Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Ilustracje na okładce Grigorii Pisotsckii/Shutterstock, Roger Hall/Shutterstock,
Piotr Nieciecki/Shutterstock, alexmak72427/Shutterstock

Recenzenci prof. dr hab. Zbigniew T. Dąbrowski,
prof. dr hab. Kazimierz Wiech

Wydawca Małgorzata Nawrot

Redaktor Krystyna Kruczyńska

Produkcja Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Michał Latusek / konwersja.virtualo.pl

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rob to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18976-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia 801 33 33 88

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

1
Wprowadzenie

Przedstawione opracowanie obejmuje szkodliwą entomofaunę, która była notowana na obszarze Polski od połowy XIX wieku. Pierwsze, kompleksowo ujęte informacje na temat występowania i szkód wyrządzanych przez owady na roślinach warzywnych zostały opublikowane przez Belkego w 1861 roku.

W roku 1919 rozpoczęto systematyczne obserwacje nad entomofauną wyrządzającą szkody na uprawach warzywnych. Identyfikację oraz rejestrację szkodliwych gatunków występujących na uprawach polowych wykonywały Stacje Ochrony Roślin, które powstały na bazie nielicznych placówek istniejących jeszcze przed pierwszą wojną światową. Sieć takich stacji ściśle współpracujących z placówkami naukowymi, obejmowała obszary uwzględniające administracyjny podział Polski. Jednym z pierwszych zadań służb ochrony roślin było poznanie składu gatunkowego szkodników, ich rozmieszczenie na terenie kraju i ocena szkodliwości w poszczególnych rejonach. Od tego czasu podstawowy zakres zadań nie uległ zasadniczym zmianom. Do 1939 roku rejestrowano gatunki zasiedlające uprawy w granicach przedwojennej Polski. Po 1945 roku obserwacjami były objęte obszary rolnicze leżące w obecnych granicach kraju.

Aktualnie w Polsce na skalę produkcyjną i amatorską uprawia się 76 gatunków i odmian botanicznych warzyw (Chroboczek 1965, Podbielkowski 1985, Kołota i wsp. 1994, Orłowski 2000, Gawryś 2008).

Przy omówieniu poszczególnych gatunków szkodników wzięto pod uwagę te elementy z biologii i ekologii, które były niezbędne do określenia ich szkodliwości w pierwszym i drugim roku prowadzenia uprawy warzyw. Gatunki uszkadzające podziemne części roślin, zwane szkodnikami glebowymi, opisano w oddzielnym rozdziale. Uwzględniono również gatunki inwazyjne i kwarantannowe oraz szkodliwą entomofaunę występującą w agrocenozach krajów sąsiadujących z Polską.

W tabelarycznych zestawieniach poszczególne gatunki uszeregowano w obrębie jednostek systematycznych. Uwzględniono także łacińskie i polskie nazwy dotyczące rodzajów i gatunków szkodników publikowane w XIX i XX wieku.

Systematykę i nazwy łacińskie fitofagów przyjęto za opracowaniami Bogdanowicza i wsp. (2004, 2007) oraz Razowskiego (1990, 1991, 1997).

Polskie nazwy gatunkowe oparto na publikacjach Belkego (1861), Kinela i Kuntze (1931), Ruszkowskiego (1960), Nawrota (2008), Ruszkowskiego A. i J. (1999 i 2006) oraz Encyklopedii Ochrony Roślin (1963). Korzystano również z jednostkowych publikacji innych autorów, związanych tematycznie z opisem określonego gatunku szkodnika.

Mapa Polski obejmująca obszary przed rokiem 1939 oraz po roku 1945

3
Szkodniki kapustowatych (Brassicaceae)

Warzywa kapustne

Brokuł (Brassica oleracea L. var. italica Plenck)

Jarmuż (Brassica oleracea L. var. acephala DC)

Kalafior (Brassica oleracea L. var. botrytis L.)

Kalarepa (Brassica oleracea L. var. gongylodes L.)

Kapusta brukselska (Brassica oleracea L. var. gemmiferea L.)

Kapusta głowiasta biała (Brassica oleracea L. var. capitata L. f. alba)

Kapusta głowiasta czerwona (Brassica oleracea L. var. capitata L. f. rubra)

Kapusta pekińska (Brassica pekinensis Rupr.)

Kapusta włoska (Brassica oleracea L. var. sabauda L.)

Rokietta siewna [rukola, arugula] (Eruca sativa Mill.)

Warzywa rzepowate

Brukiew [karpiel, kwak] (Bassica napus L. var. napobrassica L. Peterm)

Chrzan (Armoracia rusticana G. Gaertn. et al.)

(= Cochlearia armoracia L. = A. lapathifolia Gilib. Ex Usteri)

Rzepa (Brassica rapa L. var. rapifera Metzger)

Rzodkiewka (Raphanus sativus L. subvar. radicula Pers.)

Rzodkiew (Raphanus sativus L. Var. niger (Mill.) S.Kerner)

Warzywa kapustowate od setek lat są powszechnie uprawiane w naszym kraju. Do najstarszych upraw należy brukiew, chrzan, jarmuż, kalafior, kapusta głowiasta biała, rzepa, rzodkiew i rzodkiewka. W XIX i XX wieku upowszechniły się pozostałe warzywa kapustne i rzepowate. Największy areał zajmuje kapusta głowiasta biała – ponad 30 tysięcy hektarów. Inne uprawy: kalafior 11–14 tysięcy, brokuł 5–7 tysięcy, kapusta brukselska i pekińska 3–4 tysiące, kapusta czerwona i włoska 2–3 tysiące, chrzan – około 2 tysięcy hektarów, jarmuż, kalarepa, rzodkiewka, rzepa, brukiew w granicach od 100 do 600 hektarów.

Rzodkiewka, wczesne odmiany rzodkwi oraz rokietta siewna są uprawiane w cyklu jednorocznym. Pozostałe należą do roślin dwuletnich, poza chrzanem, który jest rośliną wieloletnią. W opracowaniu uwzględniono szkodliwą entomofaunę występującą na wymienionych uprawach od siewu i sadzenia na polu, aż do zbioru nasion.

Skorki (Dermaptera)

Skorkowate (Forficulidae)

Skorek pospolity (Forficula auricularia) należy do polifagów powszechnie występujących w agrocenozach. Owady dorosłe uszkadzają kapustę pekińską i włoską, w której wygryzają dziury w liściach, wchodząc głęboko w formujące się główki (Szwejda 2010). Skorki są też notowane na innych uprawach, gdzie uszkadzają kiełki, wschody, liście, łodygi, pąki kwiatowe i kwiaty różnych upraw (Ruszkowski 1933, Kagan 1985). Gatunek ten odżywia się również martwymi i żywymi organizmami roślinnymi i zwierzęcymi (m.in. mszycami) oraz pyłkiem (Skuhravy 1960, Tischler 1971, Crüger 1991).

