Dane oryginału

Nueva historia general de México

Erik Velásquez García et al.

El Colegio de México, 2010

DR © El Colegio de México, A.C.

Projekt okładki i stron tytułowych Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcie na okładce Frederic Soltan/Corbis/Profimedia

Redaktor inicjujący Katarzyna Kucharczuk

Wydawca Dąbrówka Mirońska

Tłumaczenie Sarah Kuźmicz

Weryfikacja przekładu Katarzyna Sosnowska, Jan Wąsiński, Jerzy Wołk-Łaniewski

Redakcja językowa Marta Höffner, Jan Wąsiński

Redakcja merytoryczna dr hab. Katarzyna Mikulska (rozdz. I–VII), dr Urszula Ługowska (rozdz. VIII–XVI)

Korekta Redaktornia.com

Opracowanie kartograficzne Wydawnictwo Kartografika

Produkcja Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

Książkę wydano we współpracy z El Colegio de México oraz Ambasadą Meksyku w Polsce

Copyright @ for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

ISBN 978-83-01-19045-3

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia: pwn@pwn.com.pl

e-mail: pwn@pwn.com.pl, www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Wstęp do meksykańskiego wydania

W 1976 r. ujrzało światło dzienne pierwsze wydanie Historii Meksyku pod redakcją Daniela Cosío Villegasa, mające być w założeniu redaktora dziełem przeznaczonym dla czytelnika „dojrzałego, lecz bynajmniej nie znawcy tematu bądź erudyty”. Z czystym sumieniem można zakładać, że książka przyczyniła się do zwiększenia wśród czytelników liczby „erudytów i znawców”. Sukces ten zawdzięczano autorom, wśród których znaleźli się Bernardo García Martínez, José Luis Lorenzo, Ignacio Bernal, Pedro Carrasco, Alejandra Moreno Toscano, Andrés Lira, Luis Muro, Enrique Florescano, Isabel Gil, Luis Villoro, Jorge Alberto Manrique, Josefina Zoraida Vázquez, Lilia Díaz, Luis González, José Luis Martínez, Berta Ulloa, Lorenzo Meyer i Carlos Monsiváis. Jak można zauważyć, książka zgromadziła historyków wywodzących się z różnych generacji i tradycji intelektualnych, reprezentujących odmienne style literackie – stanowiła mozaikę pokoleń i perspektyw. W połowie lat siedemdziesiątych została udostępniona publiczności, która w naszym przekonaniu chce chłonąć wiedzę oraz historię napisaną niekoniecznie z myślą o specjalistach, za to uaktualnioną, poszerzoną, rzeczową.

Powodzenie tego przedsięwzięcia nie było natychmiastowe, rzutowało natomiast na przyszłość przez niemal ćwierć wieku. Nie ma żadnej przesady w stwierdzeniu, że Historia Meksyku stała się punktem odniesienia dla tysięcy licealistów i studentów (oraz dla ich nauczycieli i wykładowców). Oferowała coś, co było trudne do osiągnięcia w typowym dziele historycznym: zarówno syntezę, jak i panoramę. Wyraźnie pokazuje to liczba edycji i dodruków: nakład pierwszego wydania (z 1976 r.) wyniósł 5 tys. egzemplarzy; drugiego (1977) – 15 tys. W 1981 r. dokonano pierwszego dodruku drugiego wydania (nakład 10 tys.), a w tym samym roku ukazało się wydanie trzecie, które osiągnęło liczbę 100 tys. egzemplarzy. W latach 1986–1987 pojawiły się dwa dodruki, łącznie 35 tys. kolejnych egzemplarzy. Czwarta edycja pojawiła się w 1994 r., dodruk wykonano w latach 1996–1999. Nakład Historii Meksyku zbliża się zatem do ćwierci miliona egzemplarzy opublikowanych w okresie 1976–1999. Przy czym zaznaczmy wyraźnie, że publikacja ta nie była nigdy lekturą obowiązkową w szkołach, i to nie dlatego, że nie było takiej woli ze strony El Colegio de México (inna sprawa, że istnieje nieprzeznaczone do obrotu handlowego wydanie Ministerstwa Oświaty Publicznej, przygotowane z myślą o nauczycielach krajowego systemu edukacji). Pozostawała natomiast tekstem użytecznym pod względem treści, stylu i ukierunkowania.

Historia Meksyku w wersji wydanej w 2000 r. była próbą częściowej renowacji dzieła, które liczyło już wówczas ćwierć wieku obecności w życiu publicznym. W wersji tej powtórzono podział całości na 18 rozdziałów. Rozdział napisany przez Alejandrę Moreno Toscano został jednak wycofany przez autorkę i zastąpiony innym autorstwa Bernardo Garcíi Martineza, przy czym autor przekształcił i zaktualizował tekst wstępny poświęcony geografii. Podobny zabieg uczynił Lorenzo Meyer z drugim ze swoich tekstów, włączonym do wydania z 1979 r. – narrację i objaśnienia w rozdziale rozszerzył tym razem aż do połowy lat dziewięćdziesiątych. Głębszych zmian dokonali także José Luis Lorenzo, Pedro Carrasco, Josefina Zoraida Vásquez i José Luis Martínez.

W 2010 r. – w związku z dwusetleciem niepodległości Meksyku oraz setną rocznicą rewolucji meksykańskiej – nowe okoliczności wymagały znów innego spojrzenia. O ile pierwsza edycja pod auspicjami Daniela Cosío Villegasa jest znamiennym wydarzeniem kultury pisanej w Meksyku, o tyle niniejsza wersja charakteryzuje się całkowicie nowym podejściem w stosunku do oryginalnego projektu. Historyków uczestniczących w wydaniach z lat 1976 i 2000, a obecnych także w tej nowej edycji, zostało jedynie czterech: Bernardo García Martínez, Josefina Zoraida Vásquez, Andrés Lira i Lorenzo Meyer. Rozdziały trojga ostatnich zostały napisane od początku do końca z myślą o wydaniu na rok 2010 i niewiele mają wspólnego z rozdziałami dostępnymi w poprzednich publikacjach. Bernardo García Martínez z kolei na potrzeby obecnego wydania przygotował dwa rozdziały poświęcone konkwiście i ekspansji w XVI w., które są udoskonaleniem jednego z rozdziałów zawartych w wydaniu z roku 2000.

Innymi słowy Nowa historia Meksyku jest zaiste nowa, ponieważ jest inna. Inna, biorąc pod uwagę fakt, że praktycznie żaden tekst z poprzednich wydań nie został zawarty w obecnej publikacji. Nowa, ponieważ 24 autorów w 16 rozdziałach niniejszego dzieła wniosło do interpretacji dziejów Meksyku podejście wyważone, a zarazem uaktualnione. Uzasadnienie dla dogłębnej rewizji tak ważnego dziedzictwa kulturowego jak dzieło Historia Meksyku jest oczywiste: w ciągu 35 lat panorama w historiografii uległa zasadniczej zmianie, czy to jeśli chodzi o okres przedhiszpański, czy o nowohiszpański, czy też o dwa stulecia niepodległego istnienia. Mamy świadomość, że decyzja ta wiąże się z dotkliwymi kosztami: pozbawieniem możliwości skojarzeń, jakich wielu czytelników dokonuje między dziełem a niektórymi rozdziałami, które od 1976 r. uważane są za klasyczne nie tylko dla historiografii, ale w ogóle dla piśmiennictwa w naszym środowisku; za takie można uznać teksty Jorgego Alberto Manrique, Enrique Florescano, Luisa Gonzaleza, José Luisa Martineza i Carlosa Monsivaisa. Ale ryzyko takie było konieczne, a w przypadku Colegio de México – wręcz obowiązkowe. Odnawianie narracji historycznej i otwieranie przestrzeni na nowe głosy jest naszą powinnością. Czytelnikowi należy pozostawić ocenę rezultatów.

Ramy i duch pierwotnego projektu z 1976 r. zostały jednak wciąż zachowane. Nie jest to wydanie podręczne, ale poręczne – dla uczniów, studentów i nauczycieli oraz dla owego dojrzałego i cierpliwego czytelnika, który z powagą i zainteresowaniem podchodzi do meksykańskiej przeszłości. Pomysł całości, metodykę pracy i pierwsze uporządkowanie chronologiczne tego nowego dzieła zawdzięczamy entuzjazmowi i wiedzy Bernardo Garcíi Martineza.

Wstęp do polskiego wydania

Równo trzydzieści lat po pierwszym wydaniu Historii Meksyku Tadeusza Łepkowskiego oddajemy w ręce polskiego Czytelnika nową Historię Meksyku. Nową z kilku powodów: nową, gdyż określenie to pojawia się w tytule meksykańskiego oryginału – książka jest uaktualnioną (trzecią) wersją klasycznego już dzieła, wydanego przez El Colegio de México po raz pierwszy w 1976 r. – i nową na polskim rynku czytelniczym. Nową również dlatego, że prezentuje ona wyniki ostatnich badań nad historią Meksyku – począwszy od pradziejów, skończywszy zaś na roku 2010.

Niniejsze dzieło ukazało się pod auspicjami El Colegio de México. Ta powstała w 1940 r. placówka jest jedną z najbardziej prestiżowych i skupiających najwybitniejszych badaczy instytucji naukowych Meksyku w zakresie nauk społecznych i humanistyki. Jest to więc pierwsza na polskim rynku wydawniczym historia Meksyku napisana przez samych Meksykanów.

Pozycja Meksyku w świecie jest dzisiaj pod wieloma względami wyjątkowa. Mówimy o największym obecnie kraju hiszpańskojęzycznym, jeśli chodzi o liczbę ludności, i drugim (po Argentynie) pod względem obszaru. Dodatkowo jest to kraj, poprzez który Ameryka Łacińska graniczy z najpotężniejszym mocarstwem światowym. Na przestrzeni ostatnich stuleci w relacjach Meksyku ze Stanami Zjednoczonymi wielokrotnie zdarzały się okresy współpracy, ale też konflikty. Symbolem tych nie zawsze łatwych stosunków może być sam fakt, że aż do 1848 r. blisko jedna czwarta obecnego terytorium USA pozostawała częścią Meksyku.

Przez ostatnie trzy dekady wiedza o wydarzeniach i procesach historycznych epoki przedhiszpańskiej, kolonialnej i okresu niepodległości Meksyku znacznie się pogłębiła. Przez ten czas odczytano ogromną liczbę inskrypcji majowskich, dokonano ogromnych postępów w zrozumieniu ksiąg środkowego Meksyku, odkryto nowe fascynujące artefakty archeologiczne, przebadano pozostałości znanych i nowo odkrytych miast mezoamerykańskich. Wszystko to znacznie zmieniło naszą wiedzę dotyczącą epoki przedhiszpańskiej.

Między historykami odbyło się wiele dyskusji dotyczących czy to zasadności używania terminu Mezoameryka, czy też struktury społeczeństwa kolonialnego. Rozpoczęto studia nad ukrytymi w archiwach dokumentami dotyczącymi życia codziennego z epoki kolonialnej, w tym również tymi pisanymi w językach indiańskich; dzięki rozwojowi metodologii badawczych dawne teksty źródłowe poddano nowym analizom, odkryto i przeanalizowano setki nieznanych wcześniej indiańskich ksiąg z epoki kolonialnej, etc. Dzięki owym badaniom filologicznym zmienił się obraz Nowej Hiszpanii.

Postęp dokonał się również w badaniach nad okresem późniejszym. W tej dziedzinie istotna okazała się utrata w 2000 r. władzy przez Partię Rewolucyjno-Instytucjonalną (PRI). Doprowadziło to zarówno do w pełni swobodnej dyskusji nad wizją i realizacją wielkich przemian społecznych dokonujących się w epoce porfiriatu i tych proponowanych przez przywódców rewolucji 1910–1917 r. i jej spadkobierców, do możliwości wykorzystania znacznie szerszej bazy archiwalnej, jak i do oceny trwających 71 lat rządów PRI. Najważniejszą jednak nowością w prezentowanej Historii Meksyku w kontekście historii XIX i XX w. jest zmiana podejścia do analizowanych wydarzeń. Widać tu starania o pokazanie historii nie poprzez dzieje życia najbardziej znanych bohaterów, lecz analizę zmian warunków bytowania całych warstw i klas społecznych, analizę stosunków między państwem a tak potężnymi instytucjami jak Kościół katolicki, partie polityczne i związki zawodowe, czy też liczne odniesienia do meksykańskiej prowincji, dzięki czemu nie dominuje tradycyjna perspektywa pokazywania dziejów Meksyku przez pryzmat wydarzeń głównie w stolicy.

Ta ogromna ilość nowych danych, przemyśleń i ujęć dotyczących procesów historycznych jest efektem pracy wielu badaczy zarówno meksykańskich, jak i pochodzących z innych krajów, co sprawia, że całościowo i z erudycją o dziejach Meksyku może już pisać tylko cały zespół specjalistów. Jednocześnie tłumaczenie Historii Meksyku, które oddajemy w ręce polskiego Czytelnika, umożliwia mu poznanie dziejów tego kraju niejako w pigułce, otwierając zarazem wrota do lektury dzieł wyspecjalizowanych w poszczególnych etapach historycznych, które już się pojawiły – i z pewnością dalej będą się pojawiać – na naszym rynku.

Pragniemy gorąco podziękować dr Agnieszce Brylak, dr Julii Madajczak, dr Boguchwale Tuszyńskiej, dr hab. Zuzannie Jakubowskiej, dr. Rafałowi Reichertowi, prof. Mirosławowi Bańce, dr hab. Karolinie Kumor, dr. hab. Jarosławowi Źrałce i dr. Michałowi Przeździeckiemu za konsultację ważkich detali przy redakcji merytorycznej rozdziałów dotyczących historii przedhiszpańskiej i kolonialnej oraz dr. Augustowi Grabskiemu za cenne uwagi dotyczące okresu historii XIX–XXI w.

Urszula Ługowska

Katarzyna Mikulska

--------------

Wszystkie nazwy pozostawione w tekście w języku nahuatl są pisane bez hiszpańskiego akcentu graficznego, gdyż nie ma on racji bytu – słowa w nahuatl akcentowane są na drugą sylabę od końca, tak samo jak w polszczyźnie. Z kolei w zapisie słów w językach majowskich nie kontynuowano stosowanego czasem przez badaczy (w tym przez autorów książki) zapisu dwóch samogłosek na oznaczenie samogłoski długiej, gdyż w polskiej literaturze przedmiotu powszechnie stosowany jest zapis uproszczony.

ROZDZIAŁ I

Najdawniejsi mieszkańcy obecnego terytorium Meksyku

ERIK VELÁSQUEZ GARCÍA

Universidad Nacional Autónoma de México

Zasiedlenie Ameryki

Przez ostatni milion lat na naszej planecie dziesięciokrotnie następował okres ekspansji lodowca, przerywany etapami poprawy klimatu, które charakteryzowały się wzrostem globalnej temperatury i cofaniem się lodu do czap polarnych. Z punktu widzenia geologii nadal znajdujemy się w okresie zlodowaceń, należy bowiem pamiętać, że zamarznięta woda wciąż znajduje się w regionach Arktyki i Antarktydy, jak również w wysokich górach. Ten kruchy okres stabilizacji klimatycznej rozpoczął się 9 tys. lat temu i umożliwił rozwój rolnictwa oraz cywilizacji.

Ostatnia z tych ciepłych epok nastąpiła ok. 82 tys. lat temu, a po niej rozpoczął się okres gwałtownych zmian, który trwał od 70 000 do 7000 p.n.e. Aby dać pewne wyobrażenie o niestabilności klimatu w tym okresie, możemy powiedzieć, że dochodziło wówczas do stopniowych ochłodzeń, które sprawiły, że rozległe połacie Ameryki Północnej i Starego Świata pokryły się płaszczem lodowym, co z kolei spowodowało obniżenie średniego poziomu oceanu aż o 120 m. Mimo to zlodowacenie nie było okresem stabilnych, chłodnych temperatur, w tym samym czasie bowiem występowały nagłe ocieplenia. Niektóre z nich prawdopodobnie trwały nie dłużej niż jedno życie ludzkie i sprawiły, że czapy polarne wycofały się, a rozległe przybrzeżne niziny zostały zatopione. Należy zaznaczyć, że te ciepłe fazy były stosunkowo krótkie, jako że obszary glacjalne powoli ponownie zwiększały swój zasięg. To w tym trudnym okresie burzliwych fluktuacji klimatycznych człowiek współczesny (Homo sapiens sapiens) zaczął zasiedlać kontynent amerykański, na który docierał w różnych momentach i w ramach różnych fal migracyjnych, niewątpliwie wraz z przemieszczaniem się wielu gatunków zwierząt.

Złożone dane lingwistyczne (glotochronologia), biogenetyczne (DNA mitochondrialne) i odontologiczne każą przypuszczać, że początków człowieka amerykańskiego szukać należy w północno-wschodniej Azji, w okolicach jeziora Bajkał w regionie między Amurem a Leną (Rosja), pierwotnie zasiedlonym przez ludność rasy mongoloidalnej. Jednak specjaliści nadal nie doszli do porozumienia co do liczby i czasu wędrówek możliwych wskutek obniżenia się poziomu wód, które pozostawiło rozległe niziny znajdujące się dziś pod powierzchnią Morza Beringa.

Część badaczy podtrzymuje hipotezę, że nastąpiła jakaś odległa migracja premongolska, do której doszło 70–60 tys. lat temu, a zaraz po niej kolejna, która wydarzyła się 50–40 tys. lat temu, chociaż w przypadku obu wędrówek zachowało się niewiele pozostałości archeologicznych. Migracja, która pochodziła z okolic jeziora Bajkał, mogła nastąpić 30–15 tys. lat temu. W tej właśnie fali migracyjnej przybyli ludzie, którzy zasiedlając kontynent, posuwali się z trudem, etapami, z północy na południe zachodnim wybrzeżem wolnym od efektów zlodowacenia[1]. Nowa fala przeszła z Azji do Ameryki mniej więcej 15–10 tys. lat temu, stając się zalążkiem grup, które osiedliły się w północno-wschodniej Kanadzie. Wreszcie, przodkowie ludów eskimo-aleuckich musieli przybyć jakieś 9–6 tys. lat temu, gdy końca dobiegł już plejstocen, a zaczynał się holocen.

Wypada dodać, iż niektórzy badacze przez lata twierdzili, że oprócz szlaków prowadzących przez Cieśninę Beringa istniały także inne trasy migracji. Na podstawie danych archeologicznych i datowania radiowęglowego wynika, że co najmniej od 32 tys. lat człowiek mieszkał na terenie brazylijskiego stanu Piauí, w miejscu znanym jako Serra da Capivara (stanowisko Pedra Furada). Według najodważniejszych szacunków obecność ludzi w tym miejscu należy datować nawet na 60 tys. lat wstecz. Skłoniło to naukowców do wzięcia pod uwagę alternatywnego szlaku migracji z Afryki do Ameryki Południowej, w czasie gdy poziom Atlantyku był o 120 m niższy, co nie tylko przybliżało wybrzeża obu kontynentów, ale też powodowało, że z wody wyłoniły się liczne wyspy, dzisiaj ponownie zanurzone.

Niezależnie od tych przypuszczeń i tak niewiele nam wiadomo o trybie życia tych pierwszych osadników: musieli być zorganizowani w niewielkie grupy koczownicze, które zbierały rośliny, larwy i insekty, polowały na małe i średnie zwierzęta, prawdopodobnie też uzupełniały dietę o padlinę, ryby, małże i skorupiaki złowione na wybrzeżach i w rzekach. Wiadomo także, że najstarsi osadnicy mieli wydłużone i wąskie głowy (dolichocefalia), podczas gdy późniejsi mieszkańcy odznaczali się czaszkami krótkimi i szerokimi (mezocefalia i brachycefalia). Uważa się również, że kierunek pierwszych migracji pochodzących z Azji prowadził z północy na południe, potem nastąpił zwrot i wędrówki z zachodu na wschód, a na koniec jeszcze jeden – z południa na północ, po cofnięciu się powłok lodowych pokrywających część Ameryki Północnej.

Okres lityczny (33 000–5000 p.n.e.)

Pierwsze 28 tys. lat historii Meksyku określa się mianem okresu litycznego, gdyż jego ramy czasowe łączą się z okresem powstawania form narzędzi kamiennych, które stanowią najlepiej zachowany materiał. Z tego okresu zachowały się szczątki kostne jedynie 41 osobników, wchodzące w skład 24 znalezisk archeologicznych. Te pozostałości materialne są bardzo zróżnicowane, gdyż chodzi zarówno o pojedyncze zęby, jak i kompletny szkielet. Kilka palenisk wraz z kośćmi zjedzonych zwierząt to wszystkie dane archeologiczne, jakimi dysponujemy na temat tego długiego okresu. Większość specjalistów meksykańskich dzieli tak rozległą epokę na okres archeolityczny (33 000–12 000 p.n.e.), wczesny cenolityczny (12 000–7000 p.n.e.) i późny cenolityczny (7000–5000 p.n.e.). Wypada w tym miejscu dodać, że badacze z USA stosują inny podział chronologiczny, określają bowiem te przedziały czasowe mianem litycznego lub paleoindiańskiego (33 000–8000 p.n.e.) oraz archaicznego wczesnego (8000–5500 p.n.e.).

