Koncepcja graficzna okładki

Beata Czapiewska-Oleksa

Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Ilustracje na okładce

Jeanette Dietl/Shutterstock
digitalconsumator/Shutterstock

Wydawcy

Bianka Piwowarczyk-Kowalewska

Katarzyna Kaźmierska

Redaktor prowadząca

Marta Wilińska

Redaktor

Małgorzata Galus

Produkcja

Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Mobisfera

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I)
Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-19131-3

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

Infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Przedmowa

Zainteresowanie, z jakim spotkały się książki Chemia piękna[1], Fizyka piękna[2] i Nowoczesne składniki kosmetyków[3], zainspirowało mnie do podjęcia badań nad problemem efektywności zabiegów kosmetycznych i aplikowanych kosmetyków, stosowanych w celu poprawienia stanu skóry oraz jej przydatków, czyli włosów, zębów i paznokci. Standardowe podejście do problemu zakłada wykorzystanie kosmetyku adekwatnego do zniwelowania zaistniałego problemu kosmetycznego (procesów starzenia, nieodpowiedniej wilgotności i kolorytu skóry itp.), suplementów uzupełniających niedobory substancji niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu oraz zabiegów z wykorzystaniem efektów fizycznych, takich jak ciepło (okłady parafinowe, promieniowanie podczerwone), nacisk (masaż, peeling mechaniczny), ciśnienie (tlen hiperbaryczny, iniekcje), prąd stały i zmienny (depilacja elektrolityczna, elektrokoagulacja, jonoforeza), promieniowanie elektromagnetyczne rozproszone (mikrofale, nadfiolet frakcji A i B) oraz koherentne i monochromatyczne (lasery). Triada kosmetyk–suplement–zabieg okazuje się niewystarczająca do uzyskania finalnego efektu kosmetycznego w pełni satysfakcjonującego klientkę gabinetu kosmetycznego lub pacjentkę gabinetu medycyny estetycznej. Konsekwencją rozminięcia się oczekiwań i efektów działań kosmetycznych jest decyzja o poddaniu się inwazyjnym zabiegom medycyny estetycznej, które mogą przynieść spektakularne efekty, ale obciążone są dużym ryzykiem wystąpienia powikłań oraz uniemożliwiają powrót do stanu pierwotnego w przypadku nieudanej operacji. Celem zabiegu kosmetycznego jest przywrócenie stanu równowagi (homeostazy) skóry i przydatków, nieznacznie zaburzonej czynnikami zewnętrznymi, wewnętrznymi lub upływającym czasem; natomiast cel zabiegu chirurgicznego to trwała zmiana stanu równowagi organizmu, uniemożliwiająca powrót do stanu pierwotnego. Warto zatem przed podjęciem decyzji o przeprowadzeniu zabiegu inwazyjnego podjąć próbę uzyskania efektu estetyzacji z wykorzystaniem czynników nieinwazyjnych, które nie zmieniają w sposób dramatyczny homeostazy organizmu i jego elementów strukturalnych, a równowagę tę przywracają. Celem niniejszej książki jest wskazanie czynników, które umożliwiają realizację takiego zadania. To nowoczesne – holistyczne – podejście do kosmetyki i kosmetologii zakłada jednoczesne stosowanie: kosmetyków, suplementów, detoksykacji, diety, ruchu i zabiegów, działających synergistycznie (wzmacniająco) w uzyskaniu estetycznego efektu finalnego. Nowoczesna kosmetologia jest podsumowaniem i uogólnieniem koncepcji i informacji prezentowanych w książkach Chemia piękna, Fizyka piękna i Nowoczesne składniki kosmetyków, które koncentrowały się głównie na substancjach aktywnych, efektywnych nośnikach i technologiach stosowanych w medycynie i kosmetologii. Niniejsze opracowanie idzie kilka kroków dalej – włącza w obszar zainteresowań kosmetologii czynniki istotne dla jej efektywności, zwykle pomijane lub stosowane niezależnie od zabiegu i kosmetyków, np. dietę i ruch w procesie modelowania ciała i zabiegach przeciwstarzeniowych, suplementy w przywracaniu optymalnego poziomu substancji deficytowych, detoksykację w przypadku nadmiaru ksenobiotyków. Dopiero połączenie wymienionych czynników z odpowiednio przeprowadzonym zabiegiem z wykorzystaniem nowoczesnych technologii kosmetycznych daje szansę na spektakularny efekt końcowy, utrzymujący się w czasie. Zastosowanie tylko kosmetyku lub/i zabiegu to działanie nastawione na doraźny efekt, rozczarowujący, zarówno z punktu widzenia jego trwałości, jak i zainwestowanych w jego uzyskanie środków.

W książce podano informacje i praktyczne wskazówki, jak zoptymalizować działania kosmetyczne w celu uzyskania trwałych i satysfakcjonujących efektów estetyzacji skóry i jej przydatków oraz zminimalizowania negatywnych skutków ubocznych, np. wskutek obecności szkodliwych substancji w preparatach. Opracowanie umożliwia również swobodne poruszanie się w świecie diet, kosmetyków, suplementów oraz podejmowanie właściwych decyzji dotyczących wyboru najskuteczniejszych propozycji spośród aktualnie znajdujących się na rynku. Ze względu na wyczerpujący opis chemiczny i charakterystykę biomedyczną omawianych nowoczesnych substancji aktywnych oraz ich nośników niniejsze opracowanie może stanowić ważne uzupełnienie pozycji książkowych rekomendowanych szkołom kosmetycznym oraz wydziałom chemicznym, kosmetycznym i medycznym uczelni wyższych. Natomiast opisany aspekt dietetyczno-ćwiczeniowy czyni książkę potencjalnym celem zainteresowań osób zajmujących się zdrowym odżywianiem, modelowaniem ciała i utrzymaniem trwałej homeostazy psychosomatycznej organizmu. Zdaję sobie sprawę z faktu, że książka nie uwzględnia wszystkich substancji, zabiegów, koncepcji i technologii, wchodzących w obszar zainteresowań współczesnej kosmetologii. Przyczyną jest to, że starałem się opis ograniczyć tylko do tych, które były szczegółowo przebadane w niezależnych od producentów laboratoriach i mają właściwą „metrykę” publikacyjną w specjalistycznych czasopismach naukowych. W przypadku kontrowersji lub braku naukowej weryfikacji skuteczności podaję informacje dotyczące wątpliwości i ograniczeń w ich zastosowaniach kosmetologicznych. Podejście to z jednej strony wydatnie ograniczyło prezentowaną tematykę, ale z drugiej wyselekcjonowało to, co decyduje o racjonalnym i nowoczesnym obliczu współczesnej kosmetologii.

Poznań, styczeń 2014 r.

Wstęp

Wyniki badań w zakresie nauk biomedycznych, z uwzględnieniem fizyki i chemii, wskazują na pięć czynników, które mają istotny wpływ na efektywność zabiegu kosmetycznego i charakteryzują nowoczesne podejście do kosmetyki i kosmetologii. Preferuje ono ujęcie holistyczne (całościowe), bazujące na: kosmetykach, suplementach, diecie, ruchu i detoksykacji. Dopiero uwzględnienie tych pięciu elementów sprawia, że zabieg, wspomagany nowoczesnymi technologiami kosmetycznymi, przynosi pożądane efekty utrzymujące się w czasie, a składniki aktywne preparatów wykazują optymalną skuteczność.

Rys. 1.1. Podstawowe elementy nowoczesnej kosmetologii. Strzałka wskazuje kierunek wprowadzania kolejnych składowych holistycznego podejścia do kosmetologii.

Dlatego nowoczesna kosmetologia zakłada totalne przeorganizowanie naszego stylu życia w taki sposób, by nie traktować zabiegu kosmetycznego lub diety jako środków służących osiągnięciu doraźnych efektów, które następnie zostaną zniweczone powrotem do niezdrowego i nieracjonalnego trybu życia. Na przykład, popularny termin dieta odchudzająca jest absurdalny, wskazuje bowiem, że dieta ma zniwelować negatywne efekty niewłaściwego odżywiania, a po osiągnięciu celu umożliwić powrót do początkowej niezdrowej diety, co zapewne zaowocuje koniecznością ponownej kuracji odchudzającej. Nowoczesne podejście do dietetyki zakłada permanentną zmianę diety, która nie tylko spowoduje właściwe wymodelowanie ciała, podaż niezbędnych substancji odpowiedzialnych za stan skóry i jej przydatków, ale również utrzyma ten stan w czasie bez efektu jo-jo i konieczności powtarzania kuracji.

Ważnym czynnikiem wspomagającym dietę jest ruch, mający wpływ na właściwy metabolizm i ograniczenie wytwarzania depozytów hydrolipidowych, odpowiedzialnych za nadwagę i związanymi z nią problemami zdrowotnymi oraz niepożądaną sylwetkę. Zwiększenie ciśnienia krwi i przyspieszenie tętna podczas ćwiczeń zapewnia nie tylko właściwą podaż tlenu, niezbędnego w procesach metabolicznych, ale przyczynia się do ograniczenia wytwarzania złogów cholesterolowych w żyłach, które mogą prowadzić do niedotlenienia, zatorów, a w konsekwencji – problemów sercowo-naczyniowych. Tlen gwarantuje również zdrowy koloryt skóry, jej napięcie oraz właściwe przyswajanie substancji odżywczych zawartych w kosmetykach i suplementach (witamin, mikro- i makroelementów i innych).

Stosowanie właściwej diety powinno zapewnić podaż substancji niezbędnych do życia i prawidłowego funkcjonowania organizmu oraz jego elementów strukturalnych, takich jak skóra i przydatki. Jednakże w przypadku chorób, szczególnie przewlekłych, długotrwałego stosowania leków – np. antybiotyków, lub ograniczonej podaży właściwie zróżnicowanej żywności – np. w okresie zimowo-wiosennym, może wystąpić czasowy niedobór witamin oraz mikro- i makroelementów. Również niewłaściwie zbilansowana, długotrwała dieta uboga w warzywa, owoce, ryby i owoce morza, ciemne pieczywo, bazująca na mięsie, nasyconych kwasach tłuszczowych i używkach, np. kawie czy etanolu, może spowodować permanentny brak pierwiastków śladowych, takich jak magnez, selen, cynk, oraz niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, szczególnie typu ω-3, występujących w tłuszczu ryb i oleju lnianym. W takich sytuacjach stosowanie nawet najlepszych kosmetyków i nowoczesnych technologii zabiegowych będzie bezproduktywne, jeżeli nie poprzedzi ich zmiana diety i zastosowanie suplementów przywracających właściwy poziom nasycenia pierwiastkami śladowymi, witaminami i innymi niezbędnymi do prawidłowego funkcjonowania organizmu substancjami. Tu pojawia się poważny problem związany z transportem substancji zawartych w suplemencie przez silnie kwasowe (pH = 1–2) i bogate w enzymy trawienne środowisko żołądka. Sprzyja ono chemicznej dezintegracji substancji wchodzących w skład pożywienia (białek, lipidów, polisacharydów), natomiast w przypadku suplementów może doprowadzić do ich rozpadu, jeszcze przed dotarciem do jelit, w których następuje wchłanianie w środowisku o łagodnym pH = 5,5–7,5. Oznacza to, że suplementy diety powinny być osadzone na nośnikach działających osłonowo przed destrukcyjnym wpływem soków trawiennych, a następnie uwalniających suplement w bezpiecznym środowisku jelit, w którym może być wchłonięty w formie chemicznie niezmienionej, a zatem bioaktywnej. Skuteczność suplementów jest więc ściśle związana z efektywnością nośnika. W przypadku substancji aktywnych występujących w pożywieniu ich nośnikiem są naturalne tkanki roślinne i zwierzęce, które w procesie trawienia w sposób ciągły uwalniają zawarte w nich substancje, ulegając całkowitemu lub częściowemu strawieniu. Dlatego suplementy odżywcze stają się zbędne w przypadku stosowania właściwie zróżnicowanej, zbilansowanej i indywidualnie do potrzeb dobranej diety.

