Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Fotografie na okładce Sally Elford/Getty Images

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor prowadzący Barbara Surówka

Redakcja Magdalena Mendys

Korekta Jadwiga Witecka

Produkcja Mariola Iwona Keppel, Magdalena Preder

Recenzent prof. dr hab. Eleonora Bielawska-Batorowicz

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Monika Lipiec /Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2020

ISBN 978-83-01-21123-3

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp - I. Grzegorzewska, L. Cierpiałkowska, A.R. Borkowska

CZĘŚĆ 1. Teoretyczne podstawy psychologii klinicznej dzieci i młodzieży

Rozdział 1. Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży w Polsce - Marta Bogdanowicz, Aneta R. Borkowska

1.1. Geneza psychologii klinicznej dzieci i młodzieży

1.2. Początki rozwoju psychologii klinicznej dzieci i młodzieży w Polsce

1.3. Główne obszary współcześnie prowadzonych badań i praktyki w psychologii klinicznej dzieci i młodzieży w Polsce

Rozdział 2. Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży – salutogenetyczne i patogenetyczne modele empiryczne i teoretyczne - Lidia Cierpiałkowska, Iwona Grzegorzewska

2.1. Psychopatologia i psychiatria dzieci i młodzieży – ujęcie historyczne

2.2. Podejście salutogenetyczne – modele i kryteria zdrowia psychicznego okresu dzieciństwa i adolescencji

2.3. Podejście patogenetyczne – modele i kryteria zaburzeń psychicznych i zachowania okresu dzieciństwa i adolescencji

2.4. Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych i zachowania u dzieci i młodzieży

Rozdział 3. Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania: środowisko rozwoju, zadania rozwojowe, nabywane kompetencje - Anna Izabela Brzezińska

3.1. Wprowadzenie

3.2. Punkt wyjścia: podstawowe założenia

3.3. Zmiany globalne i lokalne jako konteksty analizy procesu rozwoju dzieci i młodzieży

3.4. Warunki rozwoju dzieci i młodzieży: czynniki wsparcia i czynniki ryzyka

3.5. Kamienie milowe w procesie rozwoju w dzieciństwie i dorastaniu

3.6. Użyteczność wiedzy o rozwoju człowieka

3.7. Podsumowanie

Rozdział 4. Psychologiczne i biospołeczne koncepcje zaburzeń psychicznych u dzieci i młodzieży - Lidia Cierpiałkowska, Iwona Grzegorzewska

4.1. Modele biologiczne i podatność – stres a zaburzenia psychiczne

4.2. Klasyczna i współczesna psychoanaliza

4.3. Podejście behawioralne i poznawczo-behawioralne

4.4. Koncepcje interakcyjne, strukturalne i systemowe rodziny jako środowiska rozwoju

Rozdział 5. Psychopatologia rozwojowa. Integrujące podejście do zdrowia i zaburzeń dzieci i młodzieży - Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpiałkowska

5.1. Psychopatologia rozwojowa jako subdyscyplina integracyjna

5.2. Podatność i odporność dzieci i młodzieży – znaczenie czynników ryzyka i czynników ochronnych w cyklu życia

5.3. Trauma w okresie dzieciństwa i adolescencji oraz jej wpływ na rozwój psychopatologii

CZĘŚĆ 2. Psychologiczna diagnoza kliniczna dzieci i młodzieży

Rozdział 6. Podstawy psychologicznej diagnozy klinicznej dzieci i młodzieży w kontekście społecznym - Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko, Iwona Grzegorzewska

6.1. Typy diagnozy klinicznej i konteksty społeczne diagnozowania

6.2. Kliniczna diagnoza opisowa dla celów terapeutycznych

6.3. Kliniczna diagnoza wyjaśniająca dla celów terapeutycznych

6.4. Diagnozowanie w procesie terapii

6.5. Opiniowanie i orzecznictwo w sprawach dzieci i młodzieży

Rozdział 7. Metody stosowane w psychologicznej diagnozie klinicznej dzieci i młodzieży - Emilia Soroko

7.1. Podstawowe zasady stosowania psychologicznych metod i narzędzi diagnostycznych

7.2. Wybrane grupy metod diagnostycznych

7.3. Modele i narzędzia w wybranych obszarach funkcjonowania dzieci i młodzieży

Rozdział 8. Diagnoza neuropsychologiczna dzieci i młodzieży - Aneta R. Borkowska, Beata Daniluk

8.1. Diagnoza neuropsychologiczna – cele i rodzaje diagnozy

8.2. Przebieg i metody diagnozy neuropsychologicznej dziecka

8.3. Diagnoza neuropsychologiczna dziecka a diagnoza dorosłych

Rozdział 9. Etyczne aspekty diagnozy i pomocy psychologicznej dzieciom i ich rodzicom - Zuzanna Toeplitz, Małgorzata Toeplitz-Winiewska

