierdzenia, że poprawiona łączność będzie sprzyjać lepszej komunikacji o większym zasięgu albo nawet ją zagwarantuje, oraz że będzie to z korzyścią dla wszelkiego rodzaju działalności, w szczególności dla życia publicznego i demokratycznej polityki. Rzeczywiste skutki były mieszane. Rozgałęziająca się łączność umożliwia komunikację w szerszym zakresie. W praktyce może jednak sprawić, że odbiorcy mają mniejsze możliwości zidentyfikowania nadawców, a nadawcy mniejszą pewność co do tego, kto należy do grona odbiorców. Może to sprawić, że odbiorcom jest trudniej ocenić, czy to, co do nich dociera, jest godne zaufania lub wystarczająco potwierdzone, etycznie akceptowalne czy nieakceptowalne. Kiedy ich pochodzenie jest niejasne lub zatajone, może być trudno stwierdzić, czy przekazywane treści są prawdziwe, czy fałszywe, wypowiedziane w dobrej czy złej intencji, wiarygodne bądź nie. Komunikacja cyfrowa może też sprawić, że nadawcom trudniej będzie stwierdzić, do kogo dotrze ich przekaz, co może budzić wątpliwości dotyczące prywatności oraz innych aspektów komunikacji. Zwiększona łączność rzeczywiście wspiera komunikację w szerszym zakresie, ale nie zawsze zapewnia lepszą komunikację, spełniającą ważne etyczne i epistemiczne normy oraz standardy.

Można było to, być może, przewidzieć. To nie pierwszy raz, kiedy komunikacja została poważnie zakłócona przez zmiany techniczne. Wszystkie wcześniejsze innowacje w zakresie technologii komunikacyjnych – wśród nich pismo, druk oraz radio i telewizja – także były źródłem problemów. Wiele z nich rozwiązano poprzez zmiany w organizacji i kulturze komunikacji. Sposoby, w jakie radzono sobie z trudnościami spowodowanymi przez wcześniejsze innowacje, mogą dostarczyć wskazówek, jak poradzić sobie z niektórymi trudnościami i wyzwaniami dla komunikacji online generowanych współcześnie przez technologie cyfrowe.

Jest już wystarczająco jasne, że problemy powodowane przez komunikację cyfrową są złożone. Wiele współczesnych rozważań nad problemami etycznymi, a w szczególności tymi, które powstają przy komunikowaniu się z szerszym gronem odbiorców, w tym związanymi z demokratyczną polityką, przyjmuje uderzająco wąskie ujęcie etycznych i epistemicznych standardów mających znaczenie dla komunikacji. Pewne podejścia koncentrują się w dużej mierze na wymogach przestrzegania praw człowieka, a zatem przypisują wielką wagę dwóm prawom człowieka najważniejszym dla kwestii komunikacji: wolności wyrazu i prawu do prywatności. Są one istotnie ważnymi wymogami etycznymi i będę je omawiać. Jednak wiele innych znanych norm i standardów, które powinna spełniać komunikacja – w tym takie, które uznawano za ważne przez stulecia, a niekiedy nawet przez tysiąclecia – obecnie często traktuje się jako coś pozostającego w cieniu ochrony wolności wyrazu i prywatności, i traktuje się poważnie tylko wtedy, gdy są nakazane przez konkretne prawne lub instytucjonalne wymogi.

Wskutek tego żyjemy obecnie w świecie cyfrowym, w którym łączność poszerzyła drogi i zasięg komunikacji, a jednocześnie często opieramy się na węższym zakresie standardów etycznych niż wcześniej, zakładając przy tym, że będą one wystarczające dla etyki komunikacji cyfrowej. Ten rozdźwięk jest, jak sądzę, jednym z powodów, dla których rozważania nad etyką komunikacji cyfrowej stały się trudne, fragmentaryczne i pełne kontrowersji. Może to także dostarczyć wskazówek, jak zająć się trudnościami i je zmniejszyć.

Nie zamierzam tu jednakże rozważać czy też wyrażać poparcie dla jakichś szczegółowych propozycji zmian prawnych i regulacyjnych ani próbować opisać lub oszacować zalety i braki licznych propozycji obecnie rozważanych w ramach wielu jurysdykcji. Wymagałoby to niezmiernie długiej książki na temat wykonalności i efektywności skomplikowanych prawnych i regulacyjnych środków w ramach i pomiędzy różnymi jurysdykcjami, i szybko stałoby się nieaktualne. Niniejsza książka dotyczy etyki, a nie regulacji komunikacji cyfrowej, zatem postaram się najpierw zrozumieć to, co leży u źródła problemów etycznych. Jeśli okaże się to możliwe, wyniki mogą mieć znaczenie dla formułowania, wybierania i odrzucania propozycji reform w zakresie przepisów prawnych i regulacji.

Będę zatem omawiać techniczne, etyczne i epistemiczne standardy i normy mające znaczenie dla etycznie akceptowalnej i epistemologicznie porządnej komunikacji, w tym komunikacji cyfrowej. Podkreślę, jak ważne jest, by brać pod uwagę szeroki zakres norm i standardów, i pokazać, jakie mają znaczenie dla różnych sposobów, w jakie technologie cyfrowe mogą być wykorzystywane do kształtowania komunikacji. Sformułowanie adekwatnego ujęcia etyki komunikacji cyfrowej i zidentyfikowanie efektywnych metod zapewnienia respektowania wielu istotnych dla niej etycznych i epistemicznych standardów nie będzie proste, ale może uda się zidentyfikować pewne niezbędne kroki.

