Książkę dedykuję

Profesorowi Jerzemu Konarskiemu

i Profesorowi Zdzisławowi Latajce

Projekt okładki i stron tytułowych Lidia Michalak

Ilustracja na okładce Ruslan Khismatov/123RF

Wydawca Katarzyna Włodarczyk-Gil

Redakcja i korekta Urszula Pawłowska

Koordynator produkcji Adam Krajewski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2009, 2021

ISBN 978-83-01-21696-2

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021r. (Wydanie II)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl
www.pwn.pl

Bezpłatny fragment

Przedmowa

1. Wstęp

2. Surowce naturalne

Literatura uzupełniająca

Internet

3. Modelowanie kwantowo-chemiczne

3.1. Wstęp

Literatura uzupełniająca

3.2. Matematyczne podstawy modelowania

3.2.1. Liczby rzeczywiste, urojone i zespolone

3.2.2. Skalary i wektory

3.2.3. Tensory

3.2.4. Macierze i wyznaczniki

3.2.5. Funkcje

3.2.6. Pochodna funkcji

3.2.7. Całka funkcji

3.2.8. Operatory

3.2.9. Równania różniczkowe

3.2.10. Szeregi

Literatura uzupełniająca

Internet

3.3. Fizyczne podstawy modelowania

3.3.1. Zmienne kinematyczne i dynamiczne

3.3.2. Zjawiska korpuskularne i falowe

3.3.3. Historia teorii kwantów

3.3.4. Postulaty teorii kwantów

3.3.5. Właściwości funkcji falowych i operatorów

3.3.6. Wyprowadzenie równania Schrödingera

3.3.7. Rozwiązania analityczne

3.3.8. Rozwiązania numeryczne

Literatura uzupełniająca

3.4. Numeryczne podstawy modelowania

3.4.1. Pliki

3.4.2. Modelowanie

3.4.3. Wizualizacja

3.4.4. Jednostki

3.5. Modelowanie składników kosmetyków i suplementów

3.5.1. Modelowanie przeciwutleniaczy

3.5.2. Deskryptory i mechanizmy

3.5.3. Pochodne kwasu cynamonowego

3.5.4. Kwas galusowy

3.5.5. Kwas α -liponowy i jego metabolity

3.5.6. Kwasy sulfenowe

3.5.7. Ksantony mangostanu

3.5.8. Adaptogeny różeńca górskiego

3.5.9. Resweratrol i jego pochodne

3.5.10. Arachidony i metabolity resweratrolu

3.5.11. Sylibina i cynaryna

3.5.12. Ranking przeciwutleniaczy

3.6. Modelowanie substancji barwnych

Literatura uzupełniająca

Internet

4. Peptyzacja

4.1. Oligopeptydy, peptydy i polipeptydy

4.2. Chemia kombinatoryczna

4.3. Neurotoksyny i peptydy biomimetyczne

4.3.1. Neurotoksyna botulinowa

4.3.2. Neurotoksyna jadu węża

4.3.3. Oligopeptydy biomimetyczne

4.4. Perspektywy

4.4.1. Oligopeptydy i peptydy przeciwutleniające

4.4.2. Oligopeptydy i peptydy przeciwdrobnoustrojowe

4.4.3. Peptydy roślinne – cyklotydy

4.4.4. Inne źródła bioaktywnych peptydów

4.5. Naturalne słodziki peptydowe

Literatura uzupełniająca

Internet

O Autorze

Przypisy

Przedmowa

Książka „Chemia Piękna II. Źródła substancji bioaktywnych” prezentuje efektywne metody pozyskiwania składników aktywnych kosmetyków i suplementów. Ponieważ decydują one o skuteczności i zakresie ich działania, poszukiwanie nowych substancji czynnych jest jednym z podstawowych zadań do zrealizowania w obszarze chemii kosmetycznej i medycznej. Surowce oraz substancje bioaktywne zostały częściowo omówione w książkach „Chemia piękna[1]”, „Nowoczesne składniki kosmetyków[2]” oraz „Nowoczesna kosmetologia[3]”, dlatego celem niniejszego opracowania jest „wyekstrahowanie” najważniejszych, zaprezentowanych już w wymienionych pozycjach informacji, wzbogacenie ich o wyniki aktualnie prowadzonych badań oraz prezentacja nowych surowców i ich składników aktywnych, które pojawiły się na rynku kosmetycznym w ostatnich latach. Poza aspektem systematyzującym książka prezentuje również nowoczesne trendy i metody pozyskiwania oraz modelowania nowych, nieznanych związków wchodzących w skład nowoczesnych preparatów aktualnie znajdujących się na rynku. W książce podano informacje i praktyczne wskazówki, jak odkrywać lub modelować związki chemiczne, które zapewnią efektywne działanie kosmetyków i suplementów, dających satysfakcjonujący efekt estetyzacji skóry i jej przydatków przy minimalizacji negatywnych skutków ubocznych. Opracowanie umożliwi również optymalny wybór kosmetyku lub suplementu wśród bogatej propozycji rynkowej, stosując jako kryterium wyboru informacje o składzie chemicznym produktu i zawartym w nim substancjach aktywnych. Wyczerpujący opis chemiczny i pełna charakterystyka biomedyczna i kosmetologiczna omawianych surowców i ich substancji aktywnych powodują, że niniejsze opracowanie może stanowić ważne uzupełnienie pozycji książkowych, rekomendowanych szkołom kosmetycznym oraz wydziałom chemicznym, kosmetycznym i medycznym uczelni wyższych. Rozdział poświęcony modelowaniu kwantowo-chemicznemu związków bioaktywnych jest polecany głównie studentom wydziałów chemicznych uczelni wyższych i może zostać pominięty przez osoby zajmujące się kosmetologią. Ze względu na przystępność wykładu z zakresu matematycznych i fizycznych podstaw modelowania, stanowi on również propozycję dla szerszego kręgu odbiorców, chcących zapoznać się z elementami matematyki wyższej oraz poznać i zrozumieć zjawiska kwantowe i równania je opisujące. Główny problem ze zrozumieniem teorii kwantów polega na opanowaniu matematycznego języka zapisu jej podstawowych praw. Dlatego punktem wyjścia dla rozdziału poświęconego modelowaniu jest przystępne wprowadzenie w podstawy matematyczne opisu zjawisk kwantowych, uwzględniające: teorię liczb urojonych i zespolonych, skalarów, wektorów, tensorów, funkcji oraz elementy rachunku różniczkowo-całkowego. Poznając podstawy matematyczne oraz najważniejsze pojęcia i równania fizyki klasycznej, można zrozumieć teorie kwantów, a następnie przejść do jej praktycznych, w zakresie chemii kosmetycznej zastosowań. Wymaga to opanowania podstaw obsługi dowolnego programu komputerowego, który może być stosowany w zakresie modelowania kwantowo-chemicznego. W książce podano przykładowe zastosowanie w tym względzie, jednego z najpopularniejszych programów komercyjnych – Gaussian, stosowanego obecnie, zarówno przez naukowców, jak i studentów. Program Gaussian współpracuje z interfejsem graficznym GaussView, który umożliwia wizualizację geometrii i wyznaczanie różnorodnych charakterystyk fizyko-chemicznych badanych cząsteczek. Rozdział poświęcony peptyzacji, powiązany z tak zwaną chemią kombinatoryczną, prezentuje filozofię, metodologię i dotychczasowe osiągniecia w zakresie poszukiwania i syntezy oligopeptydów i peptydów wykazujących działanie typu botox-like, przeciwutleniające i przeciwdrobnoustrojowe. Ze względu na gigantyczną ilość związków, które są możliwe do zsyntetyzowania, peptyzacja to nowoczesny trend we współczesnej kosmetologii, który na długie lata zdominuje metody pozyskiwania nowych substancji bioaktywnych. Zdaję sobie sprawę z faktu, że w książce pominąłem pewne substancje znajdujące się we współczesnych kosmetykach i suplementach. Przyczyną jest to, że producenci nie zawsze podają w opisie składu preparatu nazwy chemiczne jego komponentów, co uniemożliwia weryfikację aktywności na podstawie istniejących wyników badań skolekcjonowanych w dostępnych bazach danych. W przypadku oligopeptydów i peptydów sekwencja aminokwasów również nie jest ujawniana, co powoduje, że przypisana aktywność biomedyczna związków jest nieweryfikowalna a priori. Z tego względu, zarówno w niniejszym opracowaniu, jak i w pozostałych już opublikowanych, największy nacisk kładę na opis substancji aktywnych, które były szczegółowo przebadane w niezależnych od producentów laboratoriach i mają właściwą „metrykę” publikacyjną w specjalistycznych czasopismach naukowych. W przypadku kontrowersji lub braku naukowej weryfikacji skuteczności, podaję informacje dotyczące wątpliwości i ograniczeń w ich zastosowaniach kosmetologicznych. To sprawdzone podejście umożliwiło wyselekcjonowanie najcenniejszych i najskuteczniejszych związków bioaktywnych wchodzących w skład kosmetyków i suplementów, znajdujących się aktualnie na rynku lub których wprowadzenie jest prawdopodobne. Składam serdeczne podziękowania Prof. Mariuszowi Puchalskiemu za recenzję rozdziału 3. „Modelowanie kwantowo-chemiczne” oraz mgr. Bartoszowi Bosakowiz Poznańskiego Centrum Superkomputerowo-Sieciowego (PCSS) za konsultacje dotyczące zastosowania w modelowaniu superkomputerów w sieci PLGRID. Przedstawione wyniki zostały otrzymane w ramach grantów obliczeniowych 60, 76, 85, 130, 131 i 182 w PCSS oraz grantu testowego w PLGRID. Dziękuję również pracownikom Stacji Ekologicznej UAM w Jeziorach, za stworzenie warunków do napisania niniejszej książki.

Autor

Poznań, marzec 2020

1

WSTĘP

Każdy nowoczesny kosmetyk i suplement, określany w niniejszym opracowaniu nazwą – preparat, zawiera w swoim składzie:

• Substancje aktywne – nietoksyczne, działające synergistycznie i biostymulująco, zwykle pozyskiwane z surowców naturalnych w formie holistycznych biokompleksów lub drogą syntezy chemicznej.

• Nośniki – aktywne, biozgodne, efektywne i stabilne, gwarantujące skuteczny transfer transdermalny lub pokarmowy substancji aktywnych do docelowego miejsca w organizmie.

• Dodatki – zapewniające stabilność mikrobiologiczną (konserwanty) i fizykochemiczną (przeciwutleniacze) kosmetyku oraz korygenty wpływające na ocenę organoleptyczną preparatu (kolor, konsystencja, smak, zapach). Najczęściej są to związki pochodzenia syntetycznego, zastępowane w nowoczesnych preparatach przez komponenty naturalne.

Brak szkodliwości (toksyczność, alergia, skutki uboczne) to warunek minimum, jaki stawiamy wszystkim składnikom preparatów, a w szczególności substancjom bioaktywnym. Z tego względu w kosmetykach lub suplementach nie pojawiają się silnie działające alkaloidy lub glukozydy, o działaniu wymagającym kontroli stosowania przez lekarza specjalistę. Substancje aktywne pozyskiwane ze źródeł naturalnych występują w formie bio-kompleksów wykazujących działanie holistyczne (całościowe). Ze względów ekonomicznych, zwykle wyodrębnia się z nich, a następnie syntetyzuje składnik procentowo dominujący, któremu przypisuje się aktywność całego kompleksu, co jest nadużyciem, usprawiedliwionym np. w przypadku korygentów smakowych i zapachowych, ale nie w przypadku składnika aktywnego preparatu. Na przykład, syntetyczny anetol, składnik olejku anyżowego, pachnie i smakuje jak anyż, ale nie wykazuje działania leczniczego olejku anyżowego, zawierającego również inne związki aktywne tworzące biokompleks. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku naturalnych witamin A i E, które są mieszaniną kilkunastu substancji wykazujących aktywność witaminową. Wyodrębnienie z nich składników dominujących, takich jak β-karoten (witamina A) lub α-tokoferol (witamina E) i wprowadzenie ich do suplementów może prowadzić do wystąpienia efektów odwrotnych do obserwowanych w przypadku zastosowania naturalnych witamin A i E. Komponenty biostymulujące inicjują w organizmie produkcję substancji pożądanych (kwas hialuronowy, kolagen, elastyna), których transfer drogą transdermalną jest utrudniony ze względu na wielkość cząsteczek, a pokarmową niemożliwy do zrealizowania, wskutek metabolizowania składnika aktywnego. Związki chemiczne występujące w formie biopolimerów i polipeptydów nie przenikają przez warstwę rogową naskórka, dlatego kosmetyki, które je zawierają, wykazują ograniczony efekt suplementacyjny. Substancje biostymulujące inicjują w organizmie syntezę pożądanego związku, likwidując problem transportu wielkocząsteczkowych substancji w głąb skóry oraz zjawisko jej uzależnienia od podaży z zewnątrz substancji odżywczych, które organizm przestaje produkować w wystarczających ilościach. Synergistyczne komponenty kosmetyków i suplementów cechuje wzajemne wzmacnianie aktywności, która jest większa niż poszczególnych składników. Przykładem może być mieszanina witamin E i C, która synergistycznie zmiata wolne rodniki hydroksylowe, ekstrakt z rumianku (składnik aktywny – bisabolol) i kłącza imbiru, działające przeciwzapalnie oraz wyciąg z karczocha (cynaryna) i ostropestu plamistego (sylimaryna) wykazujący silną aktywność detoksykującą. Powyższy przegląd najważniejszych wymagań względem substancji bioaktywnych prowadzi do pytania: skąd pozyskiwać substancje spełniające powyższe kryteria, które mogą znaleźć zastosowanie jako wartościowe składniki kosmetyków i suplementów? Analiza współczesnych trendów w tym względzie ujawnia następujące źródła substancji bioaktywnych:

• Etno-chemia kosmetyczna – surowce naturalne, pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, zarówno krajowe, jak i egzotyczne pozyskuje się, korzystając z empirycznej wiedzy w zakresie ziołolecznictwa społeczności bytujących na wszystkich kontynentach oraz informacji zawartych w starożytnych księgach, manuskryptach i papirusach (przykładem może być egipski papirus Ebersa napisany około 1550 r. p.n.e.).

• Podejście in silico – modelowanie i synteza związków, o właściwościach teoretycznie przewidzianych w obliczeniach kwantowo-chemicznych. W kosmetologii stosowana głównie w poszukiwaniu efektywnych zmiataczy wolnych rodników (przeciwutleniaczy) oraz substancji barwnych.

• Podejście hybrydowe – synteza związków będących pochodnymi substancji aktywnych surowców naturalnych, która ma na celu wzmocnienie ich aktywności lub nadanie pożądanej charakterystyki fizyko-chemicznej umożliwiającej ich praktyczne zastosowanie (rozpuszczalność, stabilność, nietoksyczność, biodostępność). Podejście hybrydowe jest ściśle powiązane z metodą in silico, ponieważ przed syntezą związków pochodnych określa się ich aktywność metodą modelowania kwantowo-chemicznego.

• Peptyzacja – synteza substancji z klasy peptydów i oligopeptydów, o zastosowaniach kosmetycznych i właściwościach (przeciwdrobnoustrojowych, antyoksydacyjnych, przeciwzapalnych, botox-like i innych) potwierdzonych w badaniach in vivo i in vitro.

Etno-kosmetologia, to nowy trend w poszukiwaniu nowych surowców i składników aktywnych kosmetyków występujących głównie w roślinach, które od wieków były i nadal są stosowane w medycynie ajurwedyjskiej (amla, babći, bhringaraj, miodla indyjska i inne), chińskiej (atraktylod wielkogłówkowy, aralia manżurska, cytryniec chiński, kordyceps, dzwonkowiec chiński, lakownica lśniąca, szczodrak krokoszowy, traganek błoniasty, wąkrotka azjatycka i inne) oraz w medycynie ludowej plemion afrykańskich, indiańskich Ameryki Północnej i Południowej oraz w ziołolecznictwie europejskim. Przykładami mogą być: drzewo kiełbasiane Kigelia africana znane i stosowane w Kamerunie, Kenii, Ugandzie, RPA; oczar wirginijski Hamamelis virginiana używany przez Indian Północnoamerykańskich i Acmella oleracea – roślina, która rośnie w Peru i jest stosowana przez Indian z plemienia Keshwa Lamas. Podejście to zainicjowało odkrycie pierwszego cyklopeptydu (cyklotyd) Kalata B1. Podczas misji Czerwonego Krzyża w Demokratycznej Republice Konga w 1960 r. norweski lekarz Lorents Gran zauważył, że podczas porodu Afrykanki piją herbatę z liści rośliny Oldenlandia affinis, która ułatwia poród. Z rośliny wyizolowano peptyd, który nazwano Kalata B1, od nazwy rośliny Kalata-Kalata w języku tubylców. Badania in vivo przeprowadzone na szczurach potwierdziły, że peptyd ten pobudza skurcze macicy i zmniejsza krwotok poporodowy. Dopiero po 20 latach wykazano, że Kalata B1 jest peptydem cyklicznym z motywem CCK (Cyclic Cystine Knot). Cyklotydy są zbudowane z 28–37 aminokwasów, tworzących pierścień zdeformowany radialnymi wiązaniami disiarczkowymi, pochodzącymi od cysteiny. Cyklotydy zostały szczegółowo opisane w podrozdziale 4.4.3. Analiza chemiczna podanych egzotycznych surowców wykazała, że zawierają one substancje o aktywności leczniczej i kosmetycznej zgodnej z empiryczną wiedzą kultur pierwotnych. Surowce te były stosowane przez tysiąclecia, dlatego powinny wykazywać deklarowaną aktywność oraz niską toksyczność, co czyni je interesującym obiektem badań tzw. chemii etno-kosmetycznej. Innym obszarem poszukiwań substancji aktywnych z klasy tzw. adaptogenów są rośliny (różanecznik alpejski, widliszka łuskowata i inne), bakterie (np. z gatunku Pseudoalteromonas żyjące w mule antarktycznym), zwierzęta (np. ślimak Helix aspersa traktowany promieniowaniem UV), które przystosowały się do życia w ekstremalnych warunkach środowiskowych, produkując unikatowe substancje (dehydryny, glikoproteiny, trehaloza) umożliwiające im przeżycie w niskiej temperaturze, dużym zasoleniu (alga Dunaliella salina), ekspozycji UV lub przy braku wody. Substancje aktywne w nich występujące znalazły zastosowanie w nowoczesnych i efektywnych kosmetykach, które pojawiły się na rynku niedawno lub których wprowadzenie jest w najbliższym czasie planowane. Podejście in silico, hybrydowe i peptyzacja, to nowoczesne metody otrzymywania wartościowych związków bioaktywnych, które łączą aspekt teoretyczny z eksperymentalnym. Ich praktyczne zastosowanie wiąże się ze wzrostem mocy obliczeniowej komputerów, które umożliwiają wyznaczenie geometrii (długości wiązań i kątów pomiędzy wiązaniami) oraz obliczenie deskryptorów (parametrów), charakteryzujących liczbowo aktywność badanego związku. Wyznaczone w ten sposób charakterystyki a priori, są wykorzystywane do wstępnej selekcji związków, aby wyekstrahować te, które zasługują na syntezę i weryfikację ich teoretycznie przewidzianej aktywności. W kolejnych rozdziałach przedstawiona zostanie pełna charakterystyka czterech wymienionych metod oraz wyniki ich zastosowania w pozyskiwaniu substancji bioaktywnych. W szczególności opisane zostaną naturalne surowce będące źródłem substancji aktywnych kosmetyków i suplementów aktualnie znajdujących się na rynku, substancje, których wprowadzenie na rynek jest w najbliższym czasie planowane lub które są na etapie badań prowadzonych pod kątem ich ewentualnych zastosowań kosmetycznych. Dopiero czas pokaże, czy znajdą one zastosowanie jako cenne składniki kosmetyków, suplementów i leków, czy też zostaną zdegradowane do pozycji związków o znaczeniu historycznym.