9.1. Wprowadzenie

9.2. Podstawowe prawa klienta

9.3. Zawieranie kontraktu

9.4. Problem dobrowolnej zgody klienta i zleceniodawcy

9.5. Zakończenie diagnozy – informacje zwrotne

9.6. Opinia psychologiczna dotycząca osoby małoletniej

9.7. Zasady prowadzenia i udostępniania dokumentacji

9.8. Dylematy etyczne związane z psychoterapią dzieci

9.9. Współpraca psychologa z personelem medycznym lub ze szkołą

9.10. Podsumowanie

CZĘŚĆ 3. Psychologia zaburzeń psychicznych dzieci i młodzieży

Rozdział 10. Zaburzenia rozwoju

10.1. Niepełnosprawność intelektualna - Ewa Zasępa

10.2. Zaburzenia ze spektrum autyzmu jako całościowe zaburzenia rozwoju - Ewa Pisula, Iwona Omelańczuk

10.3. Zaburzenia neuropsychologiczne - Aneta R. Borkowska

10.4. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) - Małgorzata Lipowska

10.5. Zaburzenia mowy i komunikacji - Grażyna Krasowicz-Kupis

10.6. Specyficzne zaburzenia uczenia się czytania i pisania – dysleksja rozwojowa - Marta Bogdanowicz

Rozdział 11. Destrukcyjne zaburzenia zachowania i zaburzenia spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych - Lidia Cierpiałkowska, Iwona Grzegorzewska

11.1. Wprowadzenie

11.2. Rozpowszechnienie zaburzeń i ich konsekwencje dla jakości życia

11.3. Typologia zaburzeń destrukcyjnych i spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych

11.4. Koncepcje i modele wyjaśniające kształtowanie się eksternalizacji problemów

11.5. Modele biopsychospołeczne zaburzeń spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych

Rozdział 12. Zaburzenia emocjonalne (internalizacyjne) - Wioletta Radziwiłłowicz

12.1. Wprowadzenie

12.2. Zaburzenia nastroju dzieci i młodzieży

12.3. Zaburzenia lękowe

12.4. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne

12.5. Reaktywne zaburzenia przywiązania w niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie

Rozdział 13. Pozostałe zaburzenia występujące w okresie dzieciństwa i adolescencji

13.1. Zaburzenia związane ze stresorami traumatycznymi i urazami psychicznymi - Elżbieta Zdankiewicz-Ścigała

13.2. Zaburzenia seksualności u dzieci i młodzieży - Monika Zielona-Jenek

13.3. Zaburzenia związane ze zdrowiem somatycznym: zaburzenia snu, moczenie, zaburzenia wydalania - Iwona Dąbrowska, Artur Kołakowski, Katarzyna Rogala

13.4. Zaburzenia karmienia u dzieci i zaburzenia odżywiania u młodzieży - Bernadetta Izydorczyk

13.5. Mutyzm wybiórczy - Artur Kołakowski, Iwona Dąbrowska

Rozdział 14. Zaburzenia osobowości obserwowane w okresie dzieciństwa i adolescencji - Iwona Grzegorzewska, Anna Frączek, Beata Pastwa-Wojciechowska

14.1. Wprowadzenie do problematyki zaburzeń osobowości dzieci i młodzieży

14.2. Zaburzenie osobowości borderline – wczesne symptomy u dzieci i młodzieży

14.3. Cechy narcystyczne w rozwoju osobowości u dzieci i młodzieży

14.4. Wczesne predyktory psychopatii

CZĘŚĆ 4. Kliniczne problemy dzieci i młodzieży

Rozdział 15. Agresja dzieci i młodzieży - Marzanna Farnicka, Iwona Grzegorzewska

15.1. Charakterystyka zachowań agresywnych

15.2. Manifestacja zachowań agresywnych od dzieciństwa do adolescencji

15.3. Obraz kliniczny zachowań agresywnych

15.4. Uwarunkowania rozwoju zachowań agresywnych u dzieci i młodzieży

15.5. Koncepcje wyjaśniające źródła, przyczyny i patomechanizm agresji

15.6. Strategie profilaktyczne i kierunki pomocy dzieciom z nasilonymi zachowaniami agresywnymi

Rozdział 16. Autoagresja – samobójstwa i samookaleczenia - Wioletta Radziwiłłowicz