Mianem okresu litycznego określamy długi etap koczownictwa, zbieractwa, łowiectwa i rybołówstwa, obejmujący ostatnie tysiąclecia zlodowaceń plejstocenicznych, jak również okres globalnego wzrostu temperatury, który dał początek obecnemu klimatowi. Zaistniałym warunkom towarzyszyły konieczne zmiany w stosowanych technikach, wiemy jednak bardzo niewiele na temat przeobrażeń w zakresie organizacji społecznej i kosmologii. Naukowcy sądzą, że w tamtej epoce zagęszczenie demograficzne było niewielkie, a ludność bardzo rozproszona. Ludzie mieszkali w jaskiniach, komorach skalnych lub w obozowiskach pod gołym niebem, stworzonych z nietrwałych materiałów, dzięki czemu dobytek takiej grupy był bardzo lekki i ograniczony. Większość posiadanych przez nas informacji na temat tego okresu pochodzi z – nie zawsze niezawodnych – porównań etnograficznych z ludami zbieraczy-łowców, które do niedawna jeszcze istniały we współczesnym świecie. Na podstawie tego rodzaju porównań wywnioskowano, że w tamtej epoce grupy wędrujące sezonowo były złączone więzami pokrewieństwa, uznawały wspólnych przodków i wiosną tworzyły większe gromady (tzw. wielkie rodziny), żeby wymienić się partnerami. Mimo iż były to społeczności egalitarne, szanowano w nich pewne hierarchie określane przez płeć i wiek. Przestrzegano też podstawowego podziału pracy, zgodnie z którym kobiety zajmowały się zbieractwem, podczas gdy mężczyźni oddawali się łowom. Grupy miały stałe terytoria i cyklicznie przemierzane trasy wędrówek – pozwalało to wykorzystać naturalne zasoby każdej pory roku, dzięki czemu ich pożywienie było bogatsze, obfitsze i bardziej zróżnicowane niż u ludów osiadłych. Starały się również respektować terytoria ludów sąsiednich.

Należy wyjaśnić, że chronologia przypisywana temu długiemu etapowi jest ważna przede wszystkim dla terytorium określanego później jako Mezoameryka[2], ponieważ w niektórych częściach północnego Meksyku koniec tego okresu przeciągnął się aż do połowy XVIII w. n.e.

Okres archeolityczny (33 000–12 000 p.n.e.)

Stałe pokrywy lodowe występujące na znacznych obszarach Ameryki Północnej nie dosięgły terytorium Meksyku, poza szczytami najwyższych gór. Klimat w tej epoce prawdopodobnie był chłodniejszy i wilgotniejszy niż obecnie, stosunkowo stabilny i jednolity, co sprzyjało rozprzestrzenianiu się rozległych lasów i łąk oraz licznemu występowaniu lagun endoreicznych. Większość śladów bytności człowieka pochodzi z nadbrzeży akwenów i archaicznych plaż nad jeziorami. Niewykluczone, że znaczne liczebnie społeczności wędrowne żyły na wybrzeżach dziś zalanych przez wody oceanu. Obecność tych ludzi w owych regionach miała charakter jedynie sezonowy, wykopaliska archeologiczne sugerują bowiem, że przybywali tam w określonej porze roku w celu eksploatacji zasobów naturalnych, a być może w pobliżu wody obozowali jedynie przez kilka godzin lub dni.

Owe pierwotne grupy ludzi posługiwały się topornymi, często sporych rozmiarów narzędziami z kamienia, które ścierając i obtłukując, obrabiano z wykorzystaniem wczesnej techniki produkcji narzędzi bifacjalnych (dwustronnie powierzchniowo retuszowanych). Były to narzędzia zębate, odłupki, prymitywne noże, przekłuwacze, zgrzebła, skrobacze oraz zrobione z otoczaków tzw. nacinaki jednostronne i dwustronne. Wszystkie te wyroby były na elementarnym poziomie specjalizacji. Nie zachowały się pozostałości obiektów wykonanych z materiałów organicznych, chociaż przypuszcza się, że już w tamtej epoce ludzie wykonywali torby ze skóry lub włókien roślinnych i używali kijów do wykopywania nasion i bulw. Podstawą przetrwania było zbieractwo owoców, liści, owadów, mięczaków i skorupiaków. Polowanie na dużą zwierzynę plejstoceńską, czyli wielkie ssaki, takie jak bizony, konie, wielbłądowate, gliptodonty (pancerniki olbrzymie), mamuty, mastodonty, megaterie (leniwce naziemne) itd., było – jak się wydaje – wyjątkiem, ówcześni ludzie mogli jednak też polować na małą i średnią zwierzynę.

Czaszka męska, datowana na ok. 33 tys. lat p.n.e., wykopana podczas prac archeologicznych w Chimalhuacán w stanie Meksyk, jest prawdopodobnie najstarszym znalezionym do tej pory obiektem, który świadczy o obecności człowieka na terytorium dzisiejszego Meksyku. Jeśli chodzi o tereny poza dolinami środkowego Meksyku, najważniejsze odkrycie pochodzi z Rancho La Amapola niedaleko miasteczka El Cedral w stanie San Luis Potosí. Znajduje się tam stare, obecnie wyschnięte źródło, do którego przychodzili ludzie i zwierzęta, aby czerpać wodę i łowić ryby. Jego okolice były bardzo niebezpieczne z uwagi na wiele pojawiających się tam drapieżników, dlatego nie było to najlepsze miejsce do osiedlenia się. Przeważa opinia, że już wtedy ludzie korzystający ze źródła byli wyposażeni w różnego rodzaju worki-tykwy do transportowania i przechowywania wody. Jeżeli polowali na jakieś zwierzęta, to musieli zjadać je na miejscu, znaleziono bowiem siedem palenisk datowanych na między 35 694 ± 10 963 a 19 468 ± 458 p.n.e., jak również skrobak z okresu chalcedonu, wyprodukowany ok. 31 500–31 000 p.n.e. Z warstwy o wiele późniejszej pochodzi dolna połowa kości piszczelowej konia, która nosi ślady używania jako narzędzie tnąco-kłujące z ok. 19 000 p.n.e.

Najlepszy dowód na wczesne zajęcie nadjeziornej Doliny Meksyku[3] pochodzi ze stanowiska Tlapacoya na północnym wybrzeżu archaicznego jeziora Chalco. Przebadano kilka pierwotnych plaż z tego okresu. W zatoczce Alfa na plaży I znaleziono trzy ogniska z ułożonymi w stos kośćmi różnych zwierząt oraz ponad 2,5 tys. odłupków, prymitywnych noży i innych narzędzi kamiennych; wiek jednego z domostw, którego popioły były datowane metodą radiowęglową, oszacowano na 22 000 ± 4000 p.n.e., podczas gdy wiek drugiego – na 19 700 ± 500 p.n.e. Ostrze liściowate typu Lerma, dwustronnie powierzchniowo retuszowane, datowane jest na ok. 13 000 p.n.e., co świadczy o długim okresie sezonowego zasiedlania Tlapacoi. W zatoczce Beta na plaży I znaleziono dyskoidalne skrobacze z kwarcu, których wiek określa się na ok. 20 000 p.n.e. Znaleziony na plaży II nóż pryzmatyczny z obsydianu, datowany metodą badania hydratacji, pochodzi z tego samego okresu (19 900 ± 850 p.n.e.) co zgrzebło odłupkowe z Cualapan w stanie Puebla, noszące ślady pozostałości mięczaków. O wiele późniejsza jest czaszka męska znaleziona podczas prac związanych z budową metra w mieście Meksyk, datowana między 17 000 a 10 000 p.n.e. Inne artefakty kamienne z tego okresu odnaleziono w Iztapalapie i w Tehuacán.

Kolejnym miejscem w Meksyku ze śladami obecności człowieka w okresie archeolitycznym jest stanowisko zwane Laguna de Chapala w stanie Kalifornia Dolna (12 600 ± 270 p.n.e.), gdzie wykopano kilka dużych narzędzi kamiennych, oraz Cueva del Diablo, jaskinia w stanie Tamaulipas. W jej dolnych warstwach znaleziono kamienne narzędzia, które typologicznie sytuuje się w owej epoce. Na brzegach jeziora Chapala i w Zacoalco w stanie Jalisco zlokalizowano z kolei liczne obrobione kości zwierząt – nacinane, dziurkowane i gładzone. W Loltún na Jukatanie zachowały się pozostałości pradawnego warsztatu obróbki krzemienia z różnymi stanowiskami pracy, chociaż bez śladów umożliwiających datowanie. W Teopisca-Aguacatenango w stanie Chiapas również odnaleziono kolekcję kamiennych artefaktów, które ze względu na kształty można uznać za pochodzące z tamtej epoki.

Wczesny okres cenolityczny (12 000–7000 p.n.e.)

Okres ten odegrał decydującą rolę w niedawnej historii Ziemi, gdyż megafauna plejstoceńska zaczęła stopniowo zanikać z powodu powszechnego ocieplenia lub nadmiernego łowiectwa, a być może w wyniku obu tych zjawisk. Umiejętności łowieckie człowieka znacznie się rozwinęły dzięki widocznemu postępowi technologicznemu, który przyniósł wielką różnorodność ostrzy liściowatych i żłobkowanych. Nie rezygnowano ze stosowanego wcześniej obtłukiwania, ale pojawiły się retuszery do ścierania, wykorzystywano też materiały miękkie, takie jak kości, rogi zwierząt i drewno (pobijaki); ponadto obróbka stawała się coraz staranniejsza.

Mapa 1.1 Lokalizacja stanowisk – okres archeolityczny i wczesny cenolityczny

Jedną z najbardziej znanych tradycji kamiennych tego okresu jest kultura grotów liściowatych typu Clovis, które służyły jako broń miotana z wyrzutni ręcznych i które były związane z polowaniami na mamuty. Ostrza te mierzą 12 cm długości i charakteryzują się powstałym w wyniku uderzeń małym, rynienkowatym żłobieniem, które służyło do osadzania ostrza na drewnianym drzewcu. Uważa się, że wyrób tych narzędzi, które prawdopodobnie są najstarszymi na kontynencie i zostały znalezione w różnych częściach Meksyku, jak również w Cuenca del K’iche’ (Gwatemala) i w Ladyville (Belize), trwał przynajmniej 700 lat. Ich użytkownicy rozwinęli ok. roku 10 000 p.n.e. bogatą kulturę, w której polowanie na wielkie zwierzęta musiało być stosunkowo powszechne. Ludzie ci współistnieli z wieloma innymi grupami, które eksploatowały zasoby naturalne różnych obszarów geograficznych. Przypuszcza się, że we wczesnym okresie cenolitycznym łowiectwo nabrało dużego znaczenia, prawdopodobnie w ramach dostosowywania się do radykalnych zmian klimatu. Te ostatnie, kładąc kres plejstocenowi, przeobrażały środowiska, od których zależni byli dawni zbieracze. Nie zaprzestano jednak zbieractwa i prawdopodobnie nadal było ono głównym zajęciem. Na terenie dzisiejszych stanów Chihuahua i San Luis Potosí pojawiła się inna, późniejsza tradycja ostrzy określanych jako Folsom (ok. 7500 p.n.e.). Uważa się, że trwała ona przez 1,2 tys. lat i wiązała się z polowaniami na obecnie wymarłe bizony. W grotach typu Folsom tylne żłobienia biegną wzdłuż i wszerz całej powierzchni. Odnaleziono także ostrza trzoneczkowate, formowane retuszerem i charakteryzujące się wyjątkowym wygładzeniem na dolnych krawędziach, jak również groty w kształcie rybiego ogona, należące do tradycji południowoamerykańskiej, znalezione w Cueva de los Grifos, jaskini w stanie Chiapas, w powiązaniu z grotami typu Clovis. Oczywiście owe tradycje kamienne mają wielką ilość podtypów, co jest niewątpliwie oznaką rosnącej specjalizacji technologicznej.

Ilustracja 1.1 Ostrza grotów z wczesnego okresu cenolitycznego

Słynna rzeźba w kształcie głowy psa, wykonana w kości zwierzęcia z rodziny wielbłądowatych – tzw. Święta Kość z Tequixquiac – została znaleziona w 1870 r. w owej miejscowości w stanie Meksyk. Szacuje się, że ma 14 tys. lat i stanowi najstarszy znany przykład sztuki na terytorium Meksyku. Ponadto uważa się, że znalezisko kości mamuta, które zostały połamane specjalnie w celu uzyskania odłupków i rdzeni, jest dowodem na działalność człowieka w stanowisku Tocuila (w Texcoco) ok. 11 200 p.n.e. Znaleziska w El Peñón III (w stanie Meksyk) są na podstawie czaszki kobiecej datowane na 10 750 p.n.e. Z okresu późniejszego o 2 tys. lat mamy już pierwsze ślady udomowienia roślin, np. pewna odmiana dyni była wysiewana w kolczastych zaroślach na wzgórzach położonych na południe od późniejszego miasta Mitla (w stanie Oaxaca) ok. 8050 p.n.e. Przypuszczalnie nigdy nie była pożywieniem, służyła raczej jako naczynie na wodę. Należy zaznaczyć, że chociaż wyżywienie na tym etapie nigdy nie pochodziło z intencjonalnych siewów, to przyjmuje się, że wszystkie grupy koczowników znały proces wzrostu roślin, a nawet zdarzało im się w niego ingerować, żeby w szczególnych przypadkach uzupełnić dietę. W zasadzie rolnictwo tamtego okresu jest jedynie systematycznym zastosowaniem całej serii technik znanych zbieraczom i łowcom. Z kolei półosiadłe obozowisko w Zohapilco w nadjeziornej części Doliny Meksyku jest dowodem na to, że od 8000 p.n.e. ludzie mogli adaptować formy życia osiadłego bez konieczności zajmowania się rolnictwem, pod warunkiem że istniała duża różnorodność zasobów naturalnych w okolicy oraz w pobliskich jeziorach.

W tej samej epoce grupy ludzkie pochodzące z południa Kalifornii i północno-wschodniej Arizony emigrowały na Półwysep Kalifornijski i stworzyły tradycję ostrzy Clovis, udokumentowaną w El Batequi, Laguna de Chapala i San Joaquín. Inne obiekty kamienne pochodzące z tego okresu zostały znalezione w Rancho Colorado (Chihuahua), Rancho Weicker (Durango), Presa Falcón (Tamaulipas), La Chuparrosa (Coahuila), Cueva del Tecolote (Hidalgo), Santa Isabel Iztapan (stan Meksyk), San Bartolo Atepehuacán (Dystrykt Federalny), San Juan Chaucingo (Tlaxcala), Coxcatlán, El Riego, Tehuacán i Valsequillo (Puebla), Cueva Blanca i Guilá Naquitz (Oaxaca), Teopisca, Cueva de los Grifos i Cueva de Santa Marta (Chiapas), a także w piętnastu stanowiskach w stanie Sonora, dwóch w Nowym Leonie i trzech w Jalisco. W Tlapacoi znaleziono czaszkę męską (7900 p.n.e.), a we wspomnianej już Cueva de los Grifos – ludzki ząb trzonowy (7200 p.n.e.).

Późny okres cenolityczny (7000–5000 p.n.e.)

Ten przedział czasowy odpowiada niedawnej epoce geologicznej, czyli holocenowi. Klimat, środowisko i żyjące gatunki późnego okresu cenolitycznego przypominały zatem dzisiejsze warunki. Wielkie ssaki wyginęły z powodu suszy, która przyczyniła się do zaniku ich siedlisk, łowiectwo przestało więc odgrywać ważną rolę, a podstawą diety stały się prawdopodobnie nasiona. Mniej więcej z 5950 p.n.e. pochodzą ślady udomowienia dyni w Tehuacán, a w innych regionach istnieją świadectwa okresowego wykorzystywania awokado, amarantusa i dzikiej kukurydzy. Zaczęto mleć nasiona jako zapasowe pożywienie na okres pory suchej. Pociągnęło to za sobą ważne zmiany w technologii oraz miało zauważalny wpływ na specjalizację narzędzi zależnie od regionu. Wraz z pojawieniem się techniki szlifowania-polerowania (wygładzania kamienia przy użyciu wody i materiału ściernego: piasku lub żwiru) możliwa stała się obróbka twardszych kamieni i wyrób siekier, toporków do obróbki drewna, jak również żaren i moździerzy do ucierania nasion oraz pigmentów. Rozpowszechniły się także ostrza liściowate (w kształcie liścia laurowego) z trzonkiem oraz groty wyglądające jak płetwy z klinowatymi nacięciami (rowkami) u podstawy, których krawędzie dolnej części obtłukiwano, aby można je było łatwiej i mocniej osadzić na drzewcu. Krawędzie tych grotów były starannie kształtowane za pomocą retuszerów i cyzelowane, co pozwalało na uzyskanie sporego i wytrzymałego ostrza. Polowano na zwierzynę większych rozmiarów, zapewne na jelenie, pekari, króliki i goffery[4].

W tym samym okresie na terytorium dzisiejszego Meksyku pojawiły się trzy tradycje kulturowe. Pierwsza z nich, znana jako Tradycja Ziemi Wysokich (Tradición de Tierras Altas), obejmowała większą część kraju i opierała się na zbieractwie nasion, podczas gdy łowiectwo stanowiło czynność uzupełniającą. Ludzie byli zorganizowani w małe gromady łączące się raz do roku w porze deszczowej. Ich cykl wędrowny regulowany był porami roku, a czasami prowadzili częściowo osiadły tryb życia, preferując zwłaszcza brzegi jezior. Oprócz narzędzi z kamienia i kości umieli robić kosze i powrozy, wytwarzali sieci, torby z włókien i obiekty ceremonialne oraz ozdoby, rozwijali także sztukę naskalną i ryt w kamieniu. Ten styl życia przetrwał w niektórych częściach północnego Meksyku aż po XIX w. n.e. Kamienne artefakty z późnego okresu cenolitycznego znaleziono w różnych miejscach, m.in. w San Isidro (Nowy León), Presa Falcón (Tamaulipas), San Nicolás (Querétaro), Abejas, Coxcatlán, El Riego i Tehuacán (Puebla), Santa Isabel Iztapan I i II, jak również w Tlapacoi (Meksyk), Tecpan (Guerrero), Cueva Blanca i Guilá Naquitz (Oaxaca), Aguacatenango, jaskiniach Los Grifos i Santa Marta (Chiapas), podczas gdy w Cueva del Tecolote (Hidalgo) znaleziono czaszkę męską (7000–5000 p.n.e.), a w Santa Marta Aztahuacán (Dystrykt Federalny) – żeńską, datowaną na ok. 7000 p.n.e., i drugą, także należącą do kobiety, w Peñón de los Baños (8700–3000 p.n.e.) oraz ząb trzonowy z 7000 p.n.e. na stanowisku Tepexpan (Meksyk). Wyróżniają się również tzw. kultury: Comondú (Kalifornia Dolna Południowa), Cochise (Kalifornia Dolna, Sonora i Chihuahua), Las Nieves (Coahuila i Chihuahua), Caracoles i Las Chivas (Durango i Zacatecas), kultury zespołów San Dieguino (Kalifornia Dolna), Jora i Mayrán (Coahuila), Nogales, Ocampo i La Perra (Tamaulipas) oraz tzw. Kultura Okresu Pasz (Período Forrajero) w stanie Chihuahua.

Najstarsze znane przedstawienie malarskie pochodzi z tej epoki i znajduje się w jaskini San Borjitas I, położonej w Sierra de Guadalupe w Kalifornii Dolnej. Jest to malowidło naskalne, które wykonano czerwienią i czernią; przedstawia postać ludzką przeszytą włóczniami. Datowane jest na 5500 p.n.e. i stanowi początek tzw. Stylu Wielkich Malowideł Naściennych (Estilo Gran Mural), który trwał nieprzerwanie przez 7 tys. lat, a jego pozostałości zachowały się na ponad 543 skałach i w jaskiniach w tym regionie. Wiadomo, że od późnego okresu cenolitycznego minerały tłuczono w moździerzach, aby uzyskać pigmenty do malowideł (głównie ochrę, czerwień i czerń). Spoiwami były woda i soki roślin kaktusowatych. Najnowsze interpretacje tych przedstawień łączą je z praktyką szamańską, transem ekstatycznym i wierzeniami związanymi z wędrówką dusz.