2

SUROWCE NATURALNE

Surowce naturalne stanowią bazę dla produkcji kosmetyków, leków i suplementów, ponieważ są bogatym źródłem substancji biologicznie czynnych. Niektóre z omawianych surowców lub ich związki aktywne są stosowane jako kosmeceutyki, to znaczy, pod względem właściwości, zastosowania i zależnie od dawki, mogą wchodzić w skład kosmetyków lub leków (paraleków). Oznacza to, że mają one potwierdzoną w rzetelnych badaniach naukowych lub przypuszczalną (np. są stosowane w ziołolecznictwie) aktywność farmakologiczną lub kosmetyczną. Jeżeli dany surowiec naturalny był stosowany od wieków, to powinna go charakteryzować skuteczność, deklarowana aktywność i nieszkodliwość (w akceptowalnym zakresie i warunkach stosowania). Z tego względu podejście etno-chemiczne jest efektywną metodą identyfikacji i pozyskiwania substancji bioaktywnych z surowców naturalnych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, zarówno krajowych, jak i egzotycznych. W ostatnim przypadku dużą popularnością cieszą się rośliny amazońskie i andyjskie. W Amazonii i Andach odkryto ponad 60 000 gatunków roślin, z których skatalogowano zaledwie 6 000, a przebadano niespełna 800[4]. Od stuleci rośliny z tego obszaru są stosowane do celów leczniczych, kosmetycznych, do zatruwania strzał na polowania i wojnę oraz w obrzędach religijnych i kulturowych. Duże zainteresowanie roślinami amazońskimi i andyjskimi powoduje, że na rynku pojawiają się nowe preparaty lecznicze i kosmetyczne, w których skład wchodzą te egzotyczne komponenty roślinne. Znalazły one zastosowanie w leczeniu otyłości (Amor seco, Caihua, Flor de Arena, Hercampuri, Manayupa, Yacon) i cellulitu (Caigua), jako immunostymulatory kosmetyczne i leki przeciwnowotworowe (Ajo sacha hembra, Graviola, Mucura, Tahuari), środki rewitalizujące (Maca) i przeciwstarzeniowe (Wiñay-wayna, Vilcacora). Stosuje się je w formie gotowych preparatów kosmetycznych (Vilcacora, Maca) oraz soku, naparów lub ekstraktów z surowca roślinnego. Te egzotyczne surowce są zwykle testowane ze względu na toksyczność ostrą, a nie przewlekłą, która wymaga długotrwałych badań. W konsekwencji, dopiero po dłuższym okresie stosowania preparatu można zauważyć jego negatywne działania uboczne. Przypadek Aristolochia serpentaria, rośliny stosowanej przez Indian Ameryki Północnej jako lek na ukąszenie węża, a w Europie jako środek odchudzający, pokazuje, że aplikacja niedokładnie przebadanych, egzotycznych roślin może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych. W Belgii, Francji, Wielkiej Brytanii, Chinach oraz Japonii zaobserwowano działanie nefro- i hepatotoksyczne po stosowaniu preparatów zawierających wyciągi z gatunku Aristolochia. W samej Belgii w 1993 roku stwierdzono 100 przypadków nefropatii po zastosowaniu tej rośliny jako środka odchudzającego. Jednej trzeciej z belgijskich pacjentek przeszczepiono nerki. Badania toksykologiczne wykazały, że składnikiem toksycznym gatunków z rodzaju Aristolochia są kwasy aristolochiowe. Występujący w Polsce kokornak powojnikowy (Aristolochia clematitis) również zawiera kwasy aristolochiowe, natomiast w nasionach znajduje się alkaloid aristolochina. Roślina ta jest wymieniana w przekazach ludowych jako środek poronny i przeciwgorączkowy przy stanach zapalnych woreczka i przewodów żółciowych. W Słowacji kokornak stosowano jako środek przeciwzapalny i antidotum po ukąszeniach przez żmiję zygzakowatą. Innym przykładem jest rosnąca w Polsce roślina starzec jakubek[5] (Jacobaea vulgaris) z rodziny astrowatych. W tradycyjnej medycynie naturalnej ziele jakubka było polecane przy chorobach wątroby, a zewnętrznie w leczeniu nowotworów, wyprysków i trudno gojących się ran. W 1920 roku po raz pierwszy zaobserwowano działanie hepatotoksyczne rośliny i jej przetworów, które zostały potwierdzone i wyjaśnione przez współczesne badania. Przyczyną są zawarte w roślinie alkaloidy pirolizydynowe[6], które działają nie tylko hepatotoksycznie, lecz także mutagennie oraz kancerogennie. Alkaloidy te występują również w tak znanych surowcach zielnych jak: farbownik, lepiężnik, ogórecznik, żmijowiec czy żywokost, jednakże stężenie toksycznych alkaloidów jest w nich mniejsze niż w jakubku. Dlatego zaleca się używanie ekstraktów z jakubka, a także wymienionych roślin tylko zewnętrznie. Przy czym nie należy ich podawać kobietom w ciąży lub matkom karmiącym. Jakubek powinien być usuwany z siana, stanowiącego paszę dla koni, ponieważ alkaloidy kumulują się w organizmie, prowadząc do śmierci zwierzęcia. Podany przykład pokazuje, że ziołolecznictwo ludowe nie jest w stanie zaobserwować relacji przyczyna–skutek, gdy w grę wchodzą surowce, których negatywne działanie jest konsekwencją kumulacji substancji czynnych rozciągniętej w czasie. Dopiero współczesne badania[7] mogą wskazać czynniki stanowiące zagrożenie i zainicjować procedury prowadzące do wyeliminowania niebezpiecznego surowca lub podania warunków do jego bezpiecznego stosowania. W tym aspekcie warte wymienienia są dwa przypadki krajowych surowców: kłącza tataraku i glistnika jaskółcze ziele. W pierwszym przypadku, jest to surowiec kosmetyczny i leczniczy, o szerokich zastosowaniach w różnych kulturach na całym świecie. Dopiero współczesne badania ujawniły[8], że najważniejsza substancja aktywna tataraku β-azaron, wykazuje działanie mutagenne i kancerogenne, dlatego za dopuszczalną, maksymalną dawkę w lekach ziołowych przyjęto 0,115 mg dziennie, w produktach spożywczych 0,05 mg/kg i 0,5 mg/kg w wyrobach alkoholowych[9]. W USA od 1968 roku stosowanie tataraku i jego przetworów w produktach spożywczych jest zakazane. W drugim przypadku, zastosowanie lecznicze surowca było opisane już w Papirusie Ebersa (1550–1553 p.n.e.), a w europejskim lecznictwie ludowym sok z glistnika był traktowany jako panaceum na wszelkiego typu dolegliwości dermatologiczne. Współczesne badania ujawniły nieznane wcześniej negatywne działanie hepatotoksyczne surowca, które spowodowały, że European Medicines Agency (EMEA) wpisała Chelidonium maius na europejską listę ziół, których ryzyko stosowania przekracza akceptowane korzyści lecznicze. Z tego względu nie jest zalecane stosowanie całego bio-kompleksu substancji aktywnych glistnika, a jego poszczególne, dobrze przebadane substancje aktywne (sangwinaryna) w aplikacjach zewnętrznych, a nie wewnętrznych. Zaprezentowana kolekcja surowców naturalnych ma, lub w najbliższym czasie będzie miała, zastosowania nie tylko lecznicze, lecz także kosmetyczne. Dlatego podstawowym kryterium selekcji surowców była możliwość ich zastosowania w obszarze nowoczesnej kosmetologii, która obejmuje[10] następujące elementy: detoksykacja, dieta, ruch, kosmetyki, suplementy i zabiegi. Dodatkowo, włączone zostały surowce o działaniu przeciwstarzeniowym, które stanowią źródło oddzielnej grupy substancji z klasy tzw. eliksirów młodości. Zaliczamy do nich surowce i ich substancje aktywne, które wpływają zarówno na długość, jak i jakość życia. W pierwszym przypadku dotyczy to głównie układów modelowych, takich jak: drożdże, nicienie, muszka owocówka oraz gryzonie, natomiast drugi aspekt obejmuje leki, suplementy, zabiegi niwelujące symptomy procesu starzenia i wpływające na estetykę somatyczną organizmu. Ta klasa substancji jest stosowana np. w profilaktyce i leczeniu chorób cywilizacyjnych i neurodegeneracyjnych, zwiększaniu witalności, wydolności fizycznej oraz intelektualnej, do usuwania depigmentacji skórnych, w leczeniu bezsenności, aktywizacji układu immunologicznego oraz w profilaktyce i wspomagająco w leczeniu nowotworów. W opracowaniu zostały uwzględnione surowce zarówno krajowe, jak i egzotyczne, a pogrubioną czcionką oznaczono nazwy komponentów aktywnych o podanej budowie chemicznej.

A  

Agawa – Agave tequilana i Agave salmiana. Zagęszczony sok ma konsystencję, kolor i smak podobny do miodu. Jest 3 razy słodszy od sacharozy, ale ma mniejszy indeks glikemiczny (GI = 40), w porównaniu z cukrem rafinowanym (GI = 68). Wartość indeksu zależy od metody produkcji i może ulec zwiększeniu, ponieważ skład syropu jest zmienny: 56–92% fruktozy i 8–20% glukozy, a GI odzwierciedla tylko zawartość glukozy. Stężenie fruktozy w syropie jest wyższe niż w syropie kukurydzianym HFCS (High-Fructose Corn Syrup), dlatego może on powodować symptomy nietolerancji (złego wchłaniania) fruktozy oraz być przyczyną otyłości. Z tego względu stosowanie syropu z agawy nie jest rekomendowane.

Agrest – Ribes uva-crispa L. gatunek krzewu z rodziny agrestowatych (Grossulariaceae). Owoc jest stosowany w medycynie ludowej od starożytności w leczeniu stanów zapalnych i wspomagająco malarii, natomiast liście są stosowane w chorobach nerek i układu moczowego. Przyspiesza przemianę materii, działa odtruwająco, oczyszczająco i moczopędnie, pobudza apetyt i wpływa korzystnie na układ pokarmowy.

Zawiera: witaminy A, B, C, E oraz mikroelementy m.in.: wapń, potas, fosfor, sód, krzem, magnez i żelazo.

Zastosowanie: detoksykacja organizmu.

Ajo sacha hembra – Mansoa alliceae. Krzew pnący osiągający wysokość 3 m. Rośnie w strefie tropikalnej Ameryki Południowej. Surowcem są pędy i kora, w których skład wchodzą m.in.: alliina, allicyna oraz ich pochodne, flawony, saponiny oraz pochodne lapacholu (9-metoksy-α-lapachol i 4-hydroksy-9-metoksy-α-lapachol), o właściwościach przeciwnowotworowych[11]. Preparaty z surowca działają bakteriobójczo, przeciwbólowo, przeciwzapalnie, obniżają poziom cholesterolu we krwi. Najnowsze badania potwierdzają aktywność przeciwzapalną i antynocyceptywną surowca[12].

Algi (glony) – organizmy jedno- lub wielokomórkowe, zaliczane do grupy Protista. Znanych jest ponad 20 000 gatunków alg, z których w kosmetyce zastosowanie znalazło około 40. Zamieszkują wody wszystkich stref geograficznych – żyją zarówno w wodach słodkich, jak i słonych, chłodnych i ciepłych. Na półkuli północnej wydobywa się około 1,5 miliona ton alg w skali rocznej; najwięcej u wybrzeży Bretanii, Japonii i Hawajów. Zawartość w algach substancji aktywnych zależy od czystości wód, w których rosną oraz od pory roku, pogody i fazy księżyca w czasie wydobycia.

Składniki aktywne:[13] makro- i mikroelementy: wapń, jod, brom, żelazo, magnez, miedź, cynk, mangan; witaminy: A, B₁, B₂, B₅, B₆, B₁₂, C i E; polipeptydy zbudowane z: alaniny, asparaginy, argininy, glicyny, lizyny, seryny; tłuszcze zawierające wysokonienasycone kwasy tłuszczowe serii omega-3; polisacharydy: karagen, fukoidyna, laminaryna, kwasy alginowe oraz ich sole; polifenole; cukier prosty mannit, alkohole wielowodorotlenowe: mannitol i sorbitol. Mikroelementy w glonach występują w formie łatwo przyswajalnych biokompleksów i związków metaloorganicznych z polisacharydami (laminaryną), co pozwala im przenikać przez warstwę lipidową naskórka. Jod obecny w glonach przyspiesza przemianę tłuszczów, dlatego glony mogą działać odchudzająco. Większość z nich jest dobrze przyswajana przez organizm, ponieważ ich skład chemiczny jest podobny do składu plazmy komórkowej człowieka. Stosowane są w kremach, balsamach, żelach i maseczkach do pielęgnacji twarzy, ciała i włosów. Algi oczyszczają skórę z toksyn, łagodzą stany zapalne, poprawiają koloryt i wygładzają powierzchnię naskórka. Redukują nadmierną aktywność gruczołów łojowych, a okłady z glonów są używane w terapii trądziku młodzieńczego. Stosowane są w formie ekstraktów, mączki lub wyizolowanych substancji aktywnych, jako preparat odżywczy, nawilżający, ujędrniający skórę i leczący cellulit. Kosmetyki bazujące na algach brunatnych, czerwonych i zielonych, są stosowane w zabiegach przeciwstarzeniowych, remineralizujących, wyszczuplających, ujędrniających, przeciw rozstępom i obrzękom; w programach wyszczuplających, drenujących cellulit naciekowy; w zabiegach na cellulit, ujędrniających, rozbijających tkankę tłuszczową.

Alga Chondrus crispus – krasnorost chrząstnica kędzierzawa. Występuje w Oceanie Atlantyckim m.in. u wybrzeży Irlandii, gdzie jest nazywana mchem skały (carragaheen) lub mchem irlandzkim. Małe, występujące w kępkach brunatnice (długości 6–15 cm), przyczepione do skał i spoistego żwiru na poziomie od niskiego wskaźnika pływu do głębokości 6–7 metrów. Chondrus crispus jest zbierany od maja do września. Wodorosty te zostały zaaprobowane przez Francuski Komitet Doradczy do spraw Zdrowia Publicznego dla zastosowań spożywczych. Są one bogate w kwasy tłuszczowe, aminokwasy, witaminy oraz pierwiastki śladowe i karaginian, który może zaabsorbować 20–50% swojego ciężaru własnego w wodzie ze względu na swoją hydrofilową naturę. Galaretka z Chondrus crispus jest używana do robienia naparów na kaszel. Karaginian leczy zapalenia dziąseł – jest składnikiem pasty do zębów.

Skład: witaminy (B₁, B₂, B₅, C, PP), fikokoloidy (karaginiany) – polimery liniowe zbudowanymi z jednostek dwucukrowych, silnie absorbujące wodę, wiążące się z białkiem skóry i włosów, tworzą błonę półprzepuszczalną.

Działanie: w zakresie kosmetycznym – nawilżające, błonotwórcze, ochronne; w zakresie leczniczym – hipotensyjne (karaginiany obniżają ciśnienie krwi), hipocholesterolemiczne (zmniejszają zawartość „złego” cholesterolu, redukują lipidy we krwi i zapobiegają arteriosklerozie), przeciwwirusowe (karaginiany mogą powstrzymać absorpcję wirusa przez komórkę organizmu–gospodarza).

Zastosowanie: w formie preparatu Phycol CC (Selvert Thermal) w nawilżaczach do twarzy i ciała, kremach na okolice oczu, balsamach po opalaniu, kosmetykach pielęgnacyjnych dla dzieci, do pielęgnacji włosów. Najważniejszym składnikiem aktywnym chrząstnicy jest karagenina – naturalny polisacharyd uzyskiwany na drodze wodnej ekstrakcji. W algach pełni funkcję podobną do funkcji kolagenu w tkankach zwierzęcych.

Karagenina – występuje w formie soli sodowej, potasowej, wapniowej i magnezowej λ-karageniny (α-glikozydowe połączenia 4-siarczanu-d-galaktozy) i χ-karageniny (β-glikozydowe połączenia 4-siarczanu-d-galaktozy i α-glikozydowe 3,6-anhydro-d-galaktozy). λ-Karagenina rozpuszcza się w wodzie zimnej, χ-karagenina – w gorącej. Sole sodowe i potasowe karageniny tworzą roztwory o dużej lepkości, natomiast sole wapniowe i magnezowe – elastyczne żele. Stosowana jako środek powlekający w odżywkach i żelach do włosów; substancja nawilżająca w preparatach do masażu oraz aktywny składnik immunostymulujący i rewitalizujący w kosmetykach do skóry starzejącej się i zniszczonej.

Alga Dunaliella salina – zielona mikroalga, występująca w basenach parowniczych do pozyskiwania soli morskiej. Wykazuje dużą aktywność przeciwutleniającą ze względu na zawartość karotenoidów, dlatego jest stosowana w kosmetykach i suplementach diety. Niewiele organizmów może przetrwać w tak zasolonych akwenach, dlatego D. salina mają wysokie stężenie β-karotenu w celu ochrony przed intensywnym światłem oraz wysokie stężenie glicerolu w celu stabilizacji ciśnienia osmotycznego. D. salina nie ma sztywnej ściany komórkowej, co czyni organizm podatnym na ciśnienie osmotyczne, dlatego glicerol jest stosowany jako środek do utrzymania równowagi osmotycznej i aktywności enzymatycznej. D. salina zachowuje wysokie stężenie glicerolu, ponieważ ma błonę komórkową o niskiej przepuszczalności dla tej substancji i potrafi wytworzyć jego duże ilości ze skrobi w odpowiedzi na wysokie stężenie soli pozakomórkowej. Podejmowano próby komercyjnej produkcji tego związku, ale opłacalność ekonomiczna jest na tyle mała, że badania nie są kontynuowane. Natomiast przemysłowa produkcja karotenoidów z algi jest opłacalna, dlatego już w 1966 roku w ZSRR uruchomiono pierwszą produkcję, a komercyjna uprawa D. salina jako źródła β-karotenu jest obecnie jednym z największych osiągnięć biotechnologicznych. Suszone algi zawierają do 10% karotenoidów, w tym: α-karoten, β-karoten, kryptoksantynę, zeaksantynę, luteinę i likopen, dlatego wchodzą w skład suplementów. Ostatnio przeprowadzone badania[14] wykazały, że suplementacja ekstraktem z algi bogatym w 9-cis-β-karoten, starzejącej się muszki owocówki Drosophila melanogaster zaktywizowała pracę mitochondriów pod względem produkcji ATP, poprawiła mobilność i przedłużyła średnią długość życia muszki. Dlatego karotenoidy pozyskiwane z D. salina zaliczamy do klasy eliksirów młodości, wpływających na długość i jakość życia organizmów modelowych. Efekty te, podobnie jak w przypadku kwasu liponowego, mogą być związane z usprawnieniem funkcji mitochondriów.

Alga Enteromorpha compressa – zielenica porastająca dno mórz strefy zimnej i umiarkowanej.

Składniki aktywne: żelazo, potas, fosfor i siarka, witamina C, β-karoten, polisacharydy, aminokwasy – w największym stężeniu hydroksyprolina. Zwiększa spoistość i sprężystość naskórka, odbudowuje i regeneruje aktywność kolagenu i elastyny, przeciwdziała ich degradacji, stymuluje komunikację między komórkami naskórka a skórą właściwą, zapobiega wiotczeniu skóry, utrzymuje elastyczność i jędrność na poziomie skóry młodej, wygładza, pomaga zredukować zmarszczki i chroni przed fotostarzeniem się skóry.

Zastosowanie: przeciwstarzeniowe zabiegi remineralizujące.

Alga Fucus vesiculosus – brunatnica morszczyn pęcherzykowaty. Występuje w wodach przybrzeżnych północnego Atlantyku i Oceanu Arktycznego oraz morzach: Śródziemnym, Bałtyckim, Białym. Surowcem są odsolone i wysuszone plechy morszczynów.

Składniki aktywne: 0,03–0,1% jodu, częściowo w formie tyroniny (0,02%), mikro- i makroelementów, cukier mannitol (5–12%), brunatny barwnik fukoksantyna oraz polisacharydy: kwas alginowy (12–19%), laminaryna i fukoidyna.

Działanie: środek modelujący (przyspiesza przemianę materii); w leczeniu chorób układu krwionośnego (miażdżycy), nadciśnienia tętniczego. W skład ziół i mieszanek stosowanych w celach leczniczych i kosmetycznych wchodzą odsolone i wysuszone plechy morszczynowe, zawierające nie mniej niż 0,1% jodu.

Przeciwskazania: niedoczynność i nadczynność tarczycy.

Zastosowanie: zabieg wyszczuplające.

Alga Gelidium cartilagineum – krasnorost galaretówka chrząstkowata, występuje na wybrzeżach Ameryki Północnej. Plecha o kolorze czerwonym ma długość ok. 25 cm, jest pierzasto rozgałęziona, źródło agar-agaru – substytutu żelatyny. Agar-agar to bezbarwna substancja, nierozpuszczalna w etanolu oraz zimnej wodzie. Rozpuszczalna w wodzie gorącej – roztwory o stężeniu 1% po oziębieniu tworzą żel. Polisacharyd w 70% złożony z agarozy (substancja żelotwórcza) i w 30% z agaropektyny. Otrzymywany z krasnorostów gatunku Euchema, Gracillaria i Gelidium. Roztwory mają odczyn kwasowy, ponieważ część grup hydroksylowych w agar-agarze jest zestryfikowana kwasem siarkowym(VI). Żel agarowy jest doskonałym substytutem żelatyny wołowej, która może zawierać chorobotwórcze priony, oraz żelatyny wieprzowej. Żel agarowy dobrze się rozsmarowuje i zapobiega wysychaniu kosmetyków emulsyjnych. Stosowany jest jako czynnik żelotwórczy w pastach do zębów, szamponach oraz żelach do włosów. Roztwory gliceryny (20–25%) zagęszczone agar-agarem są stosowane do pielęgnacji wysuszonej skóry rąk.

Alga Haematococcus pluvialis – słodkowodne algi z gatunku Chlorophyta z rodziny Haematococcaceae występujące w umiarkowanych klimatycznie regionach na całym świecie. Gatunek ten jest znany z wysokiej zawartości silnego przeciwutleniacza astaksantyny, o dużym znaczeniu farmaceutycznym i kosmetycznym. Astaksantyna jest produkowana w dużych ilościach przez glony w niekorzystnych warunkach środowiskowych, uniemożliwiających egzystencję komórek normalnych, np.: jasne światło, wysokie zasolenie, niska dostępność składników pokarmowych. Już 3 miliardy lat temu pierwotne mikro-algi, jako pierwsze rośliny, musiały dostosować się do skrajnych i zmiennych warunków klimatycznych. Algi Haematococcus przetrwały najbardziej skrajne warunki – od suszy po zlodowacenie – właśnie dzięki astaksantynie. Astaksantyna to karotenoidowy barwnik roślinny należący do grupy ksantofili, do której są również zaliczane zeaksantyna oraz luteina. Nadaje charakterystyczny kolor m.in. łososiom, krewetkom i krylom. Naturalna astaksantyna, pochodząca z alg, występuje głównie jako monoester w konfiguracji przestrzennej 3S, 3′S. Forma estrowa ma silniejsze działanie niż wolna forma syntetyczna. Ryby traktowane naturalną astaksantyną wykazywały silniejsze ubarwienie niż karmione taką samą ilością suplementu syntetycznego. Astaksantyna ma interesujące właściwości:

• Silny antyoksydant, neutralizując między innymi tlen singletowy – jest 500 razy silniejszym zmiataczem tlenu singletowego niż witamina E i 11 razy silniejszym niż β-karoten.

• Przenika barierę krew-mózg i chroni centralny układ nerwowy przed działaniem wolnych rodników; przenika barierę układ krwionośny-siatkówka oka, zapobiega stanom zapalnym, poprawia ostrość widzenia.

• Substancja przeciwzapalna, która leczy bóle reumatyczne, bóle stawów po wysiłku fizycznym.

• Naturalny filtr UV – chroni przed uszkodzeniami DNA, opóźnia procesy fotostarzenia się skóry, zmniejsza produkcję melanin o 40%, zapobiega powstawaniu piegów i przebarwień skóry.

• Zapobiega degradacji kolagenu i tworzeniu się zmarszczek, będących skutkiem działania promieni UV: likwiduje drobne zmarszczki, obrzmienia, plamy i piegi; zwiększa poziom nawilżenia, elastyczność, gładkość.

• Zmniejsza ryzyko zawału serca oraz udaru mózgu przez ograniczenie osadzania się blaszek miażdżycowych w naczyniach krwionośnych.

• Reguluje stężenie tlenku azotu, który wpływa na pracę serca i układu krwionośnego (u chorych z miażdżycą stężenie tlenku azotu jest mniejsze).

• Zwiększa wydajność mięśni oraz przyspieszaniu proces ich regeneracji po wysiłku fizycznym.

• Pobudza produkcję substancji przeciwzakrzepowych, co w konsekwencji chroni serce i mózg.

• Zmniejsza ryzyko chorób nowotworowych.

• Działa przeciwstarzeniowo, opóźniając oksydację białek.