16.1. Wprowadzenie

16.2. Etiologia zachowań autoagresywnych

16.3. Objawy psychopatologiczne współwystępujące z samookaleczeniami i próbami samobójczymi

16.4. Metody leczenia

16.5. Podsumowanie

Rozdział 17. Dzieci jako ofiary przemocy seksualnej - Maria Beisert

17.1.Wprowadzenie

17.2. Status zjawiska wykorzystania seksualnego dziecka

17.3. Definicje wykorzystania seksualnego dziecka

17.4. Symptomy wykorzystania seksualnego dziecka

17.5. Konsekwencje wykorzystania seksualnego dziecka

17.6. Podsumowanie

Rozdział 18. Nieletni jako sprawcy przestępstw - Beata Pastwa-Wojciechowska, Iwona Grzegorzewska

18.1. Natura i charakter przestępczości nieletnich

18.2. Modele teoretyczne wyjaśniające przestępczość nieletnich

18.3. Obraz kliniczny nieletnich sprawców przestępstw

18.4. Szacowanie ryzyka powrotu nieletnich do przestępczości

18.5. Resocjalizacja i terapia

Rozdział 19. Rodzicielstwo nastolatków - Mariola Bidzan

19.1. Nastoletnie rodzicielstwo – definicja, częstość występowania

19.2. Nastoletnie rodzicielstwo a zadania rozwojowe okresu dorastania

19.3. Czynniki ryzyka nastoletniego rodzicielstwa

19.4. Biopsychospołeczna sytuacja nastoletnich rodziców

19.5. Formy pomocy odpowiadające na potrzeby nastoletnich rodziców

Rozdział 20. Otyłość dzieci i młodzieży - Anna Brytek-Matera

20.1. Nadmierna masa ciała w okresie dzieciństwa i adolescencji

20.2. Psychologiczne konsekwencje otyłości

20.3. Profilaktyka otyłości dziecięcej

20.4. Podsumowanie

Rozdział 21. Kliniczne problemy dzieci z zaburzeniami narządów zmysłów wzroku i słuchu - Marzenna Zaorska

21.1. Zmysł wzroku

21.2. Zmysł słuchu

21.3. Wsparcie technologiczne (nowe technologie) we wspomaganiu zaburzeń widzenia i słyszenia

21.4. Aktualne tendencje diagnostyczne – Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (International Classification of Functioning, Disability and Health, ICF)

21.5. Podsumowanie

CZĘŚĆ 5. Specjalne obszary zainteresowania psychologii klinicznej dzieci i młodzieży

Rozdział 22. Zmaganie się dziecka z chorobą - Joanna Miniszewska

22.1. Wprowadzenie

22.2. Choroba dziecka jako sytuacja trudna dla dziecka i jego rodziny

22.3. Wiek rozwojowy dziecka a funkcjonowanie psychospołeczne w obliczu choroby somatycznej

22.4. Indywidualne i rodzinne czynniki ryzyka i zasoby w zmaganiu się ze stresem choroby

22.5. Dziecko w obliczu śmierci

22.6. Rola i zadania psychologa klinicznego w sytuacji choroby somatycznej

Rozdział 23. Rodzina z dzieckiem z zaburzeniami rozwoju - Ewa Zasępa

23.1. Wprowadzenie

23.2. Etapy adaptacji do niepełnosprawności dziecka

23.3. Problemy doświadczane przez rodziców

23.4. Rodzeństwo osób z zaburzeniami rozwoju

23.5. Jakość życia rodziny

23.6. Pozytywne doświadczenia rodziny

Rozdział 24. Kryzys w rodzinie – separacja i rozwód - Lucyna Bakiera, Karolina Appelt

24.1. Wprowadzenie

24.2. Separacja i rozwód z perspektywy kryzysu w rodzinie

24.3. Psychologiczne konsekwencje separacji i rozwodu dla funkcjonowania potomstwa

24.4. Czynniki określające skutki separacji i rozwodu rodziców dla funkcjonowania dziecka

24.5. Podsumowanie

Rozdział 25. Dzieci w rodzinach adopcyjnych i zastępczych - Teresa Jadczak-Szumiło

25.1. Wprowadzenie

25.2. Formy opieki zastępczej

25.3. Sytuacja dziecka i jego rodziny

Rozdział 26. Dziecko w postępowaniu sądowym - Monika Zielona-Jenek

26.1. Rola dziecka w postępowaniu sądowym

26.2. Specyfika sytuacji dziecka uczestniczącego w postępowaniu sądowym

26.3. Właściwości funkcjonowania dziecka a jego zadania w postępowaniach sądowych

26.4. Psycholog kliniczny wobec dziecka – uczestnika postępowania sądowego

Rozdział 27. Dzieci rodziców z zaburzeniami psychicznymi - Iwona Grzegorzewska

27.1. Wprowadzenie

27.2. Specyfika rodzicielskich problemów ze zdrowiem psychicznym w kontekście rozwoju dzieci

27.3. Wpływ zaburzenia psychicznego rodzica na funkcjonowanie potomstwa w cyklu życia

Rozdział 28. Dziecko i młody człowiek w obliczu cyfryzacji życia - Agnieszka Felińska, Iwona Grzegorzewska

28.1. Korzystanie z nowych technologii przez dzieci i młodzież na różnych etapach rozwoju

28.2. Korzyści i zagrożenia dla rozwoju dziecka i adolescenta związane z używaniem gier wideo i internetu

28.3 „Cyberpsychopatologie” – nowe zaburzenia ery internetu?