Ponieważ żyjemy w środowisku przesyconym toksynami znajdującymi się w powietrzu, wodzie i żywności, musimy ograniczyć ich negatywny wpływ na organizm przez proces detoksykacji, czyli odtruwania. Znane są substancje, np. pektyny występujące w jabłkach, kwas α-liponowy w brokułach, kwas protokatechowy w zielonej herbacie, które chelatują (kompleksują) toksyczne metale ciężkie. Również niektóre zioła, np. ostropest plamisty, działają osłonowo na wątrobę, chroniąc ją przed degradacją powstałą wskutek m.in. obecności w żywności preparatów ochrony roślin lub stosowania używek, np. etanolu. Detoksykacja powoduje nie tylko utrzymanie organizmu w zdrowiu, ale także zachowanie właściwego stanu skóry i przydatków, w których, jak w zwierciadle, odbija się negatywny wpływ toksyn środowiskowych, niewłaściwego odżywiania i nadmiaru używek. Jest ona również niezbędna w przypadku prac w laboratoriach chemicznych lub z substancjami chemicznymi stosowanymi w przemyśle, np. rozpuszczalnikami lotnymi w farbach i lakierach. Permanentne oddziaływanie tego typu toksyn na organizm może doprowadzić do poważnych stanów chorobowych, z różnymi odmianami raka włącznie.

Bogactwo kosmetycznych produktów znajdujących się na rynku przyczyniło się do powstania problemu – optymalizacji wyboru. To znaczy, w jaki sposób wyselekcjonować z bogatej oferty najlepszy dla naszej skóry, włosów, zębów, paznokci kosmetyk, aby finalny efekt był satysfakcjonujący, a poniesione nakłady finansowe na jego zakup zminimalizowane. Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie, należało sformułować kryteria, które a priori umożliwią przeprowadzenie wstępnej selekcji dostępnych preparatów przed wykonaniem indywidualnych testów praktycznych i jednocześnie zdefiniują pojęcie – nowoczesny kosmetyk. Można wskazać pięć elementów charakteryzujących jego komponenty, których obecność jest konieczna, ale nie dostateczna dla potencjalnej skuteczności i efektywności preparatu. Są to: nietoksyczność, synergizm, holizm, biostymulacja i skuteczny nośnik. Warunek minimum, jaki stawiamy komponentom kosmetyków, to brak ich szkodliwości, głównie wskutek niepożądanych efektów ubocznych, takich jak alergia czy przekroczenie dopuszczalnej dawki przez sumowanie się ilości substancji pochodzących z różnych źródeł. Przepisy Unii Europejskiej w zakresie stosowania substancji niebezpiecznych w składzie kosmetyków są bardzo rygorystyczne. Jednak nawet Unia Europejska nie jest w stanie przewidzieć przekroczenia dopuszczalnej dawki konserwantów, np. parabenów, które znajdują się nie tylko w kremach, dezodorantach, szamponach do włosów, ale również w żywności. Efekt sumowania dawki jest szczególnie niebezpieczny, gdy ta sama substancja znajduje się w preparatach o różnych nazwach i zastosowaniu, np. paracetamol. Ich jednoczesne zastosowanie może spowodować przekroczenie dopuszczalnej dawki, powodując negatywne konsekwencje zdrowotne.

Składniki holistyczne kosmetyków, to głównie kompleksy substancji bioaktywnych pozyskiwane ze źródeł naturalnych. Wykazują one całościowy efekt inny niż pojedyncze składniki kompleksu. Wyodrębnienie jednego elementu i przypisanie mu aktywności całego kompleksu jest nadużyciem, może bowiem prowadzić do pojawienia się nie tylko efektów niepożądanych, ale nawet przeciwnych do zamierzonych. Przykładem relacji całość–część i jej związku z aktywnością mogą być olejki eteryczne pozyskiwane z roślinnych surowców naturalnych. Zazwyczaj jest to mieszanina od kilkudziesięciu do kilkuset substancji o potwierdzonej aktywności terapeutycznej, w której znajduje się kilka związków chemicznych procentowo dominujących. Ich syntetyczne odpowiedniki stosowane są do produkcji tanich substytutów drogich olejków naturalnych, ale w przeciwieństwie do tych drugich efektów leczniczych nie wykazują – najwyżej pachną. Jest to jedna z przyczyn traktowania aromaterapii jako gałęzi medycyny alternatywnej, zastąpienie bowiem kompleksu substancji aktywnych kilkoma składnikami reprezentatywnymi powoduje zanik aktywności biomedycznej.

Kolejnym pozytywnym trendem jest uwzględnienie w składzie kosmetyków komponentów biostymulujących, które inicjują w organizmie produkcję substancji pożądanych. Najczęściej są to wielkocząsteczkowe białka strukturalne (kolagen, elastyna) lub biopolimery (kwas hialuronowy), ulegające z wiekiem lub pod wpływem rodników i promieniowania nadfioletowego depolimeryzacji. Tak złożone związki chemiczne nie przenikają przez warstwę rogową naskórka, dlatego kosmetyki je zawierające nie wykazują efektu suplementacyjnego. Rozwiązaniem okazała się koncepcja, którą można nazwać „wędka zamiast ryby”. Zamiast podawać organizmowi substancję, której potrzebuje, serwujemy mu biostymulant, który inicjuje w organizmie syntezę pożądanego związku. W ten sposób jednocześnie likwidujemy problem transportu wielkocząsteczkowych substancji w głąb skóry oraz zjawisko jej uzależnienia od podaży z zewnątrz substancji odżywczych, które organizm przestaje produkować w wystarczających ilościach.

Synergiczne komponenty kosmetyków cechuje wzajemne wzmacnianie aktywności. Pojedyncze substancje wykazują aktywność, ale może ona ulec wzmocnieniu pod wpływem ich jednoczesnego zastosowania. Przykładem może być mieszanina witamin E i C, która synergicznie zmiata wolne rodniki hydroksylowe. Inne przykłady to synergiczny efekt przeciwzapalny, który wykazuje mieszania ekstraktu z rumianku (główny składnik aktywny – bisabolol) i kłącza imbiru oraz detoksykacyjny dla układu cynaryna–sylimaryna.

Jeżeli kosmetyk zawiera w swoim składzie substancje nietoksyczne o działaniu biostymulującym, naturalne ekstrakty substancji wykazujące efekt holistyczny i synergiczny, a wszystkie komponenty są osadzone na efektywnym nośniku, mamy podstawy, by przypuszczać, że taki preparat będzie wykazywał właściwą aktywność kosmetyczną. Możemy zatem przejść do drugiej fazy indywidualnych testów, czyli praktycznego sprawdzenia, czy tak jest w rzeczywistości. Na tym etapie mogą pojawić się niespodzianki, których przyczyną są swoiste cechy charakterystyczne naszych organizmów, w szczególności budowa skóry, czy skład chemiczny cementu międzykomórkowego. Powodują one, że ten sam kosmetyk może wykazywać działanie odmienne po zastosowaniu przez różne osoby. Zgodnie z koncepcją biomimetyczną najlepszą przyswajalność wykazują substancje, które znajdują się w stanie naturalnym w skórze. Inne traktowane są przez nią jako potencjalnie niebezpieczni intruzi, dlatego ich zdolność wnikania zostaje znacznie ograniczona lub wyeliminowana. W konsekwencji obserwujemy zróżnicowane oddziaływanie kosmetyków w zależności od charakterystyki morfologicznej i biochemicznej organizmu. Efekt ten spowodował rozwinięcie koncepcji indywidualizacji składu chemicznego kosmetyków, który jest tak dobierany, by zapewnić maksymalną biozgodność preparatu z charakterystyką osobniczą organizmu. Pionierem w tym względzie jest nowojorska firma Bionova, która produkuje kremy przeznaczone dla konkretnej osoby, dopasowane do jej wieku, rasy i stanu skóry. Personalizacja składu preparatu kosmetycznego to najnowocześniejsza koncepcja, która może stać się standardem receptury kosmetyku XXI wieku. Przeszkodą w globalizacji kosmetyków personalnych jest ich wysoka cena oraz konieczność wykonania badań analitycznych ilościowych (stężenia) i jakościowych (składu chemicznego) substancji naturalnie występujących w skórze (kwasów tłuszczowych, ceramidów, cholesterolu, fosfolipidów, węglowodorów i innych).

O nowoczesności kosmetyku decyduje również zastosowany w nim nośnik substancji aktywnych, który powinien zagwarantować ich efektywny transport w głąb skóry (nanosomy, liposomy) lub suplementację drogą pokarmową (cyklodekstryny) bez dekonstrukcji suplementu wskutek działania silnie kwasowego środowiska żołądka. Optymalny nośnik powinien być również aktywny kosmetycznie (oleje roślinne, tlen hiperbaryczny), by nie stanowić zbędnego balastu kompozycyjnego, oraz biozgodny z naturalnymi składnikami skóry (sfingolipidy, fosfolipidy).

Wysoko cenione są te, które zachowują stabilność mikrobiologiczną i fizykochemiczną bez udziału konserwantów i przeciwutleniaczy (np. silikony), co eliminuje ze składu potencjalnie szkodliwe substancje lub znacząco zmniejsza ich stężenie. Taka nowoczesna kombinacja – nośnik (efektywny, aktywny, biozgodny, stabilny) plus substancja aktywna (nietoksyczna, naturalna, synergiczna, biostymulująca) – gwarantuje wystąpienie pożądanego efektu kosmetycznego oraz maksymalne wykorzystanie wszystkich składników preparatu. Dlatego ważną rzeczą jest zwrócenie uwagi nie tylko na skład chemiczny kosmetyku, kodowany na opakowaniu nazwami INCI (International Nomenclature of Cosmetics Ingredients), ale również na typ zastosowanego nośnika. Jeżeli nie spełnia on podanych warunków, skuteczność preparatu będzie ograniczona lub wręcz znikoma.