Przylżeńce (Thysanoptera)

Wciornastkowate (Thripidae)

Na kapuście głowiastej zdecydowanie dominuje wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), który stanowi ponad 90% wszystkich dotychczas zidentyfikowanych gatunków wciornastków (Legutowska 1997, Pobożniak, Wiech 2004, Pobożniak 2005). W okresie przedwojennym (do 1939 roku) wciornastek tytoniowiec nie był notowany jako szkodnik roślin warzywnych na krajowych plantacjach. W tym okresie, na progu zagrożenia gatunek występował na innych uprawach, m.in. na tytoniu (Ruszkowski 1933). Wciornastek tytoniowiec stał się problemem ekonomicznym dopiero w latach 60. ubiegłego wieku, występując masowo i wyrządzając istotne szkody na plantacjach kapusty głowiastej białej i czerwonej. Rośliny były zasiedlane przed tworzeniem się zwartych główek. W późniejszym okresie wzrostu roślin owady dorosłe i larwy żerowały wewnątrz główek i w zależności od odmiany dochodziły do 10–25 zwartego liścia. Owady dorosłe rozpoczynają żerowanie w tkance merystematycznej (twórczej) znajdującej się w stożkach wzrostu, larwy natomiast żerują na wewnętrznych liściach.

Uszkodzona tkanka na liściach kapusty białej staje się chropowata i brunatnieje, natomiast na uszkodzonych powierzchniach liści kapusty czerwonej powstają bielejące guzki w postaci wypukłych obrzęków.

Oprócz wciornastka tytoniowca (Thrips tabaci) powszechnie występują jeszcze inne gatunki. Są to wciornastki: kalarepowiec (Thrips angusticeps), płowy (T. flavus), różówek (T. fuscipennis), cyklamenowiec (T. major), popielnikowiec (T. nigropilosus), goździkowiec (T. stratus), zęborogi (Limothrips denticornis), kwiatowiec (Frankliniella intosa), bledniczek (F. pallida), cienkoróg (F. tenuicornis), darniowiec (Anaphothrips obscurus) i natrawek (Chirothrips manicatus) (Zawirska 1994, Legutowska 1997, Pobożniak 2005). Poza wciornastkiem tytoniowcem, jak dotychczas, inne gatunki nie stanowią istotnego zagrożenia dla warzyw kapustowatych.

Fot. 1. Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci) – uszkodzona powierzchnia liścia kapusty (widoczne brązowe brodawki)

Pluskwiaki (Hemiptera)

Tasznikowate (Miridae)

Największe szkody wyrządzają na plantacjach nasiennych kalafiorów i kapusty głowiastej białej. Owady dorosłe i larwy uszkadzają rośliny w okresie tworzenia się łuszczyn. Wysysają one soki, przede wszystkim ze środkowej i nasadowej części łuszczyn, co jest widoczne w postaci błyszczących wycieków. Uszkodzone łuszczyny nie wykształcają nasion. Natomiast ze starszych pękających łuszczyn wysypują się niedojrzałe nasiona (Narkiewicz-Jodko 1997). W ostatnich latach dominował zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis), który stanowił ponad 90% zmieników występujących na plantacjach. Z pozostałych gatunków notowano zmienika bylinowca (Apolygus lucorum), ziemniaczaka (Lygus pratensis) i złocieniowca (Orthops campestris). Uszkadzały one rośliny w podobny sposób jak zmienik lucernowiec (Korcz 1994).

Fot. 2. Zmienik ziemniaczak (Lygus pratensis) – owad dorosły żerujący na kwiecie

Tarczówkowate (Pentatomidae)

Na polach występują dwa gatunki: warzywnica ozdobna (Eurydema oleraceum) i kapustna (E. ornatum). Uszkodzenia powodują owady dorosłe i larwy. Wysysają one soki z roślin, pozostawiając jaśniejsze plamki na liściach. Efektem żerowania warzywnic jest żółknięcie i zamieranie młodych roślin (rozsady), a na plantacjach nasiennych obserwuje się opadanie kwiatów oraz zawiązków łuszczyn. Uszkadzają one przede wszystkim kapustę głowiastą białą i chrzan (Ruszkowski 1933, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003). Warzywnica kapustna była już znana w Polsce w połowie XIX wieku jako szkodnik kapusty głowiastej (Belke 1861).

Mączlikowate (Aleyrodidae)

Składnikiem entomofauny występującej w krajowych agrocenozach jest mączlik warzywny (Aleyrodes proletella (L.) (Ruszkowski 1960, Bogdanowicz i wsp. 2004, Nawrot 2008). Jego żywicielem są uprawne i dziko rosnące rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae), m.in. jarmuż i kapusta brukselska. Osobniki dorosłe i larwy żerują gromadnie na spodniej stronie liści młodych roślin, wysysając soki z tkanki, co w konsekwencji prowadzi do zahamowania wzrostu i zamierania całej rośliny. W Polsce mączlik warzywny dotychczas nie stwarzał istotnego zagrożenia na warzywach kapustnych, w Niemczech natomiast, w rejonach uprawy jarmużu, występuje w liczebności wymagającej zabiegów ochronnych (Crüger 1991). Należy liczyć się z tym, że wzrost areału uprawy jarmużu i kapusty brukselskiej oraz korzystne warunki klimatyczno-glebowe w naszym kraju mogą stworzyć warunki do nadmiernego wzrostu populacji tego gatunku do poziomu zagrażającego uprawie wymienionych warzyw.

Mszycowate (Aphididae)

Mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae) występuje na wszystkich odmianach warzyw kapustnych, przede wszystkim na średnio wczesnych i późnych odmianach kapusty głowiastej białej i czerwonej, kapusty brukselskiej, kalafiora oraz na chrzanie (Ruszkowski 1933, 1937, Nawrocka 1972, Gadomski 1996, Cichocka 1999, Szwejda i Rogowska 2003, Jankowska i Wiech 2004). Na poziomie zagrażającym roślinom mszyce zazwyczaj utrzymują się na roślinach od połowy czerwca do końca września. W wyniku ich żerowania brzegi liści ulegają łyżkowatemu skręceniu i odbarwieniu. Silnie opanowane rośliny są zahamowane we wzrośnie i nie tworzą główek lub róż, a na plantacjach nasiennych nie formują łuszczyn.

Fot. 3. Kolonia mszycy kapuścianej (Brevicoryne brassicae) na liściu kapusty

W ostatnich latach stwierdzono coraz liczniejsze występowanie mszycy brzoskwiniowej (Myzus persicae) na kapuście białej głowiastej i brukselskiej, szczególnie w pobliżu sadów brzoskwiniowych. Nie tworzy ona tak licznych kolonii jak mszyca kapuściana, ale jej żerowanie hamuje wzrost roślin (Cichocka 1999, Szwejda 2004). Powszechnie, ale lokalnie występują inne dwa gatunki: mszyca kapustnica wielożerna (Lipaphis erysimi) i mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum euphorbiae) (Cichocka 1999). Pierwszy z gatunków najczęściej jest notowany na plantacjach nasiennych, gdzie zasiedla kwiatostany w okresie wiązania pąków kwiatowych. Drugi z gatunków tworzy niewielkie skupiska na liściach roślin w pierwszym roku uprawy.