28.4. Nowe kierunki zastosowania technologii informacyjnych i komunikacyjnych (information and communication technologies, ICT) w profilaktyce i terapii dzieci i młodzieży

CZĘŚĆ 6. Wybrane problemy pomocy psychologicznej

Rozdział 29. Specyfika pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci, młodzieży i rodzin - Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpiałkowska

29.1. Wprowadzenie

29.2. Poradnictwo psychologiczne, pomoc w kryzysie i psychoterapia dzieci i młodzieży

29.3. Psychoterapia i poradnictwo zdrowotne w kontekście systemów społecznych

29.4. Psychoterapia i poradnictwo zdrowotne w perspektywie wspólnych czynników leczących

29.5. Badania naukowe nad efektywnością terapii dzieci i młodzieży

Rozdział 30. Profilaktyka zaburzeń funkcjonowania i rozwoju oraz promocja zdrowia dzieci i młodzieży - Anna Izabela Brzezińska, Iwona Grzegorzewska

30.1. Wprowadzenie

30.2. Punkt wyjścia: podstawowe założenia

30.3. Rodzaje psychologicznego wsparcia dla funkcjonowania i rozwoju jednostki

30.4. Obszary i rodzaje działań promujących zdrowie dzieci i młodzieży

30.5. Profilaktyka zaburzeń funkcjonowania i przebiegu rozwoju na etapie dzieciństwa i dorastania

Rozdział 31. Wczesne wspomaganie rozwoju, wczesna interwencja i rehabilitacja neuropsychologiczna dzieci i młodzieży - Aneta R. Borkowska

31.1. Wprowadzenie do problematyki wczesnej interwencji i wspomagania rozwoju

31.2. Pojęcia wczesnego wspomagania rozwoju i wczesnej interwencji

31.3. Odbiorcy wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania

31.4. Główne założenia realizacji wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania

31.5. Wprowadzenie do problematyki rehabilitacji neuropsychologicznej

31.6. Planowanie rehabilitacji neuropsychologicznej

31.7. Wybrane metody wczesnej interwencji i wczesnego wspomagania rozwoju oraz rehabilitacji neuropsychologicznej

31.8. Pomoc rodzinie z dzieckiem z zaburzeniami neuropsychologicznymi

31.9. Podsumowanie

Rozdział 32. Terapia dzieci i młodzieży – podejście poznawczo-behawioralne - Artur Kołakowski

32.1. Założenia i cele terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i młodzieży

32.2. Cele i specyfika terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i młodzieży

32.3. Zjawiska i proces terapii poznawczo-behawioralnej dzieci i młodzieży

Rozdział 33 . Psychoterapia dzieci i młodzieży – podejście psychoanalityczne - Katarzyna Schier

33.1. Istota psychoterapii psychoanalitycznej dzieci i młodzieży

33.2. Krótka historia psychoanalizy dzieci i młodzieży

33.3. Diagnoza poprzedzająca psychoterapię

33.4. Podstawowe zjawiska w psychoanalitycznej psychoterapii dzieci

33.5. Co „leczy” w psychoterapii psychoanalitycznej dzieci i młodzieży?

Rozdział 34. Terapia oparta na podejściu systemowym - Anna Kubiak, Anna Słysz

34.1. Podejście systemowe – podstawowe założenia

34.2. Dzieci i młodzież w terapii systemowej

Rozdział 35. Terapia dzieci po urazach psychicznych - Iwona Grzegorzewska

35.1. Wprowadzenie

35.2. Zrozumieć dziecięcą traumę – podstawowe symptomy i mechanizmy

35.3. Diagnoza dziecka w procesie terapii traumy

35.4. Struktura procesu leczenia

35.5. Terapia traumy oparta na dowodach

35.6. Pomoc dziecku po traumie w codziennym życiu

Rozdział 36. Psychoterapia indywidualna adolescentów w analizie transakcyjnej - Anna Frączek