W pierwszym tomie książki przedstawiono: środki i zabiegi stosowane w detoksykacji organizmu, przykładowe diety wspomagające zabiegi kosmetyczne oraz rekomendowane formy ćwiczeń uzupełniających. W drugim tomie opisano aktywne substancje pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i syntetycznego oraz ich nośniki, które wchodzą w skład nowoczesnych kosmetyków aktualnie znajdujących się na rynku lub są na etapie badań prowadzonych pod kątem ich ewentualnych zastosowań kosmetycznych. Przedstawiono także suplementy i ich nośniki oraz zabiegi kosmetyczne bazujące na nowoczesnych technologiach.

2Suplementy

2.2. Naturalne suplementy

Amla – Phyllanthus emblica, liściokwiat garbnikowy, agrest indyjski (Indian gooseberry). Drzewo osiągające 10 m wysokości, o zielonych kwiatach; owoc – trójdzielna torebka żółtego koloru z kwaśnym miąższem, jadalna, w smaku przypomina agrest. Rośnie w Chinach, Malezji, na Półwyspie Indyjskim. W Indiach traktowane jest jako święte drzewo amalaka, siedziba bogini Lakszmi, natomiast amla stosowana jest w tradycyjnej medycynie indyjskiej – Ayurwedzie, jako owoc odmładzający[161]. Ze względu na dużą zawartość witaminy C jest naturalnym suplementem uzupełniającym jej niedobory. Substancje aktywne: witamina C do 720 mg/100 g świeżej masy i do 900 mg/100 g wyciśniętego soku, w formie stabilnej temperaturowo (nie rozkłada się przy gotowaniu i smażeniu owoców). Amla o średnicy ok. 2,5 cm zawiera witaminy C tyle, ile znajduje się w dwóch cytrynach. Zawiera również cytokiny, w największym stężeniu zeatyny, które zawierają substancje wspomagające procesy naprawcze w skórze i zapobiegające zainfekowaniu uszkodzonej skóry, przez aktywację komórek fagocytujących. Część jadalna owocu zawiera trzykrotnie większe stężenie aminokwasów i 160 razy większe stężenie witaminy C niż jabłko o porównywalnej masie. Z mikroelementów dominują chrom, cynk i miedź. Owoc zawiera także taninę fylemblinę i kurkuminoidy (pochodne kurkuminy), endogenny enzym dysmutazę ponadtlenkową, która ma silne właściwości przeciwutleniające i rewitalizujące, oraz alkaloid filantydynę.

Poza kwasem elagowym i galusowym, galusanem etylu (ang. phyllemblin acid) najaktywniejszym polifenolem[162] amli jest pirogalol, czyli 1,2,3-trihydroksybenzen[163]. Działanie: przeciwutleniające, antybakteryjne, ściągające, immunostymulujące, rewitalizujące. Świeży owoc działa łagodnie przeczyszczająco i moczopędnie. Łyżeczka soku zmieszana z miodem i zażywana regularnie rano działa rewitalizująco i oczyszczająco na organizm. Świeży owoc można zastąpić suchym proszkiem otrzymanym z soku i zmieszać go z miodem. Amla wykazuje korzystne działanie w cukrzycy: łyżeczka stołowa soku zmieszana ze szklanką świeżego, niesłodzonego soku z dyni zażywana codziennie przez dwa miesiące stymuluje komórki Langerhansa trzustki (wydzielające insulinę), zmniejszając poziom cukru we krwi. Kuracja zapobiega także retinopatii cukrzycowej. Inne zastosowania lecznicze i kosmetyczne amli:

Leczy choroby układu oddechowego, szczególnie korzystnie działa w przypadku gruźlicy płuc, astmie i zapaleniach oskrzeli.

Działa wspomagająco w leczeniu chorób serca.

Stymuluje gruczoły wydzielania wewnętrznego, poprawiając funkcjonowanie całego organizmu i krążenie energii.

Pomaga w zachowaniu dobrego wzroku oraz w leczeniu zapalenia spojówek, jaskry i nadciśnienia ocznego.

Wspomaga leczenie reumatyzmu.

Leczy biegunki i dyzenterię (napój z amli i soku cytrynowego).

Działa rewitalizująco, zapobiega starzeniu się organizmu i wzmaga siły życiowe osób starszych.

Wzmacnia włosy, stymuluje porost i przywraca ich naturalny kolor.

Pocięte owoce suszone w cieniu i gotowane w oleju kokosowym zapobiegają siwieniu włosów.

Woda, w której wyschnięte owoce są moczone jest stosowana do ostatniego spłukiwania włosów podczas mycia.

Z pestek owoców amli tłoczony jest olej, który zawiera[164] kwasy tłuszczowe nasycone (mirystynowy 3,6%, palmitynowy 2,3% i stearynowy 3,1%) oraz kwasy nienasycone (oleinowy 26,4%, linolowy 51%, α- i γ-linolenowy 11,8%).

Olej stosowany jest do pielęgnacji włosów – stają się po nim są sprężyste, zdrowe, błyszczące. To sekret pięknych włosów kobiet z Indii. Zastosowanie: olejek Dabur Amla. W celu osiągnięcia najlepszych rezultatów wciera się 1–2 łyżeczki oleju w skórę głowy oraz włosy i odczekuje ok. 1 h. Można również pozostawić olejek we włosach na noc, a następnie umyć je dnia następnego. Najlepsze rezultaty osiąga się, stosując olej 3 razy w tygodniu. Do mycia włosów można zastosować szampon Amla & Bhringaraj, zawierający ekstrakt z amli i bhringaraj (w języku hindi – władca włosów). Szampon nadaje naturalny połysk i miękkość włosom, pomaga w ich odbudowie, zapobiega rozdwajaniu końcówek. Ekstrakt z amli jest jedną z najskuteczniejszych naturalnych odżywek do włosów, która zapobiega ich przedwczesnemu siwieniu oraz wzmacnia cebulki włosowe. Drugi ze składników szamponu bhringaraj to ekstrakt z rośliny Eclipta alba naturalnie występującej i stosowanej w Indiach w medycynie ajurwedyjskiej. Został opisany w p. 1.1.6.

Argania – endemit występujący w regionie Sus w południowo-zachodniej części Maroko. Nigdzie poza tym obszarem nie udało się wyhodować owocującego drzewa arganowego. Argania żyje i owocuje średnio 150–200 lat, spotykane są okazy około 400-letnie. Pierwsze owoce zaczyna wydawać w wieku 40–60 lat; 1 litr oleju z ok. 30 kg owoców to roczny plon z 6–7 drzew. Składniki aktywne: ponad 100 aktywnych substancji, z których najważniejsze to nienasycone kwasy tłuszczowe (80%), w tym oleinowy i linolowe (do 40%), witamina E (670 mg/kg) w formie kompleksu tokoferoli, witamina A (300 mg/100 g), polifenole (5,6 mg/100 g), sterole (160 mg/100 g), które wykazują następujące działanie:

schotenol – regeneruje komórki,

tirukallol – łagodzi objawy alergii,

betamyriny – działają przeciwzapalnie,

butyrospermol – chroni przed promieniowaniem UV.

Zastosowanie: doskonały suplement diety – można go dodawać do sałatek, oraz cenny składnik aktywny kosmetyków, w których pełni funkcję eliksiru młodości o silnym działaniu przeciwrodnikowym i regenerującym; wzmacniacza włosów i paznokci; ochronną przed promieniowaniem UV; nawilżającą i przeciwzmarszczkową; odbudowującą płaszcz hydrolipidowy skóry.

Rys. 2.1. Substancje odpowiedzialne za zapach camu camu

Camu camu – Myrciaria dubia. Krzew lub niewielkie drzewo z rodziny mirtowatych, osiągające wysokość 2–3 m. Pochodzi z tropikalnych obszarów Ameryki Południowej z Amazońskich Lasów Deszczowych, rośnie na obszarze Peru i Brazylii. Ma czerwone lub purpurowe owoce podobne do wiśni, liście pierzaste, kwiaty białe o woskowych płatkach i przyjemnym aromacie. Jest blisko spokrewniona z drzewami Jaboticaba, Guavą oraz Rumberry. Roślina zakwita pod koniec pory suchej, a owocuje w środku pory deszczowej. Pierwsze owoce zbiera się po 4–6 latach, raz do roku. Preferuje gorący i wilgotny klimat tropikalny, rośnie również w klimacie subtropikalnym. Surowcem leczniczym, kosmetycznym i spożywczym (soki, dżemy, lody) są owoce o dużej zawartości witaminy C (2–3% masy świeżego surowca), unikatowym aromacie (rys. 2.1) i zabarwieniu. Za barwę camu camu odpowiedzialne są β-karoten, cyjanidyna i delfinidyna (wzory s. 149) oraz luteina (wzór s. 150) i zeaksantyna (wzór s. 155). Czerwony pigment w skórce daje różowy kolor sokom wyciskanym z owoców. Sproszkowany sok sprzedawany jest w sklepach ze zdrową żywnością w postaci sypkiej lub w kapsułkach. Składniki aktywne[165]: (na 100 g pulpy; wartości w zależności od różnych autorów) witamina[166] C 960–2994 mg, B₁ 0,01 mg, B₂ 0,04 mg, B₃ 0,062 mg, potas 71,1–83,88 mg, sód 2,7–11,13 mg, wapń 6,5 – 27 mg, magnez 5,1–12,38 mg, żelazo 0,18 – 0,53 mg, fosfor 17 mg, miedź 0,08–0,2 mg, mangan 0,21–2,11 mg, cynk 0,13–0,36 mg, białka 0,4–0,5 g (w tym aminokwasy: walina 28,9 mg, leucyna 19,9 mg, seryna 31,6 mg), błonnik 0,1–1,18 g, fruktoza 0,951 g, glukoza 0,816 g, kwas cytrynowy 1,9 g, antocyjany (cyjanidyna, delfinidyna) 54 mg, karotenoidy (luteolina, zeaksantyna, β-karoten), polifenole[167] 53,49 mg/g (głównie kwas galusowy 7,70 mg/g). Przeprowadzono również analizę składu chemicznego zapachu camu camu, stosując technikę analizy fazy nadpowierzchniowej (ang. Head Space Analysis). Zidentyfikowano 21 związków zapachowych; największe stężenia osiągnęły terpeny (98%), a wśród nich α-pinen (66%) i limonen (24%). Działanie: zmiatacz wolnych rodników, spowalnia proces starzenia się organizmu dzięki kompleksowi aktywnemu (antocyjany–karotenoidy–polifenole–witamina C), wzmacnia układ odpornościowy, ekstrakt jest silnym inhibitorem[168] hialuronidazy oraz syntezy melanin. Zastosowanie: suplement diety – 1 płaska łyżeczka proszku rozpuszczona w szklance wody lub jogurcie – pić 1 raz dziennie. W kosmetyce: środek rozjaśniający skórę i usuwający przebarwienia.