Stała i liczna obecność mszyc na polu przyciąga szereg drapieżnych i pasożytniczych organizmów. Powszechnie występują drapieżne gatunki z rodziny bzygowatych (Syrphidae), złotookowatych (Chrysopidae) i biedronkowatych (Coccinellidae), a z pasożytów – błonkówki z rodziny mszycarzowatych (Aphidiinae). Wymienione entomofagi przyczyniają się do istotnego spadku liczebności mszyc na polu, często do poziomu niezagrażającego uprawom (Szwejda i Nawrocka 2003).

Chrząszcze (Coleoptera)

Pod względem gatunkowym i populacyjnym liczną grupę chrząszczy stanowią pchełki (Phyllotreta spp.). Roślinami żywicielskimi chrząszczy i larw są uprawne i dziko rosnące gatunki z rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Wszystkie omawiane gatunki pchełek występują na warzywach kapustnych i rzepowatych. Częstość i okres występowania w sezonie wegetacyjnym zależał od uprawy poszczególnych odmian botanicznych.

Fot. 4. Pchełka smużkowana (Phyllotreta nemorum) – żerowanie chrząszczy na powierzchni liścia kapusty

Stwierdzono występowanie następujących gatunków pchełek: falistosmugiej (Phyllotreta undulata), czarnej (Ph. atra), smużkowanej (Ph. nemorum), czarnonogiej (Ph. nigripes), chrzanowej (Ph. armoraciae) i rzepakowej (Psylliodes chrysocephala). Pospolite na polach, ale mniej liczne są inne gatunki pchełek: krzyżówka (Ph. cruciferae), wykrzyknicówka (Ph. exclamationis), zwinna (Ph. striolata), krzywostopa (Psylliodes cucullatus, płeszka rzepakowa (P. napi), pogębek stuliszowiec (Colaphus sophiae) oraz pchełka – Ph. flexuosa (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Ogijewicz 1938, Kagan 1985, Rogowska i Szwejda 2002, Szwejda i Rogowska 2003). Największe szkody wyrządzają owady dorosłe (chrząszcze), uszkadzając liścienie i młode liście. Skutkiem ich żerowania są liczne wgłębienia i otwory w tkance roślin. Liścienie często są uszkadzane przed osiągnięciem powierzchni gleby. Uszkadzane są także zwarte, starsze liście wczesnych odmian kapusty głowiastej tworzące główkę. W okresie suchej i upalnej pogody wschody ulegają w krótkim czasie niszczeniu. Najczęściej notowano je na uprawach kapusty głowiastej, kalafiora, kalarepy, rzodkiewki, rzodkwi, rzepy i chrzanu (Ruszkowski 1933, 1937, Ruszkowski i wsp. 1935, Rogowska i Szwejda 2002, Szwejda i Rogowska 2003). Na plantacjach nasiennych oprócz liści pchełka falistosmuga i pogębek stuliszowiec wygryzają jamki w pąkach kwiatowych i łuszczynach. Najliczniejsze były na plantacjach kapusty głowiastej, rzodkiewki, brukwi, rzepy i chrzanu (Ruszkowski 1933, 1937, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003). Larwy pchełki chrzanowej i rzepakowej, płeszki rzepakowej oraz pogębka stuliszowca wygryzają krótkie korytarze w ogonkach liściowych, nerwach środkowych liści oraz w miękiszu dolnej części łodygi. Natomiast larwy pchełki smużkowanej minują liście roślin, szczególnie kalarepy, rzodkiewki, rzepy i kapusty głowiastej (Beiger 2001). Larwy pozostałych gatunków uszkadzają korzenie, nie wyrządzając większych szkód. Z innych gatunków powszechnie występują: żaczka chrzanówka (Phaedon armoraciae), żaczka warzuchówka (Ph. cochleariae) oraz kałdunica rdestówka (Gastrophysa polygoni). Chrząszcze i larwy tych gatunków głównie żerują na liściach chrzanu, rzodkiewki, rzodkwi i rzepy (Ruszkowski 1933, 1937, Ogijewicz 1938, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003).

Stałym zagrożeniem na plantacjach są chowacze (Ceutorhynchus spp.). Występują one w jednym pokoleniu w ciągu roku. Podobnie jak pchełki są one oligofagami, przechodząc cały cykl rozwoju (jajo, larwa, owad dorosły) na uprawach warzyw kapustnych i rzepowatych oraz na dziko rosnących kapustowatych (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Obarski 1962, Opyrchałowa 1976, Beiger 2001, Szwejda i Rogowska 2003). Szkody o znaczeniu gospodarczym wyrządzają larwy, które uszkadzają części nadziemne, podziemne i generatywne roślin. Chrząszcze natomiast w niewielkim stopniu uszkadzają tkankę, traktując rośliny (głównie liście i łodygę) jako pokarm uzupełniający, aż do osiągnięcia dojrzałości płciowej i złożenia jaj przez samice. W zależności od gatunku samice składają jaja do gleby, na szyjce korzeniowej, liścieniach, liściach, łodydze, kwiatach i łuszczynach.

Najliczniej występują następujące gatunki:

• chowacz czterozębny (C. pallidactylus): larwy wygryzają chodniki w łodydze i ogonku liściowym, głównie w kapuście białej, czerwonej, włoskiej, brukselskiej, kalafiorze, kalarepie i rzodkwi,

• chowacz brukwiaczek (C. napi): larwy żerują w liściach sercowych młodych roślin; na skutek ich żerowania kapusta nie tworzy główek, kapusta brukselska – pędu z główkami, a kalafior i brokuł – róż, a jadalne zgrubienia kalarepy i rzodkwi są zniekształcone i popękane,

• chowacz galasówek (C. assimilis): w wyniku żerowania na szyjce korzeniowej powstają kuliste wyrośla spowodowane żerowaniem larw; głównie kapusty głowiastej, kalafiora, brokuła, rzodkiewki i rzodkwi,

• chowacz podobnik (C. obstrictus): larwy uszkadzają nasiona i łuszczyny na plantacjach nasiennych kapusty głowiastej białej, kalafiora, brokuła i rzodkiewki.

W mniejszym nasileniu, ale często w towarzystwie wyżej wymienionych gatunków występują: chowacz granatek (C. sulcicollis) i chowacz drobny (C. minutus) – uszkadzające łodygę, ogonek liściowy i szyjkę korzeniową, chowacz liściowiec (C. leprieuri) – uszkadzający korzenie, szyjkę korzeniową i grubsze nerwy liści, chowacz rzepiczak (C. picitarsis) – uszkadzający łodygę i ogonek liściowy, chowacz rzepnik (C. inffectatus) – uszkadzający łodygę, nerwy liści, szyjkę korzeniową i korzenie, a larwy chowacza – C. contractus minują liście (Kuntze 1936, Obarski 1962, Opyrchałowa 1976, Beiger 2001).

Fot. 5. Chowacz czterozębny (Ceutorhynchus pallidactylus)

Fot. 6. Larwy chowacza brukwiaczka (Ceutorhynchus napi) żerujące w stożku wzrostu kalafiora

Fot. 7. Główka kapusty białej uszkodzone przez larwy chowaczy (Ceutorhynchus spp.)