36.1. Zdrowie i zaburzenia psychiczne w cyklu życia w analizie transakcyjnej

36.2. Kontakt i kontrakt z adolescentem i rodzicami

36.3. Poziomy psychoterapii indywidualnej adolescentów

36.4. Relacja terapeutyczna i przymierze terapeutyczne z adolescentem w AT

36.5. Psychoterapia grupowa adolescentów

Rozdział 37. Socjoterapia dzieci i młodzieży - Barbara Jankowiak, Emilia Soroko

37.1. Socjoterapia jako grupowa forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej

37.2. Socjoterapia wobec psychopatologii rozwojowej

37.3. Cele oddziaływań socjoterapeutycznych

37.4. Praca z grupą jako kontekst uruchamiania czynników pomocowych

37.5. Rola podejścia teoretycznego w pracy socjoterapeutycznej

37.6. Oblicza diagnozowania w socjoterapii

Bibliografia

O Autorach

Przypisy

Wstęp

Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży nie ma tak długiej historii i tradycji jak psychopatologia i psychologia kliniczna człowieka dorosłego. Jeszcze na przełomie XIX i XX w. zaburzenia psychiczne i problemy w zachowaniu dzieci i młodzieży diagnozowane były na podstawie zamieszczonych w Międzynarodowej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych (International Classification of Diseases and Related Health Problems, ICD) bądź Podręczniku diagnostycznym i statystycznym zaburzeń psychicznych (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM) opisów zaburzeń człowieka dorosłego. Trudności i zaburzenia psychiczne obserwowane u dzieci, choć od czasu do czasu zauważane, nie wzbudzały szczególnego zainteresowania ani praktyków, ani naukowców. W dużej mierze wynikało to z powszechnie podzielanego wówczas przekonania, że zaburzenia psychiczne dzieci są „miniaturą” zaburzeń występujących u dorosłych; nie mają one swojej specyfiki związanej z okresem rozwojowym, w jakim się pojawiają. Co prawda, pierwsze wzmianki na temat psychopatologii dziecięcej można zauważyć stosunkowo wcześnie, jednak pediatria jako nauka o zdrowiu i chorobach u dzieci wyłoniła się dopiero pod koniec XVIII w. Nie tylko pediatrii, ale przede wszystkim psychologii rozwojowej, a zwłaszcza postrzeganiu normatywnego i pozanormatywnego rozwoju zawdzięczamy podwaliny myślenia o zdrowiu i zaburzeniach okresu dzieciństwa i adolescencji. Wraz z uznaniem przez świat ludzi dorosłych dzieciństwa jako odrębnego okresu życia jednostki podjęto liczne wysiłki w celu opisania, zrozumienia i wyjaśnienia przejawów i problemów związanych ze zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży.

Wysiłki te znalazły odzwierciedlenie w kolejnych wydaniach klasyfikacji zaburzeń psychicznych, takich jak ICD czy DSM, w których zaczęto wyodrębniać zaburzenia specyficzne dla okresu dzieciństwa i adolescencji. Tym samym, wraz z rozwojem medycyny i psychologii, następował dynamiczny przyrost badań w obszarze dziecięcej psychiatrii i psychopatologii, jako dziedzinach istotnie różniących się od psychiatrii i psychopatologii dorosłych. Ponieważ początkowo zarówno założenia teoretyczne, jak i stosowane pojęcia były wprost przenoszone z psychologii klinicznej człowieka dorosłego, zmiany zachodzące w zachowaniu i rozwoju poznawczo-emocjonalnym dziecka będące wynikiem dojrzewania fizycznego i społecznych kontekstów jego życia zwyczajnie pomijano. Dwie publikacje wydają się szczególnie ważne dla rozwoju psychiatrii oraz psychologii klinicznej dzieci i młodzieży. Pierwsza to podręcznik brytyjskiego psychiatry Henry’ego Maudsleya (1895–1918), zatytułowany The Pathology of Mind (1897). Znalazły się w nim rozważania dotyczące bardzo istotnego problemu zawartego w  pytaniu: od jakiego stopnia (poziomu) rozwoju umysłu dziecka można stosować kryteria pozwalające na odróżnienie szaleństwa od niezakończonego procesu dojrzewania i konstytuowania się jego psychiki? Autor poruszał także kwestie metodyczne dotyczące tworzenia klasyfikacji szaleństwa u dzieci. Druga to publikacja Remy Lapouse i Mary A. Monk „An epidemiological study of behavior characteristics in children” (1958), zawierająca rezultaty badań epidemiologicznych na reprezentatywnej populacji dzieci oraz rozważania nad metodologią i procedurami badań nad zaburzeniami psychicznymi okresu dzieciństwa i adolescencji. Obie te publikacje stanowiły podstawy do prowadzenia praktyki klinicznej. Nie tylko zaczęto poszukiwać odpowiedzi na pytanie, czy istnieją i jakie są nieprawidłowości w zakresie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, lecz także próbowano na poziomie wyjaśniającym stworzyć koncepcje psychologiczne opisujące prawidłowy i nieprawidłowy rozwój młodych ludzi. O ile potrafiono już trafnie opisywać obraz kliniczny różnych zaburzeń psychicznych i zachowania dzieci, o tyle niewiele wiedziano o ich biopsychospołecznych uwarunkowaniach.