Zastosowanie: składnik suplementów diety, w których astaksantyna: zapewnia ochronę skóry przed promieniowaniem UV, tworzy naturalną ochronę antyoksydacyjną skóry, poprawia elastyczność i nawilżenie skóry, redukuje zmarszczki i przebarwienia, chroni przed schorzeniami układu krwionośnego (nadciśnienie tętnicze, choroby serca).

Alga Himanthalia elongata – wodorost spaghetti morskie, występujący na wybrzeżu atlantyckim Irlandii. Po namoczeniu w wodzie, suche glony zwiększają swoją objętość, przypominając kształtem makaron.

Składniki aktywne: witamina C, potas, magnez, wapń, jod. Wodorosty można jeść jak zwykłe spaghetti – gotuje się je 10–15 minut.

Zastosowanie: przeciwstarzeniowy zabieg remineralizujący L’ocean Selvert Thermal.

Alga Laminaria digitata – krasnorost listownica palczasta. Występuje w Oceanie Atlantyckim (wybrzeża Bretanii). Stosowany do otrzymania, w skali przemysłowej, wysoko skoncentrowanego ekstraktu wodnego (ponad 50% suchej masy), stosowanego jako substancja aktywna kosmetyków. Surowcem są wyselekcjonowane świeże algi, które po procesie kondensacji i zagęszczania są filtrowane, dając końcowy ekstrakt. Ekstrakt jest stosowany w produkcji preparatów dla balneoterapii, talassoterapii i SPA, w liniach do pielęgnacji twarzy i ciała. Stosowany jest również w produkcji kosmeceutyków stosowanych przez dermatologów estetycznych, chirurgów plastycznych i lekarzy medycyny estetycznej głównie na terenie Wielkiej Brytanii i Niemiec. Najbardziej znanym przykładem jest angielska linia Jean Louis Sebagh, z której w 2005 roku wyróżniono 9 preparatów jako „kosmetyczne Oskary”. Ostatecznie zostały nagrodzone dwie formuły, które uzyskały tytuły: The Best Face Mask (najlepsza maska roku – preparat ALG Peeling Mask) oraz The Most Magical Face Perfector (najbardziej magiczny preparat rekonstruujący skórę twarzy – Super Repair Serum). Skoncentrowany ekstrakt algowy z mikronizowanym ekstraktem z miąższu melona o wysokiej zawartości SOD (dysmutaza ponadtlenkowa – endogenny antyoksydant) oraz innych przeciwutleniaczy np. koenzym Q₁₀, witamina E, występują w kremie liftującym Meaningful Beauty wprowadzonym na rynek pod marką Cindy Crawford.

Zastosowanie: zabiegi przeciw rozstępom i bliznom.

Alga Laminaria japonica – brunatnica listownica japońska. Znanych jest 30 gatunków, które występują w morzach północnych. Budową przypomina liść długości kilku, a nawet kilkunastu metrów, przyczepiony do podłoża.

Składniki aktywne: jod i alginiany. Na terenach nadmorskich jest stosowana jako pasza, nawóz, roślina lecznicza przy niedoborze jodu. We wschodniej Azji jadalna – potrawa kombu, w Europie była spożywana w czasach głodu jako kapusta morska.

Alga Laminaria ochroleuca – listownica złota.

Składniki aktywne: fosfatydylocholina, pochodne kwasu limonowego i witaminy A, E, F.

Działanie: inhibitor reakcji zapalnych redukujący ich skutki, łagodzi, chroni naskórek i skórę właściwą przed szkodliwymi czynnikami środowiskowymi, zmniejsza świąd, rumień i opuchliznę. Wzmacnia barierę lipidową naskórka oraz regeneruje uszkodzony naskórek, stymuluje syntezę kolagenu i glikozaminoglikanów (GAG), aktywuje tyrozynazę – enzym odpowiedzialny za produkcję barwników melanin. Dzięki temu można krócej przebywać na słońcu, a mimo to uzyskać ładną opaleniznę.

Alga Laminaria saccharina – brunatnica listownica cukrowa. Plecha oliwkowa lub żółtooliwkowa, osiadła, występuje w Atlantyku Północnym i zachodniej części Bałtyku. Jadalna.

Składniki aktywne: kwas alginowy, cukier mannitol.

Działanie: zapobiega problemom z cerą tłustą, kontroluje łojotok, inhibitor procesu zapalnego, przyspiesza gojenie ran i drobnych urazów, wzmacnia barierę naskórkową, wspomaga procesy regeneracyjne organizmu.

Alga Macrocystis pyrifera – brunatnica wielkomorszcz gruszkonośny; inna nazwa – morzypławiec gruszkonośny. Glon morski, składający się z długiej łodygi (kauloidu), części liściokształtnych (fylloidu) oraz korzeniopodobnych chwytników (ryzoidu), którymi roślina przytwierdza się do podłoża. Gruszkowate zgrubienia liści pełnią funkcję pęcherzy pławnych, umożliwiających unoszenie się glonów na powierzchni wody. Występuje wzdłuż wybrzeża wschodniej części Oceanu Spokojnego, od Zatoki Kalifornijskiej na północy do południowo-wschodniej Alaski, w południowych morzach w pobliżu Ameryki Południowej, RPA, Australii i Nowej Zelandii. Glon może osiągnąć długość ponad 45 metrów i wysokość ok. 60 cm. Rośnie w gęstych stanowiskach określanych nazwą lasy podwodne.

Składniki aktywne: jod i potas oraz alginiany – pozyskiwane z surowca naturalnego na skalę przemysłową.

Działanie: ekstrakt z wielkomorszcza jest zaliczany do klasy inhibitorów metaloproteinaz[15] i może być stosowany w leczeniu trądziku różowatego. Szczególnie aktywne w tym względzie są połączenia ekstraktu z retinolem, które zmniejszają intensywność rumienia skóry twarzy i łagodzą objawy zapalne (zaczerwienienie)[16].

Alga Nannochloropsis oculata – mikro-alga; znanych jest 6 gatunków występujących w morzach oraz w wodach słodkich. Wszystkie gatunki mają formę sferyczną, o średnicy 2 mikrometrów i można je odróżnić tylko poprzez badania genetyczne (analiza sekwencyjna 18S rDNA). Cecha charakterystyczna mikro-alg to brak

chlorofilu b i c. Nannochloropsis może jest cennym źródłem aktywnych pigmentów: astaksantyny, zeaksantyny i kantaksantyny. Glony są stosowane do produkcji biopaliw. Restauracja Poniente w El Puerto de Santa María w Cádiz (Hiszpania) wykorzystuje gatunek Nannochloropsis gaditana jako komponent dań dietetycznych.

Alga Palmaria palmate – ulse, dillisk, dilsk, czerwony wodorost dulse, sałata morska, creathnach. Krasnorost z gatunku Rhodophyta rośnie na północnych brzegach Atlantyku i Pacyfiku. Jadalny – na Islandii, w formie przekąski söl, jest ważnym źródłem błonnika. Ma krótki pęd, liście są różnorodne i różnią się w zależności od koloru – od głębokiej czerwieni róży do koloru czerwonawopurpurowego – a ich struktura jest skóropodobna. Palmaria palmata rośnie w środkowej strefie międzypływowej (obszar pomiędzy wysokim i niskim pływem) do głębokości 20 m lub więcej, zarówno na zasłoniętych, jak i odkrytych brzegach, w Irlandii, Islandii i Kanadzie Atlantyckiej. Algi można znaleźć w okresie od czerwca do września po odpływie.

Działanie: wzmacniacz smaku (substytut glutaminianu sodu), składnik pokarmów dietetycznych stosowanych w modelowaniu sylwetki.

Składniki aktywne: wapń, potas, magnez, żelazo, jod, mangan, miedź, chrom, cynk oraz witaminy A, B₁, B₂, B₃, B₆, B₁₂, C i E.

Zastosowanie: zabiegi remineralizujące.

Alga Porphyra umbilicalis – krasnorost, czerwone algi morskie, zwane w krajach azjatyckich Nori, osiągające rozmiar do 20 cm. Występują u wybrzeży oceanów i z tego względu są narażone na silne promieniowanie UV. Aby chronić się przed silnymi dawkami promieniowania, algi produkują substancje białkowe mikosporyny, które są naturalnym filtrem UV. Organizmy morskie produkują ponad 20 rodzajów pochodnych mikosporyn (MAAs mycosporine-like amino acids), np. czerwone algi produkują mikrosporyny Porphyra-334 i Shinorine, których efektywność promieniochronna jest porównywalna z syntetycznymi filtrami UVA: Parsol 1789 (butyl methoxydibenzoylmethane, butylometoksydibenzoilometan) oraz Mexoryl SX (terephthalylidene dicamphor sulfonic acid, kwas tereftalilideno-dikamforosulfonowy).

Działanie: ekstrakt z czerwonych alg to składnik kosmetyczny fotostabilny, odporny zarówno na promieniowanie UV, światło widzialne oraz wysoką temperaturę. Działa bezpośrednio, pochłaniając promieniowanie UV, oraz pośrednio – zmiatając wolne rodniki generowane przez promieniowanie. Testy potwierdziły, że 5% ekstrakt z czerwonych alg standaryzowany na zawartość pochodnych mikosporyn, nie tylko absorbuje promieniowanie UVA, lecz także hamuje procesy antyoksydacyjne, czyli pośrednie skutki działania UVA oraz wykazuje widoczne działanie przeciwstarzeniowe. Po 4 tygodniach codziennej aplikacji, preparat z 5-procentowym ekstraktem z czerwonych alg w stosunku do placebo poprawił elastyczność i gładkość skóry o 10% oraz wygładził zmarszczki o 20%. Dodatkowo ekstrakt jest silnym przeciwutleniaczem, niwelującym szkodliwe działanie wolnych rodników, powstających w skórze pod wpływem promieniowania UV.

Zastosowanie: zabiegi remineralizujące.

Alga Spirulina – sinica Cyanobacteria rzędu Nostocales (Hormogonales). Była pokarmem starożytnych Azteków. Składniki aktywne: karotenoidy 477 mg (na 100 g suchej masy), chlorofil a 1200 mg, witaminy: A 214 mg, B₁ 1,98 mg, B₂ 3,63 mg, B₆ 0,59 mg, B₁₂ 0,11 mg, E 11,80 mg, inozytol 74 mg, żelazo 57,4 mg, wapń 171 mg, potas 1770 mg, magnez 257 mg, przeciwutleniacz nadtlenek dysmutazy (SOD) oraz cenne aminokwasy (m.in. tryptofan i fenyloalaninę).

Działanie: detoksykacyjne względem toksyn środowiskowych, dymu tytoniowego, leków; przeciwstarzeniowe (zmiatacz wolnych rodników), stymuluje układ immunologiczny, działa osłonowo na błonę śluzową żołądka, ze względu na zawartość witaminy B12 jest suplementem diety – szczególnie wegetariańskiej[17]. Poza spiruliną, jako suplement są stosowane algi Chlorella i słodkowodna alga Aphanizomenon flos-aquae, przewyższająca wszystkie dotąd znane rośliny ilością chlorofilu i licznych innych składników o wysokiej wartości odżywczej i prozdrowotnej. Jest ona uprawiana w jeziorze w stanie Oregon, USA. Chlorella, podobnie jak spirulina, wzmacnia układ immunologiczny, korzystnie wpływa na pamięć i koncentrację, działa detoksykująco, wspomaga leczenie chorób reumatycznych, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego oraz infekcji wirusowych, bakteryjnych i grzybiczych.

Przeciwwskazania: ze względu na dużą ilość fenyloalaniny, nie jest wskazana dla kobiet w czasie ciąży i osób z rakiem skóry.

Zastosowanie: detoksyfikacja organizmu, suplementacja witaminy B₁₂.

Alga Ulva lactuca – zielenica ulwa sałatowa. Występuje na brzegach Wysp Brytyjskich, u wybrzeży Francji oraz Danii. Wysoki poziom azotanów(V) (zanieczyszczenia) spowodował nadprodukcję glonów u wybrzeży. Duże ilości Ulva Lactuca rozkładają się na plażach z wydzieleniem metanu, siarkowodoru i innych gazów. Jest to płaska, jasnozielona, dorastająca do kilkudziesięciu centymetrów plecha, zbudowana z dwóch warstw jednojądrowych komórek z pojedynczym chloroplastem. Mimo tak efemerycznej struktury wytrzymuje uderzenia wody o ciśnieniu 25 ton/m², zawiera bowiem substancję aktywną – białko aosainę, formujące włókna podobne do ludzkiej elastyny. Skład aminokwasowy tych białek również jest zbliżony do elastyny, dzięki temu aosaina jest stosowana jako jej substytut. Pozostałe składniki aktywne ulwy: polisacharydy, witamina C, β-karoten, potas, żelazo i jod związany z aminokwasem tyrozyną.

Działanie: utrzymuje właściwą elastyczność naskórka, hamuje elastozę (proces rozkładu elastyny) poprzez blokowanie miejsc aktywnych elastazy (enzymu niszczącego elastynę). Nadmierną aktywność tego enzymu zaobserwowano przy cerach trądzikowych, po opalaniu i w wyniku procesu naturalnego starzenia się. Białko aosaina ma także zdolność pobudzania syntezy młodego kolagenu.

Alga Undaria pinnatifida – brunatnica undaria pierzystodzielna. Zawiera brunatny barwnik fukoksantynę; stosowana w produkcji oleju mekabu opisanego w części poświęconej olejom roślinnym.

Zastosowanie: zabiegi przeciw rozstępom i bliznom.

Algi (plankton) – zespół drobnych organizmów roślinnych (fitoplankton) i zwierzęcych (zooplankton), unoszący się biernie w wodach mórz, rzek, jezior, w postaci zawiesiny. Nazwa plankton pochodzi od greckiego słowa planktós – błąkający się, obłąkany. Występuje w wodach słonych i słodkich. Fitoplankton składa się z grzybów, glonów oraz bakterii. W skład zooplanktonu wchodzą: pierwotniaki, wrotki, część jamochłonów, wczesne formy rozwojowe pierścienic, mięczaków, ryb i owadów, o wymiarach 0,05–5 mm (znane są również gatunki osiągające 4 m średnicy). Wśród planktonu na szczególną uwagę zasługuje omegaplankton – bogate źródło nienasyconych kwasów tłuszczowych szeregu omega-3, które biorą udział w tworzeniu ceramidów, chronią skórę przed utratą wilgoci, łagodzą podrażnienia, są zmiataczami wolnych rodników. Omegaplankton wchodzi w skład kosmetyków do pielęgnacji skóry, a w szczególności skóry narażonej na szkodliwe oddziaływanie środowiska (toksyny, promieniowanie UV, wolne rodniki).

Omegaplankton® – wyciąg lipidowy z okrzemek Phaeodactylum tricornotum. Jednokomórkowe glony stanowiące 45% biomasy oceanów. Obecnie żyje 200 gatunków okrzemek, a znanych jest ok. 100 000. Komórki okrzemek mają ścianę komórkową wykonaną z krzemionki (uwodniony ditlenek krzemu). Okrzemki pojawiły się podczas okresu jurajskiego lub przed nim. W przeciwieństwie do innych okrzemek P. tricornutum występuje w różnych strukturach morfologicznych (wrzecionowate, trójpromienne, owalne), a zmiana kształtu komórek może być stymulowana przez warunki środowiskowe. Właściwość ta jest wykorzystywana w celu zbadania molekularnych podstaw kontroli kształtu komórek i morfogenezy.

Działanie: przeciwzapalne, kondycjonuje wrażliwą skórę i zwiększa efekt przeciwstarzeniowy.

Składniki aktywne: kwas eikozapentaenowy (EPA) 3,5–6%, kwas dokozaheksaenowy (DHA) 15–22%.

Aloes – aloes zwyczajny Aloë vera, aloes drzewiasty Aloë arborescens. Znanych jest 360 gatunków aloesów, z których 20 uważa się za lecznicze. Występują one na sawannowych i pustynnych terenach Afryki Wschodniej i Południowej, Madagaskarze. Stamtąd zostały rozpowszechnione na rejon Morza Karaibskiego i Śródziemnego, Ameryki Północnej, Indii, Indonezji, Kaukazu i Australii. W Polsce stosowane są liście aloesu drzewiastego uprawianego w szklarniach. Stosowany był już w starożytności, jako środek przeczyszczający, Egipcjanie stosowali go do balsamowania zwłok, Grecy i Rzymianie przypisywali mu działanie hamujące wypadanie włosów, a Indianie wierzyli, że miąższ aloesowy ma właściwości przeciwstarzeniowe. Aloes stosuje się w formie soku mlecznego (alona) pozyskiwanego z komórek perycyklicznych i żelu otrzymywanego z komórek parenchymalnych oraz w formie miazgi lub ekstraktu ze świeżych liści. Głównym składnikiem alony są glikozydy antranoidowe o silnych właściwościach przeczyszczających, natomiast żel aloesowy stanowi mieszaninę wielu składników, z których największą aktywność biologiczną wykazują[18]:

aloeniny – glikozydowe pochodne α-pironu (aloenina), wykazujące właściwości przeciwgrzybicze;

antranoidy – pochodne antracenu, określane też nazwą emodyn, występujące w postaci wolnej lub glikozydowej. Stanowią one główny składnik czynny soku mlecznego z aloesu, natomiast w żelu aloesowym występują w ilościach śladowych. Wykazują one właściwości przeciwbakteryjne (aloeemodyna) i przeciwgrzybicze (aloiny);

enzymy – dysmutaza nadtlenkowa (neutralizuje anionorodnik nadtlenkowy) oraz karboksypeptydaza, hamująca przepuszczalność błon komórkowych i hydrolizująca bardykininę, która jest mediatorem stanu zapalnego i odczynu alergicznego;

glikoproteiny – naturalne polimery, stanowiące połączenia białek z węglowodanami (głównie aloktyna). W badaniach in vitro potwierdzono, że aloktyna ma właściwości immunostymulujace, immunochemiczne, hemaglutynacyjne oraz pobudzające mitozę i przyczyniające się do wzrostu liczby limfocytów;

pochodne chromonu – o budowie glikozydowej oraz ich estry o silnych właściwościach antyoksydacyjnych i promieniochronnych (zakres UV-B);

polisacharydy – naturalne polimery cukrów prostych: mannozy, arabinozy, glukozy i galaktozy (głównie acemannan). Polisacharydy buforują działanie kwasów i zasad, wykazują właściwości odtruwające i przeczyszczające, aktywują komponent C₃ surowicy ludzkiej, który pobudza limfocyty B do produkcji przeciwciał, indukują opsoniny surowicy krwi usprawniające proces pochłaniania bakterii przez leukocyty oraz stymulują przebieg mitozy limfocytów.

Pozostałe substancje odkryte w żelu aloesowym to: aminokwasy – lizyna, treonina, walina, tryptofan, leucyna, izoleucyna, fenyloalanina, mikroelementy – Na, K, Mg, Ca, Fe, Zn, Mn, Cu, Co, Ni, Mo, Sr, Ba oraz german Ge w ilościach homeopatycznych, witaminy – B₁, B₂, B₃, B₆, B₁₂, E, C, β-karoten, kwas foliowy, kwasy organiczne – salicylowy, cytrynowy, winowy, jabłkowy, cynamonowy, bursztynowy. Działanie dermatologiczne i kosmetologiczne żelu aloesowego jest głównie związane z obecnością glikoprotein i polisacharydów. Polisacharydy wzmacniają barierę ochronną naskórka, wpływając na integralność białek i struktur lipidowych korneocytów, stanowiących spoiwo międzykomórkowe. Działanie immunostymulujące polisacharydów jest związane z aktywacją komórek Langerhansa oraz makrofagów. Produkują one cytokiny, które zawierają substancje wspomagające procesy naprawcze w skórze, zapobiegające zainfekowaniu uszkodzonej skóry poprzez aktywację komórek fagocytujących. Polisacharydy aktywują również czynnik wzrostu komórek naskórka ECGF (Epidermal Cell Growth Factor), stymulujący formowanie włókien kolagenowych i w konsekwencji przyspieszający gojenie ran i uszkodzeń skóry, a także czynnik angiogenezy AF (Angio-genesis Factor), stymulujący odbudowę systemu naczyniowego w miejscu uszkodzenia. Polisacharydy tworzą koloidy ochronne o działaniu zmiękczającym, osłaniającym i łagodzącym podrażnienia skóry, zapobiegają przesuszaniu skóry. Glikoproteiny wspomagają działanie osłaniające i przeciwzapalne polisacharydów na skórę. Zespół związków obecnych w żelu aloesowym okazał się skuteczny w leczeniu odmrożeń, oparzeń i zmian skórnych u osób poddanych rentgenoterapii. Żel aloesowy jest stosowany wewnętrznie, jako łagodny środek przeczyszczający, oraz zewnętrznie, jako składnik balsamów, samoopalaczy, podkładów liftingujących, szminek regenerujących.

Amla – Phyllanthus emblica L. lub Emblica officinalis Gaertn, liściokwiat garbnikowy, to drzewo osiągające 10–18 m wysokości, z owocami żółtego koloru, o kwaśnym, jadalnym miąższu, w smaku przypominającym agrest – stąd potoczna nazwa agrest indyjski (Indian gooseberry). W Indiach jest traktowane jako święte – siedziba bogini Lakszmi; owoce amli stanowią podstawę kuracji przeciwstarzeniowych w medycynie ajurwedyjskiej. Interesująca jest legenda opisująca pierwsze, odmładzające zastosowanie amli. Zgodnie z indyjskim przekazem Mahabharaty, asceta i mędrzec Chyavana był tak pogrążony w medytacji, że mrówki zbudowały na jego ciele mrowisko – widoczne były tylko oczy. Pewnego dnia ascetę odwiedził król Sharyati wraz ze swoją córką o imieniu Sukanya, która postanowiła za pomocą patyka sprawdzić, czy dwa jasne punkty, to oczy należące do mędrca. Konsekwencje tego eksperymentu były brzemienne w skutkach – asceta stracił wzrok, a król, by wynagrodzić jego cierpienie postanowił wydać za niego swoją córkę, aby opiekowała się ślepcem. Sukanya była piękną kobietą, co zwabiło bliźniaczych półbogów Ashwin Kumaram (byli lekarzami bogów), którzy chcieli zmusić ją, aby poślubiła jednego z nich. Warunkiem pozostania z mężem był test, w którym miała odróżnić go od dwóch półbogów. Celem utrudnienia identyfikacji, Chyavana został upodobniony do Ashwinów, dzięki poddaniu go kuracji odmładzającej, która odbyła się w stawie Chandra Koop przy zastosowaniu 49 składników roślinnych, w tym amli. Gdy bliźniacy i Chyavana wyszli na brzeg stawu, Sukanya zidentyfikowała męża po śladach jego stóp na piasku – Ashwini, jako półbogowie śladów na piasku nie pozostawiali. W ten sposób Chyavana odzyskał wzrok, młodzieńczy wygląd i piękną żonę, a Ajurweda przepis na ziołowy preparat przeciwstarzeniowy, do tej pory stosowany w formie pasty pod nazwą chyavanprash. Współczesne badania naukowe w pełni potwierdzają przeciwstarzeniowe działanie amli. Zawiera ona dużą ilość witaminy C, czyli kwasu askorbowego (720 mg/100 g świeżej masy) w formie stabilnych temperaturowo połączeń z silnymi przeciwutleniaczami – kwasem galusowym i elagowym. Występują one tylko w amli (Emblica), stąd ich nazwa emblikaniny A i B[19].