1

PRESUPOZYCJE KOMUNIKACJI

Dostępność, zrozumiałość i podleganie ocenie

Komunikacja obejmuje szeroki i zróżnicowany zakres działań, które łączą nadawców z odbiorcami. Podobnie jak inne złożone działania, musi spełniać zarówno standardy techniczne, jak i czynić zadość etycznym oraz epistemicznym normom. Nic dziwnego, że wiele z owych związanych z komunikacją norm i standardów stanowi odwieczny temat rozważań. Nic też dziwnego, że może być potrzebne ponowne przyjrzenie się im oraz ich zrewidowanie, jeśli mamy uzyskać przekonujące ujęcie etyki komunikacji posługującej się nowymi technologiami.

Techniczne standardy, jakie musi spełniać skuteczna komunikacja, w wielu przypadkach są bardzo specyficzne. Zależą od celów nadawców, systemów znaków oraz technologii, z jakich korzystają, a także od grup odbiorców, do których pragnie się dotrzeć. Jednakże komunikacja każdego rodzaju musi spełniać trzy ogólne wymogi techniczne, jeśli ma być skuteczna. To, co nadawcy chcą zakomunikować, musi być dostępne dla odbiorcy lub odbiorców, musi być dla nich zrozumiałe i podlegać ocenie w sposób umożliwiający zrozumienie oraz interpretację, a także różne formy weryfikacji. Te trzy bardzo ogólne wymogi techniczne odnoszą się do każdego aktu komunikacji. Każdy z tych warunków musi zostać spełniony, jeśli komunikacja ma się powieść, niezależnie od tego, czy miałaby być etycznie akceptowalna czy nieakceptowalna, epistemologicznie porządna czy wątpliwej jakości.

Dostępność można zapewnić na liczne sposoby. Nadawcy i odbiorcy są niekiedy bezpośrednio wobec siebie obecni: mają niezapośredniczony dostęp do komunikatu drugiej strony i są świadomi zachodzącej komunikacji. W innych przypadkach mogą być od siebie fizycznie oddaleni, ale połączeni w sposób umożliwiający komunikację. Czasami tych połączeń dostarczają łańcuchy indywidualnych pośredników, z których każdy ma dostęp do przynamniej jednego z pozostałych. W innych przypadkach nadawca i odbiorca mogą być częścią sieci wzajemnie połączonych komunikatorów albo znajdować się w sferze publicznej, w której komunikaty mogą wędrować różnymi drogami i docierać do różnych grup odbiorców. W wielu przypadkach dostępność opiera się na technologiach, do których należą pismo i druk, radio, telewizja i film, jak również technologie cyfrowe.

Zrozumiałość wymaga, by nadawcy i odbiorcy dzielili (przynajmniej) jakieś elementy wspólnego języka lub innego systemu znaków, który może wykorzystywać mowę, znaki pisane, obrazy lub muzykę. Języki naturalne zwykle opierają się na złożonych praktykach i standardach kulturowych, a często dodatkowego wsparcia dostarcza im wzajemnie zrozumiała mimika i gesty, ilustracje, dźwięki i symbole, konwencje i uprzejmości. Komunikacja werbalna może zostać wzmocniona – a czasem zastąpiona – przez zachęcający uśmiech czy wyrażające groźbę zaciśnięte pięści, znaki drogowe czy znajome logo firmy, pokazywanie świętych symboli lub hałaśliwe fanfary, a także niezliczone inne formy komunikacji niewerbalnej.

Podleganie ocenie jest potrzebne, by odbiorcy mogli się odnieść do propozycji lub stwierdzeń drugiej strony, mogli je zinterpretować czy podważyć. Pewne aspekty podlegania ocenie dostarczają zwykłych metod sprawdzania, co zostało zakomunikowane. Inne są bardziej ambitne i wnikliwe. Obejmują procesy i standardy interpretowania czy też reinterpretowania aktów mowy innych, kształtując lub modyfikując w ten sposób to, jak komunikat zostaje zrozumiany, odpowiedzi, jakie mogą zostać nań udzielone, a także kulturowe i etyczne znaczenie, jakie zostanie mu przypisane. Odbiorcy nie są zwyczajnie bierni, kiedy przyjmują do wiadomości i rozumieją, co inni chcą zakomunikować: muszą uważnie słuchać, przyswajać komunikat, oceniać, interpretować oraz w niektórych przypadkach wczuwać się w to, co komunikuje druga strona. Jest to prawdą w odniesieniu do codziennej rozmowy, do komunikacji posługującej się tym, co niekiedy nazywa się z odcieniem lekceważenia „starszymi mediami” (legacy media) – drukiem, radiem i telewizją – także w odniesieniu do komunikacji wykorzystującej technologie cyfrowe. Komunikacja jest zawsze co najmniej dwustronną aktywnością i odbiorcy również są działającymi podmiotami.