W latach 20. ubiegłego wieku jako szkodnik korzeni kapusty białej był notowany opuchlak lucernowiec (Otiorhynchus ligustici) (Ruszkowski 1933). Aktualnie nie jest on wymieniany jako gatunek mogący być zagrożeniem dla tej uprawy.

Powszechnie dotychczas występowały drążyny (Aulacobaris, Baris). Na krajowych plantacjach do tej pory notowano obecność 5 gatunków: drążyna zielonego (Aulacobaris chlorizans), szarego (A. coerulescens), miedzioryja (A. cuprirostris), brukwiowego (A. lepidii) i czarnego (Melanobaris laticollis) (Ruszkowski i wsp. 1935, Kuntze 1936, Obarski 1968, Szwejda 1985). Najliczniej występują one od czerwca do końca sierpnia. Larwy drążą korytarze w dolnej części łodygi, szyjce korzeniowej i korzeniu palowym, przede wszystkim kapusty czerwonej i brukselskiej, kalarepy, brukwi, rzodkwi oraz jarmużu. Larwy żerują także w nasadzie dolnych liści ogonków liściowych kapusty głowiastej, kalafiora i brokułu. Uszkodzona kapusta ma małe główki, a kalafior – roztrzepane róże. Silnie uszkodzone rośliny łamią się u nasady główek, róż lub podstawy pędów nasiennych. Chrząszcze wygryzają niewielkie dziury w liściach bądź łodygach, nie powodując większych szkód. Drążyny są często mylone z chowaczami, ze względu na podobny sposób uszkadzania roślin. Z tego powodu wiele szkód wyrządzanych przez drążyny przypisywano chowaczom. Aktualne badania prowadzone w centralnej Polsce wykazały obecność drążyna czarnego (Melanobaris laticollis) na wczesnych odmianach kapusty białej (Rogowska 2011).

W obszernym wykazie Lipy, Studzińskiego i Małachowskiej (1977) dotyczącym entomofauny roślin uprawnych i dziko rosnących z rodziny kapustowatych (Brassicaceae) zastanawiający jest brak dwóch gatunków drążyn: zielonego (Aulacobaris chlorizans) i miedzioryja (A. cuprirostris). Oba gatunki są wymieniane w wielu opracowaniach jako pospolicie występujące szkodniki warzyw kapustnych i rzepowatych w Polsce i środkowej Europie. Czasowe „zanikanie” populacji niektórych gatunków w środowisku jest znane i wynika głównie z okresowej lub wymuszonej migracji spowodowanej zmianami klimatyczno-glebowymi oraz niekorzystnymi czynnikami lokalnymi. Chowacze i drążyny jako szkodniki kapusty głowiastej były znane już w XIX wieku (Belke 1861).

Na plantacjach nasiennych kapusty głowiastej, rzodkiewki, kalafiora, brukwi i rzepy powszechnie występują gatunki należące do rodziny łyszczynkowatych (Nitidulidae): słodyszka rzepakowego (Meligethes aeneus) oraz mniej licznego słodyszka zielonego (M. viridescens) (Ruszkowski 1933, 1937, Opyrchałowa 1976, Szwejda 1985). Największe szkody wyrządzają chrząszcze słodyszków, które uszkadzają pąki kwiatowe, nadgryzając je u nasady, co powoduje ich usychanie i opadanie. W kwiatach wyjadają one pylniki, często nie uszkadzając zalążni tak, że rozwija się normalna łuszczyna. Ich masowe występowanie powoduje w niektórych latach spadek plonu nawet o 30%. Larwy słodyszków odżywiają się pyłkiem i nektarem kwiatów. Pospolicie występuje również skorobieżek nasienny (Amara similata) (Kuntze 1936, Szwejda 1985). Chrząszcze skorobieżka uszkadzają łuszczyny w okresie dojrzewania nasion, a larwy żyją w glebie, nie wyrządzając istotnych szkód. Przedstawione gatunki chrząszczy powszechnie występują na plantacjach kapustowatych w krajach ościennych: na wschód od Bugu (d. ZSRR) (Kryżanowskij 1974, Łoginowa 1980), w Niemczech (Dusse 1954, Crüger 1991) oraz Czechach i Słowacji (Bartoš 1968).

Pędraki z rodziny chrabąszczowatych (Melolonthidae) i drutowce z rodziny sprężykowatych (Elateridae) opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Błonkówki (Hymenoptera)

Z liczących się fitofagów od lat jest wymieniany gnatarz rzepakowiec (Athalia rosae) (Belke 1861, Ruszkowski 1933, Ogijewicz 1938, Opyrchałowa 1976, Szwejda 1985, Szwejda i Rogowska 2003). Największe szkody gnatarz wyrządza na rozsadnikach kapusty, kalafiora, rzepy i rzodkiewki oraz na plantacjach chrzanu i brukwi. Na plantacjach nasiennych oprócz liści są zjadane także kwiatostany i zielone łuszczyny. Przy masowym wystąpieniu larwy szkieletują liście, pozostawiając grubsze nerwy. Z dwóch pokoleń, jakie występują w ciągu roku, większe szkody wyrządza pierwsze pokolenie na młodych roślinach.

Motyle (Lepidoptera)

Na warzywach kapustowatych od lat powszechnie występują gatunki należące do 6 rodzin: niedźwiedziówkowatych (Arctiidae), sówkowatych (Noctuidae), bielinkowatych (Pieridae), omacnicowatych (Pyralidae), zwójkowatych (Tortricidae) i tantnisiowatych (Plutellidae). Ich gąsienice uszkadzają części nadziemne warzyw kapustnych i rzepowatych w pierwszym i drugim roku uprawy. Roślinami żywicielskimi są również dziko rosnące rośliny kapustowatych. Z reguły, największe zagrożenie stwarzają gatunki należące do sówkowatych. Jako szkodniki kapusty były już wymieniane przez Belkego (1861). Dominują dwa polifagiczne gatunki: błyszczka jarzynówka (Autographa gamma) i piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae) (Ruszkowski 1933, Ogijewicz 1938, Lipa i wsp. 1977, Kagan 1985, Napiórkowska-Kowalik 1996, Szwejda i Rogowska 2003). Gąsienice błyszczki jarzynówki wygryzają nieregularne dziury, często obejmujące większą część liścia, a gąsienice piętnówki kapustnicy wgryzają się głęboko w główki kapusty (białej, czerwonej, włoskiej i pekińskiej) lub róż kalafiora i brokuła, zanieczyszczając je odchodami. Oba gatunki były również często notowane na kapuście brukselskiej, jarmużu, rzodkwi, chrzanie i kalarepie. Największe szkody wyrządzają w czerwcu (pierwsze pokolenie), a później w sierpniu i we wrześniu (drugie pokolenie). Każdego roku występowały one w ilościach przekraczających poziom zagrożenia.