Takie połączenie daje niezwykle efektywny układ zmiatający wolne rodniki i dezaktywujący[20] kationy metali ciężkich np. Cu²⁺, Fe³⁺, które przyspieszają (katalizują) procesy oksydacyjne, będące m.in. przyczyną rodnikowego starzenia się organizmu. Emblikaniny działają nie tylko silnie przeciwrodnikowo, stosując tzw. mechanizm kaskadowy zmiatania wolnych rodników, lecz także detoksykująco, ponieważ wiążą (chelatują) toksyczne metale, takie jak: glin, cez, kadm, rtęć w nierozpuszczalne kompleksy[21]. Powyższe, unikatowe właściwości emblikanin czynią je potencjalnymi składnikami aktywnymi kosmetyków przeciwstarzeniowych. Amla zawiera również endogenne przeciwutleniacze enzymatyczne naturalnie występujące w organizmie człowieka[22] – katalazę, peroksydazę, dysmutazę ponadtlenkową, S-transferazę, peroksydazę i reduktazę glutationu, tworzące naturalny system ochrony przed wolnymi rodnikami. Z wiekiem jego efektywność maleje, dlatego suplementacja przeciwutleniaczy egzo- i endogennych wzmacnia ochronę organizmu przed rodnikami, które niszczą triglicerydy, fosfolipidy, kwasy nukleinowe (DNA, RNA), enzymy, co przyspiesza procesy starzeniowe w organizmie i może zainicjować rozwój choroby nowotworowej. Badania wykazały[23], że substancje aktywne amli powodują aktywację fibroblastów i wzrost produkcji kolagenu i elastyny, co prowadzi do ujędrnienia, wygładzenia i wzmocnienia ochrony skóry przed szkodliwym działaniem promieniowania UV[24]. W skład substancji aktywnych amli wchodzą również przeciwutleniające: taniny (fylemblina, puniglukonina, pedunkulagina, korilagina), falwonoidy (kwerecetyna), kurkuminoidy – odpowiedzialne za żółty kolor owoców oraz alkaloid filantydyna. Poza kwasem elagowym i galusowym, galusanem etylu (phyllemblin acid) najaktywniejszym polifenolem[25] amli jest pirogalol, czyli 1,2,3-trihydroksy-benzen[26].

Ta mikstura efektywnych zmiataczy wolnych rodników stanowi holistyczny i synergistyczny biokompleks, w którym kwas askorbowy odpowiada tylko za 45–70% aktywności przeciwrodnikowej[27]. Ajurweda wskazuje na możliwość dodatkowego wzmocnienia jego działania w procesie zwanym Svaras Bhavana. Polega on na wytrząsaniu 7–21 razy wysuszonej i sproszkowanej amli w soku wyciśniętym z jej świeżych owoców. Wyniki badań wskazują[28], że amla zawierająca 0,4% kwasu askorbowego, poddana obróbce Svaras Bhavana, zwiększa aktywność przeciwutleniającą, wskutek wzrostu jego stężenia do 1,28%. Ze względu na wysoką stabilność witaminy C w amli, możemy jej owoce spożywać w formie surowej i przetworzonej (soki, dżemy, konfitury, pulpa) oraz tabletek zawierających sproszkowany owoc. W badaniach wykazano[29], że poza aktywnością przeciwstarzeniową, amla działa również: przeciwdrobnoustrojowo (naturalny konserwant), przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo, hepato- i kardioprotekcyjnie, przeciwwrzodowo, przeciwmiażdżycowo i przeciwrakowo. W ostatnim przypadku wykazuje aktywność antymutagenną i immunomodulacyjną, co czyni amlę naturalnym lekiem, skutecznym w profilaktyce i wspomagającym w leczeniu nowotworów. Świeży owoc działa łagodnie przeczyszczająco i moczopędnie. Łyżeczka soku zmieszana z miodem i zażywana regularnie rano, działa rewitalizująco i oczyszczająco na organizm. Świeży owoc można zastąpić suchym proszkiem otrzymanym z soku i zmieszać go z miodem. Amla wykazuje korzystne działanie w cukrzycy: łyżeczka stołowa soku zmieszana ze szklanką świeżego, niesłodzonego soku z dyni zażywana codziennie przez dwa miesiące, stymuluje komórki Langerhansa trzustki (wydzielające insulinę), zmniejszając poziom cukru we krwi. Kuracja zapobiega także retinopatii cukrzycowej. Inne zastosowania lecznicze i kosmetyczne amli:

• Leczy choroby układu oddechowego, szczególnie korzystnie działa w przypadku gruźlicy płuc, astmie i zapaleniach oskrzeli.

• Działa wspomagająco w leczeniu chorób serca.

• Stymuluje gruczoły wydzielania wewnętrznego, poprawiając funkcjonowanie całego organizmu i krążenie energii.

• Pomaga w zachowaniu dobrego wzroku oraz w leczeniu zapalenia spojówek, jaskry i nadciśnienia ocznego.

• Wspomaga leczenie reumatyzmu.

• Leczy biegunki i dyzenterię (napój z amli i soku cytrynowego).

• Działa rewitalizująco, zapobiega starzeniu się organizmu i wzmaga siły życiowe osób starszych.

• Wzmacnia włosy, stymuluje porost i przywraca ich naturalny kolor.

• Pocięte owoce suszone w cieniu i gotowane w oleju kokosowym zapobiegają siwieniu włosów.

• Woda, w której wyschnięte owoce są moczone, jest stosowana do ostatniego spłukiwania włosów podczas mycia.

Z pestek owoców amli jest tłoczony olej, który zawiera[30] kwasy tłuszczowe nasycone (mirystynowy 3,6%, palmitynowy 2,3% i stearynowy 3,1%) oraz kwasy nienasycone (oleinowy 26,4%, linolowy 51%, α- i γ-linolenowy 11,8%).

Olej (Dabur Amla) jest stosowany do pielęgnacji włosów – stają się po nim są sprężyste, zdrowe, błyszczące. To sekret pięknych włosów kobiet z Indii. W celu osiągnięcia najlepszych rezultatów wciera się 1–2 łyżeczki oleju w skórę głowy oraz włosy i odczekuje ok. 1 h. Można również pozostawić olejek we włosach na noc, a następnie umyć je następnego dnia. Najlepsze rezultaty osiąga się, stosując olej 3 razy w tygodniu. Do mycia włosów można zastosować szampon Amla & Bhringaraj, zawierający ekstrakt z amli i bhringaraj (w języku hindi – władca włosów). Szampon nadaje naturalny połysk i miękkość włosom, pomaga w ich odbudowie, zapobiega rozdwajaniu końcówek. Ekstrakt z amli jest jedną z najskuteczniejszych naturalnych odżywek do włosów, która zapobiega ich przedwczesnemu siwieniu oraz wzmacnia cebulki włosowe. Drugi ze składników szamponu bhringaraj to ekstrakt z rośliny Eclipta alba naturalnie występującej i stosowanej w Indiach w medycynie ajurwedyjskiej. W świetle przedstawionych wyników badań, legendarne odmłodzenie Chyvany wydaje się uzasadnione naukowo, co jest ważnym argumentem, aby traktować amlę jako wartościowy składnik kosmetyków. To również ważny przyczynek do etnochemii kosmetycznej – badania nad substancjami aktywnymi amli doprowadziły do odkrycia emblikanin, wykazujących dualną aktywność antyoksydacyjną, polegającą na samoistnym zmiataniu wolnych rodników i spowolnieniu procesu ich kreowania.

Amor seco – Bidens pilosa L., uczep, roślina rdzennie peruwiańska. Surowcem są liście, kwiaty i korzenie. Część nadziemna rośliny zawiera m.in.: flawonoidy (luteolinę, rutynę), triterpeny (lupeol, β-amirynę), kwas linolenowy, linolowy, salicylowy, rozmarynowy, naryngeninę, taniny, olejek eteryczny z limonenem, kadinenem, α- i β-pinenem, α-felandrenem. Surowiec ma zastosowanie przy odchudzaniu – luteolina zmniejsza stężenie lipidów i cholesterolu w surowicy krwi. Najnowsze badania przeprowadzone na szczurach ujawniły[31], że surowiec może mieć zastosowanie jako substancja niwelująca neurokognitywne symptomy procesu starzenia. Wykazano, że ekstrakt etanolowy z Bidens pilosa pozytywnie wpływa na spontaniczną aktywność, uczenie się i pamięć u starszych szczurów. Wyniki wskazują, że poprawia pamięć u starych zwierząt i może mieć potencjalne korzyści w zakresie poprawy funkcji poznawczych u starszych populacji.

Andrographis – Andrographis paniculata, roślina stosowana w tradycyjnej medycynie chińskiej oraz w ajurwedzie, starożytnym systemie medycyny indyjskiej. Jest jedną z najczęściej wykorzystywanych roślin leczniczych na świecie, stanowi najważniejszy komponent Protokołu Buhnera, stosowanego w leczeniu boreliozy i koinfekcji jej towarzyszących (opisany w niniejszym opracowaniu). W medycynie tradycyjnej jest stosowana w leczeniu przeziębienia, biegunki, gorączki z różnych przyczyn zakaźnych, żółtaczki, dysfunkcji wątroby, układu krążenia oraz jako przeciwutleniacz. Jest również zalecana w celu poprawy funkcji seksualnych. Wszystkie części tej rośliny są używane do ekstrakcji aktywnych fitozwiązków aktywnych, ale kompozycje fitokonstytuentów różnią się znacznie między częściami rośliny, miejscem bytowania, porą roku i czasem zbioru.

Składniki aktywne: zawiera[32] ponad 55 diterpenoidów (w tym andrografolid, neografolid, 14-deoksygrafolid), 30 flawonoidów, 8 kwasów chinowych, 4 ksantony i 5 rzadkich noridoidów. Badania wykazały również[33], że Andrographis może być stosowany pomocniczo w leczeniu nowotworów, ponieważ inicjuje proces apoptozy i inhibituje proliferację komórek rakowych. Badania w tym względzie są kontynuowane[34], co w perspektywie będzie skutkowało efektywnymi lekami powstrzymującymi proces nowotworzenia i leczącymi raka.

Annatto – Bixa orellana, drzewko orleańskie, arnota właściwa, Achiote. Roślina z gatunku arnotowate. Rośnie w Południowej Ameryce (Brazylia) i na Filipinach. Oryginalny Aztecki napój czekoladowy zawierał oprócz wanilii i nasion kakaowca nasiona annatto. Na Karaibach nasiona są smażone w tłuszczu, który barwi się na złotożółto i złotobrązowo. W tej formie annato jest stosowany jako przyprawa. W Meksyku jest spożywana pasta annatto, o nazwie achiote. Kwiatowy zapach nasion jest generowany przez substancję zapachową ishwaran, natomiast ich czerwony kolor – przez barwnik biksynę (9′Z-6,6′-diapokaroten-6,6′-dioate), o zwyczajowej nazwie annatto. Jako żółty barwnik jest dozwolony do stosowania w UE (E160b). Poza biksyną, annatto zawiera karotenoidy i apokarotenoidy[35] – ich stężenie osiąga poziom 7% suchej masy nasion; inne związki to: norbiksyna, biksagenina, biksol, krocetyna, kwas elagowy, fenyloalanina, kwas salicylowy, treonina i tryptofan.

Annatto to naturalny barwnik żółtopomarańczowy stosowany do barwienia kosmetyków (szminki, preparaty po opalaniu) i żywności; odpowiedzialne za barwę karotenoidy biksynowe nie są prekursorami witaminy A (prowitaminami), dlatego nie wykazują aktywności farmakologicznej i nie mogą być wykorzystane przez organizm do syntezy tej witaminy. Dodatkowo annatto działa: przeciwbakteryjnie, przeciwutleniająco, obniża ciśnienie krwi, redukuje stany zapalne. Napar (1 łyżeczka na szklankę wrzątku) zażyty doustnie leczy nieżyty przewodu pokarmowego. Aplikacja: proszek z nasion – 5–10 mg dwa razy dziennie; napar z liści – 0,5 szklanki dwa razy dziennie. Najnowsze badania wykazały[36] silną aktywność przeciwzapalną i antynocyceptywną[37] surowca.

Antarcticine (Pseudoalteromonas) – ekstrakt z bakterii znajdujących się w mule antarktycznym. Bakterie morskie Pseudoalteromonas odkryto w pobliżu Wyspy Króla Jerzego. Początkowo sądzono, że to odmiana znanego szczepu Alteromonas, dopiero analiza DNA przeprowadzona przez Gauthier[38] i współpracowników wykazała, że to nowy rodzaj bakterii zaliczony do Pseudoalteromonas. Podczas wzrostu bakteria wytwarza glikoproteiny, które pomagają jej zatrzymywać wodę i umożliwiają przeżycie w ekstremalnie niskiej temperaturze. Ekstrakt z Pseudoalteromonas został wprowadzony na rynek kosmetyczny przez hiszpańską firmę Lipotec. W kosmetykach pełni funkcję czynnika retencyjnego dla wody w skórze (zwiększenie nawilżenia o 45%, w porównaniu z kremem kontrolnym BioToxyl), zmniejsza rozstępy, intensyfikuje syntezę kolagenu i elastyny (o 128% kolagenu I, o 81% kolagenu IV i elastyny o 31% w 15 dni) i redukuje zmarszczki (o 50–60% po 30 dniach stosowania kremu zawierającego 5% ekstraktu). Powyższe wyniki badań in vivo przeprowadzone przez Lipotec zostały potwierdzone w laboratoriach włoskiej firmy Bioline. Wykazano w nich, że glikoproteiny wyizolowane z borowin pochodzenia antarktycznego, intensyfikują syntezę elastyny i kolagenu typu I (tkanka łączna) oraz kolagenu typu IV (błona podstawna). Otrzymane rezultaty nie zostały potwierdzone w badaniach niezależnych. Najnowsze badania wykazały[39], że poza glikoproteinami substancjami aktywnymi surowca są egzopolisacharydy, wykazujące higroskopijność wyższą od chitozanu, ale nieco niższą od hialuronianu sodu. Natomiast ich aktywność w retencji wody była podobna do tych substancji. Dodatkowo, egzopolisacharydy absorbują kationy metali ciężkich Cu²⁺ i Pb²⁺ z efektywnością 69,79% i 82,46%, odpowiednio oraz mają silną zdolność do zmiatania wolnych rodników, w tym rodnika OH• i rodnika O₂- • ze skutecznością porównywalną do witaminy C.

Zastosowanie: składnik aktywny kosmetyków przeznaczonych dla skóry pomarszczonej, przedwcześnie postarzałej, o rozluźnionej strukturze.

Anyż – Pimpinella anisum L., biedrzeniec anyż, z rodziny selerowatych. Pochodzi z wschodnich obszarów basenu Morza Śródziemnego. Opisany był w egipskim papirusie Ebersa (1500 r. p.n.e.), w Polsce jest uprawiany od średniowiecza, początkowo w przyklasztornych ogrodach benedyktynów.

Substancje aktywne[40]: owoce anyżu (Fructus Anisi), zawierają olejek eteryczny (Oleum Anisi 1,5–3%), którego głównym składnikiem jest anetol (90%), estragol, γ-himachalen, p-anizoaldehyd i metylokawikol.

Działanie: przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, przeciwutleniające, zwiotczające mięśnie, przeciwbólowe i przeciwdrgawkowe, stymulujące procesy trawienne. Anyż może zmniejszyć uzależnienie od morfiny, ma korzystny wpływ na bolesne miesiączkowanie i menopauzę, w szczególności uderzenia gorąca u kobiet. U pacjentów z cukrzycą wykazuje aktywność hipoglikemiczną i hipolipemiczną, zmniejsza peroksydację lipidów. Działa wykrztuśnie, rozkurczowo, moczopędnie i detoksykująco.

Zastosowanie: aromat w przemyśle spożywczym, perfumeryjnym i farmaceutycznym oraz do produkcji nalewki anyżowej. Zewnętrznie może być stosowany do odkażania skóry i jako repelent na owady.

Aquaphilus dolomiae – bakteria z rodziny Neisseriaceae, występująca w wodzie termalnej pozyskiwanej w Centrum Hydroterapii Avène we Francji. Zarówno woda, jak i ekstrakt z bakterii wykazują unikatowe właściwości przeciwzapalne, przeciwświądowe i immunomodulujące, które uzasadniają ich wykorzystanie w terapii podstawowej bądź uzupełniającej atopowego zapalenia skóry (AZS). Przeprowadzone badania wykazały[41], że wyciąg z A. dolomiae ma istotnie pozytywny wpływ na regulację nabytej i pierwotnej odpowiedzi immunologicznej, dzięki czemu wykazuje wysoki potencjał do hamowania zmian zapalnych w skórze w przebiegu AZS, a także świądu. W eksperymencie przeprowadzonym in vitro, w keratynocytach potraktowanych ekstraktem wystąpiło zahamowania ekspresji mediatorów zapalenia: interleukiny (IL)-18, IL-4R, IL-8, monocytarnego i makrofagowego białka-3, przy jednoczesnej zwiększonej ekspresji inwolukryny, odpowiedzialnej za różnicowanie się keratynocytów i odpowiedzi immunologicznej, związanej z ekspresją białek przeciwbakteryjnych (psoriazyna, β-defensyna-2, kathelicydyna). Ekstrakt oddziaływał również na receptory PAR-2, związane z patomechanizmem świądu w AZS. Wykazano również, że wyciąg z A. dolomiae przywraca naturalną równowagę pomiędzy niebezpiecznym gronkowcem S. aureus i naturalnym komponentem mikrobiomu skóry, S. epidermidis – zaburzenie tego typu jest jednym z symptomów AZS, którego przyczyną jest zwiększona kolonizacja skóry przez niebezpieczne bakterie S. aureus[42].

Argania – Argania spinosa L., argania żelazna, endemit występujący w regionie Sus w południowo-zachodniej części Maroko. Nigdzie, poza tym obszarem, nie udało się wyhodować owocującego drzewa arganowego. Argania żyje i owocuje średnio 150–200 lat, są spotykane okazy około 400-letnie. Pierwsze owoce zaczyna wydawać w wieku 40–60 lat; 1 litr oleju z ok. 30 kg owoców – roczny plon z 6–7 drzew.

Składniki aktywne: ponad 100 aktywnych substancji, z których najważniejsze to: nienasycone kwasy tłuszczowe (80%), w tym oleinowy i linolowe (do 40%), witamina E (670 mg/kg) w formie kompleksu tokoferoli, witamina A (300 mg/100 g), polifenole (5,6 mg/100 g), sterole (160 mg/100 g), które wykazują następujące działanie:

• Schotenol – regeneruje komórki.

• Tirukallol – łagodzi objawy alergii.

• Betamyriny – działają przeciwzapalnie.

• Butyrospermol – chroni przed promieniowaniem UV.

Zastosowanie: doskonały suplement diety – można go dodawać do sałatek oraz cenny składnik aktywny kosmetyków, w których pełni funkcję: eliksiru młodości o silnym działaniu przeciwrodnikowym i regenerującym; wzmacniacza włosów i paznokci; ochronną przed promieniowaniem UV; nawilżającą i przeciwzmarszczkową; odbudowującą płaszcz hydrolipidowy skóry.

Arak – Salvadora persica, kharijal (indyjski), arak (arabski), peelu (urdu). Duży, rozgałęziony, zimozielony krzew lub drzewo przypominające Salvadora oleoides (meethijal) występujący w suchych regionach Indii. Odkorowane gałązki o nazwie miswak (siwak, sewak, كاوسلا) były od wieków i są stosowane do czyszczenia zębów i są zalecane przez Światową Organizację Zdrowia do powszechnego uży-cia[43]. Koran rekomenduje używanie miswaku przed modlitwą, przed snem i po przebudzeniu; poza funkcją czyszczącą, wzmacnia dziąsła, zapobiega próchnicy i wybiela. Oprócz higieny jamy ustnej arak był wykorzystywany w medycynie ludowej wschodu do wytwarzania środków[44] przeciw płytce nazębnej, przeciwbólowych, przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych (wskazuje na potencjalne zastosowanie jako naturalnego konserwantu żywności i kosmetyków), cytotoksycznych, moczopędnych i ściągających. Badania potwierdziły, że arak zawiera związki bioaktywne, o potwierdzonych właściwościach medycznych i kosmetycznych, m.in. przeciwdrobnoustrojowych[45], przeciwutleniających, przeciwwrzodowych[46], uspokajających, przeciwbólowych, przeciwzapalnych, hipoglikemicznych, hipolipidemicznych, przeciwnowotworowych i antypłytkowych[47]. W badaniach fitochemicznych w łodydze zidentyfikowano następujące substancje aktywne[48]: oktakozanol, 1-triakantanol, β-sitosterol i β-sitosterol-3-O-β-d-glukopiranozyd. Chromatografia cienkowarstwowa ujawniła, że ostatni związek jest kombinacją β-sitosterolu z saponiną. Olejek eteryczny zawiera: α- i β-tujony, kamforę, cineol, β-cymen, limonen, β-mircen, borneol, linalool i octan bornylu, a nielotna frakcja zawierała humulen, kariofilen, β-santatol i farnezol. Ponadto zidentyfikowano: benzyloamid, butanodiamid, N1,N4-bis (fenylometylo)-2(S)-hydroksy-butanodiamina, N-benzylo-benzamid, N-benzylo-2-fenyloacetamid i benzylomocznik.

Działanie: N-benzylo-2-fenyloacetamid cechują: znaczący wpływ hamujący na agregację płytek krwi indukowaną przez kolagen oraz aktywność przeciwbakteryjna przeciwko Escherichia coli, co potwierdza etno-chemiczne zastosowanie rośliny w ziołolecznictwie ludowym.