Drugą tradycję określa się mianem Tradycji Lasu Tropikalnego (Tradición de la Selva Tropical). Reprezentujący ją ludzie zamieszkiwali zalesione niziny, tworząc małe społeczności o egalitarnym charakterze. Znane im były te same zdobycze technologiczne co ich współczesnym mieszkającym na wyżynach, ale z tym zastrzeżeniem, że ważniejszą funkcję pełniły u nich siekiery i topory do cięcia drewna oraz pewien rodzaj kowadeł i kamienne żarna do rozcierania nasion o twardej łupinie. Grupy te nie migrowały cyklicznie, ponieważ zasoby selwy nie wykazują wysokiej zmienności zależnie od pory roku. Podstawą ich bytu było głównie zbieractwo, a w mniejszym stopniu zależeli od upolowanej zdobyczy. Najokazalsze przykłady tej tradycji odkryto w centralnej części stanu Veracruz.

Trzecią tradycją jest Tradycja Wybrzeża (Tradición Costera), a reprezentujące ją grupy dysponowały takim samym zestawem narzędzi jak grupy z lasów tropikalnych. Społeczności te przynajmniej sezonowo zamieszkiwały lasy namorzynowe, gdzie ich członkowie zbierali skorupiaki i mięczaki, choć mogli uzupełniać dietę o warzywa lub produkty pochodzące z łowiectwa i rybołówstwa. Osiedla te znane są jako concheros, ponieważ ich mieszkańcy mieli zwyczaj układania pancerzy i muszli po zjedzonych skorupiakach w wielkie stosy (kopce muszlowe). W Conchero de Chanuto w stanie Chiapas znaleziono prymitywne gliniane klepisko, co wskazywałoby, że niektóre z tych grup były na poły osiadłe – taki tryb życia nie wymagał pracy rolniczej, jeśli pobliskie zasoby leśne były obfite. Różne przykłady concheros występują także nad Oceanem Spokojnym oraz na wybrzeżach Karaibów. Do tradycji tej prawdopodobnie należały także położone na wybrzeżu ośrodki w stanie Tamaulipas, świadczy o tym również stanowisko Santa Lucía w dolinie Tecolutla, które było zamieszkiwane nieprzerwanie przez osiem tysiącleci, począwszy od 7000 p.n.e.

Mapa 1.2 Lokalizacja stanowisk – późny okres cenolityczny i protoneolityczny

Okres protoneolityczny (5000–2500 p.n.e.)

Ten okres historii Meksyku uważa się za etap przejściowy między społecznościami, które opierały się na gospodarce przyswajalnej (zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo), a społecznościami osiadłymi, których podstawą utrzymania była gospodarka wytwarzająca (rolnictwo). Wśród archeologów amerykańskich powszechnie stosuje się jako ich odpowiedniki następujące przedziały czasowe: środkowy archaiczny (5500–3500 p.n.e.) oraz późny archaiczny (3500–2000 p.n.e.).

W okresie protoneolitycznym następował stopniowy wzrost liczebności populacji, a małe obozowiska, które były zakładane na krótko, występowały na przemian z miejscami dłuższych pobytów większej liczby osób, jak chociażby w Cueva de Coxcatlán w stanie Puebla (5000–3400 p.n.e.) i Gheo-Shih w stanie Oaxaca (5000–4000 p.n.e.). Ten nowy tryb życia znany jest jako „wielkie grupy sezonowe” i niektórzy autorzy uważają, że występował już w okresie litycznym. W okresie protoneolitycznym udomowiono większość roślin. Proces ten polega na modyfikacji genetycznej roślin poprzez powtarzające się zbiory, składowanie, ochronę i selekcję najbardziej wydajnych gatunków. Dieta nadal opierała się na pokarmach uzyskanych ze zbieractwa i łowiectwa, a te pochodzące ze zbioru zbóż były jedynie uzupełnieniem, gdyż w żaden sposób nie można tu mówić jeszcze o rolnictwie. Jednak coraz regularniejsze zasiewy sprzyjały powstawaniu obozowisk półosiadłych, których mieszkańcy zajmowali się pielęgnacją upraw. Przywiązanie tych społeczności do zbieractwa i łowiectwa (pewnego i regularnego źródła pożywienia) mogło wynikać z faktu, że przy nieznajomości technik nawadniania zależność od rolnictwa była dla nich bardzo ryzykowna.

Na brzegach wielkich jezior, jak również na wybrzeżach, gdzie pożywienie można było uzyskiwać przez cały rok na niewielkim obszarze, rozwinęły się społeczności całkowicie osiadłe, które zajmowały się uprawą roślin jedynie od czasu do czasu – ich przeżycie nadal zależało od zbieractwa, polowania oraz łowienia ryb i mięczaków. Tak było w przypadku wspomnianych już mieszkańców Zohapilco, osiadłych od 5500 p.n.e. w Dolinie Meksyku. Niewątpliwie była to społeczność preceramiczna i protorolnicza, która zajmowała się eksploatowaniem różnych zasobów naturalnych pojawiających się w trakcie rocznego cyklu. Inna była sytuacja mieszkańców Bahía de los Ángeles w Kalifornii Dolnej (osadnictwo od 9000 p.n.e.), którzy korzystali z bogatych zasobów morza, podobnie jak ludzie z Colhá i z Cobweb Swamp w Belize, którzy osiedlili się ok. 3000 p.n.e. i już wtedy karczowali las tropikalny, aby uzupełnić swoją dietę o rośliny uprawne.

W okresie protoneolitu w pewnym zakresie zostały także udomowione niektóre zwierzęta, takie jak indyki, papugi i psy, a także pszczoły. Różnorodność produktów znalezionych w rozmaitych regionach w owej epoce każe przypuszczać, że udomowienie roślin i zwierząt następowało niezależnie i nie było jednego ogniska rozprzestrzeniania się. Wypada zauważyć, że protoneolit był czasem udomowienia kukurydzy (ok. 5000–4000 p.n.e.) i to właśnie z tej racji zaczęły wtedy powstawać głębokie różnice kulturowe, które później będą występować między centrum i południem (Mezoameryka) a północą kraju (Aridamérica[5] i Oasisamérica[6]). W różnych debatach nad genezą kukurydzy osiągnięto względne porozumienie, że pochodzi ona od dzikiego gatunku (Zea mexicana) zwanego teosinte, chociaż miejscem jej modyfikacji mogła być Dolina Meksyku (skąd wywodzi odmiana teosinte nazywana „Chalco”) lub rezerwat Manatlán na zachód od Jalisco. Jednakże większość odmian dawnej kukurydzy pochodzi z doliny rzeki Balsas.

Z punktu widzenia technologii narzędzia kamienne wyraźnie się zmniejszyły, podlegały specjalizacji i były o wiele lepiej wykończone. Starannie je retuszowano, a technika gładzenia nie ograniczała się już tylko do wytwarzania ciesaków, toporów, siekier i kamiennych żaren, ale stosowano ją także przy wyrobie fajek, paciorków i innych ozdób. Był to okres, w którym rozpowszechniła się obróbka włókien roślinnych używanych do produkcji powrozów, wyplatania sieci i koszy. Warto podkreślić, że udomowienie bawełny w niektórych regionach oraz pojawienie się technik barwienia włókien i nici pozwalają przypuszczać, że w tej epoce kwitła sztuka wytwarzania tkanin.

Znaleziska archeologiczne z tego okresu występują w różnych częściach Meksyku, chociaż większość z nich przypada na cztery wielkie regiony: Sierra de Tamaulipas (zespoły La Perra, Nogales i Repelo), dolina Tehuacán, Dolina Meksyku w południowej części oraz doliny Oaxaki[7]. Czaszka, która pochodzi z regionu Tehuacán (ok. 6500–2300 p.n.e.), i druga (męska) znaleziona w Cueva del Texcal w stanie Puebla (ok. 5000–2500 p.n.e.) mogą stanowić najwcześniejsze szczątki kostne z protoneolitu. Dochodzą do nich jeszcze dwie czaszki – jedna z San Vicente Chicoloapan (3500 p.n.e.) i druga z Chimalhuacán (3300 p.n.e.). W Rancho La Amapola w stanie San Luis Potosí zostało znalezione ostrze z obsydianu znane jako Gray (ok. 5000–3000 p.n.e.). Inne ślady bytności człowieka protoneolitu odkryto w Cueva de la Golondrina (Chihuahua), Guadiana (Durango), Matanchel (Nayarit), San Nicolás (Querétaro), Cueva del Tecotlán i Cueva del Texcal (Puebla), Tecpan (Guerrero), Cueva Blanca, Guilá Naquitz i Yanhuitlán (Oaxaca), Cerro de las Conchas, Chantuto i Cueva de Santa Marta (Chiapas), jak również w centralnej części stanu Veracruz.

Na ok. 4350 p.n.e. datowane są pewne świadectwa udomowienia kukurydzy w dolinach Oaxaki, a także jadalnej dyni na terenie stanu Tamaulipas. Z tego ostatniego regionu pochodzi moździerz znaleziony w Cueva de la Perra (3000–2300 p.n.e.). Wreszcie ok. 3550 p.n.e. kukurydza została udomowiona w regionie Coxcatlán, a w 3000 p.n.e. była już uprawiana na wybrzeżu Chiapas, w Belize i w okolicach jeziora Yojoa w Hondurasie, chociaż możliwe, że w miejscach tych wykorzystywano technikę znaną z obszarów, gdzie tę roślinę sadzono już wcześniej. W tej samej epoce w dolinie Tehuacán miały się pojawić pierwsze domy o dachu dwuspadowym, budowane częściowo pod ziemią i w rzucie owalnym, wykonane z nietrwałych materiałów. Jeden z nich był badany przez Richarda S. MacNeisha; nie zdołano ustalić, czy chodzi o powszechny wówczas typ budownictwa.

Okres preklasyczny w Mezoameryce (2500 p.n.e. – 200 n.e.)

Data umownie przyjmowana jako początek tego okresu oscyluje między 2500 a 2000 p.n.e., chociaż w rzeczywistości datowanie zmienia się w zależności od regionu. Epokę tę charakteryzuje występowanie społeczności osiadłych, bardzo wyraźny wzrost zaludnienia i początek społeczeństw złożonych, które cechuje gospodarka oparta na wytwarzaniu oraz rolnictwie intensywnym. Niektórzy badacze uznają, że to działalność rolnicza zmusiła ówczesnych ludzi do osiadłego trybu życia, inni natomiast są zdania, że gospodarka produkcyjna była skutkiem eksplozji demograficznej. Jedyna przewaga rolnictwa nad zbieractwem (które oznacza dietę bardziej zróżnicowaną przy mniejszym nakładzie pracy) polega na możliwości uzyskania większej ilości pożywienia z jednostki przestrzeni w takim samym przedziale czasowym. Ludy, które przechodziły ten proces kulturowy, wyrabiały ceramikę, a z czasem rozwinęły dalekosiężne sieci handlowe, wyspecjalizowane rękodzieło, architekturę monumentalną, ogólnodostępną kamienną rzeźbę, malarstwo ścienne i pismo, a nawet posługiwały się kalendarzem i złożonymi systemami ikonograficznymi. Jednym z najważniejszych fenomenów kulturowych okresu preklasycznego są początki urbanistyki, ponieważ na tym etapie pojawił się podział na miejski i wiejski styl życia. Pierwszy z nich opierał się na konsumowaniu żywności, drugi – na jej wytwarzaniu. Wszystko to wskazuje na rozwój społeczeństw rozwarstwionych i zhierarchizowanych, które przejawiały głębokie wierzenia religijne. Społeczeństwa te uznawały autorytet władców i zawodowych kapłanów oraz miały złożoną organizację pracy, chociaż nie znały metalurgii i nadal były zależne od technologii opartych na kamieniu i drewnie. Warto wspomnieć, że owe procesy następowały jedynie w środkowym i południowym Meksyku, a także w części Ameryki Centralnej, a przybliżona granica tego obszaru kulturowego znajduje się między ujściem rzeki Motagua (Honduras) a zatoką Nicoya (Kostaryka), przechodząc przez jezioro Nikaragua. Terytorium to znane jest jako América Media lub jako Mezoameryka.

Wczesny okres preklasyczny (2500–1200 p.n.e.)

W tym okresie dokonywał się proces sedentaryzacji, który postępował w różnym tempie w poszczególnych regionach geograficznych. Ludność gromadziła się w wioskach lub zespołach jednakowych domostw, złożonych z 5–10 chat, w których zamieszkiwały rozbudowane liczebnie rodziny. Społeczności te, podobne pod względem struktury i celowości, przeważnie były samowystarczalne. Czasami zajmowały się także handlem dalekosiężnym. Pod koniec tego okresu wystąpiły pierwsze oznaki procesu stratyfikacji społecznej i regionalnej, ponieważ z czasem niektóre domy uzyskały duże rozmiary, pojawiły się budowle ceremonialne, a pewne wioski przekształciły się w większe i bardziej zaludnione osady, podczas gdy mniejsze osiedla prawdopodobnie były im podporządkowane. Obok domów pobudowano szyby, używane jako magazyny. Zmarłych grzebano w pobliżu mieszkań, pod podłogą lub w porzuconych szybach. Podstawowym źródłem utrzymania stało się już rolnictwo, chociaż nie zaniknęły zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo. Pola uprawne znajdowały się na brzegach jezior lub na równinach aluwialnych tworzonych przez rzeki. Po raz pierwszy zaczęto wytwarzać naczynia i figurki z terakoty, a techniki tego wczesnego garncarstwa były już bardzo wyszukane. Jednakże w przypadku większości regionów nie dysponujemy wcześniejszymi formami artefaktów, dlatego uważa się, że przynajmniej częściowo miały one swoich prekursorów w jakimś odległym miejscu, takim jak Puerto Hormiga w Kolumbii, gdzie już przed 3000 p.n.e. wytwarzano toporną, źle wypaloną i pozbawioną dekoracji ceramikę. W nadmorskich regionach Mezoameryki uprawiano maniok pochodzący z południa kontynentu – co z kolei przemawia za istnieniem kontaktów poprzez wybrzeże Pacyfiku. W ten sam sposób udomowiona w Mezoameryce kukurydza pojawiła się w tym samym czasie w Ameryce Południowej.

W dolinie Tehuacán osiedliły się grupy, które zaczęły udomawiać różne gatunki dzikich roślin, m.in. kukurydzę, podczas gdy nad jeziorem Chalco w ośrodku Tlapacoya-Zohapilco zaczęto systematycznie uprawiać szarłat (amarant, amarantus)[8], dynię, kolczoch[9], paprykę chili, kukurydzę i małe zielone pomidory[10]. Używanie glinianej ceramiki stanowi wyznacznik początku osiadłego trybu życia, gdyż dla społeczeństwa koczowniczego mało opłacalne jest transportowanie na własnych barkach kruchej zastawy. Najstarszy obiekt ceramiczny znaleziony w Mezoameryce to figurka datowana na 3200 p.n.e., pochodząca z Tlapacoi w stanie Meksyk. Jest to przedmiot antropomorficzny o korpusie cylindrycznym, bez ramion i ust, z zaznaczonymi punktowo oczami. Ceramika Purrón z Tehuacán, bardzo krucha, o porowatym wnętrzu i zewnętrznej stronie w barwach od beżowej do kawowej, była wyrabiana ok. 2030 p.n.e. i stanowi jedną z najstarszych tradycji naczyń wytwarzanych w Mezoameryce. Wśród jej form przeważają miseczki i półkoliste tecomates[11] oraz pękate garnki z szyjką. Między 2500 a 200 p.n.e. osiadły tryb życia (w wioskach) i rolnictwo upowszechniły się w nadjeziornej Dolinie Meksyku. Proces ten bardzo dobrze przebadano na stanowisku Tlapacoya-Zohapilco, natomiast w dolinie Tehuacán tego rodzaju zmiany zaszły dopiero w 1500 p.n.e. Wypada wspomnieć, że panoramę tej epoki tworzyło niezróżnicowane środowisko wiejskie, ponieważ żadna wioska nie przyjęła roli stolicy lub regionalnego ośrodka dominującego. Pierwsi rolnicy z Doliny Meksyku nie wytwarzali ceramiki użytkowej, chociaż lepili gliniane figurki. W okresie 1400–1150 p.n.e. mieszkańcy tego regionu, a także ludzie z doliny Tehuacán i dolin Oaxaki wyrabiali ceramikę polerowaną z czerwoną dekoracją na płowej glinie (rojo sobre bayo); figurki z tej epoki zwykle przedstawiają nagie kobiety w pozycji stojącej, z oczami i ustami zaznaczanymi nakłuciem, łączone z wczesnym kultem płodności.

Najstarszą ceramiką z terenu zachodniego Meksyku jest ta wytwarzana przez kulturę Capacha, zidentyfikowana na podstawie materiału archeologicznego pochodzącego z pochówków lub z prostych, niezbyt głębokich fos na terenie stanów Colima i Jalisco. Początki tej tradycji sięgają ok. 1750 p.n.e., a obejmuje ona miski, garnki, pojemniki o złożonej formie, monochromatyczne tecomates o zewnętrznej powierzchni polerowanej i gładkim wykończeniu dekorowanym malowanymi wzorami i nakłuciami. Cztery główne formy ceramiczne to naczynia trójdzielne (hiszp. trífidos; dzbany o podwójnym korpusie połączone trzema rurkami), innego rodzaju złożone naczynia trójdzielne (dzban połączony trzema kulistymi naczyniami), naczynia w kształcie wydłużonej tykwy (bules; kalebasy) oraz naczynia z uchwytem i wylewem. Te dwie ostatnie formy wykazują znaczne podobieństwo do tradycji garncarskich Ekwadoru, szczególnie do tradycji fazy Valdivia (4000–1500 p.n.e.) i kultury Machalilla (1500–1200 p.n.e.). Trzeba podkreślić, że w całym okresie dziejów prekolumbijskich kultury zachodniego Meksyku wykazywały niezaprzeczalne analogie do kultur północno-zachodniej Ameryki Południowej, co tłumaczy się istnieniem handlu morskiego wzdłuż wybrzeży Pacyfiku. Naczynia trójdzielne oraz te z uchwytem i wylewem uważa się za dzieła o charakterze rytualnym, gdyż najprawdopodobniej symbolizowały kontakt między ziemią a zaświatami.

Mapa 1.3 Lokalizacja stanowisk – wczesny okres preklasyczny

Ilustracja 1.2 Rzut i przekrój Grobu 7 w El Opeño, Michoacan

Najstarsza architektura funeralna Mezoameryki pochodzi z El Opeño w stanie Michoacán, gdzie znaleziono tuzin podziemnych izb, do których prowadzi korytarz ze schodami. Schody tzw. Grobu 7 składają się z dziewięciu stopni (liczba ta symbolizuje poziomy zaświatów). Możliwe, że ten rodzaj architektury podziemnej miał oddawać ideę ziemi jako macicy przyjmującej swoje zmarłe dzieci. Zarówno w kulturze Capacha, jak i w kulturze El Opeño pochówków dokonywano w miejscach przeznaczonych na cmentarzyska. Z komór grobowych El Opeño wydobyto różne figury antropomorficzne z gliny, których wyrób zaczyna się ok. 1500 p.n.e. We wnętrzu Grobu 3 znajdowała się trójwymiarowa kompozycja ośmiu figur, której tematem była gra w piłkę (pelotę), co świadczy o tym, że już wtedy praktykowano ten rytualny sport. Nowatorską techniką naczyń z El Opeño jest malowanie negatywowe, którego genezy również należy doszukiwać się w Ameryce Południowej. Polega ono na nakładaniu żywicy na niezamalowaną powierzchnię przed jej wypaleniem; pod wpływem ciepła żywica rozpuszcza się, tworząc powierzchnię o dwóch kolorach.

Na obecnym terytorium stanu Guerrero zachowały się świadectwa najstarszych naczyń w Mezoameryce, gdyż mieszkańcy San Jerónimo wyrabiali ok. 2800 p.n.e. ceramikę, która przypomina tę określaną mianem Pox, pochodzącą ze stanowisk Puerto Marqués i Zanja w regionie Acapulco, datowaną na 2500 p.n.e. Wnętrze tych naczyń jest porowate, podczas gdy zewnętrzna część pokryta jest czerwoną polewą, która ukrywa siatkę zagłębień na powierzchni, przywodzących na myśl ślady po ospie (ang. pox pottery, hiszp. cerámica pox). Ceramika ta jest bardzo krucha i wykazuje podobieństwo do ceramiki Purrón z Tehuacán.