Fot. 8. Gąsienice piętnówki kapustnicy (Mamestra brassicae) na liściu kapusty

Pozostałe gatunki piętnówek: rdestówka (Melanchra persicariae), brukwianka (Lacanobia oleracea), zmienna (L. suasa), chwastówka (Discestra trifolii), wieczernica szczawiówka (Acronicta rumicis) oraz agatówka łobodnica (Trachea atripiclis) występowały mniej licznie, ale stwarzały okresowe zagrożenia (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ruszkowski 1937, Ogijewicz 1938, Napiórkowska-Kowalik 1996, Szwejda 1985). Gąsienice tych gatunków wygryzają dziury w liściach lub uszkadzają kwiaty i łuszczyny. Sówki powszechnie występują również w krajach ościennych na różnych uprawach, m.in. na roślinach komosowatych, psiankowatych, rdestowatych, bobowatych, wiechlinowatych, ozdobnych i na dziko rosnących roślinach (Heddegrott i wsp. 1953, Łoginowa 1980, Crüger 1991).

W liczniejszych populacjach występują gatunki należące do rodziny bielinkowatych (Pieridae). Od lat są notowane 4 gatunki bielinków: kapustnik (Pieris brassicae), rzepnik (P. rapae), bytomkowiec (P. napi) oraz mniej liczny rukiewnik (Pontia daplidice) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Lipa i wsp. 1977, Szwejda 1985, Rogowska i Szwejda 2003). Oba ostatnie z wymienionych gatunków najczęściej występują na plantacjach nasiennych, uszkadzając części generatywne. Na roślinach gąsienice bielinka kapustnika żerują początkowo gromadnie, zeskrobując skórkę, a później rozchodzą się na liściach, wygryzając w nich dziury. Gąsienice bielinka rzepnika największe szkody wyrządzają w liściach sercowych, całkowicie je zjadając, co uniemożliwia formowanie główek. Bielinki najczęściej notowano na kapuście głowiastej i brukselskiej, kalafiorze, brokule, jarmużu, rzodkwi i chrzanie. Jako szkodniki kapusty były już znane w XIX wieku (Belke 1861).

Fot. 9. Bielinek kapustnik (Pieris brassicae) – motyl

Fot. 10. Gąsienica i poczwarka bielinka kapustnika (Pieris brassicae) na liściu kapusty czerwonej

Fot. 11. Bielinek rzepnik (Pieris rapae) – samica

Tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella) należy do najgroźniejszych szkodników kapusty (Belke 1861, Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Kępczyński 1985, Szwejda 2004, Szwejda i Rogowska 2003). Najczęściej tantniś był notowany na wczesnych i późnych odmianach kapusty białej głowiastej, późnych odmianach kalafiora i brokuła. W mniejszym stopniu są uszkadzane pozostałe warzywa kapustowate. W zależności od warunków pogodowych tantniś krzyżowiaczek występuje w 2 lub 3 pokoleniach w ciągu roku. Gąsienice minują początkowo liście, a starsze osobniki wygryzają okienka w liściach (Beiger 2001). Szkodnik ten najliczniej zasiedla rośliny w czerwcu (pierwsze pokolenie), a później w okresie lipca–sierpnia (drugie pokolenie) oraz września (trzecie pokolenie). Gąsienice pierwszego pokolenia żerują w liściach sercowych, uszkadzając wierzchołek wzrostu, wskutek czego kapusta nie wiąże główek, a kalafior i brokuł – róż. Na plantacjach nasiennych gąsienice drugiego i trzeciego pokolenia, oprócz liści, wyjadają kwiatostany, uszkadzając także łuszczyny. Najbardziej szkodliwe są gąsienice pierwszego pokolenia, ponieważ ich szczytowy rozwój przypada na okres zawiązywania główek i róż.

Fot. 12. Gąsienica tantnisia krzyżowiaczka (Plutella xylostella) na liściu kapusty

Fot. 13. Brokuł uszkodzony przez gąsienice tantnisia krzyżowiaczka (Plutella xylostella)

Na plantacjach nasiennych, przede wszystkim rzodkiewki, rzodkwi i rzepy, szkody wyrządza przezierka rukwianka (Evergestis extimalis) (Ruszkowski 1933, Ogijewicz 1938, Szwejda 1985, 2004). Gąsienice przegryzają ścianki łuszczyn, wyjadając nasiona. Opanowane łuszczyny są otoczone przędzą, z widocznymi otworami wyjściowymi, przez które gąsienice wydostają się na zewnątrz. Natomiast gąsienice przezierki kapuścianki (E. forficalis) żerują na kapuście, zeskrobując miękisz liści w okresie formowania główek.

Lokalne zagrożenie stwarzają zwójki (Cnephasia spp.). Opanowują one głównie kapustę głowiastą białą (Kotliński 2009). Na krajowych plantacjach zidentyfikowano dotychczas trzy gatunki: zwójkę chryzantemeczkę (Cnephasia stephensiana), szpinakóweczkę (C. asseclana) i kawoneczkę (C. incertana) (Beiger 2001). Gąsienice początkowo wygryzają miny w liściach, a po ich opuszczeniu żerują na liściach spiętych przędzą.

W latach 20. i 30. ubiegłego wieku szkody na kalafiorach wyrządzała szewnica bieżnica (Spilosoma lubricipeda) (Ruszkowski 1933). Gatunek ten występował pospolicie na terenie kraju (Romaniszyn i Schille 1929). Aktualnie szewnica nie jest notowana jako szkodnik warzyw kapustowatych. Rolnice z rodziny sówkowatych (Noctuidae) opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Muchówki (Diptera)

Od lat największym zagrożeniem na warzywach kapustowatych są muchówki z rodziny śmietkowatych (Anthomyiidae) (Szwejda 1988). Zdecydowanym dominantem jest śmietka kapuściana (Delia radicum) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938, Szwejda 1975, 2003). Gatunek ten jako szkodnik kapusty był już notowany w połowie XIX wieku (Belke 1861). Larwy drążą korytarze w szyjce korzeniowej, korzeniach, ogonkach liściowych i grubszych nerwach liści warzyw kapustnych i rzepowatych. W zależności od warunków pogodowych śmietka kapuściana występuje w dwóch bądź trzech pokoleniach w ciągu roku (Szwejda 1975). W okresie wiosennym największe szkody śmietka wyrządza na wczesnych odmianach kapusty głowiastej, a także kalafiorze, kalarepie oraz rzodkiewce, a w okresie letnim i jesiennym na kapuście pekińskiej, kalafiorze, brokule oraz w główkach kapusty brukselskiej. W kalafiorze i brokule, oprócz korzeni i szyjki korzeniowej, larwy drążą korytarze w rozgałęzieniach róż.

W główkach kapusty brukselskiej tylko jedna larwa śmietki wygryza korytarz prowadzący do głąbika (Szwejda 1979, 1980). Zbyt głębokie sadzenie rozsady kalarepy przyczynia się do uszkodzenia (drążenie korytarzy) zgrubienia stanowiącego część jadalną. Najrzadziej jest uszkadzany jarmuż oraz kapusta czerwona (Szwejda 1975, 1980, 2003).