Zastosowanie: na rynku są dostępne komercyjne pasty do zębów[49] produkowane z araku: Sarkan (Wielka Brytania), Quali-miswak (Szwajcaria), Epident (Egipt), Siwak-F (Indonezja), Fluroswak miswak (Pakistan), Dentacare Miswak plus (Arabia Saudyjska). Ekstrakt z araku może być stosowany jako płyn do płukania jamy ustnej (zmniejsza płytkę nazębną), niestety obecnie nie ma takiego preparatu na rynku, natomiast szczoteczka Miswak to dobrze znany i szeroko stosowany naturalny przyrząd do czyszczenia zębów i kompleksowej pielęgnacji jamy ustnej – łączy on właściwości szczoteczki, pasty do zębów i płynu do płukania ust. Wykazuje działanie antybakteryjne i wybielające, jest przydatna w podróży. Podczas oczyszczania zębów szczoteczką Miswak nie należy korzystać z pasty ani wody do płukania jamy ustnej. Po wyciągnięciu szczoteczki z folii należy oskrobać 1,5 cm kory z końca patyczka, następnie zwilżyć końcówkę gałązki, aby jej włókna zmiękły i rozdzieliły się. Tak gotową szczoteczką należy oczyszczać zęby po każdym posiłku, minimum 2–3 razy dziennie. Jeśli część włókien się zużyje, należy je odciąć i powtórzyć wcześniejsze czynności.

Uwaga: miswak nie powinien być stosowany przez dzieci poniżej 3 roku życia. Opakowaną szczoteczkę przechowywać w temperaturze pokojowej, w suchym miejscu; po otwarciu zaleca się trzymać w folii, w którą była zapakowana lub w specjalnym etui.

Aralia mandżurska – Aralia mandshurica. Roślina z rodziny araliowatych Araliaceae. Surowcem leczniczym są korzenie Radix Araliae mandshuricae, zebrane jesienią z roślin 5-letnich wchodzących w okres owocowania.

Składniki aktywne: saponiny triterpenowe, pochodne kwasu oleanolowego (aralozydy A, B, C, D, E), wykazujące działanie pobudzające, polisacharydy o działaniu immunomodulującym.

Na Syberii surowiec jest zwany czartowskim drzewem i wykazuje działanie zbliżone do żeń-szenia. Jest to fitoadaptogen[50], stymulator ośrodkowego układu nerwowego, m.in. w stanach łagodnych depresji, w obniżonym ciśnieniu krwi, w zmniejszonej odporności organizmu. Nie należy go stosować w nadciśnieniu, padaczce i bezsenności, gdyż składniki aktywne pogłębiają te stany chorobowe. Badania farmakologiczne przeprowadzone na zwierzętach wykazały, że aralia zwiększa fizyczną zdolność do pracy i zapewnia ochronę[51] przed szerokim spektrum szkodliwych czynników, w tym stresowi zimna, unieruchomienia, napromieniowania UV i niskiego ciśnienia powietrza. Wywiera wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, rozrodczy, immunologiczny, oddechowy i żołądkowo-jelitowy; wykazuje działanie hipolipemiczne, hipoglikemiczne, kardioprotekcyjne i przeciwarytmiczne, zwiększa krzepliwość krwi. Badania na izolowanych narządach, komórkach i enzymach wykazały, że preparaty z aralii wykazują aktywność przeciwutleniającą i wzmacniają aktywność Ca²⁺-ATPazy w siateczce sarkoplazmatycznej, hamują markery apoptozy związane ze stresem śródplazmatycznym (GRP78, CHOP, kaspaza-12) i zwiększają fosforylację relacji STAT3 i Bcl2 do Bax; wykazują także aktywność cytotoksyczną przeciwko niektórym liniom komórek nowotworowych; wpływają na aktywność NF-κB i PPAR, regulują biosyntezę prozapalnych cytokin. U zdrowych osób aralia zwiększa sprawność umysłową, zdolność do pracy fizycznej i wytrzymałość ruchową. Badania kliniczne wykazały skuteczność preparatów z aralii u pacjentów z urazowym uszkodzeniem mózgu (w połączeniu z zespołem astenicznym i reakcjami neurotycznymi, depresją, neurastenią i psychastenią), chorobami neurologicznymi (w towarzystwie zespołów asteno-depresyjnych i asteno-hipochondrialnych), zespołem miastenii (w połączeniu z przewlekłym pourazowym zapaleniem pajęczynówki) i niedociśnieniem tętniczym. Wykazano również radioprotekcyjne właściwości aralii u kobiet w ciąży. Zaobserwowano synergistyczne działanie surowca w przypadku otyłości w połączeniu z wyciągiem z Engelhardtia chrysolepism (opisany surowiec Kohki), przeciwcukrzycowe dla kombinacji aralia-glipizyd[52] oraz zdolność do łagodzenia uszkodzeń i dysfunkcji wywołanych stresem w tkance sercowo-naczyniowej. W konsekwencji aralia jest rekomendowana pacjentom o wyższym ryzyku chorób sercowo-naczyniowych. Wyciąg z aralii wpływa na poziom glukozy w osoczu, kumulację lipidów w wątrobie, łagodzi hiperinsulinemię, co czyni surowiec odpowiednim dla pacjentów z otyłością i cukrzycą.

Arbuz z Pustyni Kalahari – Citrullus ianatus. Z pestek jest tłoczony olej, w Afryce stosowany pod nazwą Ootanga olej lub olej Kalahari.

Składniki aktywne: mikroelementy: żelazo, wapń, potas, fosfor, cynk, mangan, magnez, miedź, witaminy z grupy B oraz kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-9.

Działanie: dobrze wnika w skórę i skutecznie ją odżywia, wykazuje aktywność dermatologiczną (trądzik), detoksyfikant – usuwa toksyny ze skóry, uelastycznia włosy i skórę, zapobiega ich wysychaniu. Najnowsze badania ujawniły[53], że ekstrakt z białej skórki arbuza wykazuje silny efekt przeciwutleniający i jest inhibitorem tyrozynazy. Dlatego jest to niedrogi, bezpieczny środek rozjaśniający skórę i usuwający przebarwienia, który można stosować w produktach farmaceutycznych, kosmetykach i produktach spożywczych. Za efekt przeciwutleniający odpowiadają[54]: kwas chlorogenowy, wanilinowy i sinapowy.

Arnika górska – Arnica montana. Jest to bylina o grubym kłączu i łodydze, która kończy się koszyczkiem złożonym z żółtych kwiatów. Arnika rośnie dziko w górach europejskich i północnoamerykańskich. W wielu krajach, m.in. w Polsce, jest objęta ochroną. Surowcem zielarskim są koszyczki kwiatowe, rzadziej kłącza z korzeniami (Flos, Radix Arnicae). Kwiaty zawierają olejek eteryczny (do 0,1%), karotenoidy, kompleks goryczowy, arnicynę, saponiny, arnidiol, fitosterole, izokwercetynę, astragalol i in. Kłącze zawiera do 6,3% garbników, olejki eteryczne i żywicę. Oba surowce działają przeciwobrzękowo, pobudzająco i drażniąco na błonę śluzową i nerki. Arnika wpływa dodatnio na krążenie krwi i wydolność mięśnia sercowego. Stosuje się ją w formie nalewki etanolowej (Tinctura Arnicae), która była w przeszłości ceniona jako środek odkażający i gojący rany. Odwar z arniki jest stosowany do płukania gardła, do kąpieli i okładów. Źródło fitosteroli wykazujących aktywność antywirusową, przeciwbakteryjną i przeciwzapalną.

Aronia – Aronia melanocarpa, chokeberry. Pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej i wschodniej Kanady. Jej migracja do Europy nastąpiła około 1900 r. przez Niemcy do Rosji, a następnie została rozpowszechniona na terenie Europy. Krzewy Aronii mogą dorastać do wysokości 2–3 m, w okresie od maja do czerwca wytwarzają około 30 małych białych kwiatów, dojrzewających do jasnoczerwonych (czerwona aronia) lub fioletowoczarnych jagód, które były szeroko stosowane w ziołolecznictwie w Europie i Ameryce Północnej. Początkowo aronię uprawiano dla pozyskania ciemnopurpurowego pigmentu składającego się z antocyjanów, który był wykorzystywany w przemyśle spożywczym i kosmetycznym jako naturalny barwnik. Analiza ilościowa i jakościowa soku z aronii ujawniła obecność dużej ilości witamin, mikro- i makroelementów, które spowodowały zaliczenie aronii do klasy tzw. superfoods – surowców o dużej gęstości składników odżywczych i leczniczych w przeliczeniu na ilość dostarczanych kalorii. Skład chemiczny jagód[55]:

• Mikro- i makroelementy: Na 26 mg/kg, K 2180 mg/kg, Ca 322 mg/kg, Mg 162 mg/kg, Fe 9,3 mg/kg, Zn 1,47 mg/kg;

• Witaminy: A (karotenoidy) 48,6 mg/kg, B₁ 180 µg/kg, B₂ 200 µg/kg, B₃ 3000 µg/kg, B₅ 2790 µg/kg, B₆ 280 µg/kg, B₉ 200 µg/kg, C 137 mg/kg, K 242 µg/kg, E (tokoferole) 17,1 mg/kg;

• Substancje aromatyczne: cyjanohydryna benzaldehydowa, kwas cyjanowodorowy i benzaldehyd, alkohol benzylowy, 2-fenyloetanol, fenyloacetaldehyd, salicyloaldehyd, acetofenon, 2-hydroksyacetofenon, 4-metoksyacetofenon, 2-metoksyfenol i benzoesan metylu;

• Polifenole: 3440–7849/100 g suchych jagód, w zależności od odmiany, w tym procyjanidyny 3992–5182 mg/100 g, antocyjany 641–1959 mg/ 100 g, flawonole 101 mg/100 g, epikatechina 15,4 mg/100 g, kwas chlorogenowy 302 mg/100 g, kwas neochlorogenowy 291 mg/100 g.

Bogata frakcja polifenolowa jest przyczyną silnej aktywności przeciwutleniającej owoców aronii. Wartości ORAC (Oxygen Radical Absorbing Capacity – zdolność pochłaniania rodników tlenowych), wyrażona w mikromolach odpowiedników Trolox (TE) na gram świeżej masy wynosi 158,2–160,2. Dla porównania, inne owoce mają następującą charakterystykę przeciwutleniającą: bez czarny 145,0, borówka amerykańska 15,9–60,1, jeżyna 55,7, czarna porzeczka 56,7, truskawka 15,4–20,6, czerwona porzeczka 32,6, malina 21,4, agrest 17,0, żurawina 10,4–18,5, winogrono czerwone 7,4, winogrono białe 4,5, jabłko 2,2. Imponująco wygląda również porównanie aktywności przeciwutleniającej soku z aronii w porównaniu z innymi sokami owocowymi oraz czerwonym wytrawnym winem. Zdolność antyoksydacyjna TEAC (Trolox Equivalent Antioxidant Capacity – równoważna zdolność przeciwutleniająca Trolox), wyrażona w mikromolach odpowiedników Trolox na mililitr soku wynosi: aronia 65–70, granat 41,6, jagody 15,0, wiśnia 13,6, żurawina 10,4, pomarańcz 4,2, jabłko 3,6, wino czerwone 18,7. Biokompleks substancji aktywnych aronii wykazuje szerokie spektrum lecznicze i terapeutyczne, obejmujące aktywność[56]:

• Chemoprewencyjną – wykazano, że ekstrakt z Aronia melanocarpa hamuje wzrost, a także stymuluje apoptozę ludzkich komórek raka okrężnicy HT-29, ale wywierał jedynie niewielki wpływ na wzrost nietransformowanych komórek okrężnicy NCM460.

• Antymutagenną – antocyjany izolowane z aronii hamują aktywność mutagenną benzo-α-pirenu i 2-aminofluorenu w teście Amesa oraz w siostrzanym teście wymiany chromatyd z hodowanymi ludzkimi limfocytami; wykazano również, że sok z aronii hamuje endogenne wytwarzanie N-nitrozoamin u szczurów leczonych aminopiryną i azotanem(III) sodu, zapobiegając zmianom histopatologicznym.

• Hepatoprotekcyjną – antocyjany z aronii obniżają toksyczność i akumulację kadmu w wątrobie i nerkach szczurów; po ostrej ekspozycji na toksyczny tetrachlorek węgla (tetra), sok z aronii zapobiegał wzrostowi peroksydacji lipidów w wątrobie i osoczu szczura.

• Kardioprotekcyjną – komponenty polifenolowe aronii przyczyniają się do ochrony i odbudowy komórek śródbłonka, wykazują działanie przeciwpłytkowe (zmniejszanie agregacji płytek krwi), wazoaktywne i wazoprotekcyjne; u mężczyzn z łagodną hipercholesterolemią regularne picie soku z aronii (250 ml dziennie) przez sześć tygodni spowodowało znaczący spadek całkowitego cholesterolu w surowicy, cholesterolu LDL i poziomu triglicerydów, podczas gdy poziom cholesterolu HDL₂ był podwyższony.

• Antydiabetyczną – dzienne spożycie 200 ml soku z aronii przez okres 3 miesięcy obniżyło poziom glukozy na czczo u pacjentów z cukrzycą insulinoniezależną, korzystnie wpłynęło na poziom hemoglobiny glikozylowanej HbA1c, poziom cholesterolu całkowitego i lipidów.

Przeprowadzone badania wykazały również[57], że sok z aronii może być skutecznym środkiem wspomagającym leczenie otyłości i modelowanie sylwetki – to obszar potencjalnych zainteresowań nowoczesnej kosmetologii.

Asafetyda – wysuszona i sproszkowana gumożywica otrzymywana z korzeni i kłączy zapaliczki cuchnącej Ferula assafoetida (hing, safoetida, stinking gum), rosnącej w północnych Indiach, Iranie i Afganistanie. Ma zapach cebulowo-czosnkowo-porowy. W Indiach jest stosowana jako substytut cebuli i czosnku, których spożywanie w kuchni wedyjskiej jest zabronione ze względów religijnych. Substancje aktywne: olejek eteryczny zawiera[58] β-pinen (47,1%), α-pinen (21,36%), 1,2-ditiolan (18,6%), kwas galbanowy.

Działanie: antyutleniające, przeciwnowotworowe – m.in. niszczy komórki raka prostaty[59], moczopędne, stosowana wspomagająco w astmie, bronchicie i przeziębieniach. Nie jest polecana kobietom w ciąży i matkom karmiącym. W medycynie ajurwedyjskiej balansuje vata dosha. Pomaga w trawieniu roślin strączkowych (zmniejsza wzdęcia), jest dodawana do potraw z bakłażana. Wykazano in vitro, że wykazuje silniejsze działanie antywirusowe wobec A(H₁N₁) niż szczepionka amantadine[60]; była stosowana w 1918 r. podczas epidemii grypy hiszpanki.

Zastosowanie: w kuchni indyjskiej jako przyprawa lub marynata; jej zapach jest tak silny, że musi być przechowywana w oddzielnym zamkniętym pojemniku, aby nie wpływała na aromat innych potraw. Przyprawę podgrzewa się na patelni z olejem lub ghee (masło klarowane), aż pojawi się aromat; należy uważać, żeby jej nie przypalić, gdyż gorzknieje, psując smak potraw. W Indiach robi się z niej naszyjniki dzieciom lub wiesza się w domach nasączony asafetydą kawałek materiału, co ma działać przeciw przeziębieniom.

Asmachilca – Aristeguietia gayana. Krzew występujący na zachodnich stokach Andów. Surowcem są: łodyga, liście, kwiaty, w których skład wchodzą m.in.: kwercetyna i rutyna, ponadto kwas 2-kumarowy, taniny, śluzy, pektyny. Zmiatacz wolnych rodników, uszczelnia naczynia krwionośne. W tradycyjnej medycynie peruwiańskiej zioło to jest stosowane w leczeniu alergii układu oddechowego, przeziębienia i astmy oskrzelowej.

Uwaga: najnowsza analiza składu chemicznego tego surowca wykazała[61] obecność monoestrów alkaloidów dehydropirolizydyny: rinderyny, supininy i ich N-tlenków oraz małe ilości innych monoestrów echinatyny. Całkowita zawartość alkaloidów wahała się od 0,4% do 0,9% wagowo w suchej masie surowca. Średnia zawartość alkaloidów pirolizydyny w naparze sporządzonym z dostępnej w handlu torebce ziołowej herbaty asmachilca wynosiła 2,2 ± 0,5 mg równoważnika likopaminy. Są to stężenia istotne toksykologicznie, dlatego stanowią zagrożenie dla zdrowia ludzi. Rodzi to pytania dotyczące ciągłej nieograniczonej dostępności zioła asmachilca na rynku peruwiańskim i międzynarodowym.

Aspalat prosty – Aspalathus linearis, został opisany pod nazwą czerwonokrzew rooibos.

Atraktylod wielkogłówkowy – Atractylodes macrocephala Nemoto syn., Atractylis macrocephala Koidz. Roślina z rodziny astrowatych Asteraceae. Surowcem jest kłącze Rhizoma Atractylodis macrocephalae (chin. Bai Zhu, ang. Largehead Atractylodes Rhizome). Najważniejszy z 7 gatunków rosnących we wschodniej Azji, surowiec chiński Bai Zhu to wysuszone kłącze, surowiec japoński to Atractylodes japonica Koidz.

Substancje aktywne: keton atraktylon, pochodne laktonowe – atraktylenolidy II i III (butenolidy A i B), 3-β-acetoksyatraktylon oraz 3-β-hydroksyatraktylon, węglowodory – pochodne tetradekadienu, które wykazują działanie przeciwwrzodowe w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.

Działanie: psychostymulujące – zwiększa wytrzymałość fizyczną, moczopędne, hepatoprotekcyjne, hipoglikemicznie, przeciwzakrzepowe.

Dozowanie: 6–15 g.

B  

Babći – w sanskrycie bakući, Psoralea corylifolia. Trawiasta roślina, o niebieskopurpurowych kwiatach. Występuje w Chinach, Indiach, Iranie, Pakistanie, Sri Lance. Starożytny traktat ajurwedyjski Suśrut-samhita przypisuje jej działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, gojące rany, odmładzające skórę, włosy, paznokcie i leczące bielactwo. Surowcem leczniczym są nasiona, stosowane zewnętrznie w formie papki do przykładania na chore miejsca na skórze lub w formie oleju do wcierania.

Działanie: fotouczulacz – uwrażliwia skórę na promienie UV, olej babći powoduje zanik białych plam i siwizny w ciągu trzech miesięcy od zastosowania, a skóra, włosy, paznokcie odzyskują normalną barwę.

Składniki aktywne: fenol – bakuchiol, furanokumaryna – psoralen, która występuje w olejku eterycznym powodującym fotouczulenia. Pod wpływem promieniowania w komórkach naskórka, melanoblastach, są syntezowane melaniny – brązowy pigment. Psoralen zwiększa jego wytwarzanie i ułatwia odkładanie w skórze, co powoduje barwienie jasnych plam depigmentacyjnych. W lecznictwie europejskim stosuje się wyizolowane z rośliny związki biologicznie aktywne, które mogą powodować powikłania w trakcie leczenia. Potwierdza to pogląd ajurwedyjski, że zioła w formie naturalnej zawierają wszystkie niezbędne składniki, w odpowiednich ilościach i proporcjach, oddziałując całościowo (holistycznie) na organizm, nie wywierają działań niepożądanych. Ponadto są skuteczniejsze od roślinnych preparatów z izolowanymi związkami czynnymi. Bakuchiol to naturalny fenol meroterpenowy (związek o strukturze terpenoidowej) wyizolowany z roślin Psoralea corylifolia i Pubescens otholobium. Wykazuje aktywność wobec Gram-dodatnich i Gram-ujemnych patogenów jamy ustnej, hamuje wzrost Streptococcus mutans.

Przykładowe zastosowanie: Soothing Astringent Mask – kojąca maska ściągająca (Diego dalla Palma Professional RVB SKINLAB); działa oczyszczająco, kojąco, normalizuje wydzielanie sebum.

Babka lancetowata (wąskolistna) – Plantago lanceolata L., bylina z rodziny babkowatych (Plantaginaceae). Występuje w stanie dzikim w niemal całej Europie, w Afryce północnej oraz w Azji. W starożytności zalecano sok z babki na ukąszenia skorpionów i węży, w średniowieczu na złamania i opuchlizny, a w medycynie ludowej była i jest stosowana zewnętrznie na zranienia i trudno gojące się rany, a wewnętrznie w leczeniu chrypki, suchego, przewlekłego kaszlu.

Skład chemiczny: związki irydoidowe, głównie aukubina (aukubozyd, 0,3–2,5%) i katalpol (0,3–1,1%), śluz, garbniki 6,5%, kwas chlorogenowy, kumaryna, eskuletyna, flawonoidy, luteolina, skutelarenina, kwas krzemowy 1%, cynk, potas, enzymy proteolityczne.

Najważniejszą substancją czynną jest aukubina, która ma właściwości bakteriostatyczne, przeciwzapalne, rozkurczowe oraz ochronne w stosunku do miąższu wątroby, przyspiesza gojenie ran i regenerację naskórka. Jej aktywność jest największa w soku i zanika w przypadku naparów. Wyciągi wodne z liści, stosowane doustnie, stymulują syntezę interferonu i przeciwciał antywirusowych, co daje efekt przeciwwirusowy i immunomodulacyjny[62]. Z tego względu, sok z liści babki jest stosowany jako bezpieczny składnik syropów przeznaczonych dla kobiet w ciąży i małych dzieci, w celu wzmocnienia odporności organizmu.

Zastosowania kosmetyczne: napar zmieszany z rozcieńczonym etanolem jest stosowany jako lotion do cery trądzikowej i łojotokowej, sok wyciśnięty z liści babki można stosować jako aktywny składnik kremów i maseczek, natomiast ekstrakty stosowane są do produkcji żeli, lotionów, kremów i maseczek rekomendowanych do cery tłustej i trądzikowej[63].