Nie znajdowano wciąż sposobu na zintegrowanie wiedzy z psychologii klinicznej i psychologii rozwojowej do zrozumienia i wyjaśniania zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji. Kluczem okazały się dwie kwestie. Po pierwsze, zauważono możliwości wykorzystania koncepcji teoretycznych i modeli empirycznych z psychologii rozwojowej, zwłaszcza tych analizujących przemiany w cyklu życia jednostki, do zdefiniowania kryteriów i wskaźników oceny normalnego vs. nieprawidłowego rozwoju psychospołecznego młodych ludzi. Po drugie, zrozumiano, że poszczególne dyscypliny naukowe, takie jak nauki biologiczne, psychologia i socjologia, dają ogromną wiedzę o uwarunkowaniach rozwoju dzieci na różnych płaszczyznach, ale dopiero jej zintegrowanie pozwoli na opisanie i wyjaśnienie złożoności uwarunkowań i patomechanizmów zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji. W konsekwencji badacze podjęli próby konceptualizacji modeli pokazujących dynamiczne relacje między czynnikami biologicznymi, psychicznymi i społecznymi, działającymi na dziecko w różnym czasie, z różną intensywnością i w różnych konfiguracjach. Niebawem okazało się, że kumulacja bądź zagęszczenie biologicznych, psychologicznych i społecznych czynników ryzyka i/lub występujące między nimi interakcje powodują załamanie się linii normatywnego rozwoju, prowadząc do pojawienia się problemów i trudności, a ich stabilizowanie się skutkuje narastającym cierpieniem i koniecznością podjęcia leczenia. Wśród tych czynników znajdują się m.in. wiek chronologiczny dziecka, poziom rozwoju poznawczego i społecznego, podatność biologiczna, pochodzenie rodzinne i szereg innych czynników społecznych i kulturowych. Okazało się, że tylko bardzo złożone modele zdrowia psychicznego, obejmujące czynniki biologiczne, psychiczne i środowiskowe, są w stanie opisać różne trajektorie rozwoju dzieci i młodzieży.

Kluczowe do tworzenia coraz bardziej skomplikowanych opisowych i wyjaśniających koncepcji i modeli zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji okazały się założenia nowej subdyscypliny, odwołującej się do myślenia probabilistycznego i systemowego, zwanej psychopatologią rozwojową. Najbardziej znaczące badania nad zaburzeniami psychicznymi i zachowania u dzieci i młodzieży oraz nad efektywnością terapii odwołują się do założeń tego sposobu konceptualizowania rozwoju psychopatologii w konkretnych przypadkach. Perspektywa psychopatologii rozwojowej jest coraz bardziej obecna w praktyce klinicznej i szkoleniu specjalistów z zakresu psychologii klinicznej dzieci i młodzieży. Duży postęp dokonał się zarówno w oferowanych metodach i sposobach terapii psychologicznej, jak i w badaniach nad jej skutecznością. Obecnie wiele programów badawczych zajmuje się rozwojem metod terapii dzieci i młodzieży z perspektywy różnych nurtów psychologicznych, konceptualizacją i identyfikacją tych metod, które zapewniają najlepszą skuteczność, oraz analizą bardziej zawiłych kwestii dotyczących tego, jak działa terapia, dlaczego, u kogo i w jakich związkach z szerszym kontekstem rozwoju dziecka (rodzina, szkoła, rówieśnicy, sąsiedztwo).

Nie ulega wątpliwości, że w ostatnich dwóch dekadach nastąpiła eksplozja zainteresowania psychologią kliniczną dzieci i młodzieży, zarówno pod względem teoretycznym, empirycznym, jak i praktycznym. Odzwierciedleniem tego trendu jest prezentowany podręcznik. Wciąż jednak wiele problemów pozostaje nierozwiązanych, a wiele pytań – bez odpowiedzi, rodzi się też niemało wątpliwości.