Fot. 14. Larwy śmietki kapuścianej (Delia radicum) – korytarze w głównym nerwie zewnętrznego liścia kapusty pekińskiej

Fot. 15. Róża brokułu uszkodzona przez larwy śmietki kapuścianej (Delia radicum)

W główkach kapusty brukselskiej śmietka brukselanka (Botanophila fugax) liczebnością nie ustępuje śmietce kapuścianej (Szwejda 1980, 2003). Larwy wgryzają się do główki, wchodząc często w korytarze wcześniej uszkodzone przez śmietkę kapuścianą. Gatunek ten jest wymieniany jako szkodnik róż kalafiorów w Niemczech (Crüger 1991) i Czechach (Dušek 1969).

Pospolite, ale mniej liczne są inne dwa gatunki śmietek: glebowa (Delia platura) i kiełkówka (D. florilega) (Szwejda 1974, 2003). Ich larwy żerują w częściach nadziemnych kapusty głowiastej (biała, pekińska, włoska) i kalarepie. Drążą one korytarze w dolnej części pędu, przechodząc do ogonka liściowego i blaszki liścia (Beiger 2001). W kapuście brukselskiej żerują one w zewnętrznych listkach główek wyrastających z dolnej części pędu (Szwejda 1979).

W latach 20. i 30. ubiegłego wieku śmietka brukwianka (D. floralis) była wymieniana jako gatunek powszechnie występujący na warzywach kapustowatych (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Ogijewicz 1938). Badania prowadzone w naszym kraju w ostatnich dzisięcioleciach nie wykazały istotnych szkód wyrządzanych przez ten gatunek (Szwejda 1974, 1980, 2003). Jako szkodnik jest aktualnie notowany w krajach na wschód od Bugu, Skandynawii i Niemczech (Crüger 1991).

Liczną grupę stanowiły pryszczarkowate (Cecidomyiidae). Paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii) od lat jest wymieniana jako jeden z czołowych szkodników kapustowatych (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985). Jej larwy uszkadzają liście sercowe, niszcząc stożek wzrostu. W miejscu uszkodzenia powstaje blizna otoczona skręconymi i zgrubiałymi liśćmi, a na pędach bocznych tworzą się drobne główki kapusty lub róże w przypadku kalafiora i brokułu. Uszkodzona kalarepa i brukiew mają zniekształconą i popękaną dolną część łodygi stanowiącą jadalne zgrubienie. Uszkodzone pędy nasienne są zdeformowane (poskręcane), a pąki kwiatowe usychają (Studziński i wsp. 1981, Szadziewski 1999).

Do najgroźniejszych szkodników na plantacjach nasiennych, m.in. kapusty głowiastej, kalafiora, jarmużu i brukwi, należy pryszczarek kapustnik (Dasineura napi) (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985, Szadziewski 1999). Larwy tego szkodnika uszkadzają łuszczyny i nasiona. Na skutek wysysania soków ze ścian, łuszczyny ulegają zniekształceniu, żółkną, zasychają i przedwcześnie pękają. Mniej liczny jest pryszczarek pączkówka (Gephyraulus raphanistri). Na skutek żerowania larw tego gatunku pąki kwiatowe są zgrubiałe i zniekształcone; nie formują się łuszczyny. Największe szkody pryszczarek pączkówka wyrządzał na rzodkiewce, kapuście głowiastej i kalafiorze (Ruszkowski 1933, Ruszkowski i wsp. 1935, Szwejda 1985, Szadziewski 1999). Na plantacjach chrzanu podobne uszkodzenia powoduje pryszczarek chrzanówka (Dasineura armoraciae) (Szadziewski 1999).

Fot. 16. Larwy pryszczarka kapustnika (Dasineura napi) żerujące w łuszczynie kapusty nasiennej

Powszechnie występują miniarki (Agromyzidae). Od czerwca do sierpnia obserwuje się miny na liściach kalafiora, brokułu, kapusty pekińskiej, kalarepy, brukwi i rzepy. Najliczniej, szczególnie na kalafiorach, zazwyczaj występuje miniarka kapuścianka (Phytomyza rufipes).

Fot. 17. Minowanie liścia brokułu przez larwy miniarki kapuścianki (Phytomyza rufipes)

W mniejszej liczebności notuje się miniarkę powszechniankę (Liriomyza strigata) i świtkę wielożerną (Chromatomyia horticola) (Ruszkowski 1933, Szwejda 1974, 2003). Ich larwy minują blaszkę liściową, aż do grubszych nerwów liści (Beiger 1989, 2001). Miniarki pospolicie występują także w krajach ościennych (Łoginowa 1980, Crüger 1991).

Oprócz fitofagów powszechnie występują inne muchówki o odmiennej strukturze troficznej. Są to sapro-, kopro-, myko- i nekrofagiczne gatunki. W badaniach autora stanowiły one średnio 60% wszystkich zebranych muchówek (ponad 50 gatunków) występujących w częściach wegetatywnych i generatywnych roślin (Szwejda 1974, 1980). Pogłębiały i przyśpieszały one procesy gnicia przez wprowadzenie do uszkodzonych tkanek patogenów, głównie pochodzenia bakteryjnego i grzybowego. Na częściach nadziemnych kapusty głowiastej i brukselskiej często występują larwy muchówek rozwijające się w gnijących i fermentujących częściach roślin. Do najliczniejszych gatunków należą muchówki z rodziny wywilżnowatych (Drosophilidae): Drosophila busckii, D. funebris, D. limbata i wywilżna warzywówka (Scaptomyza flava), zgniłówkowatych (Fannidae): zgniłówka pokojowa (Fannia canicularis) i ustępowa (F. scalaris), muchowatych (Muscidae): mucha – Muscina levida oraz z rodziny błotniszkowatych (Heleomyzidae) – błotniszka Tephrochlamys tarsalis. Od połowy sierpnia, aż do zbiorów, larwy muchówek wywilżnowatych żerują w zewnętrznych liściach kapusty brukselskiej, pekińskiej i włoskiej. Są one uważane za wtórne szkodniki, często żerując w korytarzach wcześniej wydrążonych przez inne fitofagiczne gatunki i pogłębiając procesy gnicia (Szwejda 1974, 1980). Larwy wywilżnej warzywówki wygryzają krótkie korytarze w liściach młodych roślin m.in. kapusty głowiastej, kalarepy i rzepy (Beiger (2001), natomiast pozostałe gatunki muchówek występują wyłącznie w gnijących tkankach.

Polifagiczne gatunki komarnicowatych (Tipulidae) i leniowatych (Bibionidae) opisano w rozdziale dotyczącym szkodników glebowych.