Bacillus subtilis, laseczka sienna – bakteria G(+) z rodziny Bacillaceae, odkryta przez Christiana Ehrenberga w 1835 roku, nazwę laseczka sienna i nazwę B. subtilis nadał w 1872 roku Ferdinand Cohn. Wytwarza antybiotyki peptydowe, m.in. polimyksynę B i subtylinę. Wykorzystywana jest biotechnologicznie do produkcji aminokwasów, polisacharydu inuliny i enzymów amylazy i proteazy. Jej endospory[64] są wyjątkowo odporne na niekorzystne warunki zewnętrzne, na przykład: wysoką temperaturę – we wrzącej wodzie 10% zachowuje żywotność przez 1 h, a 1% przez 2 h, w próżni kosmicznej żyją przez 24 h. Bacillus ferment w kosmetologii jest źródłem enzymów proteolitycznych, jest otrzymywany w wyniku fermentacji mikroorganizmu. Złuszcza wierzchnią warstwę naskórka, dezintegruje spoistość komórkową, dzięki czemu skóra może odnawiać się szybciej. Działa w łagodnym zakresie pH = 5–8, biozgodnym z pH skóry, jest stosowany w łagodnym peelingu każdego typu cery, w tym naczynkowej i wrażliwej, które nie tolerują kwasów hydroksylowych AHA oraz peelingów mechanicznych. Najnowsze badania wskazują[65] na możliwość zastosowania enzymów pozyskiwanych z surowca w biologicznej, nisko inwazyjnej depilacji, konkurencyjnej do depilacji chemicznej.

Bakopa drobnolistna – Bacopa monnieri roślina z rodziny trędownikowatych Scrophulariaceae. Występuje na terenach podmokłych w tropikalnych i subtropikalnych strefach Azji, Australii, Afryki i Ameryki. W medycynie ajurwedyjskiej pod nazwą Brahmi stosowana w przypadku padaczki i chorób psychicznych; wzmacnia koncentrację i pamięć. Wyciąg etanolowy z Bacopa monnieri pobudza ośrodkowy układ nerwowy[66], usprawnia procesy zapamiętywania, kojarzenia i odtwarzania informacji[67], działa antydepresyjnie i redukuje stres, przeciwutleniająco[68], detoksykująco, przeciwzapalnie, zapobiega przerostowi gruczołu krokowego, regeneruje tkanki, stymuluje syntezę białek, hamuje aktywność bakterii Helicobacter pylori – działa przeciwwrzodowo[69].

Składniki czynne: saponiny sterydowe: bakozyd A i B, hersaponina, monnieryna (monnierin); alkaloidy: brahmina, herpestyna; alkohole cukrowe (mannitol), fitosterole (β-sitosterol, stigmasterol), flawonoidy (luteolina, apigenina), glikozydy triterpenoidowe.

Banaba, lagerstremia wspaniała – Lagerstroemia speciosa, niewielka roślina pochodząca z południowo-wschodniej Azji. Surowcem są liście i korzeń, na Filipinach stosowane jako lek przeciwcukrzycowy i wspomagający w leczeniu otyłości. Z liści banaby wyizolowano szereg związków bioaktywnych, z których najważniejsze to: kwas 2-α-hydroksyursolowy, znany również jako kwas korozolowy, unikatowe elagotaniny, tripterpeny, glikozydy i flawony.

Badania wykazały[70], że przyspieszają one dokomórkowy transport glukozy, zmniejszają jej stężenie i chronią przed poposiłkowymi skokami cukru, stabilizując optymalny poziom glikemii. Z tego względu ekstrakt z banaby można traktować jako ziołowy odpowiednik insuliny, który ogranicza glukoneogenezę (endogenną produkcję glukozy) i aktywują transporter glukozy GLUT4. Badania wykazały również[71], że ekstrakt z liści banaba inhibituje adipogenezę, czyli przekształcanie preadipocytów w dojrzałe komórki tłuszczowe, co ma istotne znaczenie w procesie redukcji masy ciała. Ponadto może podnieść poziom enzymów przeciwutleniających, czyli dysmutazy ponadtlenkowej, katalazy i transferazy glutationowej odpowiedzialnych za endogenną ochronę przeciwrodnikową organizmu, spowalniając rodnikowy proces jego starzenia. Ekstrakt z liści banaba redukuje stany zapalne, blokując aktywację czynnika NF-kB, który odpowiada za indukowanie stanu zapalnego, oraz prozapalnych cytokin i prostaglandyn. Zawarte w nim kwasy fenolowe (elagowy i galusowy) działają przeciwutleniająco[72] i inhibitują enzymy wirusów, zapobiegając infekcjom komórkowym, a triterpeny działają przeciwdrobnoustrojowo, m.in. w stosunku do bakterii E. coli, S. aureus i B. subtilis. Ekstrakt ma również działanie hepatoprotekcyjne[73] – zapobiega alkoholowemu i bezalkoholowemu stłuszczeniu wątroby, które jest efektem nadmiernego spożycia fruktozy[74].

Barwinek pospolity – Vinca minor L. z gatunku toinowatych (Apocynaceae). Substancją czynną jest alkaloid winkamina, która rozszerza naczynia krwionośne w mózgu, poprawia przepływ krwi przez mózgowie, zwiększa podaż tlenu i składników odżywczych dochodzących do neurocytów.

Zastosowanie: w leczeniu zaburzeń pamięci i usprawniania procesu uczenia się, zwłaszcza w podeszłym wieku. Dawka: 10–20 mg 2–3 razy dziennie. Lek podawać przez 3–4 miesiące, po czym zmienić lub wznowić podawanie po 2–3 tygodniowej przerwie. Suplement aktywizujący pracę mózgu.

Bazylia – Ocimum basilicum, bazylia pospolita, roślina jednoroczna z rodziny jasnotowatych. Pochodzi z Afryki, a jej nazwa wywodzi się od greckiego βασιλεύς (basileus – król), w języku francuskim oznacza królewskie ziele. W starożytnym Rzymie była stosowana jako talizman przeciwko bazyliszkowi, a w Libii – do ochrony przed wężami i skorpionami. W Indiach jest poświęcona bogu Wisznu i Krysznie. Zawiera olejek bazyliowy (susz 0,5–1,5%), o korzenno-kwiatowym zapachu i lekko żółtym kolorze. Jego skład, a w konsekwencji aktywność, zależą od odmiany, zabarwienia liści i kwiatów, zmian sezonowych oraz miejsca i warunków uprawy.

Substancje aktywne 9 odmian bazylii włoskich[75]: linalol (18,96–37,59%) oraz eugenol (3,34–31,51%), cyneol (7,09–14,22%), terpineol (0,90–2,78%) i farnezol (6,97–13,53%); w części olejków stwierdzono obecność kamfory (0,17–1,14%), limonenu (0,03–4,48%), chawikolu (0,13–6,27%), geraniolu (0,18–2,03%) i metyloeugenolu (0,10–0,32%); ocymenu, naftalenu i germakrenu (15,26–35,22%).

Z uwagi na fakt, że metylochawikol i metyloeugenol wykazują strukturalne podobieństwo do kancerogennych fenylopropanoidów, powinno się używać bazylii z obniżoną zawartością tych składników. W uprawianych w Polsce odmianach Kasia i Wala znajduje się tylko 0,28–0,42% metylochawikolu; zawierają one linalol (59,82–69,39%), geraniol (9,44–12,79%), cyneol (4,87–5,80%) i eugenol (2,45–3,78%).

Zastosowanie: przyprawa do sałatek i zup, duszonych warzyw oraz twarożku. Można również nacierać nią mięso przed usmażeniem; podstawa dań kuchni włoskiej, dobrze komponuje się z pomidorami, składnik pesto. Olejek bazyliowy jest stosowany do produkcji perfum i aromatyzowania mydła; w przemyśle spirytusowym do wyrobu likierów i nalewek ziołowych.

Działanie: olejek eteryczny i ekstrakty z bazylii (wodne, etanolowe) wykazują silne działanie przeciwutleniające spowodowane obecnością fenoli i polifenoli[76], szacowanej w odmianach zielonych na 22,9–65,5 mg GA/g s.m. (w jednostkach kwasu galusowego GA na 1 gram suchej masy ziela). Wynosiła od 10,8 do 35,7 µmol Troloxu[77]/g s.m (w jednostkach aktywności Troloxu na 1 gram suchej masy (s.m.) ziela). Wartości te są porównywalne z poziomem aktywności antyoksydacyjnej ekstraktów tymianku, oregano i rozmarynu, która wynosi 17,1–35,4 µmol Troloxu/g s.m.

Berberys pospolity – Berberis vulgaris L., krzew z rodziny berberysowatych Berberidaceae Juss., osiągający wysokość do 3 m. Kwitnie w maju i w czerwcu. Owoc jest wielonasienną, lśniąco-czerwoną jagodą o cierpkim i kwaśnym smaku. Dawniej występował pospolicie na całym obszarze Polski. Odkrycie, że jest żywicielem pośrednim rdzy zbożowej, stanowiącej zagrożenie dla upraw rolnych, spowodowało redukcję jego populacji. W starożytności drewno berberysu było stosowane do wyrobu mebli, przedmiotów ozdobnych, natomiast z kory i korzeni otrzymywano żółtozłoty wyciąg do barwienia lnu, skóry, drewna, a z soku owoców produkowano czerwony atrament. Ze względu na malejącą populację berberysu obecnie nie pozyskuje się kory i korzeni, tylko owoce i liście. Owoce zbiera się przed dojrzeniem, suszy w temp. 40°C. Ze świeżych owoców można wytwarzać dżemy, konfitury, marmolady, soki. Ze względu na dużą zawartość witaminy C, jest nazywany polską cytryną. W Czechach produkuje się z niego lecznicze wino, skuteczne w migrenach i zaparciach. Surowcem zielarskim są kora (Cortex Berberidis), korzeń (Radix Berberidis), owoce (Fructus Berberidis) i liście (Folium Berberidis).

Substancje aktywne: kora i korzenie zawierają alkaloidy izochinolinowe, o właściwościach antybiotycznych głównie berberynę (1,24%), berbaminę (2,5%), palmatynę i magnoflorynę i garbniki. Owoce zawierają: kwasy organiczne, witaminę  C, flawonoidy (rutynę), cukry, sole mineralne, pektyny oraz karotenoidy. Berberyna kumuluje się w sercu, wątrobie i trzustce, dlatego berberys można stosować tylko okazjonalnie.

Działanie: napar z suszonych owoców podnosi odporność organizmu, zalecany w stanach gorączkowych, w zakażeniach bakteryjnych, w stanach zapalnych błon śluzowych, katarze, krwawieniu z nosa oraz dla zwiększenia szczelności naczyń włosowatych. Napary z liści: w zaburzeniach trawienia, braku apetytu, w kamicy żółciowej, przewlekłym zapaleniu wątroby, zahamowaniu wydzielania żółci. W kosmetyce maseczki z owoców leczą trądzik, a także przebarwienia skóry, wyciągi z owoców są stosowane do łagodzenia poparzeń słonecznych, do pielęgnacji skóry zniszczonej, przesuszonej, z oznakami starzenia się i łuszczącej się; naturalny filtr promieniochronny frakcji UVA i UVB.

Berberyna – czwartorzędowa sól amoniowa z grupy alkaloidów izochinolinowych. Występuje w roślinach z gatunku Berberis np.: Berberis aquifolium (winogrono Oregon), Berberis vulgaris (berberys zwyczajny), Berberis aristata (drzewo kurkumowe), Hydrastis canadensis, Xanthorhiza simplicissima, Amurense phellodendron (drzewo korkowe), Chinensis coptis, Tinospora cordifolia, Argemone mexicana (mak kolczasty) i Eschscholzia californica (mak kalifornijski). Berberyna zwykle znajduje się w korzeniach, kłączach, łodydze i korze. Barwi na żółty kolor, dlatego jest stosowana nadal np. w Indiach, do barwienia bawełny. W świetle ultrafioletowym, wykazuje silną żółtą fluorescencję, dlatego jest stosowana w histologii do barwienia heparyny w komórkach tucznych. Berberyna jest naturalnym antybiotykiem[78], hamującym wzrost bakterii Staphylococcus aureus, Microcystis aeruginosa oraz toksycznych cyjanobakterii. Badania wykazały, że berberyna może wpływać na oporność insulinową poprzez modulowanie kluczowych molekuł w szlaku sygnalizacji insuliny, co prowadzi do zwiększonego wychwytu glukozy w komórkach insulinoopornych[79] i czyni komórki β wrażliwsze na wahania stężenia glukozy oraz skuteczniejsze w teście tolerancji glukozy. Berberyna obniża podwyższony poziom cholesterolu LDL, triglicerydów i miażdżycogennych apolipoprotein typu A i B[80]. Redukuje zawartość tłuszczu w wątrobie szczurów, w niealkoholowym stłuszczeniu wątroby, zapobiega proliferacji komórek gwiaździstych wątroby (HSC), które mają kluczowe znaczenie dla rozwoju zwłóknienia podczas uszkodzenia wątroby. Wykazuje aktywność przeciwnowotworową[81], w szczególności hamuje rozwój komórek raka sutka, białaczki, czerniaka, skóry, wątroby, trzustki, prostaty, żołądka oraz nowotworu mózgu – glejaka. Najnowsze badania sugerują, że berberyna może być stosowana w leczeniu i zapobieganiu choroby Alzheimera, poprzez hamowanie syntezy β-amyloidów[82]. Inne badania wykazały, że może być naturalnym antydepresantem[83], ponieważ wpływa na poziom noradrenaliny i serotoniny w mózgu (szczura), hamując działanie dopaminergiczne. Może również działać podobnie do tianeptyny przez zwiększenie liczby transporterów serotoniny w mózgu, wpływając na jej wychwyt zwrotny. Okres półtrwania berberyny in vivo wynosi 3–4 godziny, dlatego podawanie jej jako zamiennika np. prozacu powinno odbywać się co najmniej 3 razy dziennie.

Bhringaraj – Eclipta alba, Eclipta prostrata, False daisy, Mahakanni. Roślina o drobnych, białych kwiatach, podobnych do stokrotki, występująca w Indiach. Ekstrakt z rośliny Eclipta alba extract jest stosowany w medycynie ayurwedyjskiej do pielęgnacji włosów.

Składniki aktywne[84]: witamina C, barwniki (lawson), laktony (wedelolakton i jego pochodne), alkaloidy (ecliptina), fitosterole (β-sitosterol), flawonoidy, nanokozanol, kwasy: stearynowy, lacerowy C₃₁H₆₃COOH, 3,4-dihydroksybenzoesowy.

Działanie:

• Regenerujące i wzmacniające włosy[85]; preparaty na bazie eclipty wcierane w skórę głowy zapobiegają wypadaniu włosów oraz stymulują ich porost (efekt porównywalny do działania minoxidil). 

• Przeciwzapalne, antybakteryjne i przeciwgrzybicze.

• Łagodzi stany zapalne skóry głowy i leczy łupież.

• Chroni przed siwieniem; w przypadku siwych włosów może ponownie wybarwić włókna siwego włosa.

• Gojące, przeciwzapalne, antyseptyczne; sok lub pasta ze sproszkowanych liści eclipty stosowane są do przemywania ran i w leczeniu trądziku.

• Ekstrakt z eclipty jest polecany przy cerze podrażnionej oraz trądzikowej.

• Antyoksydacyjne (zawiera witaminę C).

• Promieniochronne – naturalny filtr UV.

• Samoopalacz – powoduje przyciemnienie skóry bez żółtopomarańczowego odcienia; związane z obecnością lawsonu (2-hydroksy-1,4-naftochinon).

Stosowany jest głównie w formie ekstraktu oraz sproszkowanych liści (henna) rośliny Lawsonia inermis do barwienia włosów i skóry na kolor czerwonobrązowy. Lawson jest również naturalnym filtrem UV.

Zastosowanie: uzyskany z eclipty czarny barwnik jest stosowany do farbowania włosów i tatuaży, ekstrakt z rośliny jest składnikiem odżywek i szamponów do włosów (Amla & Bhringaraj) i samoopalaczy (Decleor).

Bluszcz pospolity – Hedera helix L., wiecznie zielone, zimotrwałe pnącze z rodziny araliowatych (Araliaceae). Rośnie w Europie i Azji, jest rośliną miododajną, leczniczą i kosmetyczną. Podlega ochronie prawnej (ale nie gatunkowej), pomimo że jest zaliczany do gatunków inwazyjnych. Motyw bluszczu pojawia się w sztuce (literatura, poezja, malarstwo) i religii – symbolizuje: wierność, przywiązanie, troskę, miłość, przyjaźń oraz trwałość życia. W starożytnym Egipcie bluszcz nazywano „Drzewem Ozyrysa”, natomiast w starożytnej Grecji był atrybutem muzy Talii[86] oraz Dionizosa[87], którego drugie imię Kistostephanos, oznaczało „zwieńczony bluszczem”. W czasie świąt dionizyjskich ekstrakt z bluszczu dodawano do wina i stosowano jako afrodyzjak. Celtowie czcili bluszcz jako boga zimy i symbol nieśmiertelności. Rzymianie wiązali bluszcz z kultem Bachusa oraz przyozdabiali nim głowy poetów. W chrześcijaństwie symbolizuje nieśmiertelność duszy, dlatego obsadza się nim miejsca pochówków, stąd jego powszechna obecność na cmentarzach.

Substancje aktywne[88]: roślina – saponiny triterpenowe (hederagenina, α-hederyna i hederakozyd B i C), fitosterole (stigmasterol, spinasterol, kampesterol); liście – alkaloid emetyna, kwasu oleanolowy, hederasapononina (hederagenina i bojgenina), flawonoidy (rutyna), fenole (falkarinol, falkarinon), kwas kawowy, chlorogenowy, mrówkowy; olejki eteryczne – mono- i seskwiterpeny, skopolina.

Największą bioaktywność wykazuje α-hederyna[89], która powstaje z hederasaponiny C po enzymatycznym odszczepieniu dwóch cząsteczek glukozy.

Działanie i zastosowanie: w lecznictwie ludowym wyciągi z bluszczu stosowano jako środek wykrztuśny w nieżytach górnych dróg oddechowych, żółciopędny, przeciwgośćcowy i przeciwzapalny. Współczesne badania w pełni potwierdziły skuteczność rośliny w leczeniu przewlekłego zapalenia oskrzeli, działanie wykrztuśne (saponiny pobudzają nerw błędny w żołądku), przeciwskurczowe, przeciwzapalne[90], przeciwbakteryjne, przeciwgrzybiczne (względem Candida albicans) i ostatnio odkryte – przeciwnowotworowe[91], za które odpowiedzialne są głównie saponiny triterpenowe.

Zastosowania kosmetyczne:

• Flawonoidy i rutyna, obecne w liściach bluszczu, ułatwiają odpływ limfy, zapobiegają obrzękom, powodują lipolizę, dlatego są skutecznym składnikiem preparatów przeznaczonych do zwalczania cellulitu.

• Saponiny bluszczu mają działają antyseptyczne, zmiękczające naskórek, zmniejszają keratynizację mieszków włosowych, oczyszczają pory skóry, regulują pracę gruczołów łojowych. Stosowane są w kosmetykach do włosów przetłuszczających się i ze skłonnością do łupieżu.

• Ekstrakt z liści leczy stany zapalne, reguluje wydzielanie sebum, dlatego jest składnikiem kosmetyków do cery trądzikowej, ze skłonnością do przetłuszczania.

• Napary z bluszczu stosowane zewnętrznie leczą zakażenia drożdżakowe skóry i likwidują nieprzyjemny zapach, spowodowany infekcją.

Uwaga: roślina trująca (zwłaszcza owoce); obecny w liściach falkarionol powoduje dermatozy (zaczerwienienie skóry, uczucie świądu, wysypka) i działa drażniąco na spojówki.

Bławatek polny – Centaurea cyanus, chaber. Z płatków brzeżnych bławatka wytwarzano niebieską farbę: barwnik roślinny w połączeniu z ałunem stosowano do barwienia wełny i papieru.

Substancje aktywne: antocyjanidyny, flawonoidy, cychoryna, centauryna, mangan. Najnowsze badania surowca, przy zastosowaniu zoptymalizowanych eksperymentalnych warunków ekstrakcji doprowadziło do odkrycia[92] w wodnym ekstrakcie z płatków bławatka nowych związków bioaktywnych: kwasu chlorogenowego, kawowego, ferulowego, p-kumarynowego oraz izokwercytyny i kumaryny. Zoptymalizowany ekstrakt wykazywał działanie antyhemolityczne i przeciwnadciśnieniowe in vitro oraz miał wysokie wartości[93] IC₅₀ i GI₅₀ (> 900 μg/ml) dla wszystkich analizowanych linii komórkowych, co oznacza niską cytotoksyczność. Na podstawie testu utleniającego ekstrakt wykazywał działanie prooksydacyjne (10–100 μg/ml), przy czym nie powodował uszkodzenia ani śmierci komórki. Napary z bławatka mają działanie detoksykujące (moczopędne), przeciwzapalne, są zalecane przy chorobach nerek, stanach zapalnych kłębków i miedniczek nerkowych oraz w kamicy nerkowej. Zewnętrznie stosuje się napar przy trudno gojących się ranach, w stanach zapalnych oczu (zapalenie spojówek, nadwrażliwości na promienie słoneczne i promieniowanie z ekranów komputerowych i telewizyjnych). Składnik preparatów przeciwłupieżowych, do pielęgnacji cery naczynkowej i podrażnionej, w kremach rozjaśniających pod oczy i w szamponach.

Bobotrutka trująca – Physostigma venenosum, bobotrutka kalabarska, fasola kalabarska. Roślina trująca z rodziny bobowatych, pochodzi z terenów tropikalnych Afryki Zachodniej. Zawiera alkaloid fizostygminę (eserynę), która hamuje aktywność enzymów acetylo- i butyrylocholinoesterazy, odpowiedzialnych za rozwój choroby Alzheimera[94]. Ze względu na krótki czas półtrwania zastąpiona została w terapii przez riwastigminę[95], otrzymywaną przez modyfikację chemiczną fizostygminy. Nie wymaga ona wielokrotnego podawania w ciągu dnia. Plemiona afrykańskie stosowały bobotrutkę do wykonywania wyroków śmierci. Znajduje się na liście surowców zabronionych w produkcji kosmetyków na terenie Unii Europejskiej.

Bodziszek cuchnący – Geranium robertianum, roślina jednoroczna lub dwuletnia rosnąca na terenie całej Polski. Osiąga wysokość około 40 cm i rośnie w lasach lub zaroślach na podłożu próchniczym. Kwitnie od maja do września. Po raz pierwszy zastosował go św. Robert na przełomie VII i VIII wieku w leczeniu kamicy nerkowej oraz w krwawieniach, stąd jego łacińska nazwa gatunkowa. Natomiast nazwa zwyczajowa pochodzi od nieprzyjemnego zapachu spalonej gumy, który pojawia się po roztarciu liści. W medycynie ludowej stosowany w chorobach skóry, bielactwie, na ból zęba, krwawienia z nosa. Jest repelentem skutecznym w odstraszaniu komarów.