Ok. 2000 r. p.n.e. pojawiły się wioski w dolinach Oaxaki. Największym ośrodkiem było San José Mogote, ale w tym samym regionie istniało jeszcze przynajmniej osiemnaście małych osad. Pozostałości po palisadach i spalonych budynkach wskazują, że w 1800 p.n.e. owe wczesne społeczności weszły w konflikt i toczyły wojny. Począwszy od 1400 p.n.e., pojawiły się tam budowle ceremonialne wznoszone na niskich platformach z usytuowanymi z przodu schodami; wewnętrzne i zewnętrzne ściany tych sanktuariów oraz wspomniane podwyższenia były tynkowane. Dwuspadowy dach był zrobiony z bajareque, czyli pokrywanej gliną konstrukcji plecionkowej. Przed budowlą znajdowała się wydzielona przestrzeń ze stożkowatymi dołami służącymi do przechowywania zbóż, a także z glinianymi piecami, miejscami do pochówku i stanowiskami przeznaczonymi do produkcji ceramiki i przygotowywania posiłków. Udomowionymi zwierzętami były papuga i pies. Uważa się, że w czasie tej epoki doliny Oaxaki były zajmowane przez osiemnaście osad, liczących po 3–10 chat. Najstarszą ceramiką w Oaxace jest ceramika Kompleksu Espiridión (1900–1400 p.n.e.), której odnalezione fragmenty łączone są z domostwem w San José Mogote. Są to półkoliste naczynia i okrągłe dzbanki z szyjką lub bez, pozbawione dekoracji, utrzymane w kolorach od żółci do brązu, które prawdopodobnie imitowały tykwy. W fazie Tierras Largas (1400–1150 p.n.e.) pojawiła się już wspomniana ceramika czerwona na płowym tle, która wykazuje dużą różnorodność form – od misek i pękatych garnków z szyjką aż po talerze i pękate naczynia o płaskim dnie i rozchylonych ściankach. Naczynia te zaczęto pokrywać zróżnicowaną dekoracją geometryczną, która tworzy na powierzchni regularne i symetryczne wzory: szkarłatne pasy na krawędziach, czerwone linie równoległe, kanciaste, zygzakowate itp.

Na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej znaleziono dowody na udomowienie kukurydzy w Tamaulipas ok. 2350 r. p.n.e., a także słonecznika w Santa Elena (Tabasco) ok. 2150 r. p.n.e.

Niedawne odkrycia lingwistyczne wskazują, że przed 1850 p.n.e. na przesmyku Tehuantepec i wybrzeżu pacyficznym Chiapas oraz w Gwatemali i zachodnim Salwadorze mówiono językiem określanym dziś jako protomixe-zoque. Grupy posługujące się tym językiem odpowiadają kulturze archeologicznej, którą określono mianem Mokaya. Po 1800 p.n.e. język protomixe-zoque rozpadł się na dwa różne języki: protomixe (1800–400/100 p.n.e.) i protozoque (1800–400 p.n.e.). Językami tymi mówiono w dużych i małych wioskach w regionie przesmyku Tehuantepec i wybrzeża pacyficznego; łączyły się one także z późniejszą cywilizacją olmecką.

Chociaż rozwój olmeckiego fenomenu kulturowego nastąpił w środkowym okresie preklasycznym, to opanowywanie terenów między rzekami Grijalva i Papaloapan przez osiadłe grupy trwało od wczesnego okresu preklasycznego. Świadczą o tym pozostałości domostw i ślady po słupach, które tworzyły szkielet chaty, znalezione w górnych warstwach bagiennego terenu otaczającego wyspę La Venta. Najwcześniejsze ślady zasiedlenia San Lorenzo również pochodzą z 1500 p.n.e., a niektóre można datować mniej więcej na 1350 p.n.e.

Mieszkańcy wiosek położonych na przesmyku Tehuantepec i wybrzeżach Pacyfiku zapoczątkowali tradycję ceramiczną odmienną od występującej w Oaxace i centralnym Meksyku ceramiki czerwonej na płowym tle. Najstarsze naczynia pochodzą z tzw. fazy Barra (1850–1650 p.n.e.) i świadczą o wysokim stopniu wyrafinowania, są to bowiem garnki i pękate naczynia o płaskim spodzie, z krótką szyjką lub bez, starannie polerowane i dekorowane pionowymi kanelurami (żłobkowaniem) oraz diagonalnymi lub spiralnym wzorami przy zastosowaniu technik nacinania i nakłuwania. Ceramika została wykonana w kolorach czerwonym, pomarańczowym lub kremowym (ta ostatnia odmiana ma na krawędziach czerwone brzegi). Domy z tego okresu miały niewielkie rozmiary i budowano je z liści palmy. Datowanie metodą radiowęglową stanowiska Chalchuapa w Salwadorze wskazuje, iż osada ta została założona ok. 1750 p.n.e. W fazie Locona (1650–1500 p.n.e.) ceramikę nadal polerowano, ale nie stosowano już nacinania i nakłuwania czy puncowania. Pojawiły się misy o płaskim spodzie i rozchylających się bokach, duże garnki na nóżkach, talerze i kubki cylindryczne, jak również pierwsze figurki z gliny. Posążki kobiet ukazują nagie postacie, a figurki męskie przedstawiają przywódców lub starych, otyłych szamanów w pozycji siedzącej; są częściowo ubrani, a niektórzy z nich mają wyszukane pektorały i zwierzęce maski. Na stanowisku Paso de la Amada w stanie Chiapas odkryto znacznych rozmiarów konstrukcję na planie owalnym o wymiarach 22 na 12 m, w której sukcesywnie wybudowano osiem kompleksów mieszkalnych. Uważa się, że jest to dom wodza lub władcy, co wskazuje na istnienie już w owym czasie określonej hierarchii społecznej. W fazie Ocós (1500–1350 p.n.e.) tryb życia był bardziej rozwinięty, ponieważ domy miały ściany z pobielanej wapnem cegły adobe[12] i były stawiane na niewielkich wzniesieniach, żeby uniknąć podtopień. Ceramika i tradycja życia w wioskach południowego Veracruz i zachodniego Tabasco, jak również na nizinach Chiapas przypominały kultury zespołu Locona-Ocós na wybrzeżu Chiapas i Gwatemali, co stanowi poparcie hipotezy o istnieniu na przesmyku Tehuantepec i wybrzeżu Pacyfiku regionu kulturowego wyraźnie odmiennego pod względem archeologicznym i językowym (język z rodziny mixe-zoque)[13]. Istnieje zatem możliwość, że tereny nad Pacyfikiem były zamieszkiwane nie tylko przez osoby posługujące się językami z rodziny mixe-zoque, ale i przez przedstawicieli innych rodzin językowych, m.in. rodziny mayance.

Ustalenie początków życia osadniczego na wyżynach obszaru zamieszkiwanego przez Majów jak dotąd pozostaje nierozwiązaną kwestią. W 1300 p.n.e. Cueva de Santa Marta w stanie Chiapas była zajmowana przez osiadłych rolników, ale w Cuenca del K’iche’ w Gwatemali nadal – aż do ok. 1200 p.n.e. – przebywali łowcy i zbieracze. Jak już wiadomo, na karaibskim wybrzeżu Belize od epoki późnego cenolitu ulokowane były obozowiska zbieraczy muszli, a od 3000 p.n.e. również stałe wioski protorolnicze, których mieszkańcy opanowali techniki karczunku (świadczą o tym kamienne siekiery do wycinki drzew). Analiza pyłków roślinnych wskazuje, że ok. 2500 p.n.e. owi zbieracze-łowcy z Belize przeniknęli na niziny Petén, trzebiąc połacie tropikalnego lasu, aby uprawiać rośliny uzupełniające ich dietę. Jednak upowszechnienie się osiadłego, rolniczego trybu życia w tym regionie i na półwyspie Jukatan nastąpiło dopiero z nastaniem środkowego okresu preklasycznego.

Środkowy okres preklasyczny (1200–400 p.n.e.)

W następnym okresie dziejów Mezoameryki wyraźnie wzrosło zaludnienie, a niektóre ośrodki osiągnęły znaczne rozmiary i przekształciły się w regionalne stolice, dominujące na rozległych obszarach z podporządkowanymi im, rozproszonymi osadami. W odniesieniu do kilku spośród tych dużych osad możemy zasadniczo mówić o miastach, jako że ich mieszkańcy nie byli bezpośrednio związani z produkcją żywności. Głębokie różnice, jakie odnajdujemy w wyposażeniu grobowców z tego okresu, wskazują, że zapoczątkowane zostały wówczas wyraźne gradacje w statusie społecznym, obecne w późniejszej przedhiszpańskiej historii. W tym okresie należy też szukać początków rozróżnienia architektury domowej (prywatnej) i architektury publicznej, przy czym ta ostatnia charakteryzuje się szerokimi kamiennymi podwyższeniami z ziemi i kamienia lub stiuku – lub z obu tych materiałów – które wieńczą świątynie zbudowane z nietrwałych materiałów. Budowle te zwykle znajdowały się przy placach, które służyły jako miejsce gromadzenia się dużej liczby ludzi w związku z ceremoniami lub publicznymi rytuałami. Bardzo często konstrukcje te były zdobione kamiennymi monumentami z malowanymi lub rzeźbionymi scenami religijnymi lub politycznymi. To właśnie w tym okresie pojawiło się pismo hieroglificzne o charakterze logograficznym (ze znakami przedstawiającymi słowa) lub logofonetycznym (kombinacja znaków odpowiadająca słowom i sylabom). Jak się zdaje, pismo powiązane było z polityczną legitymizacją władców w obrębie pewnego porządku religijnego. Inne elementy kulturowe – jak rozwój złożonej ikonografii, ustanowienie ciągłych i dalekosiężnych sieci handlowych, początki ukształtowania się warstwy wyspecjalizowanych rzemieślników, a także budowa wielkich kanałów, drenaż i nawadnianie pól – świadczą o istnieniu rządzącej elity, która organizowała pracę ludności oraz gromadziła i dystrybuowała towary. Tworzyła w ten sposób więzy lojalności i zobowiązań ze swoimi sojusznikami i wasalami, jednocześnie zaś graficznie kodyfikowała idee kosmologiczne akceptowane przez społeczeństwo. Pewni autorzy uważają, że przeważający w tamtym okresie typ organizacji politycznej przypominał wodzostwa (cacigazgos)[14], będące złożonymi społecznościami kierowanymi przez przywódcę lub elitarną grupę, której władza wynikała głównie z zarządzania handlem i religią.

Związanym z ową epoką, szeroko dyskutowanym problemem jest rola, jaką odegrali Olmekowie ze wschodnich rejonów stanu Veracruz i zachodnich obszarów stanu Tabasco. Chociaż utrzymuje się teoria, że byli jakoby pierwszą cywilizacją Mezoameryki, a zatem to im przypada rola w rozpowszechnianiu mezoamerykańskich elementów kulturowych, to jednak takie założenie z pewnością wynika przede wszystkim z tego, że w tym regionie zabytki olmeckie były pierwszymi odkrytymi pozostałościami archeologicznymi środkowego okresu preklasycznego. Nowe podejście neguje tę domniemaną rolę Olmeków jako kultury-matki i przedstawia dowody świadczące o tym, że niektóre z cech przypisywanych tej społeczności pojawiły się w innych regionach Mezoameryki, zajmowanych przez społeczeństwa o równie złożonej strukturze. Z tego powodu aktualnie proponuje się, że w środkowym okresie preklasycznym na terytorium mezoamerykańskim istniało bardzo wiele podobnych do siebie stolic regionalnych, które działały jako ośrodki odbioru, tworzenia i wprowadzania w obieg informacji, tworząc razem wieloetniczny styl archeologiczny znany jako „olmecki”. Podstawą tego kompleksu kulturowego była wymiana handlowa, która pociągała za sobą obieg idei, co z kolei przyczyniło się do pewnej uniformizacji sposobów życia. Chociaż ta nowa hipoteza wyjaśniająca rolę Olmeków może bardziej odpowiadać prawdzie, z pewnością aktualne dane archeologiczne rzeczywiście wskazują na to, że początki pisma hieroglificznego w Nowym Świecie można sytuować na terenach między rzekami Grijalva i Papaloapan. Należy też stwierdzić, iż niedawne badania z zakresu lingwistyki historycznej wskazują, że Olmekowie z tego regionu mogli mówić językami z rodziny mixe-zoque, czyli z grupy językowej zawierającej niektóre z najstarszych określeń łączonych z mezoamerykańskimi wartościami cywilizacyjnymi.

Mapa 1.4 Lokalizacja stanowisk – środkowy okres preklasyczny

Środkowy okres preklasyczny w regionie olmeckim (1200–400 p.n.e.)

W latach osiemdziesiątych XX w. niektórzy autorzy wysunęli tezę, że podczas fazy Chicharras w San Lorenzo (1250–1150 p.n.e.) niektóre grupy ludności posługujące się językami z rodziny mixe-zoque wyemigrowały z wybrzeża Pacyfiku w stanie Chiapas i z Gwatemali na najdalej wysunięte tereny na południu stanu Veracruz i na zachodzie stanu Tabasco, przez co wpłynęły w pewien sposób na rozwój cywilizacji olmeckiej. Mimo że hipoteza ta cieszyła się przez dwie dekady znacznym poparciem, nowe odkrycia archeologiczne wskazują, iż kulturowy fenomen Olmeków był wytworem lokalnym, który nie miał nic wspólnego z wpływami zewnętrznymi. Wielu badaczy podejrzewało jednak, że starożytni Olmekowie mówili językami, z których wywodzą się dzisiejsze języki mixe-zoque, a nawet udowodnili, że w wielu językach mezoamerykańskich istniały zapożyczenia leksykalne mixe-zoque na określenie ważnych roślin uprawnych, praktyk rytualnych i siewnych, podczas gdy w językach tej rodziny takie zapożyczenia są rzadkie lub nie występują. Na tej podstawie można wnioskować, że w zamierzchłej przeszłości jeden lub więcej języków z rodziny mixe-zoque cieszył się ogromnym prestiżem kulturowym, co wskazuje na Olmeków jako prawdopodobnie posługujących się tymi językami.

Pierwszym dużym olmeckim ośrodkiem regionalnym było niewątpliwie San Lorenzo, którego rozkwit przypada na lata 1150–900 p.n.e. Dane językowe wskazują, że mówiono tam językiem protomixe, chociaż jest to jedynie hipoteza. Kompleks ceremonialny tego ośrodka znajduje się na niskim płaskowyżu o powierzchni 50 ha, skąd dostrzec można rzekę Coatzacoalcos. W apogeum rozwoju San Lorenzo wzgórze zostało zniwelowane, co zapewne wymagało znacznej liczby robotników. Jeszcze do niedawna było tam niewiele pozostałości struktur architektonicznych, lecz ostatnio udało się znaleźć archeologiczne dowody na istnienie domów na planie półkolistym i wielobocznym, o ścianach z bajareque i drewna, strukturach z posadzkami lub ścianach z bentonitu (miejscowego kamienia), jak również ślady niskiej struktury z naturalnymi kolumnami z bazaltu. Odkryto także warsztaty obróbki obsydianu i inne miejsca wykonywania wyspecjalizowanych prac – wszystkie powiązane z jednostkami mieszkalnymi. W szczytowym okresie rozwoju tego ośrodka wybudowano przykryte kamienną taflą kanały dystrybucji wody i drenażu wykonane z kamieni rzeźbionych w kształcie litery U. Mimo tych osiągnięć San Lorenzo jest znane przede wszystkim z 70 rzeźbionych monolitów, wśród których znajduje się dziesięć kolosalnych głów.

Zapewne drugą historyczną stolicą Olmeków była La Venta (900–500 p.n.e.). Istnieją ślady wskazujące na to, że jej mieszkańcy mówili językiem protozoque. Uważa się, że język ten był związany ze szczególnym stylem architektonicznym i urbanistycznym, który rozszerzył się aż do nizin Chiapas. Stanowisko La Venta, którego początki sięgają ok. 1000 r. p.n.e., znajduje się na „wyspie” czy też wysadzie solnym, otoczonym okresowo zalewanymi nizinami. W środkowym okresie preklasycznym liczba ludności znacząco wzrosła dzięki bogactwu zasobów żywności (rybołówstwo, zbieractwo i łowiectwo) uzupełnianemu obfitymi plonami. Był to duży i rozwinięty ośrodek, a jego mieszkańców dzieliły duże różnice statusu. Występowała tam architektura mieszkalna (tysiące domów) i monumentalna (wielkie podwyższenia ziemne), przynajmniej jedna wyszukana komora grobowa i różne monolityczne budowle publiczne (ołtarze, trony, stele, gigantyczne głowy) wykonane z kamienia wulkanicznego transportowanego z bardzo odległych miejsc. Egzotyczne dobra sprowadzano z Doliny Meksyku i płaskowyżu gwatemalskiego (obsydian), doliny Morelos (kaolin), doliny Motagua w Gwatemali (jadeit), jak również z dolin Oaxaki (magnetyt), wybrzeża pacyficznego Chiapas i Gwatemali (kakao) oraz z wyżyn Majów (pióra kwezala[15]), nie licząc innych miejsc, z których pochodziły sól, tkaniny, popiół wulkaniczny i bazalt. Towary te nie tylko były oznakami prestiżu i rangi społecznej, lecz także ich redystrybucja przez władców olmeckich musiała sprzyjać tworzeniu nowych więzów lojalności wśród ich sojuszników i wasali. Niektórzy autorzy są zdania, że upadek stolic olmeckich prawdopodobnie wiązał się z utratą kontroli nad szlakami handlowymi, a co za tym idzie – z brakiem dostępu do dóbr egzotycznych.

La Venta została zbudowana na osi północ–południe, na której znajdują się różne zespoły architektoniczne. Kompleks A składa się z dwóch symetrycznych dziedzińców ograniczonych przez kopce ziemne, z budowlami otoczonymi bazaltowymi kolumnami. W zespole tym odnaleziono różne depozyty ofiarne złożone z wielkich bloków jadeitu i serpentynu, siekier wotywnych i figurek z zielonego kamienia z charakterystyczną deformacją czaszki. Z kolei Kompleks B tworzą liczne kopce ziemne i wielkie podwyższenie zwane Akropolem Stirlinga. W Kompleksie C znajduje się Wielki Kopiec La Venta, piramida mająca 30 m wysokości i średnicę 130 m, wzniesiona z ubitej ziemi. Jest to największa budowla środkowego okresu preklasycznego w Mezoameryce, odrobinę wyższa od Kopca 1 z La Blanca w Gwatemali (25 m) i Struktury E3-1 w Chalchuapa w Salwadorze (22 m). W La Venta odkopano inne zespoły architektoniczne, między nimi Kompleks E, który obejmuje struktury mieszkalne, jak również zespoły D, G i H, które spełniały funkcje świeckie lub administracyjne.

Istniały różne ośrodki zależne do La Venta, położone na wysepkach i brzegach rzek i jezior. W nich również znajdowały się platformy ziemne i pojedyncze budowle dla elity. Istniały też ośrodki stojące jeszcze niżej w hierarchii osadniczej, zamieszkiwane jedynie przez zwykłych wieśniaków.

W pobliżu San Lorenzo w strumieniu znanym jako El Manatí archeolodzy odkryli grupę rzeźb antropomorficznych z drewna, dobrze zachowanych dzięki brakowi tlenu (były zanurzone), oraz siekierki z jadeitu[16] i piłki z kauczuku, które świadczą o praktykowaniu gry w pelotę. Z kolei stanowisko w El Azuzul stało się sławne, ponieważ znaleziono tam in situ dwie rzeźby przedstawiające młodzieńców klęczących przed jaguarem. Stanowiska takie jak Laguna de los Cerros czy Tres Zapotes musiały odgrywać rolę pomniejszych stolic regionalnych, chociaż okres rozkwitu tego drugiego ośrodka przypadał na późny okres preklasyczny.

Ilustracja 1.3 Plan stanowiska olmeckiego La Venta w stanie Tabasco

Sformułowano różne teorie na temat znaczenia monumentalnych głów olmeckich. Według jednej z nich mogło chodzić o indywidualne portrety władców, kapłanów, graczy w piłkę lub mitycznych bohaterów, nadal jednak nie wiadomo, jak było naprawdę. Innym ważnym elementem rzeźby olmeckiej są tzw. ołtarze z niszą. Chodzi o wielkie monolityczne graniastosłupy z przedstawieniem postaci siedzącej u wejścia do paszczy antropomorficznego jaguara (niewątpliwie jaskini). W przypadku Monumentu 4 z La Venta siedzący osobnik dzierży sznur, który łączy go z postacią wyrzeźbioną z boku, podczas gdy na Monumencie 20 z San Lorenzo mężczyzna wychodzący z jaskini trzyma dziecko. Ten rodzaj rzeźb interpretowano zgodnie z mezoamerykańskimi wyobrażeniami dotyczącymi rodzącej góry, która wydała na świat ludzkie rody, ze szczególnym naciskiem na sukcesję dynastyczną symbolizowaną przez dziecko i sznur.