Rokietta siewna (rukola)

Rukola jest uprawiana w Polsce od kilkunastu lat. Jej sezon wegetacyjny trwa od połowy maja do października, tj. do czasu dojrzewania nasion w łuszczynach. W warunkach polowych może być zasiedlana przez te same gatunki szkodników, które opisano w powyższym rozdziale. Według dotychczasowych ustaleń rukola była najczęściej opanowywana przez pchełki (Phyllotreta spp.), które uszkadzały liścienie i młode rośliny, mszycę kapuścianą (Brevicoryne brassicae) i piętnówki (Discestra, Mamestra, Melanchra, Lacanobia). Szkodniki te najliczniej występują w lipcu. Na plantacjach nasiennych łuszczyny i nasiona były uszkadzane przez zmieniki (Lygus spp.), przede wszystkim przez zmienika lucernowca (L. rugulipennis) i chowacza podobnika (Ceutorhynchus obstrictus). W roku 2012 na plantacji nasiennej w Skierniewicach chowacz podobnik zniszczył blisko 50% łuszczyn z dojrzewającymi nasionami (obserwacje autora).

3.1. Ważniejsze gatunki aktualnie zagrażające uprawom

WARZYWA KAPUSTNE

Kapusta biała głowiasta

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella), bielinki (Pieris spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), drutowce (Elateridae), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasyeura napi), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

Kapusta głowiasta czerwona

Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci), pchełki (Phyllotreta spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), chowacze (Ceutorhynchus spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

Kapusta włoska

Śmietka kapuściana (Delia radicum), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.).

Kapusta brukselska

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), drutowce (Elateridae).

Kapusta pekińska

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.).

Kalafior

Śmietka kapuściana (Delia radicum), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella), bielinki (Pieris spp.), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

Brokuł

Śmietka kapuściana (Delia radicum), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella), bielinki (Pieris spp.), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi).

Jarmuż

Mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.).

Kalarepa

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacze (Ceutorhynchus spp.), paciornica krzyżowianka (Contarinia nasturtii), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.).

Rokietta siewna (rukola)

Pchełki (Phyllotreta spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), piętnówki (Discestra, Lacanobia, Mamestra, Melanchra), nasienne: chowacz podobnik (Ceutorhynchus suturalis), zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis).

WARZYWA RZEPOWATE

Rzodkiewka

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), przezierka rukwianka (Evergestis extimalis).

Rzodkiew

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), nasienne: słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus), chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus), pryszczarek kapustnik (Dasineura napi), przezierka rukwianka (Evergestis extimalis).

Rzepa

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), bielinki (Pieris spp.), nasienne: przezierka rukwianka (Evergestis extimalis), słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus).

Brukiew

Śmietka kapuściana (Delia radicum), pchełki (Phyllotreta spp.), chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis), nasienne: przezierka rukwianka (Evergestis extimalis), słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus).

Chrzan

Pchełki (Phyllotreta spp.), mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae), błyszczka jarzynówka (Autographa gamma), piętnówka kapustnica (Mamestra brassicae), bielinki (Pieris spp.), gnatarz rzepakowiec (Athalia rosae), żaczki (Phaedon spp.).

3.2. Gatunki szkodników i częstość ich występowania na warzywach kapustowatych (tabela)

* Opisano w oddzielnym rozdziale

** Gatunek saprofagiczny

*** Gatunek sapro-, fitofagiczny

A – gatunki występujące corocznie we wszystkich rejonach uprawy,

B – gatunki stwarzające okresowe zagrożenia,

C – gatunki stwarzające lokalne zagrożenia.

3.3. Bibliografia

Bartoš J. red. 1968. Ochrana rostlin, wyd. 2. St. Zĕmĕdĕl. Naklad, Praha, ss. 602.

Beiger M. 1989. Miniarki (Agromyzidae) – szkodniki roślin użytkowych. Zoologia. Uniw. A. Mickiewicza, Poznań. Zoologia, 16: 1–97.

Beiger M. 2001. Klucz do oznaczania owadów minujących roślin użytkowych, ozdobnych oraz chwastów polnych i ogrodowych, 195–531. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. IV. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 531.

Belke G. 1861. O owadach szkodliwych gospodarstwu wiejskiemu i o sposobach ustrzeżenia się od nich lub zmniejszenia ich liczby. Wyd. Jan Husarski, Żytomierz, 1–328 + tablice.

Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I., Skibińska E. 2004. Fauna Polski. Muzeum i Inst. Zoologii PAN (MIZ), Warszawa. T. I, vol. I: 509.

Cichocka E. 1999. Jak rozpoznać mszyce na warzywach gruntowych, 106–136. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Crüger G. 1991. Pflanzenszchutz im Gemüsebaum. V. Eugen Umler, Stuttgard, ss. 334.

Dušek J. 1969. Präimaginale stadien Mitteleuropäischer Anthomyiiden (Diptera) I. Acta sc. Nat. Brno, 3(2): 1–37.

Dusse G. 1954. Curculionidae, Coleoptera, 402–500. W: Sorauer P. ed. 1953. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Tierische Schädlinge an Nutzpflanzen, 2 Tiel. Paul Parey in Berlin und Hamburg, ss. 599.

Gadomski H. 1996. Occurrence and damage caused by the cabbage aphid, Brevicoryne brassicae L., to cruciferous crops. Aphids and other homopterous insects, PAS, IRVC, Skierniewice, 5: 47–52.

Heddergott H., Menhofer H., Muller F.P., Speyer W. 1953. Lepidoptera: Noctuidae, 367–414. W: Sorauer P. ed. 1953. Handbuch der Pflanzenkrankheiten. Erster Tiel, Paul Parey in Berlin und Hamburg, ss. 517.

Jankowska B., Wiech K. 2004. The comparison of the occurrence of the cabbage aphid (Brevicoryne brassicae L.) on the cabbage vegetables. Veg. Crops Res. Bull. 60: 71–80.

Kagan F. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny krzyżowych, 98–125. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Kępczyński L.S. 1985. Badania nad szkodliwością tantnisia krzyżowiaczka (P. maculipennis Cur.) (Lepidoptera, Plutellidae). Rocz. Nauk Roln., E. Ochrona Roślin, 13: 63–72.

Korcz A. 1994. Szkodliwe pluskwiaki z rzędu różnoskrzydłych (Heteroptera), 233–292. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.

Kotliński S. 2009. Występowanie zwójki z rodzaju (Cnephasia) na kapuście. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 49/1/:126–129.

Kryżanowskij O.L. 1974. Żestokokrylyje. W: Kryżanowskij O.L. red. Nasekomyje i kleszczi – wreditieli sielskochoziajstwiennych kultur. Leningrad. Tom 2: ss. 335.

Kuntze R. 1936. Krytyczny przegląd szkodników z rzędu chrząszczy, zarejestrowanych w Polsce w latach 1919–1933. Rocz. Ochr. Roślin, 3 (2): 1–116.

Legutowska H. 1997. Thrips on cabbage crops in Poland. Biul. Warzywniczy, 47: 55–62.

Lipa J.J., Studziński A., Małachowska D. 1977. Owady i roztocze związane z roślinami uprawnymi i chwastami z rodziny krzyżowych (Cruciferae) w Polsce i środkowej Europie. [Insects and mites associated with cultivated and weedy cruciferous plants (Cruciferae) In Poland and central Europe]. Polish Acad. Science, Warszawa–Poznań, ss. 354.