Goji – kolcowój szkarłatny, zwyczajny (Lycium barbarum), chiński (Lycium Chinense). Rośnie w Himalajach w części tybetańskiej, nazwa chińska gou qi zi. Składniki aktywne: witamina C – pod względem jej zawartości, goji zajmuje trzecie miejsce na świecie jako jej naturalne źródło po południowo-amerykańskim camu camu oraz australijskiej śliwce kakadu – w 100 g goji znajduje się aż 2,5 g witaminy C. Mikro- i makroelementy goji zaspokajają w 10% dzienne zapotrzebowanie na wapń, 24% na potas, 100% na żelazo, 18% na cynk, 91% na selen i 100% na miedź, german, fosfor; β-karoten w ilości większej niż w marchwi, polisacharydy wzmacniają system immunologiczny, zeaksantyna – substancja antyoksydacyjna, wzmacniająca wzrok, witaminy B₁, B₂, B₆, E, C. Skład chemiczny owoców goji jest imponujący. Zawierają one:

11 makroelementów (wapnia 112 mg/100 g),

22 mikroelementy (żelazo 9 mg/100 g, cynk 2 mg/100 g, selen 50 μg/100 g),

18 aminokwasów,

8 polisacharydów,

6 monosacharydów,

6 witamin (w tym B₂ 1,3 mg/100 g),

5 nienasyconych kwasów tłuszczowych (linolowy, α-linolenowy),

5 karotenoidów (β-karoten 7 mg/100 g, zeaksantynę 200 mg/100 g, luteinę, likopen, ksantofil, β-kryptoksantynę).

Działanie[169]: opóźnia procesy starzenia; w tradycyjnej medycynie chińskiej goji stosowane jest przy chorobach serca, nerek, płuc oraz przy dolegliwościach reumatycznych, dzięki substancji antyoksydacyjnej – zeaksantynie, owoce kolcowoju są skuteczne w procesach odtruwania wątroby nawet przy ciężkich zatruciach substancjami chemicznymi; wzmacnia układ trawienny i reguluje jego pracę; działa antynowotworowo, antybakteryjnie i przeciwgrzybiczo; leczy alergie i wysypki skórne, usuwa zmęczenie i usprawnia pamięć. Z jagodami goji wiąże się ciekawa historia Chińczyka, który, według źródeł Chińskich, żył 256 lat. W archiwach rządu Chin w Czengdu znaleziono noty gratulacyjne z 1827 i 1877 roku, w których winszowano jubilatowi z okazji kolejno 150 i 200 urodzin (historia opisana w Time i The New York Times). Według archiwów Chińskich urodził się w roku 1677 w Qi Jiang Xian w Syczuanie, miał 23 żony i 200 potomków. Długowieczność spowodowały ćwiczenia fizyczne i dieta: wino ryżowe, żeń-szeń, jagody goji, lakownica lśniąca, wąkrotka azjatycka. Te ostatnie wykazują działanie przeciwstarzeniowe – opisane są w niniejszym opracowaniu.

Rys. 2.2. Składniki aktywne granatowca

Granatowiec właściwy – Punica Granatum (Pomegranate) Extract. Krzew uprawiany już 3000 lat p.n.e. w dolinach Tygrysu i Eufratu, Nilu i Indusu. Opisywany w egipskich papirusach, cytowany w Starym Testamencie jako rimmon, występuje także w greckiej mitologii i w Koranie. Granat pojawia się w pismach, dziełach sztuki (Homera, Rafaela, Szekspira, Chaucera, Cezanne’a) i architektury (granat pojawia się jako motyw zdobniczy w Świątyni Salomona) oraz w różnych religiach – w chrześcijaństwie symbolizuje nadzieję, w buddyzmie jest owocem błogosławionym. Granatowiec wywodzi się z Persji, skąd rozprzestrzenił się na teren Indii, północnej Afryki, Europy, Chin i obu Ameryk. Obok fig, migdałów, oliwek i winorośli jest jednym z pierwszych uprawianych przez człowieka owoców. Interesująca hipoteza głosi, że w rajskim ogrodzie nie rosła jabłoń, lecz granatowiec, a jabłko z biblijnej historii o Adamie i Ewie było owocem zerwanym z granatowca – Drzewa Życia. W różnych kulturach granat był symbolem zdrowia, obfitości, miłości i płodności. Związane to było z dużą ilością nasion w owocu (od 200 do 800), kolorem soku (jak krew), kształtem owocu (jak kobieca pierś) oraz faktem, że granatowiec żyje bardzo długo (200 lat), nie choruje i nie jest atakowany przez szkodniki. Ponadto badania wykazały, że regularne picie soku z granatów podnosi poziom tlenku azotu i zwiększa przepływ krwi, podobnie jak robi to lek na potencję – viagra. Nazwa łacińska granatowca Punica granatum pochodzi od nazwy miasta Punica położonego w północnej Afryce, znanego z wojen punickich w III w. p.n.e., natomiast granatum oznacza „uziarniony”. Nazwa angielska pomegranate odzwierciedla podobieństwo do jabłka (pomum). Roślina Punica granatum wyewoluowała z Punica protopunica, która jest rzadką rośliną występującą wyłącznie na wyspie Socotra w Jemenie. Granatowiec to drzewo lub krzew, o wysokości 3–5 metrów, ma owalne lub lancetowate liście, które opadają w zimie. Owoc ma kształt jabłka, o żółtobrązowym kolorze z czerwonymi dodatkami. W skórzastej łupinie znajdują się białe, różowe lub szkarłatne półprzezroczyste owoce o nasionach otoczonych osnówkami (arillus). Soczyste nasiona są słodkie lub kwaskowate. Surowcem do pozyskania substancji aktywnych granatowca są całe owoce ze skórką (owocniki), osnówki, pestki oraz kora, różniące się składem chemicznym. Sok z owoców zawiera następujące składniki aktywne (rys. 2.2): elagotaniny (kwas galusowy), antocyjany (cyjanidynę, delfinidynę, pelargonidynę), kwasy elagowy, kawowy, chlorogenowy. Łupina zawiera: luteolinę, kwercetynę, kemferol i naringeninę, natomiast kora – alkaloid punicynę (pelletierinę). Olej z nasion jest bogaty w nasycone kwasy tłuszczowe: palmitynowy 3,2%, stearynowy 2,1% i nienasycone kwasy tłuszczowe: oleinowy (ω-9) 7,7%, linolowy (ω-6) 9,8% i około 63,5% kwasu punikowego – jest to rzadko spotykany osiemnastowęglowy nienasycony kwas tłuszczowy 18:3n-5 serii ω-5. Charakteryzuje się silnymi właściwościami przeciwzapalnymi (niweluje stany zapalne w skóry) oraz przeciwobrzękowymi[170].  Nasiona granatowca zawierają również bardzo duże stężenie estronu – w przybliżeniu 17 mg/kg suchego ziarna, dlatego olej z nasion granatów jest silnym fitoestrogenem, o przeciwrakowych właściwościach, szczególnie w przypadkach raka piersi. Kora granatowca zawiera alkaloid punicynę (pelletierinę) o właściwościach przeciwpasożytniczych[171].

Działanie[172]: sok z granatu stosowany jest do wzmacniania naczyń włosowatych, w zapobieganiu miażdżycy tętnic, astmie, w zapaleniu migdałków oraz oskrzeli. Ekstrakt z granatu aktywizuje regenerację kości. Prowadzone są prace nad zastosowaniem go w leczeniu oparzeń. Kwas elagowy – główny polifenolowy składnik ekstraktu z owocu – jest przeciwutleniaczem i działa przeciwrakowo, w szczególności zapobiega rakowi piersi, prostaty i płuc. Przeciwutleniacze z granatowca są użyteczne w zwalczaniu arteriosklerozy, stanów zapalnych serca, nadciśnieniu krwi, w ochronie wątroby i nerek przed uszkodzeniami generowanymi przez wolne rodniki. W badaniach ex vivo[173] wykazano, że dzienna konsumpcja 50 mL skoncentrowanego soku z granatów zredukowała podatność na utlenienie LDL (złego cholesterolu) i zwiększyła aktywność paroksenazy (genu PON1). Picie soku przez dwa tygodnie zredukowało o 36% ilość enzymu zmniejszającego aktywność angiotensyny (ACE) i o 5% skurczowe ciśnienie krwi u 10 pacjentów z nadciśnieniem (w wieku 62–77 lat). Sok z granatów może również zmniejszyć ryzyko śmierci z powodu cukrzycy, ponieważ prowadzi ona do pogrubienia i stwardnienia ścianek arterii, co jest przyczyną 80% zgonów osób chorych na cukrzycę. Sok z granatów wykazuje aktywność przeciwko rakowi prostaty, powodując dwukrotne wydłużenie czasu pojawienia się pooperacyjnego PSA (ang. Prostate Specific Antigen – specyficznego antygenu prostaty), wyhamowując rozwój komórek rakowych. U mężczyzn z nawrotami raka prostaty picie dziennie 236 mL soku z granatów znacząco wydłuża czas do chwili pojawienia się przyrostu poziomu PSA, który jest markerem raka prostaty. Sok z granatu chroni tlenek azotu (NO) przed destrukcją oksydacyjną, przyczyniając się do wydłużenia jego biologicznej aktywności. Jest on silnie działającym inhibitorem nadtlenkowego anionowego zanikania NO. Sok z granatów jest znacznie efektywniejszym przeciwutleniaczem niż sok winogronowy, sok z czarnej borówki, czerwone wino, kwas askorbowy i tokoferole. Pozostała aktywność lecznicza ekstraktu lub soku z granatu[174]:

Blokuje enzymy, które przyczyniają się do zapalenia kości i stawów.

Blokuje formowanie guza skóry u myszy wystawionej na czynniki rakotwórcze.

Poprawia profil lipidów diabetyków z hiperglikemią, a także może modyfikować czynniki ryzyka zawału serca.

Zmniejsza zgrubienie warstwy środkowej ścian naczyń krwionośnych, ciśnienie krwi i utlenienie cholesterolu LDL.

Zmniejsza ryzyko uszkodzeń mózgu dziecka w czasie ciąży.