Istotnym elementem kulturowym obecnym u Olmeków są inskrypcje hieroglificzne. Jeszcze do niedawna były wątpliwości co do tego, czy początki pisma w Mezoameryce sięgają czasów olmeckich, czy raczej wykształciło się ono ok. 700 r. p.n.e. w dolinach Oaxaki. Zagadkowy tekst olmecki, znaleziony w pobliżu San Lorenzo i znany jako Blok z Cascajal, został udostępniony publiczności w 2006 r. Jest to obiekt pochodzący najprawdopodobniej z roku 900 p.n.e. Znajdują się na nim linearne sekwencje odręcznych znaków hieroglificznych, które – chociaż nie zostały jeszcze odczytane – przedstawiają kilka układów lub powtarzających się wzorów, sugerujących z kolei obecność antroponimów lub innego rodzaju imion własnych. Owo znalezisko ożywia podejrzenie, że Olmekowie z Wybrzeża Zatokowego byli pierwszym społeczeństwem mezoamerykańskim, które posługiwało się systemem pisma. Hipoteza ta nadaje nowe znaczenie innym przedmiotom, takim jak mały blok inskrypcji wyrytych w kamieniu, polerowane ceremonialne siekierki z kamienia w układzie przypominającym kwiat z rozchylonymi płatkami czy choćby szlifowane obiekty z jadeitu ze znakami hieroglificznymi w postaci emblematów, wśród których jest Monument 8 z San Lorenzo i tzw. siekierka Humboldta. Późna stela ze sceną ikonograficzną i tekst hieroglificzny znany jako Monument 13 z La Venta dostarczają danych epigraficznych na temat języka, którym posługiwali się Olmekowie, ponieważ przeprowadzona analiza wykazała, że porządek lektury tego tekstu jest następujący: data–podmiot–orzeczenie, co odpowiada składni języków mixe-zoque. Wydaje się, że monolit ten należy datować na okres przejściowy między środkowym okresem preklasycznym a późnym.

Środkowy okres preklasyczny w pozostałej części Mezoameryki (1200–400 p.n.e.)

W latach 1300–1250 p.n.e. w Dolinie Meksyku powstały różne regionalne stolice, a wśród nich Coapexco, Tlapacoya, Tlatilco i jeden ośrodek sub-Pedregal[17]. W południowych i zachodnich częściach doliny nastąpiła pewna unifikacja, gdyż wspomniane ośrodki panowały nad różnymi podporządkowanymi im osadami i tworzyły rdzeń rozwiniętych sieci handlowych, które zawiadywały dystrybucją wyspecjalizowanych produktów rzemieślniczych i dóbr egzotycznych. W ośrodkach tych znajdowały się budynki publiczne i boiska do gry w piłkę. Miały one własne zasoby ikonograficzne w stylu olmeckim i były zamieszkiwane przez znaczną populację podzieloną na wiele warstw społecznych, co pewnych badaczy skłania do używania określenia „społeczeństwa zhierarchizowane”. Między 1250 a 1000 p.n.e. w Coapexco na hektar przypadało 60 domów, przy czym niektóre z nich miały mury z cegły adobe i gładzone fasady pokryte warstwą gliny. Badania pyłków roślinnych wskazują, że w tej samej epoce nastąpił znaczny wyrąb lasów wskutek zwiększania się powierzchni pól uprawnych. Jednocześnie dowody archeologiczne świadczą o tym, że w owym okresie zwiększył się handel z bliskimi i dalekimi regionami, na co wskazuje ogromna różnorodność dóbr krążących w tej okolicy, takich jak asfalt, cynober, kwarc, jadeit, mika, obsydian, piryt i serpentyn. Istnieją też ślady pozwalające stwierdzić, że ok. 1000 r. p.n.e. doszło do znacznego rozwoju technik nawadniania w półpustynnym regionie na północy doliny (który zaczął być zasiedlany) i podkreśla się wykorzystanie jezior dzięki sztucznym polom uprawnym, nazywanym chinampas[18]. Ok. 700–600 r. p.n.e. w El Arbolillo i Zacatenco rozkwitł ośrodek ceramiczny, który cechowała duża ilość różnorodnych figurek kobiecych oraz talerzy o wygiętych brzegach.

Charakterystyczną cechą kulturową tego regionu są znalezione w Tlatilco liczne pieczęcie ceramiczne z zagadkowym linearnymi rysunkami. Prawdopodobnie był to system pisma, ale nie udało się tego potwierdzić, gdyż tylko niektóre z nich zostały rozszyfrowane. Z tego samego Tlatilco pochodzi pieczęć z przedstawieniem trzech znaków: głowy w stylu olmeckim, kwinkunksa oraz kwiatu o czterech płatkach. W tekście hieroglificznym kierunek zapisu powinien iść od prawej do lewej ze względu na to, że głowa jest skierowana w prawo (zasada ta wyznacza kierunek lektury w prawie wszystkich cywilizacjach). Nie znamy dokładnej daty wyrzeźbienia owych pieczęci. Gdyby wszystkie powstały mniej więcej w tym samym czasie i rzeczywiście przedstawiały dwa systemy pisma, można by wnioskować o obecności dwóch różnych ludów w Tlatilco, które pisały w bardzo odmiennych językach.

Ok. 600–500 r. p.n.e. pojawia się ośrodek protomiejski Cuicuilco, a jego powstanie oznacza koniec środkowego okresu preklasycznego w Dolinie Meksyku i stanowi kulminację długiej, ewolucyjnej sekwencji opartej na udanej eksploatacji środowiska.

Do niedawna uważano, że okresy preklasyczne środkowy i późny były najważniejszymi okresami w dziejach Doliny Puebli i Tlaxcali, gdyż w epokach tych nastąpiło duże zagęszczenie demograficzne i zwiększyła się koncentracja osad ludzkich, przy czym niektóre z nich osiągnęły znaczne rozmiary. W środkowym okresie preklasycznym ośrodki takie jak Gualupita, Tlalancaleca i Xochitecatl wybiły się jako największe i najbardziej złożone osady w rejonie Tlaxcali, podczas gdy Colotzingo osiągnęło najwyższą rangę w regionie Atlixco, a tę samą rolę na zachodzie Doliny Puebli i Tlaxcali odegrało Coapan. Inne ważne regionalne ośrodki w środkowym okresie preklasycznym to Moyotzingo, Necaxa, Nexapa, Texmelucan i przede wszystkim Las Bocas, znane z produkcji najbardziej eleganckiej i wyszukanej ceramiki należącej do olmeckiej tradycji kulturowej. Były to przedstawiające pucułowate dzieci wydrążone gliniane figurki, pokryte białą angobą, starannie polerowane i zdobione cynobrem. Zachowały się również naczynia z wyobrażeniami zoomorficznymi i wielka liczba pojemników ze zdobieniami o tematyce religijnej. Należy zaznaczyć, że na naczyniach z Las Bocas pojawia się najbogatsza ikonografia sztuki olmeckiej na glinie.

Najważniejszym ośrodkiem tego okresu w dolinie Morelos jest Chalcatzingo, którego usytuowanie jest zgodne z osią północ–południe, podobnie jak w La Venta. W północnej części tego stanowiska znajdują się rzeźby i reliefy naskalne w stylu olmeckim, z których słynie to miejsce. Większość z nich jest wyciosana w skalistych zboczach, które stanowią część góry z naturalną kopułą. Ich tematyka jest zróżnicowana, zarówno prosta, jak i złożona: otwarta paszcza jaguara lub czeluść jaskini, z której wyłania się władca kojarzony z deszczem, ceremonie z udziałem osób w maskach ptaków i wyobrażenia hybrydowych stworów ze znakiem złożonym z dwóch linii przecinających się pod kątem lub znakiem w kształcie litery X (tzw. krzyżem św. Andrzeja), przedstawione podczas ataku na ludzi lub ich pożerania. Większość pozostałości archeologicznych Chalcatzingo pochodzi z fazy Cantera (700–500 p.n.e.), prawdopodobnie łącznie z wielkim placem o wymiarach 120 na 70 m, zamkniętym przez niski kopiec podobnej długości. Zasiedlanie tej przedhiszpańskiej osady zaczęło się jednak dużo wcześniej, mianowicie podczas fazy Amate (przed 1110 p.n.e.). Uznaje się, że z tej właśnie fazy pochodzą dwie struktury architektoniczne (w jednej z nich znaleziono jadeitową statuetkę). W fazie Barranca (1100–700 p.n.e.) wybudowano Monument 22, który jest gigantycznym ołtarzem mającym 4,4 m długości, z fasadą pokrytą abstrakcyjnymi rysunkami ornamentalnymi, jednak w oczywisty sposób związanymi z olmeckim motywem antropomorficznego jaguara (człowiek-jaguar).

Leżące dalej na południu tereny obecnego stanu Guerrero również należy przypisać do olmeckiej tradycji kulturowej dzięki wspaniałym świadectwom sztuki gliptycznej w jadeicie i serpentynie. W jaskiniach Juxtlahuaca i w grotach Oxtotitlan napotykamy ważne przykłady malowideł naskalnych owej epoki, choćby tzw. Malowidło 1 z tego ostatniego stanowiska, datowane na 800–500 p.n.e. Jest to przedstawienie ludzkiej postaci siedzącej na tronie lub ołtarzu w formie potwora-jaguara. Ptasia maska, która może wyobrażać rogatą sowę, łączy nakrycie głowy postaci z okrywającym jej plecy płaszczem z piórami. Na stanowisku Cueva de Juxtlahuaca znajdują się różne przedstawienia zoomorficzne, wśród których jest wąż z grzebieniem z piór i ze źrenicą zaznaczoną dwoma przecinającymi się ukośnie liniami. Na innym malowidle wysoka postać w płaszczu i rękawicach ze skóry jaguara stoi obok małej postaci, która być może jest jej wasalem.

Jednak najważniejszym miejscem w stanie Guerrero jest Teopantecuanitlan położone u zbiegu rzek Mezcala i Nautla. Najwcześniejszy etap rozwoju tego ośrodka zakończył się przed rokiem 900 p.n.e. i charakteryzował się architekturą ziemną. Najokazalszą budowlą z owej epoki jest otoczony murem dziedziniec o wymiarach 32 na 26 m. Po zewnętrznej stronie muru znajdują się symetrycznie ułożone podwójne schody. Podczas drugiego etapu (900–800 p.n.e.) pojawił się prostokątny zespół architektoniczny z rzeźbionych kamieni wapiennych połączonych bez zaprawy. We wnętrzu tego obiektu znajdował się obniżony dziedziniec, na którym stały cztery rzeźby monolityczne w formie odwróconej litery T. Na przedniej stronie każdego z monolitów wyrzeźbiony został antropomorficzny jaguar z oczami w kształcie migdała i rysami twarzy w stylu olmeckim, który trzyma w rękach pochodnię. Uważa się, że rzeźby w owej przestrzeni obrzędowej wyobrażają strażników czterech stron świata. Wspomniany dziedziniec miał systemy odprowadzania wody, które skonstruowano z wyciosanych w kształcie litery U elementów kamiennych i przykryto kamienną taflą. W trzecim etapie dziejów tego ośrodka (800–600 p.n.e.) nastąpił rozwój stylu architektonicznego o charakterystycznej dekoracji składającej się z pasków i kropek. Bogactwo mieszkańców Teopantecuanitlan stało się oczywiste, gdy odkopano budynek mieszkalny przedstawiciela elity. Budowla zawierała ogromną różnorodność produktów importowanych oraz jadalnych gatunków zwierząt, starannie polerowaną ceramikę z białą angobą i wydrążone gliniane figurki w kształcie pucułowatych dzieci. Jednak w Teopantecuanitlan największą uwagę trzeba zwrócić na wielkie budowle wodne, do których należy zapora w górnym biegu rzeki oraz monumentalny akwedukt tworzony przez dwa równoległe rzędy monolitów o wysokości 1,20–1,90 m, przykryte ponadto wielkimi kamiennymi taflami.

W pierwszej połowie tego okresu rozwijały się kultury Capacha (Colima i Jalisco) i El Opeño (Michoacan), przy czym ich koniec szacuje się na 1000–800 p.n.e. Kamienny pektorał w kształcie skorupy żółwia, który pochodzi z pochówku w El Opeño, opatrzony jest znakiem krzyżujących się pasów, znakiem X, jedną z niewielu cech olmeckich, jakie odnajdujemy w zachodniej części kraju. Na południe od stanu Sinaloa znajduje się stanowisko El Calón, gdzie odkopano kopiec z tamtej epoki, w kształcie piramidy. Ok. 800 r. p.n.e. pojawiły się pierwsze groby szybowe w rejonie Mascota (północny wschód stanu Jalisco), w których znajdowała się ceramika Capacha. Ten typ architektury funeralnej składa się z pionowego dołu o różnej głębokości, która u podstawy łączy się z komorą. Jego odpowiednik kulturowy znajduje się poza Mezoameryką – takie konstrukcje spotyka się bowiem w Kolumbii, Ekwadorze i Peru. Z drugiej strony datowaną na 890–300 p.n.e. ceramikę Capacha odnaleziono na wybrzeżu stanów Nayarit (San Blas) i Jalisco (doliny Banderas i Mascota), podobnie jak gliniane rzeźby odkryte w tej samej okolicy oraz w Tlalpie w stanie Jalisco. Przypominają one te z El Opeño i są datowane na ok. 300 r. p.n.e. Takie znaleziska przyczyniają się do wypełnienia liczącej czterysta lat pustki w dziejach zachodniego Meksyku, gdyż nie dysponujemy żadnymi innymi informacjami o procesie kulturowym na tym obszarze po roku 800 p.n.e.

W dolinach Oaxaki nastąpił w tym okresie znaczny wzrost liczby ludności. Można dostrzec wyraźną hierarchizację zamieszkiwanych ośrodków, zaczynają też być wznoszone budowle o charakterze publicznym. Największe znaczenie miał ośrodek w San José Mogote. W latach 1150–850 p.n.e. istniały tam liczne platformy z cegły adobe i kamienia. W okolicy znajdowały się różne osady o mniejszym znaczeniu, zaopatrujące San José Mogote w różne produkty. Należała do nich m.in. wioska Salinas, która dostarczała sól. Między 850 a 700 p.n.e. San José Mogote było podzielone na różne dzielnice wyspecjalizowane w produkcji rękodzielniczej określonego rodzaju. W jednej z takich dzielnic, zajmującej się wyrobem luster z magnetytu i pirytu, wykopano Strukturę 16 (rezydencja rodziny o wysokiej randze społecznej), która już wtedy wyposażona była w mały system irygacyjny. W owej epoce pojawiają się dwa sposoby sprawowania kultu religijnego: publiczny i domowy. Pierwszy z nich praktykowali mężczyźni w specjalnie do tego przeznaczonych pomieszczeniach i przy użyciu różnych rytualnych roślin (m.in. tytoniu) wymieszanych z wapnem, podczas gdy kobiety odprawiały rytuały upamiętniające przodków we wnętrzu domostw, posługując się figurkami z terakoty. W latach 700–500 p.n.e. pojawiły się w tym obszarze różne twory polityczne; zwiększyła się liczba budowli publicznych, które osiągnęły większe rozmiary, czego przykładem jest mający 15 m wysokości Kopiec 1 w samym San José Mogote. Rozwój ten związany był z pojawieniem się nowej grupy społecznej, która zarządzała pracą, kultem religijnym oraz bogactwami. W tym samym okresie rozpoczęła się praktyka wznoszenia rzeźbionych monumentów z tekstami hieroglificznymi i scenami ukazującymi jeńców. Poparciem tej tezy jest znaleziona w San José Mogote, między strukturami 14 i 19, Stela 3, na której jeniec wojenny przedstawiony jest z datą 1-Ruch (w języku zapoteckim: 1-Xoo) kalendarza rytualnego liczącego 260 dni (piye w języku zapoteckim), przy czym data ta mogła być jego antroponimem. Wypada zauważyć, że o ile tematyka rzeźb olmeckich zdawała się skupiać na osobach władców, o tyle zabytki z Oaxaki podkreślały wybitne umiejętności wojenne dygnitarzy: zdobywanie jeńców i odnoszenie zwycięstw.

Na rozległych obszarach Veracruz znajdujemy ślady wskazujące na ciągłość procesu zasiedlania przynajmniej od środkowego okresu preklasycznego, zwłaszcza w dolnym biegu rzeki Nautla. W regionie tym znaleziony został pochodzący z owej epoki kamienny fragment tzw. jarzma, czyli rzeźby wotywnej będącej jednym z elementów gry w pelotę, co sugeruje praktykowanie tej działalności rytualnej.

Z podanych wcześniej informacji na temat języka Olmeków można wywnioskować, że mieszkańcy przesmyku Tehuantepec, zarówno ci z Wybrzeża Zatokowego, jak i ci z wybrzeża Pacyfiku, musieli należeć do rodziny językowej mixe-zoque. Dlatego też „olmekizacji Mazatán”, czyli ekspansji kultury olmeckiej w kierunku regionu Soconusco, która nastąpiła podczas fazy Cuadros (1150–950 p.n.e.), prawdopodobnie sprzyjało silne podobieństwo językowe. Centrum i zachodnia część stanu Chiapas również uczestniczyły w tej tradycji, gdyż duże ośrodki z konstrukcjami ziemnymi, platformami, różnymi budowlami z kamienia (akropolami) i budynkami do gry w pelotę odnaleziono w ośmiu miejscach wielkiej niziny Chiapas oraz w innych lokalizacjach w środkowym biegu rzeki Grijalva, m.in. w San Isidro. W tym samym stanie znaleziono wiele rzeźb megalitycznych (np. Stela Padre Piedra), reliefów naskalnych (jak Relief z Xoc i reliefy z Pijijiapan) oraz niezliczone obiekty przenośne (berła, statuetki, siekierki, napierśniki itp.), wszystkie z ikonografią w stylu olmeckim. W latach 1000–750 p.n.e. zwiększyły się rozmiary, liczba ludności i rozplanowanie architektoniczne ośrodków na pacyficznym wybrzeżu Gwatemali. Na brzegach rzeki Naranjo panująca elita zarządzała małą osadą, która z czasem miała przyciągnąć wielką liczbę ludności dzięki eksploatacji zasobów naturalnych i skutecznemu handlowi dalekosiężnemu. W ośrodku tym, znanym jako La Blanca (900–600 p.n.e.), wzniesiono budowle o charakterze publicznym, w tym cztery kopce ziemne do 10 m wysokości i dużo wyższy budynek – Kopiec 1. W 600 r. p.n.e. świetność La Blanca dobiegła końca, a na nową stolicę polityczną regionu wyrosło El Ujuxte. Jednak rozkwit tego ośrodka przypada na późny okres preklasyczny. Na wybrzeżu Salwadoru między 800 a 600 r. p.n.e. ośrodek Chalchuapa wyróżniał się znacznym rozwojem i budynkami, które osiągały wysokość bliską Strukturze E3-1 (wchodzącej w skład Grupy Trapiche), a także utrzymywaniem dalekosiężnych połączeń handlowych, prestiżowymi dobrami egzotycznymi, wielkimi rzeźbionymi monumentami i ceramiką malowaną po wypaleniu. Zarówno płaskorzeźby, jak i naczynia reprezentują styl podobny do obiektów z Chalcatzingo, co potwierdza częste kontakty między różnymi ośrodkami w owej epoce. Z tego samego okresu pochodzi Kopiec 30a w Izapie na wybrzeżu Chiapas – masywny budynek z czasów, gdy ośrodek ten przypuszczalnie został przejęty przez ludzi z rodziny językowej mayance.

Ok. 1200 r. p.n.e. na wyżynach Gwatemali założono Kaminaljuyú. Od środkowego okresu preklasycznego istniały tam budowle użyteczności publicznej, rzeźbione monumenty, wyraźna była także stratyfikacja społeczno-polityczna. W 600 p.n.e. Kaminaljuyú stało się ośrodkiem dużego i zasobnego tworu politycznego, który kontrolował cały region. Architektura tej epoki wyróżnia się wznoszonymi z ziemi i cegły adobe platformami, na których stawiano budynki z nietrwałych materiałów. Detale, takie jak rynsztoki i schodki, wykonane były z kamienia wulkanicznego. Większość tych budowli została zgrupowana w linearnych układach na osi północ–południe.

W pobliskiej dolinie Salamá funkcjonował ośrodek El Portón, w którym wybudowano wiele platform, świątyń i ziemnych tarasów z ołtarzami i kamiennymi stelami. Największa świątynia El Portón pochodzi mniej więcej z 500 r. p.n.e., a znaleziony pod schodami depozyt ofiarny wskazuje, że z okazji jej konsekracji zorganizowano wielką uroczystość, której towarzyszyło palenie kadzidła i składanie ofiar. Ok. 400 r. p.n.e. została wzniesiona Stela 1, na której znajdują się liczby i wczesne hieroglify majowskie.