Substancje aktywne: garbniki, gorycz geraniin i olejki eteryczne zawierające[96] linalol (22,9%), γ-terpinen (13,9%), germakren-D (7,8%), limonen (5,3%), geraniol (4,4%), α-terpineol (3,8%) i pitol (3,8%).

Działanie:

• Diuretyczne, przeciwwirusowe i bakteriobójcze.

• Intensyfikuje przemianę materii.

• Przyspiesza gojenie skaleczeń i ran.

• Płukanki zalecane w stanach zapalnych jamy ustnej.

Aplikacja: 1–3 gramy suchego ziela plus 1 szklanka wrzącej wody, pozostawić pod przykryciem około 30 min. Pić 3 razy dziennie, parząc za każdym razem nową porcję ziół.

Przeciwwskazania: ciąża i laktacja.

Boliche – Sapindus saponaria. Drzewo o wysokości do 10 m. Rośnie na zachodnich stokach peruwiańskich Andów. Stosowany przez Indian w leczeniu hemoroidów, żylaków i lekkich ran, a gotowanie skórki owoców, jako środek moczopędny. Surowcem są korzenie, kora i owoce, które zawierają m.in.: saponiny triterpenowe (w tym hederageninę), taniny, cukry, gumy. Szczególnie dużą ilość (30%) saponin zawiera miąższ owoców – był on używany jako naturalny substytut mydła i proszku do prania. Boliche ma również zastosowanie w przemyśle perfumeryjnym i farmaceutycznym, natomiast z pestek jest tłoczony olej, który wykorzystywano do oświetlania. Najnowsze badania wykazały, że syntetyczne pochodne hederageniny można stosować w leczeniu nowotworów[97] oraz tropikalnej choroby lejszmaniozy[98], wywoływanej przez pierwotniaki z rodzaju Leishmania. Charakteryzuje się ona różnorodnymi formami – od samoograniczających się postaci skórnych, przez śluzówkowo-skórne, aż do śmiertelnej choroby narządowej.

Borututu – Cochlospermum angolensis, drzewo zwane afrykańskim darem natury, którego zastosowania lecznicze przez rdzennych mieszkańców Afryki sięgają odległych czasów. Napar z korzeni był stosowany w tradycyjnej medycynie Afryki w przypadku problemów trawiennych. Znaczna zawartość antyoksydantów chroni przed szkodliwym wpływem ksenobiotyków, ma wyjątkowo korzystny wpływ na funkcje trawienne wątroby, stan pęcherzyka żółciowego i układu pokarmowego; może poprawiać ogólne samopoczucie.

Substancje aktywne[99]: korzeń i kora zawierają chinony, katechiny, flawonoidy i polifenole, w tym kwas elagowy i jego estry – dominuje ester metylowy. Stosowany w leczeniu:

• Marskości wątroby.

• Destrukcji komórek wątroby spowodowanej etanolem.

• Neutralizacji trujących metabolitów etanolowych we krwi i ich akumulacji w komórkach nerwowych.

• Niewydolności wątroby, woreczka żółciowego, trzustki i śledziony.

• Powikłań po chemioterapii.

• Bakteryjnego owrzodzenia żołądka spowodowanego H. Pyllori.

• Wirusa opryszczki.

• Podwyższonego poziomu cholesterolu.

• Chorób nerek i układu moczowego – usprawnia procesy filtracyjne.

• Napary z kory są stosowane w detoksykacji wątroby.

Aplikacja: 1 łyżka stołowa wysuszonych korzeni plus szklanka wrzącej wody – parzyć przez ok. 45 min, najlepiej w termosie. Pić 1 szklankę dwa razy dziennie, przed śniadaniem i przed snem.

Brzoza afrykańska – Anogeissus leiocarpus. Ekstrakt z liści lub kory drzewa (Propanediol (and) Anogeissus leiocarpus extract) rosnącego w Burkinia Faso, Senegalu i Etiopii.

Składniki aktywne[100]: flawonoidy, taniny, polifenole – najważniejszy to kwas elagowy i jego pochodne.

Działanie[101]: przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzmarszczkowe, przeciwstarzeniowe. W szczególności:

• Wykazuje aktywność antyoksydacyjną – ogranicza powstawanie wolnych rodników; w badaniach in vitro wykazano zmniejszenie ich stężenia o 42% w kulturze keratynocytów poddanych stresowi oksydacyjnemu.

• Zmniejsza aktywność dwóch kluczowych metaloproteinaz MMP-2 (o 14%) i 9 (o 44%), chroniąc kolagen IV przed degradacją i wpływając na integralność połączenia skórno-naskórkowego.

• Zwiększa stężenia witaminy C w fibroblastach, o 41%, co wpływa na intensyfikację syntezy kolagenu.

Przeciwstarzeniowa aktywność została potwierdzona w badaniu in vivo, w którym regularna, 14 dniowa aplikacja emulsji zawierającej 2% ekstrakt, spowodowała zmniejszenie głębokości zmarszczek o 8%.

Zastosowanie: kosmetyki przeciwstarzeniowe do pielęgnacji skóry twarzy np. preparat Ellagi-C. Ekstrakt z brzozy afrykańskiej jest składnikiem aktywnym wzmacniaczy (booster) odmładzających Rejuvenate w systemie Intraceuticals. Utrata kolagenu i elastyny to główne przyczyny pomarszczonego, poluźnionego i pozbawionego życia wyglądu skóry. Dlatego wzmacniacze Intraceuticals umożliwiają rewitalizację kolagenu, co skutkuje poprawą stanu skóry: natychmiast redukuje widoczność cienkich linii i zmarszczek, głęboko nawilża i daje widoczny efekt liftingu i napiętej skóry, poprawia objętość i teksturę skóry.

Brzoza brodawkowata – Betula pendula, brzoza omszona – Betula pubescens. Surowce: liść brzozy (Betulae folium), kora brzozy (Betulae cortex), pączki brzozy (Betulae gemmae), sok brzozowy świeży, bzowina (Betulae recens succus). Napar i sok działają moczopędnie, detoksyfikująco, bakteriobójczo, przeciwzapalnie, rewitalizująco i regenerująco. Liście brzozy mają dodatkowo właściwości napotne, co jest dodatkowym czynnikiem intensyfikującym usuwanie toksyny z organizmu.

Substancje aktywne: garbniki, flawonoidy, saponiny oraz terpenowe, które działają detoksykacyjnie. Liście są stosowane w leczeniu przewlekłych schorzeń dróg moczowych (infekcje, kamica nerkowa, skaza moczanowa), chorób skóry związanych z wadliwą przemianą materii (trądzik młodzieńczy, łojotokowe zapalenie skóry, łuszczyca). Sok z brzozy pozyskiwany wiosną jest środkiem rewitalizującym, wzmacniającym, odtruwającym; polecany szczególnie rekonwalescentom i osobom w wieku podeszłym. Zewnętrznie stosujemy napar z liści w zaczerwienieniach i nadwrażliwości skóry, nadmiernym wysychaniu i łuszczeniu się naskórka, wypadaniu włosów, a sok – w przypadku przetłuszczających się włosów.

Przeciwwskazania: uczulenie na pyłek lub liście brzozy, niedrożność dróg moczowych, obrzęki spowodowane niewydolnością nerek i/lub serca. Uwaga! Podczas stosowania preparatów zawierających brzozę należy przyjmować dużą ilość płynów. Nie zaleca się podawania dzieciom, ze względu na brak danych odnośnie bezpieczeństwa stosowania. W ciąży i okresie karmienia piersią stosować po konsultacji z lekarzem. Z brzozy brodawkowatej pozyskuje się na skalę przemysłową d-Ksylitol, d-xylitol, (2R,3R,4R)-pentan-1,2,3,4,5-pentaol, ksylit, alkohol pentawodorotlenowy. Stosowany pod nazwami handlowymi: Xylitol, Eutrit, Kylit, Xyliton. Jest czynnikiem zapobiegającym próchnicy zębów, a produkty go zawierające nie ulegają rozkładowi mikrobiologicznemu, gdyż nie jest on konsumowany przez drobnoustroje. W kosmetyce stosowany jako korygent smakowy oraz substancja aktywna w pastach do zębów – sprzyja remineralizacji szkliwa, zapobiega próchnicy i chorobom przyzębia. Nawilża i regeneruje skórę, może być używany jako substytut gliceryny. Ksylitol jest stosowany jako środek słodzący, w przybliżeniu tak słodki, jak sacharoza, ale ma 33% mniej kalorii – 1 g odpowiada 2,4 kcal, w porównaniu do 3,87 kcal/g sacharozy. Jest rekomendowany jako bezpieczny dla diabetyków i osób z hiperglikemią, ponieważ ma niski indeks glikemiczny GI = 7, w porównaniu z glukozą GI = 100.

Budleja – krzew motyli, Buddleia davidi, summer lilac, butterfly bush. Roślina rosnąca w Chinach w prowincjach Sichuan i Chubei.

Działanie: przeciwutleniające, przeciwgrzybicze, redukuje stany zapalne skóry.

Składniki aktywne[102]: przeciwzapalna budleina A, B, C – inhibitor cyklooksygenazy (COX) oraz 5-lipooksygenazy (5-LOX).

Buk – Fagus sylvatica. Drzewo, które osiąga wiek ponad 400 lat, a w południowej Europie ponad 500. Nazwa buk pochodzi od anglosaskiego Boc oraz starogermańskiego Buche. Angielskie słowo book (książka) pochodzi od skandynawskich manuskryptów spisywanych na cienkich bukowych tabliczkach, oprawionych w okładki z drewna bukowego. Wywarzane są z niego również instrumenty, np. fagot – w języku włoskim faggio oznacza buk. Buk należy do roślin „dotleniających”, ponieważ duże drzewo produkuje dziennie około 7000 litrów tlenu, co umożliwia oddychanie ok. 50 osobom. Ponadto, 1 hektar lasu bukowego odfiltrowuje z powietrza około 50 ton pyłu rocznie. Orzechy i młode liście są jadalne; mogą być składnikiem sałatek.

Substancje aktywne: liście – związki fenolowe ( kwas wanilinowy, synapinowy, ferulowy), saponiny, flawonoidy (mirycetyna, kempferol, kwercetyna), garbniki, fitochinony, tokoferole – działają przeciwutleniająco, przeciwzapalnie i odkażająco; bukiew (orzechy bukowe) – lipidy 30–36% – po wyciśnięciu służyć może do karmienia zwierząt, substancja palna i lecznicza, 23% białek, saponiny, kwas jabłkowy, kwas cytrynowy, wanilinę, 6% soli mineralnych, cukry, skrobia, faginę – alkaloid, który w większych ilościach ma działanie toksyczne (halucynogenne). Prażone w piekarniku orzeszki bukowe są pozbawione faginy; można je zemleć i przechowywać w szczelnie zamkniętych puszkach.

Działanie i zastosowanie: napar z liści i łodyg – przeciwzapalne, przeciwalergiczne, uspokajające, w dużych dawkach lekko oszałamiające, moczopędne, przeciwkrwotoczne, dezynfekujące. Uszczelnia naczynia krwionośne, zwiększa wydzielanie kwasu solnego w żołądku, poprawia trawienie, zwiększa apetyt. Leczenie opryszczki (przemywanie nalewką), egzemy, łojotoku, trądziku; wewnętrznie działa oczyszczająco ze szkodliwych produktów przemiany materii, reguluje metabolizm, trawienie i wchłanianie pokarmu.

Burak ćwikłowy – Beta vulgaris L. Źródło betaniny, czyli czerwieni buraczanej E162, barwnika spożywczego i kosmetycznego, o kolorze od ciemnoczerwonego do

fioletowego. Stosowany w cukiernictwie do produkcji deserów, dżemów, galaretek, barwienia napojów bezalkoholowych oraz kosmetyków. Metabolity betaniny mogą zawierać azotany(V), dlatego produkty spożywcze nią barwione nie są polecane dzieciom.

Bursztyn – skamieniała żywica drzew iglastych sprzed 40–50 milionów lat. Piliniusz Starszy (24–79 r. n.e.) w dziele Naturalis Historia pierwszy sugerował, że drzewem macierzystym bursztynu była sosna. Późniejsza analiza inkluzji (wtopione w bursztyn kawałki igieł i kory) wykazała obecność części roślinnych pięciu gatunków sosny. Współczesne badania dowodzą, że bursztyn mógł powstać z żywicy produkowanej przez kilka drzew iglastych, przy czym udział jednego z nich był dominujący. Potwierdza to hipotezę Hugo Conwentza (dyrektora Muzeum Przyrodniczego w Gdańsku w latach 1860–1906), który nazwał ten nieznany gatunek sosny Pinus succinifera – sosna żywicodajna. W przypadku bursztynu bałtyckiego przyjęto, że powstał on z sosny żywicodajnej, natomiast inne żywice były źródłem tak zwanych żywic kopalnych. Żywica jest wytwarzana przez komórki pnia drzewa – wypełnia ona puste obszary pnia, szczególnie pod korą. Zranienie drzewa powoduje wyciek żywicy, którego dynamika zależy od temperatury otoczenia oraz ciśnienia soków w drzewie. Największa dynamika wycieku ma miejsce w okresie wiosennego wzrostu. Średni ciężar właściwy bursztynu wynosi 1,056 g/cm³ i jest większy od ciężaru właściwego słodkiej wody (1 g/cm³) oraz mniejszy od ciężaru właściwego wody słonej. Wskutek tego, utrzymuje się przy dnie morskim lub wypływa na powierzchnię. Bursztyn jest substancją miękką, o twardości 2,3 w skali Mohsa (talk w skali Mohsa ma twardość 1, natomiast diament 10). Temperatura topnienia bursztynu mieści się w przedziale 290–380°C, w zależności od odmiany. Bursztyn częściowo rozpuszcza się w etanolu (do 25% masy) oraz innych rozpuszczalnikach: terpentynie (17–25%), benzenie (21%), eterze etylowym (18–23%). Ogranicza to możliwość przeprowadzenia analiz jakościowych i ilościowych bazujących na chromatografii cieczowo-gazowej. Przeprowadzone w ograniczonym zakresie badania ujawniły[103], że podstawowym składnikiem chemicznym bursztynu jest kwas bursztynowy:

Umożliwia on klasyfikację bursztynu na retynity (zawartość kwasu bursztynowego: 0–3%) oraz sukcynity (zawartość kwasu bursztynowego: 3–8%). Pozostałymi głównymi składnikami bursztynu są polimery kwasów żywicznych: abietynowego i lewopimarowego.

Są to żółte ciała stałe, nierozpuszczalne w wodzie, reagują z zasadami, dając sole – żywiczany. Stosowane są jako dodatek do mydeł, w celu poprawienia ich połysku i konsystencji.

Przez wieki ludzie wykorzystywali bursztyn jako lek na różne dolegliwości. Mikstury bursztynowe wzmacniały organizm, dodając sił witalnych. W kosmetykach z serii Bioenergetics produkowanych przez Pollenę Ewa, bursztyn wchodzi w skład kompleksu aktywnego z prekursorem ATP (adenozynotrifosforan) o nazwie Salina Artemia (GP4G). Kompleks ten aktywizuje metabolizm komórkowy, jest odpowiedzialny za regenerację skóry, w szczególności zwiększa syntezę białek, wspomaga układ odpornościowy skóry oraz stymuluje mechanizmy naprawcze DNA, chroniąc skórę przed wolnymi rodnikami. Pod wpływem GP4G, skóra staje się napięta, gładka, dobrze nawilżona i rozjaśniona.

Buzdyganek naziemny – Tribulus terrestris L., roślina z rodziny parolistowatych. Rośnie w Afryce, Azji, Australii oraz w południowej i środkowej Europie; w Polsce występuje jako efemerofit (gatunek zawleczony). W badaniach przeprowadzonych na szczurach i królikach wykazano[104], że wyciąg z buzdyganka powoduje istotne statystycznie zwiększenie poziomu testosteronu, dihydrotestosteronu i dihydroepiandrostanu wskazujące na afrodyzjakalną skuteczność rośliny[105]. Obserwowane efekty są związane ze stymulacją receptorów androgenowych w mózgu pod wpływem protodioscyny, pochodnej DHEA.

Bylice – jednoroczne rośliny z rodziny astrowatych. Łacińska nazwa Artemisia pochodzi od imienia żony władcy karyjskiego Mauzolosa. Zajmowała się ona botaniką oraz medycyna naturalną. Znanych jest ok. 300 gatunków bylic – wszystkie cechuje aromatyczny zapach i gorzki smak. Pospolite chwasty rosnące na rumowiskach i nieużytkach. W wierzeniach ludowych bylica wypędza negatywne moce i złe energie, chroni przed zmęczeniem i udarem słonecznym. Była wkładana do buta w czasie wędrówki. Wszystkie gatunki działają detoksykująco, w tym najczęściej spotykane: bylica boże drzewko, bylica estragon, bylica piołun i bylica pospolita.

Bylica boże drzewko – Artemisia abrotanum L., ksenofit, czyli roślina obcego pochodzenia, która niedawno zadomowiła się w Polsce. Właściwości lecznicze mają części nadziemne rośliny. W medycynie ludowej była stosowana jako środek pobudzający apetyt i wywołujący menstruację; w połączeniu z mąką jęczmienną i olejem – do robienia okładów na obrzęki.

Substancje aktywne: olejek eteryczny, związki kumarynowe, żywice, kwasy organiczne – w tym kwas kawowy, garbniki, gorycze, sole mineralne i niewielkie ilości prowitaminy A i witaminy C.

Działanie: diuretyczne, żółciopędne, napotne, ułatwia trawienie poprzez intensyfikację wytwarzania soków trawiennych. Ze względu na właściwości bakteriobójcze może być stosowana do płukania jamy ustnej w stanach zapalnych. Szampony z dodatkiem bylicy pobudzają wzrost włosów i zapobiegają łupieżowi.

Aplikacja: 1 łyżeczka suszonego zioła plus 1 szklanka wrzątku – parzyć pod przykryciem przez około 15 min. Napar pić trzy razy dziennie lub stosować jako dodatek do kąpieli poprawiających krążenie.

Bylica piołun – Artemisia absinthium L., archeofit, czyli roślina zadomowiona w czasach wczesnohistorycznych. W medycynie ludowej stosowana jako repelent – odstrasza owady; współcześnie jest składnikiem gorzkich likierów żołądkowych, wermutów i absyntu. Wermut pobudza funkcje wydzielnicze przewodu pokarmowego i apetyt, leczy nieżyty żołądka i jelit. Ze względu gorzki smak jest polecany przy zgadze i kolce jelitowej.

Substancje aktywne: olejek lotny – zawiera tujon, tujol, azulen, gorycze, flawonoidy, garbniki, sole mineralne – w tym potas.

Działanie: żółciopędne, przeciwskurczowe, antyseptyczne i przeciwpasożytnicze.

Aplikacja: 1 łyżka suszonego ziela plus 1 szklanka wrzącej wody, zaparzać 30 min., odstawić na 10 min., odcedzić i pić napar od 1/2 do 1 łyżki na godzinę przed posiłkiem. Napar poprawia przemianę materii, wspomaga pracę trzustki. Zewnętrznie do nacierania, przemywania i odkażania skóry, działa łagodząco, bakteriostatycznie i pielęgnacyjnie.

Bylica pospolita – Artemisia vulgaris L., chwast występujący na terenie całej Polski. Jej lecznicze właściwości są podobne do bylicy piołun, jednak znacznie słabsze. W ziołolecznictwie stosuje się ziele i korzeń.

Substancje aktywne: olejki eteryczne, żywica i gorycze; korzeń zawiera inulinę – prebiotyk, który wpływa pozytywnie na rozwój korzystnej mikroflory przewodu pokarmowego.

Działanie: pobudza wydzielanie soku żołądkowego, ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy i pobudza wątrobę do zwiększonego wytwarzania żółci, łagodzi wzdęcia i skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego. Oczyszcza organizmu, działa moczopędnie, toksycznie na robaki obłe w przewodzie pokarmowym.

Przeciwwskazania: w dużych dawkach pobudza menstruację i może spowodować poronienie. Nie stosować w okresie ciąży i laktacji.

Bylica estragon – Artemisia dracunculus, bylica draganek, estragon, bylica głupich. W Polsce jest efemerofitem – została przypadkowo zawleczona i będzie występować tu czasowo. Estragon jest rośliną przyprawową, w ziołolecznictwie była stosowana na bezsenność i nadpobudliwość ruchową.

Substancje aktywne: olejek eteryczny – w tym estragol, gorycze, garbniki, karoteny, sole mineralne – w tym jod i enzymy trawiące.

Działanie: diuretyczne i intensyfikujące wydzielanie soków trawiennych. Najlepszą formą praktycznego zastosowania jest ocet estragonowy. Wieckj informacji na temat tej rośliny znajduje się w haśle estragon.

O Autorze

prof. zw. dr hab. MARCIN MOLSKI – pracownik naukowo-dydaktyczny na Wydziale Chemii Uniwer- sytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuje się m.in. teoretycznym badaniem właściwości chemicznych, fizycznych i biologicznych substancji bioaktywnych, o znaczeniu kosmetycznym i leczni- czym. Autor ponad 120 publikacji, w tym przeszło 90 opublikowanych w czasopismach z Listy Fila- delfijskiej oraz siedmiu książek, w tym Fizyka Piękna (2007), Fractal Time of Life (2012), Nowoczesne Składniki Kosmetyków (2013), Nowoczesna Kosmetologia, tom I i II (2014).

Przypisy

[1] Molski M. Chemia piękna WN PWN, Warszawa 2009.

[2] Molski M. Nowoczesne składniki kosmetyków Kosmoprof, Poznań 2013.

[3] Molski M. Nowoczesna kosmetologia Tom I i II WN PWN, Warszawa 2014.

[4] Żurowska K. Ziołolecznictwo amazońskie i andyjskie. Tower Press, Gdańsk 2001.

[5] Według podań ludowych nazwa rośliny jest związana z terminem kwitnienia przypadającym na 25 lipca, czyli w święto Św. Jakuba Apostoła.

[6] Steinhoff B. Pyrrolizidine alkaloid contamination in herbal medicinal products: Limits and occurrence. Food Chem. Toxicol. 2019, 130: 262–266.

[7] Chen L. i inni. Risk assessment of intake of pyrrolizidine alkaloids from herbal teas and medicines following realistic exposure scenarios. Food Chem. Toxicol. 2019, 130: 142–153.

[8] Uebel T. i inni. In vitro combinatory cytotoxicity of hepatocarcinogenic asarone isomers and flavonoids. Toxicol. In Vitro. 2019, 60: 19–26.