Mimo dynamicznego wzrostu badań, opracowań i osiągnięć z zakresu psychologii klinicznej dzieci i młodzieży, kluczowym problemem pozostaje niewystarczająca liczba odpowiednich (rzetelnych, trafnych i znormalizowanych) narzędzi i metod diagnozujących problemy i zaburzenia psychiczne okresu dzieciństwa i adolescencji. O ile bowiem dostępność metod diagnostycznych służących ocenie dzieci zdrowych lub z niewielkimi odchyleniami od typowej ścieżki rozwoju jest coraz większa (aktualnie można posłużyć się kilkoma testami rozwoju i/lub inteligencji), o tyle oferta narzędzi pozwalających ocenić zaburzenia pozostaje znacznie uboższa. Szczególnie jeśli przyjmiemy założenie, że celem diagnozy dziecka z zaburzeniami jest nie tylko ocena jego deficytów, ale głównie potencjału rozwojowego. Taki stan rzeczy znacznie utrudnia postęp w zakresie działań naukowych i praktyki klinicznej. Jednocześnie obserwuje się bardzo dynamiczny rozwój badań dotyczących zaburzeń rozwojowych z perspektywy szeroko rozumianej neuronauki. Wobec tych badań i ich efektów jest wiele oczekiwań, zarówno diagnostycznych, jak i terapeutycznych. Uzyskiwane wyniki są często bardzo obiecujące, pozwalają z jednej strony zrozumieć istotę i sposób funkcjonowania dzieci w różnych sytuacjach i pod wpływem działania różnych, często traumatycznych wpływów, z drugiej zaś generują wiele metod terapeutycznych. Szczególnie ważna wydaje się współczesna wiedza na temat biologicznych konsekwencji silnie negatywnych emocjonalnych przeżyć dzieci, czyli np. zaburzeń więzi i traumy wczesnodziecięcej. Wzrost „biologicznej świadomości” w odniesieniu do zaburzeń rozwoju niesie ze sobą pewne niebezpieczeństwo nadmiernej koncentracji na mózgowym, w tym fizjologicznym czy hormonalnym, funkcjonowaniu dziecka zarówno w kontekście diagnostycznym, jak i terapeutycznym. Dlatego w każdym przypadku wyjaśniania problemów rozwojowych optymalnym rozwiązaniem jest integracja danych o funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego i innych układów biologicznych dziecka z danymi na temat czynników psychologicznych, w tym psychicznych lub intrapsychicznych i społecznych. Nazbyt jednostronne spojrzenie na mechanizmy zaburzeń, czy to nadmierne przywiązanie do wyjaśnień psychologicznych, czy biologicznych, może prowadzić do poważnych błędów diagnostycznych, a w konsekwencji do nieefektywnej czy wręcz szkodliwej terapii. Podobne zasady odnoszą się do wyboru metod interwencji, pomocy terapeutycznej i wspomagania rozwoju dziecka. Zatem tylko wielodyscyplinarna perspektywa, połączenie wiedzy z zakresu neurofizjologii i neuropsychologii, psychologii klinicznej, rozwojowej i społecznej pozwala na pełne zrozumienie patomechanizmów odpowiedzialnych za pojawienie się symptomów i ich stabilizację w czasie oraz identyfikację zasobów i czynników ochronnych działających na dziecko i jego otoczenie, a co za tym idzie – umożliwia skuteczniejszy i bardziej wszechstronny wybór rodzaju pomocy oferowanej dzieciom, młodzieży i ich rodzicom.

Oddajemy do Państwa rąk pierwszy tak obszerny polski podręcznik psychologii klinicznej dzieci i młodzieży. Do jego stworzenia zaprosiłyśmy Autorki i Autorów reprezentujących wiodące uczelnie w Polsce, uznanych praktyków klinicznych oraz psychoterapeutów. Wszyscy bez wyjątku podjęli trud przekazania najbardziej współczesnej wiedzy teoretycznej i empirycznej w sposób zrozumiały i odnoszący się do działań praktycznych. Ze względu na ograniczenia formalne rozdziały i poruszane w nich zagadnienia różnią się objętością i szczegółowością analizy omawianych kwestii. Mamy świadomość, że nie wszystkie informacje, analizy teoretyczne i wyniki badań udało się zamieścić w tym tomie. Z myślą o Czytelniku na końcu każdego rozdziału znajdują się zatem zalecane pozycje z literatury (najczęściej polskiej) pogłębiające podejmowane zagadnienia.

Podręcznik składa się z 37 rozdziałów, zgrupowanych w sześć części i dwa główne bloki tematyczne. W pierwszym bloku znajduje się rys historyczny polskiej dziecięcej psychologii klinicznej oraz omawiane są podstawy psychologii klinicznej dzieci i młodzieży uwzględniające wiedzę o sposobie definiowania dziedziny i jej przedmiocie, ogólne teorie i modele stosowane do analizy zjawisk zdrowia i zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji oraz wiedzę z psychologii rozwojowej niezbędną do rozumienia nieprawidłowości w rozwoju młodych osób. Szczególną uwagę poświęcono zagadnieniom związanym ze specyfiką psychologicznej diagnozy klinicznej dzieci i młodzieży; omówiono modele diagnozy, postępowanie diagnostyczne dziecięcego psychologa klinicznego oraz stosowane w diagnozie klinicznej dziecka metody, z uwzględnieniem specyfiki diagnozy neuropsychologicznej. W bloku tym znalazł się też rozdział poświęcony etycznym zasadom postępowania psychologa klinicznego dzieci i młodzieży, jako badacza i praktyka. Końcowe jego rozdziały koncentrują się na psychologii zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji. Omówiono w nich modele lub koncepcje psychologiczne i wyniki badań nad wybranymi zaburzeniami psychicznymi występującymi u dzieci i młodzieży zawartymi w aktualnie obowiązujących systemach klasyfikacyjnych.