Pierwsze wsie rolnicze na nizinach Petén pochodzą z 1000 p.n.e. Uważa się, że były zakładane przez osadników, którzy przybyli zarówno z wybrzeża Belize, jak i z wyżyn Gwatemali. Ludzie ci reprezentowali kulturę osiadłą, a nowych miejsc do życia poszukiwali, wędrując wzdłuż naturalnych granic wyznaczanych przez mokradła (hiszp. bajos[19]), jeziora i rzeki. Najwcześniejsze tradycje garncarskie z nizin Majów (1200–900 p.n.e.) rzeczywiście pochodzą z doliny rzeki Belize (faza Cunil) i z północnych części dzisiejszego państwa Belize (zespół Swasey), jak również z doliny rzeki Usumacinta (zespół Xe). Uznaje się, że twórcy ceramiki z tego ostatniego regionu nie posługiwali się językami z rodziny mayance, ale z rodziny mixe-zoque. Ok. 700 r. p.n.e. te wczesne tradycje zaczęły zanikać i pojawiła się nowa generacja naczyń zwana Mamom (700–400 p.n.e.), których produkcja i użycie obejmuje tereny od Petexbatún aż po północ Jukatanu. Chodzi o zwykłe naczynia na użytek lokalny, monochromatyczne, polerowane, pokryte angobą i o powierzchni przypominającej wosk.

W pierwszych wioskach nizin Majów (1000–700 p.n.e.) chaty były budowane na niskich platformach umiejscowionych wokół centralnych dziedzińców. Osady te miały charakter egalitarnych i autonomicznych społeczności, nie występowała w nich specjalizacja produkcji rzemieślniczej ani wyraźne różnice społeczne. Począwszy od roku 800 p.n.e., pojawiły się różnice między architekturą mieszkalną a publiczną. Najważniejszym ośrodkiem regionu było Nakbé, którego pierwsze platformy o charakterze publicznym, wykonane z obrobionych, ciętych kamieni (okrytych tynkiem ze stiuku lub gliny), o wysokości 2–3 m, pochodzą z tej właśnie epoki. Ok. 600 r. p.n.e. powstawały już wyższe platformy tarasowe pokrywane stiukiem, których wysokość dochodziła do 18 m, pojawił się też styl architektoniczny z charakterystyczną sztukaterią (hiszp. moldura de delantal)[20], w którym każda platforma składała się z położonego wyżej korpusu z pochylonymi ścianami, spoczywającego na innym, krótszym i nachylonym pod większym kątem. Tak skonstruowane struktury podpierały świątynie wykonane z nietrwałych materiałów. Zespoły architektoniczne były sytuowane wokół wielkich centralnych placów i połączone siecią znajdujących się na nasypach „białych dróg” (sakb’ih)[21]. W tym samym czasie pojawiły się miejsca przeznaczone do gry w pelotę, ołtarze na planie koła i stele z rzeźbionymi scenami wyobrażającymi różne figury i postacie. Do mniejszych ośrodków zaliczały się El Mirador, Tintal i Wakná, ale wiele innych, które później zyskały na znaczeniu, założono właśnie w tamtej epoce.

Najistotniejszą osadą w Belize było Blackman Eddy, które rozwinęło się nieco wcześniej niż Nakbé. Wreszcie w latach 1200–800 p.n.e. ludy osiadłe skolonizowały północną część Jukatanu. Począwszy od 700 r. p.n.e., upowszechniło się na tych terenach używanie ceramiki Mamom. Największym ośrodkiem była wioska Komchén z domami wybudowanymi z nietrwałych materiałów. Należy dodać, że na nizinach Majów stale odnajduje się coraz więcej materiałów w stylu olmeckim. Do najbardziej znanych należą naczynia funeralne, które zostały odkopane w Grupie 9N-8 w Copán (1200–900 p.n.e.), dekorowane symbolami szponiastej dłoni i motywem długich, grubych, „ognistych” brwi. Obecność tych elementów w tamtym regionie można wyjaśnić tym, że dolina rzeki Motagua stanowiła główne źródło jadeitu używanego przez Olmeków.

Późny okres preklasyczny (400 p.n.e. – 200 n.e.)

Okres ten charakteryzuje się odczuwalnym wzrostem siły roboczej, który doprowadził do budowy i utrzymywania monumentalnych budowli publicznych, infrastruktury hydrotechnicznej zawiązanej z irygacją i magazynowaniem wody, a także dróg, tarasów i „podniesionych pól”[22], które umożliwiły produkcję żywności na niespotykaną dotąd skalę. Wszystko to świadczy o znacznym wzroście populacji, jak również o istnieniu bardzo dobrze zorganizowanego centralnego systemu zarządzania. Sceny i teksty hieroglificzne z obszaru Majów potwierdzają, że dawne wodzostwa zostały zastąpione systemem indywidualnych władców (ajawtaak)[23], którzy swoje prawa polityczne opierali na charyzmie wojskowej i religijnej oraz na przynależności do określonej linii dynastycznej z mitycznym założycielem. Chociaż nie wiemy, czy podobne zjawisko wystąpiło w innych regionach Meozameryki, to pojawiają się opinie, że w późnym okresie preklasycznym wyłoniły się pierwsze społeczności typu państwowego. Z pewnością w tej epoce istniały już duże różnice pod względem rozmiarów i złożoności ośrodków, co odzwierciedla głębokie podziały związane z kontrolą zasobów ludzkich i naturalnych.

W ostatnich wiekach późnego okresu preklasycznego (znanego też jako protoklasyczny) na centralnym płaskowyżu Meksyku, ziemiach Majów i wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej doszło do niewyjaśnionego upadku stolic preklasycznych, które zostały nagle opuszczone. Niedawne badania wskazują, że przyczyną mogła być transformacja demograficzna, która doprowadziła do skupienia ludności w kilku nowych stolicach (Cholula, El Pital, Teotihuacan, Tikal itd.). W porównaniu z dawnymi wodzostwami, które zarządzały bardziej rozproszoną ludnością, system rządów w nowych ośrodkach był wyraźnie scentralizowany.

Pod względem kultury można stwierdzić, że w późnym okresie preklasycznym rozwinęły się w Mezoameryce różne systemy pisma (tzw. pismo przesmyku [Tehuantepec][24], majowskie, zapoteckie itd.), wykształcone przez społeczeństwa, które zaadaptowały olmecką koncepcję do własnych potrzeb językowych. Chociaż notacja kalendarzowa i zapisywanie liczb pojawiły się w Oaxace – zapewne – pod koniec środkowego okresu preklasycznego, to w późnym okresie preklasycznym niezwykle się rozwinęły, czego świadectwem jest przede wszystkim wynalezienie pozycyjnego systemu zapisu liczb (do tzw. Długiej Rachuby), który oznaczał powstanie znaku do zapisywania wartości zero i daty początkowej o charakterze mitycznym, wyznaczonej na rok 3114 p.n.e. Na ile nam wiadomo, ten system numeracji używany był jedynie do celów związanych z kalendarzem i umożliwiał oznaczanie wydarzeń historycznych z niesłychaną precyzją, bez powtórzenia tej samej daty na przestrzeni 5125 lat. Najwcześniejsze zapisy tego systemu znajdują się na zabytkach tzw. pisma przesmyku, mianowicie na Steli 2 z Chiapa de Corzo (36 p.n.e.) i Steli C z Tres Zapotes (32 p.n.e.), które choć nie zawierają dosłownie znaku graficznego zero, implikują jego istnienie – na sześćset lat przed użyciem zera w Indiach.

Mapa 1.5 Lokalizacja stanowisk – późny okres preklasyczny

W Dolinie Meksyku najważniejszym ośrodkiem tej epoki była niewątpliwie duża protomiejska wioska Cuicuilco, wybudowana na bardzo żyznych ziemiach i wyposażona w kanały nawadniające. Ok. 200 r. p.n.e. zamieszkiwało ją już 200 tys. osób, a jej wielka okrągła świątynia wznosiła się na wysokość 27 m. Jedynym miejscem w regionie, które rywalizowało z tą osadą pod względem liczby ludności, była dolina Teotihuacan mająca w latach 300–100 p.n.e. populację ok. 53 tys. osób. O historii Cuicuilco wiemy bardzo mało, gdyż większość jego pozostałości została pogrzebana pod warstwą lawy po erupcji wulkanu Xitle, która nastąpiła ok. 100 r. p.n.e. Po tym wydarzeniu część ludności mieszkała tam nadal do 400 r. n.e., kiedy to została pochłonięta przez strumień lawy pochodzącej tym razem z wulkanu Ajusco.

Szczytowy moment rozwoju kulturalnego i demograficznego Doliny Puebli i Tlaxcali sytuuje się w fazie Tezoquipan (400–100 p.n.e.). Odnotowano wielką liczbę osad z tej epoki, a zapewniające środki utrzymania ziemie uprawne musiały leżeć w pobliżu. Biorąc pod uwagę złożoność i rozmiary tych ośrodków, należy uznać, że występowała tam hierarchizacja, a w wielu z nich istniały cmentarzyska, pałace (usytuowane na niskich platformach struktury o wielu pomieszczeniach), piramidy i tarasy. Stanowiska archeologiczne znajdujące się w tym regionie to: Atlantepec, Coyotzingo, Cuajimalpa, Moyotzingo, San José Tetel i Xochitecatl (na północy doliny), Capulac, Chachapan, Las Vegas, Los Teteles de San Miguel i San Aparicio (na wschodzie), ale przede wszystkim Amaluacan, w którym jest wiele zespołów piramidalnych usytuowanych wokół placów, jak również Totimehuacan z ośmioma piramidami zbudowanymi w różnych okresach. W zachodniej części doliny na uwagę zasługują: Colotzingo z czternastoma kopcami, San Francisco Coapan ze strukturami dochodzącymi do wysokości 200 m i Tlalancaleca z 24 dużymi budynkami, przy czym kilka z nich wykazuje już styl architektoniczny talud-tablero (element skośny, czyli talud, spoczywa na platformie z czołową ścianą – tablero, na przemian, tworząc strukturę piramidy), który kilkaset lat później będzie tak często stosowany w Teotihuacan. Zdaniem niektórych autorów rządy w tych osadach opierały się na systemie politycznym podobnym do wodzostwa.

W końcowym okresie preklasycznym (100 p.n.e. – 200 n.e.) większość tych osad stopniowo opuszczano, gdyż ludność zaczęła grupować się jedynie w dwóch strategicznych ośrodkach, mianowicie w Choluli i Totimehuacan. Wyniki niedawnych prac geologicznych i archeologicznych sugerują, że do intensyfikacji tego procesu przyczyniła się erupcja wulkanu Popocatepetl w połowie I w. n.e. Kataklizm ten pogrzebał setki domów na północno-wschodnich zboczach wulkanu, zabił tysiące osób i miał negatywny wpływ na produkcję rolną na rozległych obszarach. Z wulkanicznego terenu Pedregal de Nealtican wykopano nietknięte pozostałości Tetimpy, ośrodka założonego ok. 700–500 p.n.e. u podnóża pasma Sierra Nevada i pogrzebanego pod lawą w czasie wspomnianego wybuchu. Jego domy z bajareque, wybudowane na niskich platformach w systemie talud-tablero, stały wokół dziedzińców z małymi świątyniami, które jednocześnie naśladowały kształt wulkanu. Spichlerze wykonane z gliny i słomy, budowane na kamiennych cokołach, zastąpiły dawne studnie używane do przechowywania kukurydzy.

Przypuszcza się, że erupcja wulkanu wpłynęła również na południowe i wschodnie części Doliny Meksyku. Region ten, podobnie jak tereny w Dolinie Puebli i Tlaxcali, doświadczył wyraźnej ruralizacji i spadku liczby ludności. W latach 100 p.n.e. – 100 n.e. populacja w dolinie Teotihuacan zmniejszyła się do 27 tys. mieszkańców, chociaż począwszy od I w. n.e. ośrodek ten – tak jak Cholula – zaczął przyjmować społeczność, która przeżyła wybuchy wulkanu, co doprowadziło do jego szybkiego rozwoju. Piramidy Słońca i Księżyca, podobnie jak pierwsze dwa etapy konstrukcyjne Wielkiej Piramidy w Choluli, musiały zatem zostać ukończone w ciągu dwóch pierwszych wieków naszej ery.

W okresie 400 p.n.e. – 100 n.e. na południowym wschodzie stanu Guanajuato oraz obszarach przylegających do stanu Michoacán rozwijała się kultura Chupícuaro, która wzięła nazwę od ośrodka zlokalizowanego niedaleko Acámbaro, zatopionego w 1949 r. przez wody sztucznego zbiornika Solís. Twórcy ceramiki z Chupícuaro prawdopodobnie jako pierwsi w Mezoameryce opanowali technikę malowania przed wypaleniem, nakładali bowiem gładką warstwę intensywnych pigmentów (czerwieni, czerni, żółci) na neutralne tła w kolorze beżowym, tworząc kompozycje malarskie, w których dominuje symetria i zmienne połączenie kilku wzorów geometrycznych, takich jak linie, krzyżyki, kwadraty, romby i trójkąty. Naczynia te nie zostały odnalezione w grobowcach, ale na powierzchni, nie chodzi więc o sztukę funeralną. Z ceramiką tą łączy się dwa style: pełnych w środku figurek z gliny (z obfitą dekoracją) i polichromowanych wydrążonych figur, których zdobienia imitują rysunki na naczyniach. Głównym tematem tych rzeźb jest naga kobieta, a proste przedstawienie jej postaci kontrastuje z wyszukaną fryzurą i nakryciem głowy; może to być związane z tym, że w Mezoameryce osobowość jednostki umiejscawiano właśnie w tej przestrzeni, czyli dookoła głowy. Mamy tu jednak do czynienia z tradycją, która redukuje formy do samej esencji, dlatego nazywa się ją sztuką minimalistyczną. Ceramika z Chupícuaro miała duży wpływ na inne regiony Mezoameryki, zwłaszcza na Cuicuilco oraz Doliny Puebli i Tlaxcali.

Ok. 300 r. p.n.e. w rejonie Colimy, Jalisco, Nayarit i regionach sąsiadujących ze stanami Michoacán i Zacatecas powstaje ważna kultura określana mianem „grobów szybowych” (hiszp. tumbas de tiro), której pozostałości archeologiczne znajdują się w największej liczbie i skoncentrowaniu na terenach wokół wulkanu Tequila. Najwyrazistsze cechy tej tradycji kulturowej, która przetrwała aż do 600 r. n.e., to kolisty, koncentryczny model zabudowy, którego trzonem jest masywna konstrukcja architektoniczna o podobnym planie, tzn. kolistym i koncentrycznym (tzw. guachimontón). W tym wypadku mamy do czynienia z silnie rozwiniętą tradycją grobów szybowych składających się z jednej lub wielu komór o znacznej różnorodności form i odmian (rodzaj architektury podziemnej), a także z szeroko praktykowanym wytwarzaniem pełnych i pustych w środku glinianych figur, które składano we wnętrzu grobów. Ich tematyka wiąże się z życiem człowieka. Funkcja tych rzeźb polegała na zachowaniu żywości tych pogrzebanych osób, mimo że tylko w nielicznych przypadkach starano się odwzorować ich indywidualne cechy fizjonomiczne. Niektóre z tych figur – ukazujące postacie, które stoją bądź siedzą, niosą różne przedmioty, takie jak broń czy naczynia, trzymają w ramionach dzieci lub wykonują różne inne czynności – sprawiają wrażenie zatrzymanych w ruchu i odznaczających się wielką żywotnością i ekspresją, która jakby kontrastowała z kontekstem funeralnym. Historycy sztuki zidentyfikowali co najmniej szesnaście stylów stworzonych w różnych momentach i regionach. Niektóre obiekty bardziej przypominają autentyczne makiety niż gliniane rzeźby. Przedstawione na nich postacie biorą udział w ucztach pałacowych, grają w piłkę lub praktykują rytuał palo volador[25]. W odróżnieniu od naturalizmu figurek z terakoty, których głównym tematem jest sam człowiek, naczynia z grobów szybowych są przedmiotami starannie wypolerowanymi, bogato ornamentowanymi, nacinanymi lub malowanymi, z przewagą sztuki abstrakcyjnej i geometrycznej. Mogą one kojarzyć się z różnymi koncepcjami kosmologicznymi.

Wydaje się, że różne społeczeństwa zamieszkujące doliny Oaxaki połączyły się ok. 500 r. p.n.e., co mogło dać początek wspólnemu organizmowi politycznemu z siedzibą w Monte Albán. Rzeczywiście to możliwe, że trzy dzielnice tego miasta, rozdzielone strefami publicznymi, reprezentowały rody wywodzące się z trzech dolin: Etla, Mitla-Tlacolula i Valle Grande. W pierwszej fazie rozwoju tego ośrodka (500–200 p.n.e.) na wzgórzu, na którym miało zostać wybudowane Monte Albán, przeprowadzono ogromne prace przy wyrównywaniu poziomu gruntu. Łączyło się to z tytaniczną pracą, która musiała być organizowana przez centralną siłę polityczną, cieszącą się znacznym autorytetem. Szacuje się, że ok. 200 r. p.n.e. w Monte Albán mieszkało 5 tys. osób, podczas gdy drugorzędne ośrodki w dolinach liczyły do 200 osadników. Najbardziej charakterystyczną strukturą miasta z tej epoki jest Budynek Tancerzy (Edificio de los Danzantes), na którym umieszczono 300 płaskorzeźbionych płyt kamiennych przedstawiających okaleczonych jeńców, a niektóre z nich zawierają teksty hieroglificzne. Płyty 139, 140 oraz 141/104 stanowią dowód na to, że zapoteccy[26] skrybowie rejestrowali daty kalendarza liczącego 260 (cykl piye) i 365 (cykl yza) dni, a datom tym towarzyszyły liczebniki zapisywane za pomocą kresek i kropek, jak również złożone teksty zawierające czasowniki oraz nazwy podmiotów i dopełnień. W tym czasie na północnych, północno-wschodnich i zachodnich zboczach Monte Albán wybudowano długi na 3 km mur obronny, powstały też wtedy pierwsze kamienne groby.

W drugiej fazie rozwoju (200 p.n.e. – 250 n.e.) ludność Monte Albán osiągnęła liczbę 14 tys. mieszkańców. W epoce tej rola miasta jako głównego ośrodka regionalnej tożsamości mogła być jeszcze bardziej widoczna jako odpowiedź na znaczenie i wpływy wywierane przez Teotihuacan. Główny plac Monte Albán został ukończony i wybrukowany kamieniami, podczas gdy dwusalowe świątynie świadczą o wykształceniu oficjalnego kultu państwowego. 140 płaskorzeźbionych płyt kamiennych umieszczonych na Budowli J stanowi pisany rejestr wojen lub podbojów i choć żadnej z tych inskrypcji formalnie nie odczytano, przypuszcza się, że wśród podbitych ośrodków znajdowały się Cuicatlan i Tototepec. Uważa się, że w owej epoce Monte Albán liczyło 2899 zwykłych domów i 57 rezydencji elity (wiele pomieszczeń wokół dziedzińca), a warstwy społeczne były bardzo zróżnicowane. Zdaniem badaczy na tzw. Platformie Północnej stał pałac, który był siedzibą władz. Dach jednej z sal podtrzymywany był przez kolumny i monumentalne pilastry. Wypada wspomnieć, że w mieście nie odnaleziono żadnego targu ani śladów wyspecjalizowanej produkcji rzemieślniczej.

W dolinach przylegających do Monte Albán istniało wiele ośrodków drugo – i trzeciorzędnych, chociaż w oewj epoce były one większe i bardziej rozbudowane niż w poprzedniej fazie. Najważniejszym z nich było San José Mogote, w którym znajdowały się boiska do gry w piłkę, pałace, świątynie i plac o wymiarach 300 na 500 m.

Mimo iż środkowa część dzisiejszego stanu Veracruz była gęsto zasiedlona w późnym okresie preklasycznym, od początku I w. n.e. wystąpiło tu zjawisko identyczne z tym, które obserwowaliśmy na centralnym płaskowyżu Meksyku, ponieważ znaczne obszary szybko uległy wyludnieniu i dotyczyło to nawet tak ważnych ośrodków jak Las Higueras i Santa Lucía. Do takiej sytuacji przyczyniło się prawdopodobnie to, że w okresie protoklasycznym (100–300 n.e.) dochodziło do przemieszczania się ludności w miejsca zasobne i strategicznie istotne z punktu widzenia handlowego, zwłaszcza do El Pital, leżącego w dolnym biegu rzeki Nautla ośrodka o imponujących rozmiarach. W czasie rozkwitu, który trwał aż do okresu klasycznego wczesnego, El Pital liczyło ponad 100 budynków o wysokości sięgającej nawet 35 m, miało co najmniej osiem boisk do gry w pelotę, monumentalne świątynie zgrupowane wokół placów, wydłużone platformy i rozległy system „podniesionych pól” nawadnianych kanałami. U schyłku okresu preklasycznego El Pital miało znaczącą liczbę mieszkańców, a jego powstanie prawdopodobnie należy łączyć z politycznym i handlowym wpływem Teotihuacan.