Wspomaga leczenie choroby Alzheimera.

Aktywność kosmetyczna[175] substancji zawartych w granacie związana jest głównie z przeciwutleniaczami (kwasem elagowym) oraz kwasem punikowym. Jest to komponent o wysokiej aktywności odżywczej, przeciwutleniającej, przeciwzmarszczkowej, wpływa na stan skóry, niwelując symptomy jej starzenia. Rekomendowany dla skóry zniszczonej, suchej, podrażnionej, z objawami fotostarzenia, trądzikowej oraz przy egzemie, łuszczycy i trądziku różowatym. Ekstrakt z granatu wykazuje działanie kosmetologiczne:

Regeneruje uszkodzoną skórę.

Nawilża, odżywia, poprawia koloryt skóry.

Naturalny filtr szeroko zakresowy UV-A i UV-B.

Regeneruje skórę wystawioną na nadmierną ekspozycję UV.

Przeciwdziała zmianom kancerogennym skóry.

Przeciwzapalny.

Sprzyja gojeniu drobnych uszkodzeń po peelingach.

Zmniejsza obrzęki.

Stymuluje syntezę kolagenu i elastyny w fibroblastach.

Zwiększa grubość naskórka, elastyczność i jędrność skóry.

Zmniejsza drobne zmarszczki powierzchniowe.

Karat – Musa troglodytarum, bananowiec z rodziny Musaceae; rośnie w Papui Nowej Gwinei i na wyspach Polinezji. Na Tahiti określany jest nazwą Fe’i. Ma prosty kształt, w przeciwieństwie do pospolitych bananów, oraz jest znacznie bardziej bogaty w witaminy, mikro- i makroelementy. Zawiera: w 100 g bananów wapnia 68,6 mg, potasu 253 mg, żelaza 0,2–0,5 mg, cynku 0,1–0,3 mg; β-karotenu 565–2473 mg, witaminy E 1,55 mg, B₂ 0,47–14,30 mg, B₃ 22,6 mg. Ze względu na dużą zawartość prowitaminy A oraz rzadko w roślinach występującej witaminy E karat można traktować jak naturalny suplement tych składników odżywczych.

Maqui – Aristotelia chilensis, drzewo z rodziny Elaeocarpaceae; rośnie w lasach deszczowych Chile i południowej Argentynie. Drzewo w wieku siedmiu lat produkuje do 10 kg jadalnych owoców rocznie. Maqui to małe (4–6 mm), czarne jagody, o fioletowym kolorze, o smaku podobnym do jeżyn. Jagody spożywane są surowe, suszone lub przetworzone na dżem, sok lub jako składnik żywności przetworzonej. Zaliczane jest do naturalnych suplementów diety ze względu na dużą zawartość glikozydów antocyjanowych, wchodzących w skład quasi-witaminy P. Indianie stosują ekstrakt z owoców w leczeniu biegunki, stanów zapalnych i gorączki. Substancje aktywne: antocyjany – 3-sambubiozydo-5-glukozyd delfinidyny 22%, 3,5-glukozyd delfinidyny 34,8%, 3-sambubiozydo-5-glukozyd cyjaninyny 7,6%, 3,5-glukozyd cyjanidyny 4,8%, 3-sambubiozyd delfinidyny 6,3%, 3-glukozyd delfinidyny 19,2%, 3-sambubiozyd cyjaninyny 2,3%, 3-glukozyd cyjanidyny 3%, w sumie 138 mg/100 g świeżych (212 mg/100 g wysuszonych) owoców. Wykryto[176] w nich również 3-hydroksyindol, odpowiedzialny za właściwości chemoprewencyjne, przeciwzapalne i przeciwutleniające – T-ORAC maqui wynosi 282000 µmol TE/100 g, to największa wartość wśród jagód, kolejne są jagody aronii 16062 µmol TE/100 g.

Działanie i zastosowanie: ekstrakt maqui stosujemy pomocniczo w schorzeniach sercowo-naczyniowych[177]; badania in vitro wykazały, że może on hamować adipogenezę (odkładanie się tkanki tłuszczowej)[178], redukować stany zapalne i utlenianie cholesterolu LDL[179].

Mangostan właściwy – Garcinia mangostana L., wiecznie zielone drzewo z rodziny kluzjowatych (Clusiaceae), osiągające wysokość 25 m. Rośnie w Indonezji, Malezji, Tajlandii; ma ciemnofioletowe jagody o długości 4–7 cm, pokryte grubą skórą. Jadalny jest biały miąższ o smaku podobnym do moreli i ananasa. Działanie: fitochemiczna i etnobotaniczna baza danych dr. Jamesa Duka[180] przypisuje mangostanowi 202 rodzaje biologicznej aktywności[181], co jest rekordem w świecie surowców naturalnych. Spośród najważniejszych[182] można wskazać aktywność przeciwutleniającą[183] i powiązaną z nią przeciwstarzeniową, przeciwzapalną[184], przeciwrakową[185] i przeciwdrobnoustrojową[186]. Substancje aktywne[187]:

polifenole – afzelechina, epiafzelechina, katechina, epikatechina, galokatechina, epigalokatechina,

ksantony – α-, β-, γ-mangostyna, gartanina, garcinon D i E, towofilina, smeaksanton, kudraksanton G i inne,

polisacharydy – wykazują aktywność przeciwdrobnoustrojową,

witaminy, makro- i mikroelementy – B₁, B₂, B₆, C, koenzym Q₁₀; potas, wapń, fosfor, żelazo.

Frakcja polifenolowa i ksantonowa jest dominująca w skórce owocu; w mniejszych ilościach występuje w części jadalnej, dlatego największą aktywność wykazują ekstrakty z całego owocu – ORAC wynosi 1 700 000 µmol TE/100 g. Biała część jadalna zawiera 10 razy mniej związków aktywnych niż cały owoc i wykazuje 20-krotnie mniejszą aktywność przeciwutleniającą. W przyrodzie istnieje ponad 200 ksantonów, a każdy z nich ma specyficzny wpływ na organizm. W skórce i jadalnej części mangostanu zidentyfikowano ponad 40 ksantonów, dlatego jest to najbogatsze źródło tych substancji na świecie. Każdy ksanton ma specyficzną biologiczną aktywność, wspieraną przez synergizm, który dodatkowo powoduje jej wzmocnienie, dlatego mangostan może wywierać pozytywny wpływ praktycznie na wszystkie schorzenia organizmu, włączając zdrowotne i kosmetyczne. Ze względu na fakt, że najwięcej substancji aktywnych występuje w części niejadalnej mangostanu, w tym przypadku zalecane jest zażywanie suplementów na bazie liofilizowanych wyciągów z całej owocni, które dostępne są na rynku od czasu opatentowania optymalnego sposobu ich wytwarzania[188]. Przykładem jest suplement ZenTonic, zawierający koncentraty z owoców: mangostanu (36%), czerwonych winogron (10%), truskawek (3%), żurawiny wielkoowocowej (1,2%), maliny (0,5%), wiśni (0,5%), jabłek (0,3%), gruszek (0,3%), aronii (0,3%) i grapefruita. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku owoców granatowca – aktywniejsze są wyciągi z owoców łącznie z niejadalną skórką. Suplementy z mangostanu zalecane są jako najsilniej i najefektywniej wspierające kosmetyczne kuracje i zabiegi przeciwstarzeniowe.

Miechunka peruwiańska – Physalis peruviana L., bylina z rodziny psiankowatych (Solanaceae). Inne nazwy: jagoda inkaska lub peruwiańska, rodzynek brazylijski, topo-tono. Pochodzi z Ameryki Południowej (Boliwii, Peru, Kolumbii i Ekwadoru), ale stanowiska znajdują się również w Australii i Nowej Zelandii, na Hawajach, Karaibach, Wyspach Galapagos. W Polsce jest uprawiana jako jednoroczna roślina ozdobna. Ma owoco-jagody o masie 4–5 g, zamknięte w zrośniętych działkach kielicha kwiatowego. W smaku przypominają pomidora i ananasa z nutą cytryny. Można spożywać je bezpośrednio, dodawać do jogurtów i deserów lub produkować dżemy, galaretki i nalewki. Substancje odżywcze i aktywne: (w 100 g surowca) proteiny 0,05–0,30 g, błonnik 4,9 g, wapń 8 mg, fosfor 55,3 mg, żelazo 1,2 mg, witamina B₁ 0,1 mg, B2 0,03 mg, B₃ 1,70 mg, C 43 mg, E 9,05 mg (w tym α-tokoferolu 2,83 mg, β-tokoferolu 1,52 mg, γ-tokoferolu 4,55 mg, δ-tokoferolu 0,15 mg), β-karoten 0,4322 mg, witamina K₁ – 0,019 g w 100 g oleju tłoczonego z całej rośliny, sterole (awenosterol, ergosterol, kampesterol, lanosterol, sitosterol, stigmasterol) 2,37 g. O aktywności biologicznej miechunki decydują obecne w niej związki z klasy witanolidów.

Są to steroidowe laktony odznaczające się działaniem cytostatycznym, przeciwbakteryjnym, przeciwnowotworowym. Związki te występują również w innych roślinach z rodziny psiankowatych, np. w ziemniaku (Solanum tuberosum). Witanolidy miechunki wykazują dodatkowo aktywność hepatoprotekcyjną – detoksykują wątrobę i działają przeciwzapalnie. Wysoki poziom witaminy K₁ oraz obecność witamin E i prowitaminy A powodują, że owoce miechunki można traktować jako naturalny suplement diety i lek prewencyjny. Witamina K1 bierze bowiem udział w syntezie białek krzepliwości, w metabolizmie białek szpiku kości; zmniejsza ryzyko chorób serca, w tym choroby wieńcowej, niszczy komórki nowotworowe i wpływa pozytywnie na stan skóry.

Nieśplik japoński – Eriobotrya japonica, loquat, drzewo z rodziny różowatych (Rosaceae) rosnące w południowo-wschodnich Chinach. Owoce mają 3–5 cm długości, są koloru żółtopomarańczowego, pokryte meszkiem, mają soczysty i aromatyczny żółty miąższ, o słodkim lekko kwaśnym smaku. W medycynie chińskiej produkowano z nich syrop na kaszel lub wino; wywar z liści łagodzi podrażnienia układu pokarmowego i oddechowego. Źródłem związków czynnych są kwiaty, liście i owoce. Badania wykazały, że zawarte w nich substancje aktywne:

kwasy triterpenowe – oleanolowy, ursolowy i korosolikowy,

flawonoidy – naringenina, kwercetyna, 3-O-β-glukozyd kemferolu i 3-O-α-ramnozyd kwercetyny,

triterpeny – megastygman i jego glikozydy,

wykazują korzystny wpływ w przypadku astmy, cukrzycy, przewlekłego bronchitu, zaburzeń żołądkowo-jelitowych i nowotworów[189]. Potwierdzono również[190] aktywność przeciwgrzybiczą (MIC – 125 µg/mL wobec C. albicans), przeciwutleniającą (ORAC – 98 800 µmol TE/100 g), hipoglikemiczną i przeciwzapalną kompleksu związków aktywnych nieśplika. Prowadzone są badania pod kątem wykorzystania ekstraktu z rośliny jako składnika kosmetyków o działaniu konserwującym i przeciwrodnikowym.