Drugi blok dotyczy klinicznego spojrzenia na specyficzne problemy dzieci i młodzieży. W kolejnych rozdziałach specjaliści scharakteryzowali wybrane trudności obserwowane u młodych ludzi, które nie spełniają kryteriów zaburzenia psychicznego, ale znacząco wpływają na dyskomfort psychiczny oraz obniżają zdolności do skutecznego funkcjonowania w najważniejszych dziedzinach życia. Poruszono zarówno zagadnienia bezpośrednio związane z nieprawidłowymi wzorcami zachowania młodego człowieka (takimi jak agresja, samookaleczenia, otyłość czy przedwczesne macierzyństwo), jak i problemy wynikające z niekorzystnych warunków środowiskowych (m.in. zaburzenia psychiczne rodzica, opieka zastępcza, separacja i rozwód). Podręcznik kończą zagadnienia związane z różnymi formami praktycznej działalności psychologa klinicznego dzieci i młodzieży. Oprócz omówienia specyfiki pomocy udzielanej dzieciom i ich rodzinom poruszono też tematykę profilaktyki, psychoterapii wybranych zaburzeń, wczesnej interwencji i terapii neuropsychologicznej oraz społecznych i środowiskowych form pomocy (np. socjoterapii).

Podręcznik jest adresowany do wszystkich osób zainteresowanych problematyką psychologii klinicznej dzieci i młodzieży, a w szczególności do studentów psychologii, słuchaczy studiów podyplomowych i uczestników kursów specjalizacyjnych. Polecamy go także psychologom praktykom pracującym z dziećmi, młodzieżą i ich rodzinami oraz przedstawicielom zawodów pokrewnych: pedagogom, kuratorom sądowym, lekarzom, socjologom itp. Być może skorzystają z niego też rodzice, którzy niepokoją się o przebieg rozwoju i wzorce funkcjonowania swoich dzieci. Mamy nadzieję, że prezentowane opracowanie wypełni lukę na rynku wydawniczym i stworzy okazję nie tylko do uzupełnienia wiedzy, lecz także do refleksji, przemyśleń, dyskusji i rozwoju zawodowego.

Praca twórcza i redakcyjna nad podręcznikiem nie była łatwym zadaniem. Tym bardziej dziękujemy wszystkim osobom zaangażowanym w jego powstanie. W pierwszej kolejności dziękujemy Autorkom i Autorom, którzy przyjęli zaproszenie do współpracy. Ich wiedza i doświadczenie oraz trud i sumienność stanowią podstawę merytoryczną prezentowanego dzieła. Dziękujemy prof. dr hab. Eleonorze Bielawskiej-Batorowicz, która z ogromną wnikliwością zrecenzowała wszystkie teksty podręcznika, dzieląc się z nami wiedzą i uwagami merytorycznymi z różnych dziedzin psychologii. Dziękujemy też Wydawnictwu Naukowemu PWN, szczególnie w osobie Pani Redaktor „Naczelnej” Aleksandry Małek i Pani Redaktor Magdaleny Mendys, których profesjonalizm, pomoc i życzliwość towarzyszyły nam na różnych etapach powstawania tej publikacji. Bez ich cierpliwości i zaangażowania ostateczna wersja podręcznika nigdy nie ujrzałaby światła dziennego.

Praca psychologów klinicznych, zarówno badaczy, jak i praktyków nie miałaby sensu, gdyby nie odbiorcy naszych działań: dzieci, dorastający, rodzeństwo i rodzice. Ich udział w poznawaniu specyfiki rozwoju dzieci i młodzieży w kontekście problemów i trudności klinicznych jest dla naszej pracy bezcenny. Dziękując im, pragniemy wyrazić nadzieję, że nieustanny trud, jaki ponosimy w prowadzeniu badań naukowych i bezpośrednich działań praktycznych, zaowocuje poprawą opieki i pomocy psychologicznej kierowanej do młodych ludzi i ich rodzin.

Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpiałkowska, Aneta R. Borkowska

Zielona Góra, Poznań, Lublin, lipiec 2019 roku