Na południowym wschodzie stanu Veracruz i na zachodzie stanu Tabasco nadal były zamieszkiwane niektóre dawne ośrodki olmeckie. Tak było w przypadku Tres Zapotes, którego rozkwit przypadł na okres 400 p.n.e. – 300 n.e. Z tej samej epoki pochodzi Cerro de las Mesas, ale jego świetność trwała także w okresie klasycznym wczesnym. Ludy zamieszkujące ten region posługiwały się złożonym systemem zapisu znanym jako pismo przesmyku. Chociaż jeszcze go nie odczytano, istnieją mocne argumenty za tym, że służyło do zapisu języka pochodzącego od protozoque. Brak danych stratygraficznych nie pozwala powiedzieć nic więcej na temat kontekstu owych inskrypcji, aczkolwiek niektóre z nich mają daty zapisane zgodnie z Długą Rachubą (zob. s. 81), co pozwala je precyzyjnie datować. Oprócz już wspomnianych Steli 2 z Chiapa de Corzo (36 p.n.e.) i Steli C z Tres Zapotes (32 p.n.e.) długością tekstów hieroglificznych wyróżniają się także Stela 1 z La Mojarra (156 n.e.) i Statuetka z Tuxtli (162 n.e.). Kanciasty styl znaków graficznych oraz ogólnie niewielka liczba zabytków pisanych prowadzą do wniosku, że większość tekstów ryto w drewnie. Aktualne dane wskazują, że pismo przesmyku było w użyciu w późnym okresie preklasycznym i klasycznym wczesnym. Niedawne badania sugerują, że pierwsi majowscy skrybowie zaczerpnęli z tego właśnie pisma repertuar znaków graficznych i zaadaptowali je do swojego języka, czemu mogła sprzyjać nie tylko bliskość geograficzna obu kultur, lecz także fakt, że teksty zapisane pismem przesmyku prawdopodobnie miały znaki fonograficzne o strukturze CV (spółgłoska plus samogłoska), co dobrze odpowiadało charakterowi języków z rodziny mayance. W każdym razie ludy zamieszkujące przesmyk Tehuantepec stosowały Długą Rachubę wcześniej niż Majowie.

Ocenia się, że między rokiem 500 a 300 p.n.e. Izapa została ponownie zajęta przez ludzi mających styczność z mixe-zoque. Szczyt rozwoju tego ośrodka przypada na lata 300–50 p.n.e., kiedy wybudowano większość Zespołu Głównego, składającego się z ziemnych platform obłożonych otoczakami rzecznymi i licowanych cegłą adobe lub gliną. Obszar ten służył do odprawiania ceremonii i do grzebania zmarłych. Z tej epoki pochodzą słynne rzeźbione zabytki (ołtarze i stele) z przedstawieniami o charakterze mitologicznym. Współcześni badacze powołują się na szczególny styl tych obiektów (styl Izapa), gdy z grubsza odnoszą się do scen rzeźbionych przez Majów i ludy z wybrzeża Pacyfiku w okresie preklasycznym późnym.

Na wybrzeżu Gwatemali po upadku La Blanca jako główny ośrodek prowincji mixe-zoque umocniło się El Ujuxte. Tamtejsze monumentalne platformy z ziemi składają się na regularną siatkę ulic, które przecinają się pod kątem prostym, co rzadko występuje w ośrodkach przedhiszpańskich mezoamerykańskiego południowego wschodu. Swoje kulturowe apogeum El Ujuxte osiągnęło między rokiem 400 p.n.e. a 100 n.e.

Większym ośrodkiem było Tak’alik Ab’aj, którego centrum składa się z dużych tarasów schodkowych, zorientowanych zgodnie z osią północ–południe. Przypuszcza się, że w latach 400–200 p.n.e. rządzone było przez dynastię mixe-zoque. Od tej ostatniej daty aż do roku 150 n.e. można dostrzec drastyczną zmianę w planach zagospodarowania przestrzennego i architektonicznego, jak również pojawienie się rzeźbionych konstrukcji z portretami rządzących, a także tekstów pisanych i przykładów Długiej Rachuby (najsłynniejsza jest Stela 5, która nosi datę odpowiadającą 126 n.e.). Wysuwano teorie, że od 200 r. p.n.e. Tak’alik Ab’aj było rządzone przez ludzi powiązanych z kulturą majowską, chociaż ciągłość ceramiki Ocosito i pewne cechy epigraficzne Steli 5 wskazują, iż w całym okresie preklasycznym późnym charakter populacji utrzymał się bez żadnych istotnych zmian. Dowodem na to, że przynajmniej w latach 400–200 p.n.e. mówiono tutaj jednym z języków mixe-zoque, jest Ołtarz 48, ponieważ znajdujące się na nim inskrypcje odzwierciedlają model syntaktyczny podmiot-orzeczenie (SV), który jest właściwy językom mixe-zoque.

Innym ważnym ośrodkiem w tamtym czasie była Chalchuapa, której elita rządząca opierała swoją pozycję ekonomiczną na eksploatacji pobliskiej kopalni obsydianu w Ixtepeque. Chalchuapa stanowiła główny ośrodek produkcji ceramiki Usulatán – luksusowych i prestiżowych naczyń, którymi handlowano nawet z odległymi miejscami i które obok ceramiki z Chupícuaro stanowiły pierwszą w Mezoameryce tradycję naczyń polichromowanych dwu – i trójbarwnych. Najpopularniejszą techniką stosowaną przy wyrobie ceramiki Usulatán było zdobienie negatywem, za pomocą falistych linii rysowanych rozpuszczalną substancją, która podczas wypalania pozostawia ślady w jaśniejszych kolorach. W odniesieniu do ceramiki cechą wyróżniającą tę epokę są także naczynia zoomorficzne w kształcie ssaków, podtrzymywane przez cztery pękate nóżki.

Wreszcie Stela 1 z El Baúl, ośrodka położonego również na wybrzeżu Pacyfiku, ma datę w Długiej Rachubie, która odpowiada dacie 11 n.e. Na wspomnianej steli widnieje postać wyrzeźbiona we wczesnym stylu Majów.

Zmiany szlaków handlowych i upadek produkcji rolnej musiały przyczynić się do opuszczenia tych ośrodków na wybrzeżu Pacyfiku w pierwszych wiekach naszej ery. Potężna erupcja wulkanu Ilopango, do której doszło ok. 429 r. n.e., ostatecznie dobiła te społeczności, i tak będące już wtedy w fazie schyłkowej.

Położone na wyżynach gwatemalskich Kaminaljuyú przeżywało wówczas okres największego zaludnienia i rozkwitu działalności budowlanej. Powstały wielkie kanały irygacyjne doprowadzające wodę z jeziora Miraflores. Największy z nich miał 2 km długości, 18 m szerokości i 8 m głębokości. Podstawą zamożności tego miasta były wykorzystanie i eksport różnych minerałów, takich jak cynober, hematyt, jadeit, mika i obsydian, przy czym ten ostatni wydobywano z nieprzebranych złóż w El Chayal. W owej epoce Kaminaljuyú osiągnęło niesamowite rozmiary, wzniesiono w nim liczne budowle i rzeźbione monumenty z długimi tekstami hieroglificznymi w języku majowskim, z datami z cyklu kalendarzowego tzolk’in (260 dni) oraz ha’ab (365 dni). Świątynia funeralna znaleziona w Strukturze E-III-3 świadczy o wspaniałości życia lokalnych władców, gdyż przy szkielecie miejscowego notabla znaleziono trzech młodzieńców złożonych w ofierze, maski i nakrycia głowy z jadeitu, paciorki ze szlachetnych kamieni, ości płaszczki, płytki z obsydianu, dynie malowane na stiuku, kryształy kwarcu używane do rytuałów oraz 157 naczyń ceramicznych. Zabytki Kaminaljuyú dostarczają dowodów na to, że władza należała do określonych jednostek (ajawtaak), zachowały się bowiem portrety władców dzierżących odpowiednie symbole religijne i militarne. Monument 65 (ok. 200 p.n.e. – 200 n.e.) zawiera przedstawienie trzech władców, którzy spoglądają na jeńców wojennych; wszystkie postacie mają na nakryciu głowy swoje imię glificzne, a jeden z władców prawdopodobnie nazywał się Yop[aat] Xook. Te hieroglificzne antroponimy są zapisane w jednym z języków Majów.

Ilustracja 1.4 Znane nam inskrypcje pisma przesmyku

Jedynym chyba miastem, które w owej epoce mogło rywalizować z Kaminaljuyú, było El Mirador, znajdujące się na północy regionu Petén. Chociaż ośrodek ten powstał w środkowym okresie preklasycznym, jego rozkwit nastąpił w późnym okresie preklasycznym. El Mirador – podobnie jak Nakbé – powstało na osi wschód–zachód, co było odejściem od tradycji olmeckiej, która wolała orientację północ–południe. Jedną z charakterystycznych cech architektonicznych tego ośrodka było budowanie świątyń triadycznych: wysokich platform piramidalnych ze sztukaterią na gzymsach kolejnych pięter, które „opasywały” piramidę[27]. Szczyt zwieńczony był trzema świątyniami otaczającymi mały placyk (jedna świątynia w głębi, a nieco niżej dwie pozostałe). Znaczenie tych świątyń triadycznych nie jest całkowicie jasne, chociaż należy zaznaczyć, że według majowskich relacji mitycznych dotyczących stworzenia, obecnych na inskrypcjach okresu klasycznego (200–909 n.e.), bogowie ułożyli na krawędzi nieba trzy kamienie, które posłużyły do zbudowania świata. Również bogowie będący patronami miast takich jak Caracol i Palenque byli trzema braćmi, którzy narodzili się w czasach mitycznych. Istnienie świątyń triadycznych w El Mirador, Cerros, Dzibanché (Grupa Kinichná), Ichkabal, Lamanái, Nohmul, Tikal i Uaxactún wskazuje, że już w późnym okresie preklasycznym z liczbą trzy wiązano złożoną symbolikę kosmologiczną albo mityczną, lub obie jednocześnie. W przypadku El Mirador wielka świątynia triadyczna El Tigre – tzw. Piramida Jaguara – dominuje w kompleksie Grupy Zachodniej. Maszkarony ze stiuku flankują schody, które prowadzą na szczyt mniejszej platformy triadycznej, położonej na południe od Zespołu Jaguara. Rzeźbienie takich maszkaronów rozwijało się w późnym okresie preklasycznym i wczesnym klasycznym na nizinach Majów, tworząc ważną tradycję. Figury te wyobrażały przodków, jaguary lub byty kosmologiczne, takie jak Słońce, Wenus czy bóg kukurydzy (Ju’n Ixiim), a najokazalsze ich przykłady można znaleźć w Cerros, Cival, Ichkabal i Uaxactún. Większa część Akropolu Centralnego w El Mirador została zbudowana w środkowym okresie preklasycznym; główna struktura to monumentalny zespół architektoniczny znany jako Grupa Danta, która składa się z trzech gigantycznych platform leżących jedna na drugiej. Platforma dolna ma 300 m długości i 7 m wysokości; podtrzymuje grupę budynków, łącznie z triadyczną piramidą. Druga platforma również ma wysokość 7 m, podczas gdy najwyższa z nich ma 21 m wysokości, a na jej wierzchołku znajduje się wysoka świątynia triadyczna, która liczy 70 m wysokości w stosunku do poziomu selwy. Analiza metodą węglową pozwoliła stwierdzić, że ta ogromna struktura architektoniczna została ukończona ok. 180 r. n.e. Należy wspomnieć, że El Mirador stanowiło ośrodek, z którego wychodziły „podwyższone drogi” (sakb’ih), łączące go z Nakbé i innymi ośrodkami na północy Petén, zapewniając jednocześnie łączność między poszczególnymi kompleksami architektonicznymi wewnątrz miasta.

W owym czasie na nizinach Majów doszło do wykształcenia się nowego stylu ceramiki zwanej Chicanel (400 p.n.e. – 100 n.e.). Wyroby Chicanel dzieliły się na naczynia do użytku domowego i naczynia o specjalnym przeznaczeniu (ceramika rytualna, funeralna i luksusowa). Ścianki tych naczyń są niezwykle grube, a ich powierzchnia wygląda jak nawoskowana, ale w mniejszym stopniu niż ceramika Mamom. Chociaż były wytwarzane w różnych kolorach, dominują brunatne odmiany czerwieni (typ Sierra Rojo). W tej epoce licznie występują także naczynia trypoidalne i tetrapoidalne (na trzech i czterech nóżkach), przestano jednak produkować figurki i świstawki.

W późnym okresie preklasycznym upowszechniło się stosowanie pisma hieroglificznego Majów, lecz materiał, którym dysponujemy, nie jest zbyt obfity z uwagi na to, że najpewniej wiele tekstów ryto lub malowano na materiałach nietrwałych. Oprócz umieszczonej na Steli 2 w El Mirador inskrypcji, która uległa erozji, do ważniejszych przykładów ówczesnych dzieł sztuki i rzemiosła należą niezwykłe malowidła ścienne w San Bartolo (Struktura Sub-V, ok. 300–200 p.n.e. i Sub-1 z tzw. Grupy Pinturas, ok. 100 p.n.e.), płaskorzeźba w Cueva de Loltún (Jukatan), a także szpikulec z kości służący do rytualnego upuszczania krwi z Kichpanhá, zausznice z jadeitu z Pomony (Belize) i wiele innych przedmiotów przenośnych, których pochodzenia i przeznaczenia nie jesteśmy pewni. Teksty te nie są całkowicie odczytane, chociaż można zrozumieć niektóre hieroglify. Możliwe, że zostały zapisane w wymarłym języku Majów znanym jako protoch’olano.

Ilustracja 1.5 Rekonstrukcja kompleksu architektonicznego El Tigre, należącego do Zespołu Zachodniego w El Mirador, region Petén, Gwatemala

Jedną z najważniejszych informacji dostarczanych nam przez owe teksty hieroglificzne jest obecność rzeczownika ajaw – „szlachetny”, „pan” lub „król-władca” – który razem ze sceną intronizacji znajdującą się na freskach w San Bartolo pozwala stwierdzić, że główne założenia polityczne i ideologiczne majowskich tworów politycznych (zwanych ajawil) okresu klasycznego (200–909 n.e.) istniały od późnego okresu preklasycznego, chociaż mogły też powstać nieco wcześniej w Nakbé. Jak się wydaje, wielu klasycznych władców wspomina o legendarnym miejscu określanym jako Chi – Tron lub Chi – Ołtarz, które było łączone z początkiem dynastii majowskich oraz ich instytucji politycznych. Jedna z hipotez sugeruje, że toponim ten odnosi się w retrospektywny sposób do miasta El Mirador, uważanego przez niektórych autorów za pierwsze wielkie państwo na nizinach Majów. Jednakże znalezione niedawno w Dzibanché dwa teksty hieroglificzne wskazują, że Chi – Ołtarz mogło być miejscem, które naprawdę istniało i znajdowało się nieopodal Dzibanché, na południu stanu Quintana Roo.

W późnym okresie preklasycznym zaczęto wznosić budynki i groble z obrabianych kamieni z tzw. pozornym sklepieniem Majów[28], boiska do gry w pelotę (ujednoliconego typu), jak również zespoły architektoniczne określane ogólnie mianem Grupy E: piramida usytuowana po zachodniej stronie placu, mająca służyć obserwacjom rocznej drogi Słońca na horyzoncie, wznoszona na trzech strukturach usytuowanych na długiej platformie zbudowanej po przeciwnej, wschodniej stronie tego samego placu. Znane przykłady takich struktur jak Grupa E znajdują się w El Caracol, El Mirador, Tikal i Uaxactún.

Podobnie jak w innych regionach Mezoameryki w pierwszych wiekach naszej ery również tropikalne niziny Petén były świadkiem upadku starych stolic preklasycznych. Cerros, El Mirador, Komchén i Nakbé zostały opuszczone między 100 a 300 r. n.e., a ludność zgromadziła się w takich ośrodkach jak Calakmul, Caracol, Dzibanché, Tikal i Uaxactún, które w późnym okresie preklasycznym miały skromne rozmiary. Nadal nie wiemy, co spowodowało ruchy ludności na znaczną skalę, choć można podejrzewać, iż w grę wchodziły złożone zmiany na szlakach handlowych – procesy, które dopiero zaczynamy rozumieć. Prawdopodobnie owe zmiany łączyły się z początkami Teotihuacan jako ośrodka posiadającego monopol na obsydian oraz ze schyłkiem ośrodków handlowych leżących na wybrzeżu Pacyfiku i wyżynach Majów.

Bibliografia

Arqueología Mexicana. Primeros pobladores de México, t. V, nr 25, Editorial Raíces-Instituto Nacional de Antropología e Historia, México 1997.

Arqueología Mexicana. Primeros pobladores de México, t. IX, nr 52, Editorial Raíces-Instituto Nacional de Antropología e Historia, México 2001.

The Olmec & their Neighbors. Essays in Memory of Matthew W. Stirling, red. Elizabeth P. Benson, pomysł Michael D. Coe, David Grove, Dumbarton Oaks Research Library and Collections, Trustees for Harvard University, Washington, D.C. 1981.

Campbell, Lyle R.,Terrence E. Kaufman, „A Linguistic Look at the Olmecs”, „American Antiquity”, t. 41, nr 1, Society for American Archaeology, Salt Lake City 1976, s. 80–89.

Clark, John A., Los olmecas en Mesoamérica, El Equilibrista, México 1994.

Clark, John E., Michael Blake, „El origen de la civilización en Mesoamérica: los olmecas y mokaya del Soconusco de Chiapas, México”, w: El Preclásico o Formativo: avances y perspectivas, red. Martha Carmona Macías, Instituto Nacional de Antropología, Historia-Museo Nacional de Antropología, México 1989, s. 385–403.

Clark, John E., Richard D. Hansen, „Preclásico tardío (400 a.C.–200 d.C.)”, „Arqueología Mexicana”, t. VIII, nr 46, 2000, s. 12–19.

Coe, Michael D., Richard A. Diehl, In the Land of the Olmec. The Archaeology of San Lorenzo Tenochtitlán, University of Texas Press, Austin 1980, t. 1.

—, In the Land of the Olmec. The People of the River, University of Texas Press, Austin 1980, t. 2.

Cohen, Mark N., La crisis alimentaria en la prehistoria, Alianza Editorial, Madrid 1981.

Cyphers Guillén, Ann, „La arquitectura olmeca de San Lorenzo Tenochtitlán”, w: Población, subsistencia y medio ambiente en San Lorenzo Tenochtitlán, red. Ann Cyphers Guillén, Instituto de Investigaciones Antropológicas-Universidad Nacional Autónoma de México, México 1997, s. 91–117.

Diehl, Richard A., Olmecs. America’s First Civilization, Thames and Hudson, London 2004.

Flannery, Kent V., „Los orígenes de la agricultura en México. Las teorías y la evidencia”, w: Historia de la agricultura. Época prehispánica-siglo xvi, red. Teresa Rojas Rabiela, William T. Sanders, Instituto Nacional de Antropología e Historia, México 1985, t. I, s. 237–266.

red. Flannery, Kent V., Joyce Marcus, The Cloud People. Divergent Evolution of the Zapotec and Mixtec Civilizations, Academic Press, New York 1983, s. 1–126.

García-Bárcena, Joaquín, „Preclásico Temprano (2500–1200 a.C.)”, „Arqueología Mexicana”, t. VIII, nr 44, 2000, s. 12–17.

—, „Primeros pobladores. La etapa lítica en México”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 28–29.

—, „Tecnología lítica”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 42–45.

—, „Cenolítico Superior y Protoneolítico (7000–2500 a.C.)”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 52–57.

—, „Etapa lítica (30 000–2000 a.C.). Los primeros pobladores”, „Arqueología Mexicana”, t. XV, nr 86, 2007, s. 30–33.

García-Cook, Ángel, Leonor Merino Carrión, „El Formativo en la región Tlaxcala-Puebla”, w: El Preclásico o Formativo, avances y perspectivas, red. Martha Carmona Macías, Instituto Nacional de Antropología e Historia, México 1989, s. 161–194.

González Lauck, Rebecca B., „La Venta: An Olmec Capital”, w: Olmec Art of Ancient Mexico, red. Elizabeth P. Benson, Beatriz de la Fuente, National Gallery of Art, Washington, D.C. 1996, s. 73–81.