Nopal – Opuntia ficus-indica, opuncja. Występuje w Ameryce Południowej oraz w tropikalnych rejonach Europy. W Meksyku rośnie sto czternaście endemitów opuncji, które są składnikiem dań tradycyjnej kuchni meksykańskiej. Mogą być spożywane na surowo lub gotowane, przetwarzane w marmolady, zupy, sałatki, gulasz; wykorzystywane są również w medycynie tradycyjnej oraz jako pasza dla zwierząt. Jadalna jest tkanka pnia kaktusa oraz jego owoce, które mają postać kolczastych, gruszkowatych jagód o soczystej, jadalnej pulpie i drobnych nasionach, z których wytłacza się olej. Jego skład, właściwości i zastosowanie zostały opisane w p. 1.1.7. Owoce nopalu dostarczają[191]: 13% dziennego zapotrzebowania na witaminę C, 11% magnezu, 14% wapnia, 20% manganu. Przy czym wapń nie jest przyswajalny, ponieważ występuje w formie szczawianu wapnia. Nopal jest bogatym źródłem witamin A, C, B₁, B₂, B₃, flawonoidów[192] oraz zawiera 17 z 22 niezbędnych aminokwasów, dlatego może być stosowany jako suplement w diecie wegańskiej. Na rynku znajdują się preparaty odchudzające na bazie nopalu, które absorbują tłuszcz, oraz wspomagające profilaktykę chorób układu krążenia i cukrzycy typu 2. Aktywność leczniczą nopalu powodują pektyny i śluzy, które po spożyciu przekształcają się w żel wchłaniający tłuszcz i działający hipoglikemicznie i ochronnie w stosunku do błony śluzowej żołądka. Dlatego nopal obniża poziom glukozy we krwi u osób chorych na cukrzycę typu 2, reguluje poziom cukru u zdrowych oraz redukuje poziom cholesterolu w przypadku hiperlipidemii lub hipercholesterolemii. Ze względu na obecność aminokwasu tauryny[193], opisanego w tym rozdziale, owoce opuncji mogą być stosowane jako naturalny suplement dla mózgu.

Nyamplung – Calophyllum Inophyllum Seed Oil. Naturalny olej roślinny, tłoczony na zimno z nasion gumiaka (Calophyllum Inophyllum) – rośliny rosnącej na Madagaskarze i w Indonezji. Działanie: przeciwdziała efektom fotostarzenia, chroniąc przed szkodliwym wpływem promieniowania UV. Naturalny filtr słoneczny o SPF 4, zwiększa SPF kosmetyków opartych na filtrach chemicznych i fizycznych. Zawartość w kosmetykach 1–10%. Skład: tokoferole i tokotrienole – komponenty witaminy E; występują w postaci związków α, β, γ, δ, które różnią się liczbą i położeniem grup metylowych. Tokotrienole różnią się od tokoferoli obecnością trzech wiązań podwójnych w części łańcuchowej. Wśród tokoferoli najsilniejsze działanie przeciwutleniające wykazuje α-tokoferol identyfikowany z witaminą E. Tokotrienole stosuje się w postaci ekstraktu z oleju palmowego. Są to jedne z najsilniej działających przeciwutleniaczy – wykazują działanie antykosydacyjne 60-krotnie większe od witaminy E. Tokotrienole szybciej wnikają do komórek skóry niż witamina E, chronią błony komórkowe przed promieniowaniem UV, neutralizują rodniki aktywne nowotworowo, działają antyalergicznie, przeciwzapalnie i silnie stymulują odnowę kolagenu, co opóźnia procesy starzenia skóry. Zastosowanie: suplement naturalnej witaminy E.

Przepękla indochińska – Momordica cochinchinensis, INCI: gac fruit; roślina z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), rosnąca w południowych Chinach, Wietnamie, północno-wschodniej Australii. Jest to pnącze o długości do 15 m, o kolczastych owoco-jagodach w kolorze pomarańczowym i miąższu krwistoczerwonym. W Azji miąższ spożywany jest razem z pestkami, na słodko z dodatkiem ryżu. Substancje aktywne: likopen 200–230 mg/100 g, więcej niż pomidory (4,2 mg/100 g), β-karoten 18–50 mg/100 g – 10 razy więcej niż marchew, długołańcuchowe kwasy tłuszczowe 24 g/100 g. Olej tłoczony z pestek i owoców zawiera 1622–2710 µg/mL β-karotenu oraz, co jest ewenementem wśród owoców, 334–380 µg/mL α-tokoferolu; zachowuje stabilność składu nawet po 3 miesiącach przechowywania bez lodówki. Przeprowadzono eksperyment[194], w którym trzy grupy dzieci w wieku przedszkolnym karmiono przez 30 dni ryżem z dodatkiem: I grupa – przepękli, II grupa – syntetycznego β-karotenu i III grupa – czerwonego, obojętnego barwnika. Grupa spożywająca przepęklę miała wyższy poziom hemoglobiny niż pozostałe oraz porównywalny poziom β-karotenu i retinolu (witaminy A) w osoczu z obserwowanym w grupie II. Ze względu na dużą zawartość β-karotenu i likopenu ekstrakt z przepękli jest suplementem żywności w kapsułkach lub składnikiem soków wieloowocowych. Wykazano również, że ekstrakt z owoców hamuje proliferację komórek nowotworowych[195], może być zatem stosowany w profilaktyce raka. W przepękli zidentyfikowano[196] dwa unikatowe[197], cykliczne peptydy – cyklotydy MCoT-I i MCoT-II. Związki tego typu wykazują szerokie spektrum aktywności[198], w szczególności działają przeciwnowotworowo, przeciwdrobnoustrojowo, inhibicyjnie względem trypsyny, przeciwwirusowo z uwzględnieniem wirusa HIV[199]. Cyklotydy zbudowane są z 28–37 aminokwasów, tworzących pierścień zdeformowany radialnymi wiązaniami disulfidowymi, pochodzącymi od cysteiny. Ten charakterystyczny element strukturalny cyklotydów nazwano motywem CCK (ang. Cyclic Cystine Knot). Pierwszym odkrytym cyklotydem był peptyd Kalata B1. Historia jego odkrycia to kolejny przyczynek do etnochemii. Podczas misji Czerwonego Krzyża w Demokratycznej Republice Konga w 1960 r. norweski lekarz Lorents Gran zauważył, że podczas porodu afrykanki piją herbatę z liści rośliny Oldenlandia affinis, która ułatwia poród. Z rośliny wyizolowano peptyd, który nazwano Kalata B1, od nazwy Kalata-Kalata rośliny w języku tubylców. Badania in vivo przeprowadzone na szczurach potwierdziły, że peptyd ten pobudza skurcze macicy i zmniejsza krwotok poporodowy. Dopiero po 20 latach wykazano, że Kalata B1 jest peptydem cyklicznym z motywem CCK.

Pulque (octli) – niskoprocentowy (4–7%) napój alkoholowy, wytwarzany w Meksyku z agawy (Agave salmiana) oraz innych odmian, np. A. lehmanii, A. complicata, A. gracilispina, A. crassispina, A. quiotifera. Używana była pod nazwą ixtac octli już w 200 r. n.e. przez prekolumbijskich Indian Mezoameryki (w tym Azteków) podczas obrzędów religijnych poświęconych bogini Mayahuel. Po wydrążeniu łodygi agawy pozyskuje się sok (aquamiel), który poddaje się procesowi fermentacji przez dodatek zaczynu z poprzedniej partii. Ponieważ napój ten był i jest spożywany przez kobiety w ciąży i karmiące, pojawiło się intrygujące pytanie – dlaczego? Przeprowadzono analizę pulque, która ujawniła obecność dużej ilości kwasu askorbowego (witaminy C) oraz niehemowego żelaza. Badania epidemiologiczne[200] przeprowadzone w Meksyku na 125 kobietach w wieku 16–44 lat, pijących pulque, wykazały w ich osoczu wysoki poziom hemoglobiny i żelaza, ponieważ spożycie 0,5 L napoju dziennie dostarcza 30 mg witaminy C, 0,1 mg tiaminy, 0,1 mg ryboflawiny i 3,5 mg żelaza; jest on głównym źródłem witaminy C i trzecim – żelaza, po fasoli i tortilli, stanowiących podstawę wyżywienia Meksykanów. Ponieważ pulque zawiera etanol, przeprowadzono badania[201] nad wpływem trunku na rozwój dzieci matek pijących. Wykazały one, że umiarkowane spożycie pulque przekłada się na większą wartość BMI (ang. Body Mass Index) rodzonych dzieci w porównaniu z BMI dzieci kobiet niepijących lub nadużywających. Podobny pozytywny wpływ picia umiarkowanych ilości pulque na rozwój dzieci do 57 miesiąca życia wykazano w badaniach[202] 57 matek meksykańskich. Wyniki badań pokazują, że suplementem diety mogą być również napoje etanolowe, pod warunkiem, że zawierają one cenne substancje aktywne i odżywcze, jak ma to miejsce w przypadku czerwonego wytrawnego wina i są spożywane z umiarem. Problem ten został omówiony w p. 2.15.2, t. 1.