[9] Scientific Committee on Food: Opinion of the Scientific Committee on Food on the presence of β-asarone in flavourings and other food ingredients with flavouring properties. EUROPEAN COMMISSION Health & Consumer Protection Directorate-General Directorate C – Scientific Opinions 2002.

[10] Molski M. Nowoczesna Kosmetologia tom I i II. WN PWN, Warszawa 2014.

[11] Zu X. i inni. Lapachol is a novel ribosomal protein S6 kinase 2 inhibitor that suppresses growth and induces intrinsic apoptosis in esophageal squamous cell carcinoma cells. Phytother. Res. 2019, 33(9): 2337–2346.

[12] Hamann F.R. i inni. Mansoa alliacea extract presents antinociceptive effect in a chronic inflammatory pain model in mice through opioid mechanisms. Neurochem. Int. 2019, 122: 157–169.

[13] Pielesz A. Algi i alginiany. Leczenie, zdrowie, uroda. Wydawnictwo Internetowe E-bookowo 2010.

[14] Weinrich T. i inni. Mitochondrial Function, Mobility and Lifespan Are Improved in Drosophila melanogaster by Extracts of 9-cis-β-Carotene from Dunaliella salina. Mar. Drugs. 2019, 17(5). pii: E279.

[15] Vincent C., Eris I. Inhibitory metaloproteinaz w trądziku różowatym. Derm. Estet. 2004, 1: 25–28.

[16] Vincent C., Eris I. Ocena skuteczności, tolerancji i właściwości kosmetycznych kremu Rosalgin®, zawierającego połączenie retinolu z tkankowymi inhibitorami metaloproteinaz. Derm. Estet. 2004, 6: 161–165.

[17] Wegetarianie powinni codziennie uzupełniać dietę witaminą B₁₂, ponieważ w większości warzyw i owoców witamina ta nie występuje.

[18] Jambor J. i inni. Znaczenie aloesu w dermatologii i kosmetyce. Postępy Fitoterapii 2002, 3: 50–52.

[19] Majeed M. i inni. Ascorbic acid and tannins from Emblica officinalis Gaertn. Fruits–a revisit. Agric. Food Chem. 2009, 57(1): 220–5.

[20] Poltanov E.A. i inni. Chemical and antioxidant evaluation of Indian gooseberry (Emblica officinalis Gaertn., syn. Phyllanthus emblica L.) supplements. Phytother. Res. 2009, 23(9): 1309–15.

[21] Chaudhuri R.K. Emblica cascading antioxidant: a novel natural skin care ingredient. Skin Pharmacol. Appl. Skin Physiol. 2002, 15(5): 374–80.

[22] Vijayakumari B. i inni. Enzymatic antioxidants of Ficus carica, Emblica officinalis, Cephalandra indica and Terminalia chebula. International Journal of Pharma and Bio Sciences 2012, 3(2): 426–430.

[23] Fujii T. i inni. Amla (Emblica officinalis Gaertn.) extract promotes procollagen production and inhibits matrix metalloproteinase-1 in human skin fibroblasts. J Ethnopharmacol. 2008, 119(1): 53–7.

[24] Adil M.D. i inni. Effect of Emblica officinalis (fruit) against UVB-induced photo-aging in human skin fibroblasts. J Ethnopharmacol. 2010,132(1): 109–14.

[25] Nicolisa E. i inni. Pyrogallol, an active compound from the medicinal plant Emblica officinalis, regulates expression of pro-inflammatory genes in bronchial epithelial cells. International Immunopharmacology 2008, 8(12): 1672–1680.

[26] Pirogalol jest stosowany w dermatologii jako substancja złuszczająca w miejscowym leczeniu łuszczycy (maści i pasty 10–20% oraz roztwory spirytusowe 1% – farmaceutyczna nazwa Pyrogallol). Nazwa pochodzi od metody jego otrzymania – ogrzewanie kwasu galusowego (Scheele 1786).

[27] Scartezinni P. i inni. Vitamin C content and antioxidant activity of the fruit and of the Ayurvedic preparation of Emblica officinalis Gaertn. J. Ethnopharmacol. 2006, 104(1–2): 113–8.

[28] Tamże.

[29] Krishnaveni M., Mirunalini S. Therapeutic potential of Phyllanthus emblica (amla): the ayurvedic wonder. J Basic Clin. Physiol. Pharmacol. 2010, 21(1): 93–105.

[30] Arora A. i inni. Emblica officinalis (amla): physico-chemical and fatty acid analysis from arid zone of Rajasthan. International Journal of Basic and Applied Chemical Sciences. 2011, 1(1): 89–92.

[31] Wang G.W. i inni. Effects of ethanol extract from Bidens pilosa L. on spontaneous activity, learning and memory in aged rats. Exp. Gerontol. 2019, October 1, 125: 110651.

[32] Hosain M.S. i inni. Andrographis paniculata (Burm. f.) Wall. ex Nees: a review of ethnobotany, phytochemistry, and pharmacology. Scientific World Journal. 2014, 2014: 274905.

[33] Vojdani A., Erde J. Regulatory T cells, a potent immunoregulatory target for CAM researchers: modulating tumor immunity, autoimmunity and alloreactive immunity (III) Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. 2006, 3(3): 309–316.

[34] Mao W. i inni. Andrographolide sensitizes Hep-2 human laryngeal cancer cells to carboplatin-induced apoptosis by increasing reactive oxygen species levels. Anticancer Drugs. 2019, 30(7):e0774; Liu X. i inni. Dehydroandrographolide Inhibits Osteosarcoma Cell Growth and Metastasis by Targeting SATB2-Mediated EMT. Anticancer Agents Med. Chem. 2019 Jul 5. doi: 10.2174/1871520619666190705121614.

[35] Apokarotenoidy powstają w wyniku oksydacyjnego rozkładu karotenoidów, katalizowanego przez oksygenazy karotenoidowe, należą do nich: retinal, retinol, kwas retinowy i kwas abscysynowy.

[36] Pacheco S.D.G. i inni. Antinociceptive and Anti-Inflammatory Effects of Bixin, a Carotenoid Extracted from the Seeds of Bixa orellana. Planta Med. 2019 Sep 23. doi: 10.1055/a-1008-1238.

[37] Antynocyceptywny – zwalczający ból receptorowy, który powstaje w wyniku drażnienia receptorów nerwów czuciowych, np. przez mediatory zapalne.

[38] Gauthier G. i inni. Phylogenetic Analysis of the Genera Alteromonas, Shewanella, and Moritella Using Genes Coding for Small-Subunit rRNA Sequences and Division of the Genus Alteromonas into Two Genera, Alteromonas (Emended) and Pseudoalteromonas gen. nov., and Proposal of Twelve New Species Combinations. International Journal of Systematic Bacteriology 1995, 45(4): 755–761.

[39] Hao L. i inni. Isolation, Optimization of Fermentation Conditions, and Characterization of an Exopolysaccharide from Pseudoalteromonas agarivorans Hao 2018. Mar Drugs. 2019 Dec 13; 17(12). pii: E703.

[40] Asie S., Fard M.A. Review of Pharmacological Properties and Chemical Constituents of Pimpinella anisum. ISRN Pharm. 2012, 2012: 510795.

[41] Aries M.F. i inni. Anti-inflammatory and immunomodulatory effects of Aquaphilus dolomiae extract on in vitro models. Clin. Cosmetic. Investig. Dermatol. 2016, 9: 421–434.

[42] Bianchi P. i inni. Effects of a new emollient-based treatment on skin microflora balance and barrier function in children with mild atopic dermatitis. Pediatric Dermatology 2016, 33: 165–171.

[43] Khatak M. i inni. Salvadora persica. Pharmacogn Rev. 2010, 4(8): 209–214.

[44] Tamże.

[45] Almas K. i inni. In Vitro antibacterial effect of freshly cut 1-month-old Miswak extracts. Biomed. Lett. 1997; 56: 145–9; Al-Bagieh N., Almas K. In-vitro antibacterial effects of aqueous and alcohol extracts of Miswak (chewing sticks) Cairo Dent. J. 1997, 13:221–4; Abo Al-Samh D., Al-Bagieh N. A Study of antibacterial activity of the miswak extract in vitro. Biomed. lett. 1996, 53: 225–38; Almas K. i inni. In vitro antimicrobial comparison of miswak extract with commercially available non-alcohol mouthrinses. Int. J. Dent. Hyg. 2005; 3: 18–24.

[46] Sanogo R. i inni. Antiulcer activity of Salvadora persica structural modifications. Phytomedicine. 1999, 6: 363–6.

[47] Tubaishat R.S. i inni. Use of miswak versus toothbrushies: oral health beliefs and behaviors among a sample of Jordanian adults. Int. J. Dent. Hyg. 2005; 3: 126–36; Al-Otaibi i inni. Comparative effect of chewing sticks and tooth brushing on plaque removal and gingival health. Oral Health Prev. Dent. 2003; 1: 301–7;

[48] Khatak M. i inni. Salvadora persica. Pharmacogn. Rev. 2010, 4(8): 209–214.

[49] Quinlan R. i inni. A study comparing the efficacy of a toothpaste containing extract of Salvadora persica with a standard fluoride toothpaste. J. N. Z. Soc. Periodontol. 1994, 77: 7–14.

[50] Shikov A.N. i inni. Aralia elata var. mandshurica (Rupr. & Maxim.) J.Wen: An overview of pharmacological studies. Phytomedicine. 2016, 23(12): 1409–1421.

[51] Lupusoru C.E. i inni. The antistress effect of the saponinic summ extracted from roots of Aralia mandshurica cultivated in Moldavia. Rev. ed. Chir. Soc. Med. Nat. Iasi. 2008, 112(4): 1092–7.

[52] Glipizyd (Glipizidum) – lek przeciwcukrzycowy, pochodna sulfonylomocznika, stymuluje wydzielanie insuliny w wyspecjalizowanych komórkach trzustki, prowadząc do wzmożonego jej wydzielania.

[53] Baeeri M. i inni. Data showing the optimal conditions of pre-extraction and extraction of Citrullus lanatus (watermelon) white rind to increase the amount of bioactive compounds, DPPH radical scavenging and anti-tyrosinase activity. Data Brief. 2018, 20: 1683–1685.

[54] Mushtag M. i inni. RSM based optimized enzyme-assisted extraction of antioxidant phenolics from underutilized watermelon (Citrullus lanatus Thunb.) rind. J Food Sci. Technol. 2015, 52(8): 5048–56.

[55] Kulling S.E., Rawel H.M. Chokeberry (Aronia melanocarpa) – A review on the characteristic components and potential health effects. Planta Med. 2008, 74(13): 1625–34.

[56] Bogata literatura w tym względzie jest skolekcjonowana w publikacji cytowanej powyżej.

[57] Zielinska-Przyjemska M. i inni. Effects of Aronia melancarpa polyphenols on oxidative metabolism and apoptosis of neutrophils from obese and non-obese individuals. Acta Sci. Pol. Technol. Aliment. 2007, 6: 75–87.

[58] Ahmadvand H. i inni. Chemical Composition and Antioxidant Properties of ferula-assa-foetida leaves essential oil. IJPT 2013, 12(2): 52–57.

[59] Zhang Y. i inni. Galbanic acid decreases androgen receptor abundance and signaling and induces G1 arrest in prostate cancer cells. Int. J. Cancer. 2012, 130(1): 200–12.

[60] Lee C.-L. i inni. Influenza A (H1N1) Antiviral and cytotoxic agents from ferula assa-foetida. J. Nat. Prod. 2009, 72(9): 1568–1572.

[61] Colegate S.M. i inni. Pro-toxic dehydropyrrolizidine alkaloids in the traditional Andean herbal medicine „asmachilca”. J. Ethnopharmacol. 2015, 172: 179–94.

[62] Chiang L.C. i inni. Immunomodulatory activities of flavonoids, monoterpenoids, triterpenoids, iridoid glycosides and phenolic compounds of Plantago species. Planta Med. 2003, 69(7): 600–4.

[63] Hlava B. i inni. Rośliny kosmetyczne. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1984, s. 170–171.

[64] Endospora (grec. σπορα – nasienie), przetrwalnikowa forma umożliwiająca organizmom przetrwanie niekorzystnych dla nich warunków (susza, niska temperatura).

[65] Sanghvi G. i inni. A novel alkaline keratinase from Bacillus subtilis DP1 with potential utility in cosmetic formulation. Int. J. Biol. Macromol. 2016, 87: 256–62.

[66] Thomas R.B. i inni. Neuroprotective Potential of Bacopa monnieri and Bacoside a Against Dopamine Receptor Dysfunction in the Cerebral Cortex of Neonatal Hypoglycaemic Rats. Cellular and molecular neurobiology 2013, 33 (8): 1065–74.

[67] Stough C. i inni. Examining the nootropic effects of a special extract of Bacopa monniera on human cognitive functioning: 90-day double-blind placebo-controlled randomized trial. Phytother. Res.2008, 22(12):1629-34; Konqukeav C i inni. Meta-analysis of randomized controlled trials on cognitive effects of Bacopa monnieri extract. J. Ethnopharmacol. 2013, S0378-8741(13)00802-7.

[68] Anbarasi K. i inni. Effect of bacoside A on brain antioxidant status in cigarette smoke exposed rats. Life Sciences 2006, 78(12): 1378–1384.

[69] Goel R.K. i inni. In vitro evaluation of Bacopa monniera on anti-Helicobacter pylori activity and accumulation of prostaglandins. Phytomedicine. 2003, 10(6–7): 523–7.

[70] Agarval V.K. i inni. Pharmacodynamic evaluation of self micro-emulsifying formulation of standardized extract of Lagerstroemia speciosa for antidiabetic activity. J. Ayurveda Integr. Med. 2018, 9(1): 38–44.

[71] Karsono A.H. i inni. Bioactive fraction from Lagerstroemia speciosa leaves (DLBS3733) reduces fat droplet by inhibiting adipogenesis and lipogenesis. J. Exp. Pharmacol. 2019, 11: 39–51.

[72] Tiwary B.K. i inni. Radical Scavenging Activities of Lagerstroemia speciosa (L.) Pers. Petal Extracts and its hepato-protection in CCl4-intoxicated mice. BMC Complement. Altern. Med. 2017, 17(1): 55.

[73] Guo X. i inni. Corosolic acid protects hepatocytes against ethanol-induced damage by modulating mitogen-activated protein kinases and activating autophagy. Eur. J. Pharmacol. 2016, 791: 578–588.

[74] Takahashi Y. i inni. Inhibitory effects of eucalyptus and banaba leaf extracts on nonalcoholic steatohepatitis induced by a high-fructose/high-glucose diet in rats. Biomed. Res. Int. 2015, 2015: 296207.

[75] Labra M. i inni. Morphological characterization, essential oil composition and DNA genotyping of Ocimum basilicum L. cultivars. Plant. Sci. 2004, 167: 725–31; Lee K.G., Shibamoto T. Determination of antioxidative potential of volatile extracts isolated from various spices and herbs. J. Agric. Food Chem. 2002, 50: 4947–52; Lee S.J. i inni. Identification of volatile components in basil (Ocimum basilicum L.) at thyme leaves (Thymus vulgaris L.) and their antioxidant properties. Food Chem. 2005, 91: 131–37.

[76] Javanmardi J. i inni. Antioxidant activity and total phenolic content of Iranian Ocimum accessions. Food Chem. 2003, 83: 547–50.

[77] Trolox to pochodna witaminy E – kwas 6-hydroksy-2,5,7,8-tetrametylchroman-2-karboksylowy. Aktywność przeciwutleniającą mieszaniny antyoksydantów w surowcu naturalnym, określa się ekwiwalentem Troloxu TE (Trolox Equivalent) w μmol TE/100g; jest to podstawa metody ORAC Oxygen Radical Absorbance Capacity (Zdolność do Absorbowania Rodników Tlenowych), wyznaczania mocy przeciwutleniającej substancji naturalnych.

[78] Li Y., Zuo G.Y. Advances in studies on antimicrobial activities of alkaloids. Chinese Traditional and Herbal Drugs 2010, 41(6): 1006–14.

[79] Liu L.Z. i inni. Berberine Modulates Insulin Signaling Transduction in Insulin-resistant Cells. Molecular and Cellular Endocrinology 2009, 317(1–2): 148–153.

[80] Zhou J.Y. i inni. Chronic effects of berberine on blood, liver glucolipid metabolism and liver PPARs expression in diabetic hyperlipidemic rats. Biological & Pharmaceutical Bulletin 2008, 31(6): 1169–76.

[81] Sun Y. i inni. A systematic review of the anticancer properties of berberine, a natural product from Chinese herbs. Anticancer Drugs 2009, 20(9):757–69; Tang J, Feng Y, Tsao S i inni. Berberine and Coptidis Rhizoma as novel antineoplastic agents: a review of traditional use and biomedical investigations. Journal of Ethnopharmacology 2009, 126(1): 5–17

[82] Xiang J. i inni. Conformation-activity studies on the interaction of berberine with acetylcholinesterase. Physical chemistry approach. Progress in Natural Science 2009, 19(12): 1721–5; Huang L., Shi A., He F., Li X. Synthesis, biological evaluation, and molecular modeling of berberine derivatives as potent acetylcholinesterase inhibitors. Bioorganic & Medicinal Chemistry 2009, 18(3): 1244–51.

[83] Peng W.H. i inni. Berberine produces antidepressant-like effects in the forced swim test and in the tail suspension test in mice. Life Sciences 2007, 81(11): 933–8.

[84] Zhang J.S., Guo Q.M. Studies on the chemical constituents of Eclipta prostrata (L). Yao Xue Xue Bao. 2001, 36(1): 34–7.

[85] Roy R.K. i inni. Development and evaluation of polyherbal formulation for hair growth-promoting activity. Journal of Cosmetic Dermatology. 2007, 6(2): 108–112.

[86] W mitologii greckiej Talia była muzą komedii, córką Zeusa i tytanidy Mnemosyne.

[87] W mitologii greckiej syn Zeusa i śmiertelniczki Semele – bóg płodności, dzikiej natury, winnej latorośli i wina, reprezentujący jego dobroczynny wpływ na ludzi.

[88] Rosca-Casiano O. i inni. Chemical composition and antifungal activity of Hedera helix leaf ethanolic extract. Acta Biol. Hung. 2017, 68(2): 196–207.

[89] Sun D. i inni. α-Hederin inhibits interleukin 6-induced epithelial-to-mesenchymal transition associated with disruption of JAK2/STAT3 signaling in colon cancer cells. Biomed. Pharmacother. 2018, 101: 107–114; Wu A.G. i inni. Hederagenin and α-hederin promote degradation of proteins in neurodegenerative diseases and improve motor deficits in MPTP-mice. Pharmacol. Res. 2017, 115: 25–44.

[90] Schulte-Michels J. i inni. Anti-inflammatory effects of ivy leaves dry extract: influence on transcriptional activity of NFκB. Inflammopharmacology. 2019, 27(2): 339–347.

[91] Deng H. i inni. Combining α-Hederin with cisplatin increases the apoptosis of gastric cancer in vivo and in vitro via mitochondrial related apoptosis pathway. Biomed Pharmacother. 2019, 120: 109477; Wang J. i inni. α-Hederin Induces Apoptosis of Esophageal Squamous Cell Carcinoma via an Oxidative and Mitochondrial-Dependent Pathway. Dig. Dis. Sci. 2019 Jul 4. doi: 10.1007/s10620-019-05689-1.

[92] Escher G.B. i inni. Chemical study, antioxidant, anti-hypertensive, and cytotoxic/cytoprotective activities of Centaurea cyanus L. petals aqueous extract. Food Chem. Toxicol. 2018, 118: 439–453.

[93] IC₅₀ Połowa maksymalnego stężenia hamującego (Inhibitory Concentration) jest miarą siły działania substancji w hamowaniu określonej funkcji biologicznej lub biochemicznej, która wskazuje, ile substancji hamującej (np. leku) jest potrzebne do zahamowania in vitro danego procesu biologicznego o 50%. Analogicznie GI₅₀ oznacza połowę maksymalnego stężenia (Growth Inhibition) hamującego wzrost 50% komórek (np. raka).

[94] Sahoo A.K. i inni. Features and outcomes of drugs for combination therapy as multi-targets strategy to combat Alzheimer’s disease. J. Ethnopharmacol. 2018, 6: 215: 42–73.

[95] Howes M.J., Houghton P.J. Ethnobotanical treatment strategies against Alzheimer’s disease. Curr. Alzheimer Res. 2012, 9(1):67–85.

[96] Pedro L.G. i inni. Composition of the essential oil of geranium robertianum L. Flavour and Fragrance Journal 1992, 7 (4): 223–226.

[97] Rodriguez-Hernandez D. i inni. Hederagenin amide derivatives as potential antiproliferative agents. Eur. J. Med. Chem. 2019, 168: 436–446.

[98] Rodriguez-Hernandez D. i inni. Highly potent anti-leishmanial derivatives of hederagenin, a triperpenoid from Sapindus saponaria L. Eur. J. Med. Chem. 2016, 124: 153–159.

[99] Ferreres F. i inni. Ellagic Acid and Derivatives from Cochlospermum angolensis Welw. Extracts: HPLC-DAD-ESI/MSn Profiling, Quantification and In Vitro Anti-depressant, Anti-cholinesterase and Anti-oxidant Activities. Phytochem. Anal. 2013 April 1. doi: 10.1002/pca.2429.

[100] Kabore A. i inni. Phytochemical analysis and acute toxicity of two medicinal plants (Anogeissus leiocarpus and Daniellia oliveri) used in traditional veterinary medicine in Burkina Faso. Archives of Applied Science Research, 2010, 2(6): 47–52.

[101] Mann A. i inni. Phytochemical and antibacterial screening of Anogeissus leiocarpus against some microorganisms associated with infectious wounds. African Journal of Microbiology Research 2008, 2: 060–062.

[102] Houghton P.J. i inni. Terpenoids in Buddleia: relevance to chemosystematics, chemical ecology and biological activity. Phytochemistry 2003, 64: 385–393.

[103] http://www.amber.ubu.pl/historia.shtml

[104] Gauthaman K., Ganesan A.P. The hormonal effects of Tribulus terrestris and its role in the management of male erectile dysfunction – an evaluation using primates, rabbit and rat. Phytomedicine. 2008 Jan; 15(1–2): 44–54

[105] Kovac J.R. i inni. Dietary Adjuncts for Improving Testosterone Levels in Hypogonadal Males. Am. J. Mens Health. 2016, 10(6): NP109–NP117.