Łoginowa K.M. 1980. Szkodniki kapusty rzepy, brukwi, rzodkwi, rzodkiewki i innych warzyw, 321–341. W: Osmołowski G. ed. Klucz do oznaczania szkodników na podstawie uszkodzeń roślin uprawnych. PWRiL, Warszawa, ss. 755.

Mroczkowski M., Stefańska J. 1991. Coleoptera – Chrząszcze, 7–217. W: Razowski J. red. Checklist of Animals of Poland. Kraków, 1991. T. III, ss. 217.

Napiórkowska-Kowalik J. 1996. Sówkowate (Noctuidae, Lepidoptera) i ich parazytoidy w agrocenozach rejonu Lublina. Rozpr. habil. Wyd. AR Lublin, 194: 1–93.

Narkiewicz-Jodko J. 1997. Szkodniki warzyw kapustnych i rzepowatych, 290–300. W: Kochman J., Węgorek W. red. Ochrona Roślin, Plantpress, Kraków, ss. 701.

Nawrocka B. 1972. Metoda integracji walki biologicznej z chemiczną przeciwko mszycy kapuścianej (Brevicoryne brassicae L.) na kapuście głowiastej białej (Brassica oleracea var. capitata L. f. alba). Biul. IOR, Poznań, 52: 379–387.

Nawrot J. 2008. Leksykon owadów. Instytut Ochrony Roślin – PIB Poznań. Wyd. TOTEM, ss. 551+ literatura.

Obarski J. 1962. Chowacze – Ceuthorrhynchus Germ. (Coleoptera, Curculionidae) występujące w Polsce na roślinach krzyżowych. Prace Nauk. IOR. T. IV /2/: 29–138.

Obarski J. 1968. Drążyn zielonawy – Baris coerulescens Scop. i inne gatunki Baris sp. jako nowe szkodniki rzepaku ozimego. Rocz. Nauk Roln. T. 93-A-4: 671–683.

Ogijewicz B. 1938. Krytyczny przegląd szkodników zaobserwowanych w północno-wschodniej Polsce w latach 1928–1937 ze szczególnym uwzględnieniem ich znaczenia gospodarczego. Rocz. Ochr. Roślin. T. V /6/: 1–52.

Opyrchałowa J. 1976. Nauka o szkodnikach roślin, 202–406. W: Praca zbiorowa. Nauka o chorobach i szkodnikach roślin. PWRiL, Warszawa, ss. 608.

Pobożniak M. 2005. Thrips species on white cabbage. Electronic J. of Polish Agricultural Universities – Hoticulture. www.ejpau.pl/vol.8/issue 4/art. 60.

Pobożniak M., Wiech K. 2004. The occurrence of Thrips tabacci Lindeman (Thysanoptera, Thripidae) on late cultivars of white cabbage. Veg. Crops News, 39: 149–155.

Rogowska M. 2011. Występowanie chowacza czterozębnego (Ceutorhynchus quadridens (Panz.) oraz drążyna czarnego (Baris laticollis (Mrsh.) na wybranych gatunkach warzyw oraz metody ich zwalczania. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, Poznań, 51/4/: 1575–1581.

Rogowska M., Szwejda J. 2002. Ecological observations of Phyllotreta spp., Pieris brassicae, Pieris rapae and Athalia rosae occurrence on horseradish. Veg. Crops Res.Bull. 57: 95–105.

Romaniszyn J., Schille F. 1929. Artriciidae, 140–165. W: Fauna motyli Polski. Prace Monogr. Kom. Fizjogr. Kraków, ss. 556.

Ruszkowski J.W. 1933. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski na podstawie materiałów z lat 1919–1930. Rocz. Ochr. Roślin, cz. B 1/1-2/: 1–567.

Ruszkowski J.W. 1937. Szkodniki pól i warzyw obserwowane w Polsce w roku 1933. Rocz. Ochr. Roślin. T. III /3/: 1–24.

Ruszkowski J. 1960. Wykaz alfabetyczny łacińsko-polski nazw gatunkowych szkodników roślin użytkowych oraz niektórych wrogów naturalnych. Wyd. Instytut Ochrony Roślin, Poznań, ss.135.

Ruszkowski J., Prüffer J., Krasucki A., Minkiewicz S., Keler S., Strawiński K., Pronin J. 1935. Wyniki badań nad szkodliwą fauną Polski. W: Rocz. Nauk Roln. Cz. B: Szkodniki Roślin, 2/2-3/: 1–224.

Skuhravy V. 1960. Die Nahrung des Ohrwurms (Forficula auricularis L.) in den Feldkulturen. Acta Soc. Ent. Čsl., 57: 329–339.

Studziński A., Kagan F., Sosna Z. 1981. Atlas chorób i szkodników roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 318.

Szadziewski R. 1999. Rozpoznawanie pryszczarków (Diptera: Cecidomyiidae), 137–241. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. T. III. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 351.

Szwejda J. 1974. Muchówki (Diptera) występujące na roślinach kapustnych. Polskie Pismo Entomol. 44: 381–392.

Szwejda J. 1975. Ekologia śmietki kapuścianej (Hylemya brassicae (Bché) (Diptera: Anthomyiidae). Rocz. Nauk Roln. 5/1/: 43–74.

Szwejda J. 1979. Ekologia muchówek (Diptera) występujących w główkach kapusty brukselskiej. Rocz. Nauk Roln. 9/2/: 127–147.

Szwejda J. 1980. Diptera occurring on Brussels sprouts. Polskie Pismo Entomol. 50: 569–597.

Szwejda J. 1985. Szkodniki warzyw z rodziny krzyżowych, 98–124. W: Narkiewicz-Jodko J. red. Szkodniki i choroby roślin warzywnych. PWRiL, Warszawa, ss. 416.

Szwejda J. 1988. Znaczenie i szkodliwość muchówek (Diptera) w warzywnictwie. Wiad. Entomol. 8 /1-2/: 27–34.

Szwejda J. 2003. Diptera occurring on vegetable crops. Integrated control in field crops. IOBC wprs Bull. 26(3): 113–119.

Szwejda J. 2004. Przegląd szkodników i ich wrogów naturalnych aktualnie występujących na warzywach kapustowatych w Polsce. Nowości Warzywnicze, Skierniewice, 39: 97–104.

Szwejda J. 2010. Czy skorki zagrażają warzywom? Hasło Ogr., Kraków, 125–127.

Szwejda J., Nawrocka B. 2003. Rola wrogów naturalnych w ograniczaniu populacji szkodników roślin warzywnych. Nowości Warzywnicze, Skierniewice, 36: 31–40.

Szwejda J., Rogowska M. 2003. Phytophagous entomofauna of horseradish. Integrated control in field crops. IOBC wprs Bull. 26 (3): 339–343.

Tischler W. 1971. Agrorekologia. PWRIL, Warszawa, ss. 487.

Zawirska I. 1994. Wciornastki – Thysanoptera, 145–174. W: Diagnostyka szkodników roślin i ich wrogów naturalnych. Wyd. SGGW, Warszawa, ss. 328.