Rys. 2.3. Substancje aktywne śliwki kakadu

Śliwka Kakadu – Terminalia ferdinandiana, śliwka gubinge, śliwka Billy Goat, słona śliwka. Roślina należąca do jednego z 250 gatunków rodzaju Terminalia (rodzina Combretacea), które występują w różnych krajach tropikalnych, z czego 28 gatunków lub podgatunków rośnie w Australii. Kakadu to średniej wielkości drzewo, które występuje głównie na tropikalnych łąkach Terytorium Północnego, Queensland oraz części północno-zachodniej Australii. Owoce są żółtozielone, ok. 1,5–2 cm długości i owalne w kształcie, często z krótkim dziobem na końcu. Wbrew nazwie owoce nie przypominają śliwki, lecz są podobne do migdałów. Owoce i nasiona są podstawą diety Aborygenów oraz są stosowane przez nich do celów leczniczych. Składniki aktywne i działanie: kakadu jest najbogatszym naturalnym źródłem witaminy C na świecie – zawartość waha się od 3,5% do 5,5% pulpy owocowej, natomiast pomarańcze i grejpfruty zawierają jej ok. 0,5%. Ze względu na wysoki poziom witaminy C podstawowe zastosowanie kakadu to produkcja witaminy C, kosmetyków i farmaceutyków. Zawiera ponadto kwas benzoesowy i jego pochodne, polifenole: kwas galusowy i elagowy, oraz flawanole i flawanony – wszystkie wykazują aktywność przeciwnowotworową i przeciwutleniającą. Owoce są bogate w chlorofil a i chlorofil b, które łagodzą stres oksydacyjny (rys. 2.3). Ekstrakt z kakadu zawiera karotenoid luteinę, witaminę E i jej analogi, hesperydynę, kemferol, luteolinę i kwercetynę w formie glukozydów. Mikro- i makroelementy magnez, cynk, wapń, potas, sód, żelazo, fosfor, mangan, miedź i molibden. Ten kompleks substancji aktywnych działa przeciwbakteryjnie i wykazuje aktywność cytotoksyczną wobec komórek nowotworowych, natomiast jest nietoksyczny względem normalnych komórek. W szczególności kwas elagowy powoduje zmniejszenie żywotności komórek rakowych, indukuje w nich apoptozę i zaburza cykle komórkowe. Z tego względu kakadu ma duży potencjał chemioterapeutyczny i zapewne wkrótce dołączy do tak dobrze znanych w świecie przeciwrakowych leków pochodzenia roślinnego, jak taksol, winblastyna, winkrystyna, pochodne kamptotecyny i irynotekan, etopozyd topotekanu (z epipodophyllotoxin). Zastosowanie: poza aplikacjami leczniczymi ekstrakt z kakadu jest składnikiem aktywnym kosmetyków, np. wzmacniaczy Rejuvenate systemu Intraceuticals. Serum wzmacniające i wzmacniacz przeciwutleniający są przeznaczone głównie dla skóry wcześnie postarzałej, zestresowanej, wymagającej regeneracji i odżywienia. Odpowiednie są także na kuperozę, opuchnięcia i cienie w okolicach oczu. Pulpa ze śliwki kakadu to doskonały suplement diety, lepszy niż sok lub ekstrakt z tych owoców. Pulpa zawiera włókna i polisacharydy rozpuszczalne, a także system komórek, które pełnią rolę chronodozownika chroniącego witaminę C w czasie trawienia, a uwalniającego ją dopiero w jelicie, gdzie jest wchłaniana. Jest to istotna innowacja w suplementacji, soki i ekstrakty nie zawierają bowiem błonnika i często są wzbogacane o sacharozę, a nie cukry proste takie, jakie występują naturalnie w owocach (fruktoza i inne).

Len zwyczajny – Linum usitatissimum, roślina jednoroczna z rodziny lnowatych. Źródło unikatowych, roślinnych kwasów tłuszczowych omega-3, zwykle występujących w mięsie dzikich zwierząt, rybach i owocach morza. Można spożywać zarówno nasiona lnu (siemię), jak i tłoczony z nich olej lniany. Len był uprawiany w Mezopotamii już przed 6000 lat. Nazwa „siemię” w języku staropolskim oznacza wszelkie nasiona, a to że jest stosowana do dzisiaj dowodzi dużego znaczenia lnu dla mieszkańców terenów dawnej i obecnej Polski. Len uprawiany jest nie tylko dla oleju (30–40%), ale i dla włókien (znajdujących się w łodygach). Poza olejem siemię lniane zawiera około: 6% śluzów, 20–25% białka, glikozydy, lignany, enzymy i mikroelementy (żelazo, magnez, miedź, cynk, kobalt). W niedojrzałych owocach znajduje się toksyczny aminokwas linatyna (N-amino-D-prolina) – antagonista witaminy B₆. Z tego względu należy do bezpośredniego spożycia, jak i do produkcji oleju lnianego stosować tylko dojrzałe nasiona.

Siemię lniane zanurzone w wodzie pokrywa się warstwą śluzu, dlatego w medycynie ludowej używano go do leczenia dolegliwości żołądkowych, kaszlu, chrypki i różnych chorób skórnych. Obecnie nasiona lnu stosuje się przy leczeniu zapaleń śluzówki przewodu pokarmowego i oparzeń gorącymi płynami, kwasami czy zasadami. Śluz znajdujący się w nasionach pokrywa błonę śluzową warstwą ochronną, osłaniając ją przed działaniem substancji drażniących. Żucie niewielkich ilości nasion zaleca się osobom starszym przy obstrukcji i otyłości. Odwar z nasion stosuje się do płukania przy oparzeniach jamy ustnej i gardła oraz przeciw odleżynom – w tym celu stosujemy płócienne woreczki wypełnione suchymi nasionami. Ziarna lnu są najbardziej skoncentrowanym, roślinnym źródłem kwasu omega-3 (LNA, kwasu α-linolenowego) – jedna łyżeczka oleju z ziaren zawiera 2,5 g LNA, natomiast jedna stołowa łyżka ziaren lnu zawiera 2,1 g LNA. Nasiona lnu należy mielić przed spożyciem, inaczej nie zostaną całkowicie strawione. Zmielone ziarna można przechowywać w zamrażalniku i dodawać do płatków śniadaniowych lub wypieków. Instytut Włókien Naturalnych w Poznaniu o ponad 70-letniej tradycji badań lnu produkuje preparat z odtłuszczonych nasion lnu o nazwie Len mielony – Bioflax®. Ma on właściwości ochronne i łagodzące silniejsze niż siemię lniane, ponieważ zawiera dwukrotnie więcej składników aktywnych (śluzów, białek, lignanów). Ważnym składnikiem nasion lnu jest wartościowe, lekkostrawne i bogate w egzogenne aminokwasy[203] białko. Białko lnu zawiera tryptofan – aminokwas egzogenny, którego brak wpływa niekorzystnie na wzrok i sprzyja powstawaniu chorób skórnych. W medycynie ludowej stosowany jest wywar z siemienia lnu na połysk i porost włosów, a także do wzmacniania paznokci. Jednym z najważniejszych składników bioaktywnych lnu są lignany. Siemię lniane zawiera ich około 700 razy więcej niż inne surowce roślinne[204]. W mniejszych ilościach występują w pełnoziarnistych produktach zbożowych, ziołach, warzywach, owocach i nasionach. Lignany są składnikiem ścian komórkowych roślin – są z nich uwalniane w wyniku działania bakterii jelitowych. Pierwszym odkrytym lignanem był diglukozyd sekoizolaricyresolu (SDG). Hormony o strukturze podobnej do lignanów występują w organizmie ludzkim (np. enterolakton i enterodiol). Najnowsze wyniki badań wskazują[205], że lignany lnu redukują poziom cholesterolu w większym stopniu niż zawarty w nim kwas α-linolenowy; wykazują również silne właściwości przeciwutleniające. Badane są również ich właściwości przeciwrakowe oraz potencjalne zastosowanie w leczeniu raka piersi[206]. Olej lniany zawiera około 50% glicerydu kwasu α-linolenowego, 20% glicerydu kwasu oleinowego, 9% glicerydów nasyconych kwasów: stearynowego i palmitynowego; ponadto glicerydy innych kwasów nasyconych (mirystynowego, margarynowego, arachidowego i dokozanowego) oraz nienasyconych (palmitoleinowego, eikozenowego). Olej lniany jest zatem bogatym źródłem kwasów omega-3, w które uboga jest współczesna dieta, przy jednoczesnym nadmiarze kwasów omega-6. We wszystkich obecnie publikowanych opracowaniach dotyczących zdrowego odżywiania zalecana „złota proporcja” kwasów omega-6 do omega-3 wynosi około (4–5):1, w skrajnych przypadkach 1:1. Zaburzenie tej proporcji powoduje m.in. zachwianie równowagi immunologicznej i nadmierną skłonność do stanów zapalnych organizmu. Podgrzewanie oleju lnianego niszczy kwasy omega-3, dlatego zaleca się jego stosowanie bez obróbki termicznej. Olej powinno się przechowywać w lodówce. Olej lniany ma działanie regenerujące, przeciwdziała zapaleniom skóry. W kosmetyce jest stosowany w produkcji kremów przeznaczonych dla cery tłustej, olejków, mydeł i maseczek. Nie poleca się oleju lnianego do masażu, ponieważ przy większym stężeniu powoduje wysuszanie skóry. W tym celu powinien być stosowany razem z olejem z jojoby. Zastosowanie: suplement kwasu α-linolenowego z klasy omega-3; do celów spożywczych produkowany jest olej lniany niskolinolenowy, pozbawiony nieprzyjemnego zapachu.

Przypisy

Przedmowa

[1] M. Molski, Chemia piękna, WN PWN, Warszawa 2009.

[2] M. Molski, W. Stryła, Fizyka piękna, Scriptor, Poznań 2007.

[3] M. Molski, Nowoczesne składniki kosmetyków, Kosmoprof, Poznań 2013.

Rozdział 2

[161] Zgodnie ze starożytnym przekazem indyjskim Mahabharata Chyawan w podeszłym wieku poślubił młodą i piękną córkę króla. Pewnego dnia do pustelni Chyawan przyszli mędrcy i zadowoleni z jego gościny zaoferowali mu cudowny środek, po którym święty odzyskał młodość. Ten lek został nazwany chyawanprash i zawiera 49 składników, w tym owoc amli. Firma Dabur produkuje chyawanprash ściśle z pradawną recepturą, www.magiczne-indie.pl.

[162] E. Nicolisa i inni, „Pyrogallol, an active compound from the medicinal plant Emblica officinalis, regulates expression of pro-inflammatory genes in bronchial epithelial cells”, International Immunopharmacology, 2008, 8(12), 1672.

[163] Pirogalol stosowany jest w dermatologii jako substancja złuszczająca w miejscowym leczeniu łuszczycy (maści i pasty 10–20-procentowe oraz roztwory spirytusowe 1-procentowe); farmaceutyczna nazwa Pyrogallolum. Nazwa pochodzi od metody jego otrzymania – ogrzewanie kwasu galusowego (Scheele 1786).

[164] A. Arora i inni, „Emblica officinalis (amla): physico-chemical and fatty acid analysis from arid zone of Rajasthan”, International Journal of Basic and Applied Chemical Sciences, 2011, 1(1), 89.

[165] R.B. Rodrigues, F. Marx, „Camu Camu [Myrciaria dubia (H.B.K.) Mc Vaugh]: a promising fruit from the Amazon Basin”, Nutrition, 2006, 30(9), 376.

[166] Dla porównania: acerola 1700 mg, kiwi 71 mg, cytryna 51 mg, pomarańcza 49 mg, grapefruit 44 mg, mango 37 mg, jabłko 12 mg, banan 12 mg witaminy C w 100 g pulpy owocowej.

[167] J.E. Villanueva-Tiburcio, L.A. Condezo-Hoyos, E.R. Asquieri, „Anthocyanins, ascorbic acid, total polyphenols and antioxidant activity in the peel of camu-camu (Myrciaria dubia (H.B.K) McVaugh)”, Conference paper Ciência e Tecnologia de Alimentos, 2010, 30(1), 151.

[168] K. Nagamine, „Application of the camu camu fruit to cosmetic”, Fragr. J., 2006, 34(8), 62.

[169] G.S. Jensen i inni, „In Vitro and in Vivo Antioxidant and Anti-inflammatory Capacities of an Antioxidant-Rich Fruit and Berry Juice Blend. Results of a Pilot and Randomized, Double-Blinded, Placebo-Controlled, Crossover Study”, J. Agric. Food Chem., 2008, 56, 8326; M.P. Seeram i inni, „Berry Fruits for Cancer Prevention: Current Status and Future Prospects”, J. Agric. Food Chem., 2008, 56, 630.

[170] T. Boussetta i inni, „Punicic Acid a Conjugated Linolenic Acid Inhibits TNFα-Induced Neutrophil Hyperactivation and Protects from Experimental Colon Inflammation in Rats”, Public Library of Science, 31.07.2009; www.plosone.org.

[171] Kora granatu to jeden z najstarszych środków przeciwtasiemcowych – Anthelmintica. Używana w postaci taninianu Pelletierinum tannicum, doustnie 0,3–0,5 g, lub siarczanu pelletieryny Pelletierinum sulfuricum, doustnie 0,3–1 g. Pelletierinum tannicum jest bezpieczniejszy w użyciu, mniej bowiem resorbowuje się do krwi i działa miejscowo w jelitach.

[172] Nexus 2008, 58(2); www.nexus.media.pl.

[173] W technice ex vivo materiał biologiczny pozyskuje się z żywego organizmu, następnie jest modyfikowany in vitro i ponownie wprowadzany do organizmu, z którego go pozyskano.

[174] M.I. Gil i inni, „Antioxidant activity of pomegranate juice and its relationship with phenolic composition and processing”, J. Agric. Food Chem., 2000, 48(10), 4581; R.P. Singh i inni, „Studies on the antioxidant activity of pomegranate (Punica granatum) peel and seed extracts using in vitro models”, J. Agric. Food Chem.,2002, 50(1), 81; A. Malik i inni, „Pomegranate fruit juice for chemoprevention and chemotherapy of prostate cancer”, Proc. Natl. Acad.Sci. USA, 2005, 102(41), 14813; N.P. Seeram i inni, „In vitro antiproliferative, apoptotic and antioxidant activities of punicalagin, ellagic acid and a total pomegranate tannin extract are enhanced in combination with other polyphenols as found in pomegranate juice”, J. Nutr. Biochem., 2005, 16(6), 360; F. Afaq i inni, „Anthocyanin- and hydrolysable tannin-rich pomegranate fruit extract modulates MAPK and NF-kappa B pathways and inhibits skin tumorigenesis in CD-1 mice”, Int. J. Cancer, 2005, 113(3), 423; J.J. Hora i inni, „Chemopreventive effects of pomegranate seed oil on skin tumor development in CD1 mice”, J. Med. Food., 2003, 6(3), 157; D.N. Syed i inni, „Photochemopreventive effect of pomegranate fruit extract on UVA-mediated activation of cellular pathways in normal human epidermal keratinocytes”, Photochem. Photobiol., 2006, 82(2), 398.

[175] M.N. Aslam, E.P. Lansky, J. Varani, „Pomegranate as a cosmeceutical source: Pomegranate fractions promote proliferation and procollagen synthesis and inhibit matrix metalloproteinase-1 production in human skin cells”, J. Ethnopharmacol., 2006, 103, 311.

[176] C.L. Céspedes i inni, „Antioxidant Activity of an Unusual 3-Hydroxyindole Derivative Isolated from Fruits of Aristotelia chilensis (Molina) Stuntz”, Z. Naturforsch., 2009, 64, 759.

[177] C. Cespedes i inni, „Antioxidant and cardioprotective activities of phenolic extracts from fruits of Chilean blackberry Aristotelia chilenesis (Elaeocarpaceae), Maqui”, Food Chemistry, 2008, 108, 820.

[178] M. Schreckinger i inni, „Antioxidant capacity and in vitro inhibition of adipogenesis and inflammation by phenolic extracts of Vaccinium floribundum and Aristotelia chilensis”, J. Agric. Food Chem., 2010, 58, 8966.

[179] S. Miranda-Rottmann i inni, „Juice and phenolic fractions of the berry Aristotelia chilensis inhibit LDL oxidation in vitro and protect human endothelial cells against oxidative stress”, J. Agric. Food Chem., 2002, 50(26), 7542.

[180] Dr. Duke’s Phytochemical and Ethnobotanical Databases; www.ars-grin.gov/duke.

[181] http://livingbyheart.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/202duke.pdf.

[182] J.P. Chaverri i inni, „Medicinal properties of mangosteen (Garcinia mangostana)”, Food Chem. Toxicol., 2008, 46, 3227.

[183] H.A. Jung i inni, „Antioxidant xanthones from the pericarp of Garcinia mangostana (Mangosteen)”, J. Agric. Food Chem., 2006, 54(6), 2077.

[184] A. Bumrungpert i inni, „Xanthones from mangosteen inhibit inflammation in human macrophages and in human adipocytes exposed to macrophase-conditioned media”, J. Nutr., 2010, 140, 842.

[185] P. Moongkarndi i inni, „Antiproliferation, antioxidation and induction of apoptosis by Garcinia mangostana (mangosteen) on SKBR3 human breast cancer cell line”, J. Ethnopharmacol., 2004, 90, 161.

[186] W. Pothitirat, M.T. Chomnawang, W. Gritsanapan, „Anti-acne-inducing bacterial acticity of mangosteen fruit rind extracts”, Med. Princ. Pract., 2010, 19, 281; R. Kaomongkolgit, K. Jamdee, N. Chaisonboon, „Antifungal activity of alpha-mangostin against Candida albicans”, J. Oral. Sci., 2009, 51, 401.

[187] F. Asai i inni, „A xanthone from pericarps of Gracinia mangostana”, Phytochemistry, 1995, 39, 943; H.A. Jung i inni, „Antioxidant xanthones from the pericarp of Garcinia mangostana (Mangosteen)”, J. Agric. Food Chem., 2006, 54, 2077.

[188] A. Garrity, G.A. Morton, J.C. Morton, „Nutraceutical mangosteen composition”, U.S. Patent 673033, 2004.

[189] H. Ito i inni, „Polyphenols from Eriobotrya japonica and their cytotoxicity against human oral tumor cell lines”, Chem. Pharm. Bull. (Tokyo), 2000, 48(5), 687.

[190] S. Taniguchi i inni, „Production of bioactive triterpenes by Eriobotrya japonica calli”, Phytochemistry, 2002, 59(3), 315; S.H. Kim, T.Y. Shin, „Antiinflammatory effect of leaves of Eriobotrya japonica correlating with attenuation of p38 MAPK, ERK and NF-kappaB activation in mast cells”, Toxicol. In Vitro, 2009, 23(7), 1215; N. De Tommasi i inni, „Hypoglycemic effects of sesquiterpene glycosides and polyhydroxylated triterpenoids of Eriobotrya japonica”, Planta Med., 1991, 57(5), 414; K.N. Rashed, M. Butnariu, „Isolation and Antimicrobial and Antioxidant Evaluation of Bio-Active Compounds from Eriobotrya Japonica Stems”, Adv. Pharm. Bull., 2014, 4(1), 75.

[191] F.C. Stintzing, R. Carle, „Cactus stems (Opuntia spp.): a review on their chemistry, technology, and uses”, Mol. Nutr. Food Res., 2005, 49(2), 175.

[192] E.H. Lee i inni, „Constituents of the stems and fruits of Opuntia ficus-indica var. saboten”, Arch. Pharm. Res., 2003, 26(12), 1018.

[193] F.C. Stintzing, A. Schieber, R. Carle, „Amino acid composition and betaxanthin formation in fruits from Opuntia ficus-indica”, Planta Med., 1999, 65(7), 632.

[194] L.T. Vuong, S.R. Dueker, S.P. Murphy, „Plasma-carotene and retinol concentrations of children increase after a 30-d supplementation with the fruit Momordica cochinchinensis (gac)”, Am. J. Clin. Nutr., 2002, 75, 872.

[195] P.G. Tien i inni, „Inhibition of tumor growth and angiogenesis by water extract of Gac fruit (Momordica cochinchinensis Spreng)”, Int. J. Oncol., 2005, 26(4), 881.

[196] J. Hernandez i inni, „Squash trypsin inhibitors from Momordica cochinchinensis exhibit an atypical macrocyclic structure”, Biochemistry, 2000, 39, 5722; M.E. Felizmenio-Quimio, N.L. Daly, D.J. Craik, „Circular proteins in plants: solution structure of a novel macrocyclic trypsin inhibitor from Mormordica cochinchinensis”, J. Biol. Chem., 2001, 276, 22875.

[197] Do 2012 roku znanych było 198 cyklopeptydów zidentyfikowanych w roślinach z rodzin Violaceae (134), Rubiaceae (28), Fabaceae (24), ale tylko 2 znaleziono w rodzinie Cucurbitacea – MCoT-I i MCoT-II.

[198] D.J. Craik i inni, „Discovery, structure and biological activities of the cyclotides”, Curr. Protein Pept. Sci., 2004, 5(5), 297.

[199] K.R. Gustafson, T.C. McKee, H.R. Bokesch, „Anti-HIV cyclotides”, Curr. Protein Pept. Sci., 2004, 5(5), 331.

[200] J.R. Backstrand i inni, „Diet and iron status of nonpregnant women in rural Central Mexico”, Am. J. Clin. Nutr., 2002, 76, 156.

[201] J.R. Backstrand i inni, „Maternal consumption of pulque, a traditional central Mexican alcoholic beverage: relationships to infant growth and development”, Public Health Nutr., 2001, 4, 883.

[202] J.R. Backstrand, A.H. Goodman, L.H. Allen, G.H. Pelto, „Pulque intake during pregnancy and lactation inrural Mexico: alcohol and child growth from 1 to 57 months”, Eur. J. Clin. Nutr., 2004, 58(12), 1626.

[203] Aminokwasy egzogenne muszą być dostarczane z pożywieniem – ich brak powoduje zahamowanie normalnego rozwoju organizmu.

[204] J. Kozłowska, „Len na nowo odkrywany”, Wiadomości Aptekarskie, nr 7, 2000.

[205] Tamże.

[206] Tamże.