—, „El Preclásico Medio en Mesoamérica”, „Arqueología Mexicana”, t. VIII, nr 45, 2000, s. 12–17.

Graham, John A., „Maya, Olmecs, and Izapans at Abaj Takalik”, w: Actes du XLIIème. Congres International des Américanistes, Paris 1978, VIII, s. 179–188.

Grove, David C., „La zona del Altiplano Central en el Preclásico”, Historia antigua de México, red. Linda Manzanilla Naim, Leonardo López Luján, t. I: El México antiguo, sus áreas culturales, los orígenes y el horizonte Preclásico, Consejo Nacional para la Cultura y las Artes-Instituto Nacional de Antropología e Historia-Instituto de Investigaciones Antropológicas, Universidad Nacional Autónoma de México-Miguel Ángel Porrúa, México, 2000, s. 511–540.

red. —, Ancient Chalcatzingo, University of Texas Press, Austin 1987.

Guidon, Niède, Georgette Delibrias, „Carbon-14 dates point to man in the Americas 32 000 years ago”, „Nature”, nr 321, 1986, s. 769–771.

Gutiérrez Martínez, María de la Luz, „Entre desiertos, mares y montañas (arte en cuevas de Baja California)”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 58–63.

—, „El estilo Gran Mural en la Sierra de Guadalupe”, „Arqueología Mexicana”, t. XI, nr 62, 2003, s. 44–45.

Hambleton, Enrique, „Lienzos de piedra”, „Arqueología Mexicana”, t. XI, nr 62, 2003, s. 46–51.

Hernández Díaz, Verónica, „Las formas del arte en el antiguo Occidente”, en Miradas renovadas al Occidente de México, Instituto de Investigaciones Estéticas, Universidad Nacional Autónoma de México, México 2013.

Jiménez Moreno, Wigberto, „El enigma de los olmecas”, „Cuadernos Americanos”, t. 1, nr 5, 1942, s. 113–145.

Kelly, David H., „A Cylinder Seal from Tlatilco”, „American Antiquity”, t. 31, nr 5, 1966, s. 744–746.

Kelly, Isabel, Ceramic Sequence in Colima: Capacha, an Early Phase, The University of Arizona Press, Tucson 1980 („Anthropological Papers of The University of Arizona”, 37).

Lacadena García-Gallo, Alfonso, „La escritura olmeca y la hipótesis del mixe-zoque: implicaciones lingüísticas de un análisis estructural del Monumento 13 de La Venta”, w: Olmeca: balance y perspectivas. Memoria de la Primera Mesa Redonda, red. María Teresa Uriarte Castañeda, Rebecca B. González Lauck, 2 t., Instituto de Investigaciones Estéticas, Universidad Nacional Autónoma de México-Consejo Nacional para la Cultura y las Artes-Instituto Nacional de Antropología e Historia-Fundación Arqueológica del Nuevo Mundo-Brigham Young University, México 2008.

López Austin, Alfedo, Leonardo López Luján, El pasado indígena, El Colegio de México-Fideicomiso Historia de las Américas-Fondo de Cultura Económica, México 2003, s. 19–108.

Lorenzo, José Luis, La etapa lítica en México, Instituto Nacional de Antropología e Historia, México 1967.

—, „Los orígenes mexicanos”, w: Historia general de México, t. 1, El Colegio de México-Harla, México 1987.

—, „Escritura y lengua en Tak’alik Ab’aj: problemas y propuestas”, w: XXIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, red. Bárbara Arroyo Pieters, 13–17 lipca 2009, Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala 2010.

MacNeish, Richard S., El origen de la civilización mesoamericana vista desde Tehuacán, Instituto Nacional de Antropología e Historia, México 1964.

red. Manzanilla Naim, Linda, Leonardo López Luján, Historia antigua de México, t. I: El México antiguo, sus áreas culturales, los orígenes y el horizonte Preclásico, Consejo Nacional para la Cultura y las Artes-Instituto Nacional de Antropología e Historia-Instituto de Investigaciones Antropológicas, Universidad Nacional Autónoma de México-Miguel Ángel Porrúa, México 2000.

Marcus, Joyce, „La escritura zapoteca”, w: Los orígenes de la escritura mesoamericana, Ediciones Pirata, nr 94, México 1986, s. 17–31.

—, Kent V. Flannery, La civilización zapoteca: cómo evolucionó la sociedad urbana en el Valle de Oaxaca, Fondo de Cultura Económica, México 2001.

Martínez Donjuán, Guadalupe, „Teopantecuanitlán”, w: Primer Coloquio de Arqueología y Etnohistoria del Estado de Guerrero, Instituto Nacional de Antropología e Historia-Gobierno del Estado de Guerrero, México 1986, s. 55–80.

Mirambell Silva, Lorena, „Los primeros pobladores del actual territorio mexicano”, w: Historia antigua de México, red. Linda Manzanilla Naim, Leonardo López Luján, t. 1: El México antiguo, sus áreas culturales, los orígenes y el horizonte Preclásico, Consejo Nacional para la Cultura y las Artes-Instituto Nacional de Antropología e Historia-Instituto de Investigaciones Antropológicas, Universidad Nacional Autónoma de México-Miguel Ángel Porrúa, México 2000, s. 223–254.

—, „Arqueolítico y Cenolítico Inferior (30 000-7000 a.C.)”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 46–49.

Morett Alatorre, Luis, Pillen Jonsony Joaquín Arroyo-Cabrales, „Huesos de mamut modificados en Tocuela. Evidencia de actividad cultural hace 11 000 años en la Cuenca de México”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 12.

Mountjoy, Joseph B., „Capacha: una cultura enigmática del Occidente de México”, „Arqueología Mexicana”, t. 2, nr 9, 1994, s. 39–42.

—, „La evolución de las sociedades complejas en el Occidente”, w: El antiguo Occidente de México. Arte y arqueología de un pasado desconocido, red. Richard F. Townsend, The Art Institute of Chicago-Secretaría de Cultura del Gobierno de Jalisco-Tequila Sauza, Guadalajara, 2000, s. 251–266.

Navarrete Cáceres, Carlos A., The Olmec Rock Carvings at Pijijiapan, Chiapas, and Other Olmec Pieces from Chiapas and Guatemala, Brigham Young University, Provo 1974 („Papers of the New World Archaeological Fundation”, nr 35).

Niederberger, Christine, Paleopaysages et archeologie pre-urbaine du bassin de Mexico (Mexique), Centre d’Études Mexicaines et Centraméricaines, México 1987, 2 t.

—, „Las sociedades mesoamericanas: las civilizaciones antiguas y su nacimiento”, 1999, http://www.unesco.org/culture/latinamerica/html_sp/chapitre316/chapitre1.htm.

Oliveros Morales, José Arturo, Hacedores de tumbas en El Opeño, Jacona, Michoacán, El Colegio de Michoacán-Honorable Ayuntamiento de Jacona, Zamora 2004.

Ortiz Ceballos, Ponciano, María del Carmen Rodríguez Martínez, „The Sacred Hill of El Manatí: A Preliminary of the Site’s Ritual Paraphernalia”, Olmec Art and Archaeology in Mesoamerica, red. John E. Clark, Mary Pye, Center for the Advanced Study of the Visual Arts-National Gallery of Art, New Haven-London 2000, s. 75–93.

Polaco Ramos, Óscar J., Joaquín Arroyo-Cabrales, „El ambiente durante el poblamiento de América”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 30–35.

Pompa y Padilla, José Antonio, Enrique Serrano Carreto, „Los más antiguos americanos”, „Arqueología Mexicana”, t. IX, nr 52, 2001, s. 36–41.

Plunket Nagoda, Patricia, Gabriela Uruñuela Ladrónde Guevara, „Preclassic Household Patterns Preserved under Volcanic Ash at Tetimpa, Puebla”, „Latin American Antiquity”, t. 9, nr 4, s. 287–309.

Robles Salmerón, María Amparo, „Motivación y cambio culturales: los orígenes de la Gran Pirámide de Cholula”, praca magisterska, 2 t., Departamento de Antropología, Universidad de las Américas, Puebla 2007.

Saturno, William, „La génesis de los dioses y los reyes mayas”, „National Geographic en español”, styczeń 2006, s. 68–77.

—, Karl A. Taube, David Stuart, Los murales de San Bartolo, El Petén, Guatemala, cz. 1: El mural del norte. Ancient America 7, Center for Ancient American Studies, Barnardsville 2005.

Sharer, Robert J., Loa P. Traxler, The Ancient Maya, Stanford University Press, Stanford 2006.

Tschohl, Peter, „Über die Aufgaben der Archaeologie im Rahmen eines interdisziplinären Arealprojekts und den Stand der archäeologisch-etnohistorischen Landesaufnahme im Becken von Puebla-Tlaxcala”, w: Berichte über begonnene und geplannte Arbeiten, red. Franz Tichy, Franz Steiner Verlag, Proyecto México de la Fundación Alemana para la Investigación Científica, Wiesbaden 1968, s. 40–66.

Urcid Serrano, Javier, Zapotec Hieroglyphic Writing, Dumbarton Oaks Publications, Washington, D.C. 2001.

red. Uriarte Castañeda, María Teresa, Rebecca B. González Lauck, Olmeca: balance y perspectivas. Memoria de la Primera Mesa Redonda, 2 t., Instituto de Investigaciones Estéticas, Universidad Nacional Autónoma de México-Consejo Nacional para la Cultura y las Artes-Instituto Nacional de Antropología e Historia-Fundación Arqueológica del Nuevo Mundo-Brigham Young University, México 2008.

Vaillant, George C., „Excavations at Zacatenco”, „Anthropological Papers of the American Museum of Natural History”, t. 32, nr 1, 1932.

—, „Excavations at El Arbolillo”, „Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 2, nr 35, 1935.

Wichmann, Søren, Dmitri Beliaev, Albert Davletshin, „Posibles correlaciones lingüísticas y arqueológicas vinculadas con los olmecas”, w: Olmeca: balance y perspectivas. Memoria de la Primera Mesa Redonda, red. María Teresa Uriarte Castañeda, Rebecca B. González Lauck, Instituto de Investigaciones Estéticas, Universidad Nacional Autónoma de México-Consejo Nacional para la Cultura y las Artes-Instituto Nacional de Antropología e Historia-Fundación Arqueológica del Nuevo Mundo-Brigham Young University, México 2008, t. II, s. 667–683.

Wiesheu, Walburga, „La zona oaxaqueña en el Preclásico”, w: Historia antigua de México, red. Linda Manzanilla Naim, Leonardo López Luján, t. I: El México antiguo, sus áreas culturales, los orígenes y el horizonte Preclásico, Consejo Nacional para la Cultura y las Artes-Instituto Nacional de Antropología e Historia-Instituto de Investigaciones Antropológicas, Universidad Nacional Autónoma de México-Miguel Ángel Porrúa, México 2000, s. 407–436.

Wilkerson S., Jeffrey K., „The Garden City of El Pital: The Genesis of Classic Civilization in Eastern Mesoamerica”, „National Geographic Research and Exploration”, t. 10, nr 1, 1994, s. 56–71.

Przypisy

Rozdział I. Najdawniejsi mieszkańcy obecnego terytorium Meksyku

[1] Z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że wybrzeża kontynentu amerykańskiego, przez które przemierzały te pierwsze fale migracyjne, nie pokrywają się z dzisiejszymi. Były to fragmenty terenu uwolnione od lodowca dzięki bardziej sprzyjającemu klimatowi, a dziś są zalane przez wody Oceanu Spokojnego. Wnętrze kontynentu musiało być dla ludzi niedostępne podczas długich okresów w plejstocenie, gdyż tereny te pokrywał lodowiec stały lub półstały (przyp. aut. do wyd. pol.).

[2] Termin „Mezoameryka” wprowadził w 1943 r. antropolog Paul Kirchhoff na określenie przedhiszpańskiego obszaru kulturowego ciągnącego się od północno-zachodniego i północno-wschodniego Meksyku po południowo-zachodnią część Ameryki Środkowej. Obejmował on większą część dzisiejszego Meksyku (oprócz jego północnych i północno-środkowych regionów, należących do tzw. Oasisamérica i Aridoamérica, zob. przyp. 5 i 6), Gwatemalę, Belize, zachodni Salwador, zachodnią Nikaraguę, północno-zachodnią Kostarykę (granica południowa biegła od ujścia rzeki Motagua do Zatoki Honduraskiej, przez jezioro Nicaragua, aż do zatoki Nicoya w ramach Oceanu Spokojnego, a północna – sięgała rzeki Pánuco wpadającej do Zatoki Meksykańskiej i rzeki Sinaloa uchodzącej do Pacyfiku), a zamieszkiwany był m.in. przez Olmeków, Zapoteków, Majów, Mixteków, Tolteków, Mexików (Azteków), Huasteków, Tarasków, Totonaków i inne grupy etniczne. Według Kirchhoffa Mezoameryka charakteryzowała się występowaniem wymienionych elementów kulturowych: uprawa trzech głównych roślin – kukurydzy, fasoli i odmian dyniowatych; konstruowanie na jeziorach sztucznych pól uprawnych (chinampas, zob. przyp. 18), uprawa bawełny, kakao i agawy (z włókien tej ostatniej robiono tkaniny i sznury, a z soku – napój alkoholowy pulque wykorzystywany w celach rytualnych); stawianie piramid o konstrukcji schodkowej i budynków ze stiukowymi posadzkami; pismo hieroglificzne, znaki liczb o wartości pozycyjnej i złożone w harmonijkę księgi (zwane kodeksami); rok słoneczny składający się z 18 miesięcy po 20 dni, wraz z 5 dniami dodatkowymi (razem 365 dni); rok obrzędowy liczący 260 dni, podzielony na 20 okresów, z których każdy liczył 13 dni; prowadzenie wojen dla zdobycia jeńców, poświęcanych następnie w celach rytualnych, specyficzne formy składania ofiar z ludzi (np. taniec w skórze ofiary), praktykowanie samoofiary (przekłuwanie języka, uszu, łydek i penisa); obrzędowa gra w piłkę (pelotę); kult wielu bogów; oraz inne wątki kulturowe (przyp. tłum. i red.). Koncepcję Mezoameryki jako wspólnego obszaru kulturowego kwestionował m.in. meksykański badacz Enrique Nalda (zob. r. „Okres klasyczny w dawnym Meksyku”).

[3] Dolina Meksyku nadjeziorna – w oryg. Cuenca de México. Dla odróżnienia od Doliny Meksyku – hiszp. Valle de México (przyp. red.).

[4] Są to ssaki z rzędu gryzoni, z rodziny Geomyidae, przystosowane do podziemnego trybu życia, przypominające bobry (z języka náhuatl toza) (przyp. tłum.).

[5] Mianem Aridamérica archeolodzy meksykańscy określają region rozciągający się w północnej części Meksyku (teren Półwyspu Kalifornijskiego oraz duże obszary dzisiejszych stanów Sonora, Chihuahua, Coahuila, Nowy León, północna część stanu Tamaulipas, jak również mniejsze części stanów Durango, Zacatecas, San Luis Potosí, Aguascalientes, północna część stanów Guanajuato, Querétaro i Jalisco), sięgający aż po południowy zachód dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Region ten charakteryzuje się suchym, pustynnym lub półpustynnym klimatem, w związku z czym nie rozwijały się tam wielkie kultury prekolumbijskie. Tereny te zamieszkiwały koczownicze grupy ludności, już w okresie prekolumbijskim określane wspólnym mianem Chichimeków, mimo ich różnorodności etnicznej i technologicznej. Za: Jesús Nárez, „Aridamérica y Oasisamérica”, w: Historia antigua de México, red. Linda Manzanilla, Leonardo López Luján, IIA-UNAM, CH-UNAM, INAH, CONACULTA, México 1994, t. I, s. 75–111 (przyp. red.).

[6] Mianem Oasisamérica archeolodzy meksykańscy określają prekolumbijski region kulturowy obejmujący południowo-zachodnią część dzisiejszych Stanów Zjednoczonych (południowe części stanów Utah i Kolorado oraz prawie całe stany Arizona i Nowy Meksyk) i północno-środkową część Meksyku (obejmującą stany Chihuahua, wschodnią część stanu Sonora oraz małe części stanów Durango i Zacatecas). Tereny te zamieszkiwały ludy rolnicze, które utworzyły kultury Anasazi, Hohokam, Mogollón i Casas Grandes. Za: Nárez, „Aridamérica y Oasisamérica”, dz. cyt. (przyp. red.).

[7] Doliny Oaxaki lub Doliny Centralne Oaxaki – trzy doliny (Etla, Tlacolula i Zimatlán-Ocotlán), które łączą się ze sobą, tworząc kształt „Y”. Wielu autorów używa też po prostu terminu Dolina Oaxaki (przyp. red.).

[8] Szarłat (Amaranthus, nah. Huautli) to roślina z rodziny szarłowatych (Amaranthaceae) wykorzystywana jako źródło ziarna o wysokiej wartości odżywczej. Ceniona jako alternatywa zbóż w regionach o trudnym klimacie oraz z uwagi na właściwości lecznicze. W czasach kolonialnych uważana za bałwochwalczą i praktycznie zakazana ze względu na silne przedhiszpańskie konotacje religijne (z amarantu i miodu robiono jadalne figurki bóstw używane w niektórych przedhiszpańskich ceremoniach religijnych) (przyp. tłum. i red.).

[9] Kolczoch jadalny (Sechium edule, hiszp. chayote) jest gatunkiem rośliny z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). Ma duże, zielone jadalne owoce i od wieków wykorzystywany jest w kuchni meksykańskiej (przyp. tłum. i red.).

[10] Miechunka pomidorowa (Physalis ixocarpa, hiszp. tomatillo, tomate verde) ma zielone, kwaśne owoce, przypominające wyglądem i smakiem pomidory. Do dziś jest ważnym składnikiem wielu dań i sosów kuchni meksykańskiej (przyp. tłum.).

[11] Tecomate – zaokrąglony, baniasty pojemnik bez wyodrębnionego wylewu, przypominający kształtem owoce tykwy (przyp. tłum.).

[12] Adobe – cegła z gliny i piasku (ew. z dodatkiem słomy), suszona na słońcu (przyp. tłum. i red.).

[13] Rodziny językowe obejmujące najwięcej języków mezoamerykańskich: yuto-aztecka, otomangue, mixe-zoque (albo mixe-zoqueana) i mayance (przyp. red.).

[14] Nazwa od hiszp. caciqu, które z kolei pochodzi od słowa kassiquan w języku Arawaków, które znaczyło „mieć lub utrzymywać dom” i określało naczelnika plemiennego w rdzennych kulturach prekolumbijskich z terenów Antyli. W czasach kolonialnych Hiszpanie zastosowali to słowo do znacznie bardziej zhierarchizowanych i nieplemiennych społeczności dawnej Mezoameryki czy państwa Inków, określając w ten sposób jakichkolwiek ludzi pochodzenia indiańskiego pełniących funkcje przywódcze (w tym najwyższe funkcje królewskie); w administracji kolonialnej stosowano je również w odniesieniu do indiańskich zwierzchników tzw. pueblos de indios, czyli niezamieszkanych przez Hiszpanów „gmin indiańskich”. Zob. r. „Lata konkwisty”, podrozdział „Świat panów i władców” (przyp. red.).

[15] Kwezal (quetzal) – kolorowy ptak gatunku Pharomachrus lub Euptilotis, z rodziny trogonów. W języku nahuatl quetzalli oznacza drogocenne pióro. Dla Majów i Mexików kwezale były mitycznymi świętymi ptakami, a ich turkusowo-zielone pióra stanowiły niezwykle cenione oznaki prestiżu oraz wysokiej rangi społecznej i często wchodziły w skład obowiązkowych danin narzucanych przez ważniejsze ośrodki podporządkowanym im miastom i prowincjom. Pióra kwezala zdobiły stroje dostojników – pióropusze oraz tarcze dekorowane piórami kwezali nosili władcy (np. Motecuhzoma Xocoyotzin). Wykonywano z nich też inne przedmioty, wykorzystując technikę polegającą na wplataniu dudek piór we włókna materiału podczas tkania. Celowali w niej zwłaszcza Mixtekowie i Mexikowie (przyp. tłum. i red.).

[16] „Siekierki” z jadeitu wbrew nazwie nie były narzędziami użytkowymi, ale raczej przedmiotami ceremonialnymi o dużym znaczeniu symbolicznym; możliwe też, że stanowiły ogólnie przyjętą formę prezentowania jadeitu w celach handlowych – dzięki dobrze wypolerowanej powierzchni i cienkim krawędziom można było ocenić wartość kamienia po kolorze i przezroczystości. „Siekierki” z jadeitu ze względu na kształt i barwę symbolizowały kolby kukurydzy, stąd też często grawerowano na nich postać uznawaną przez badaczy za olmeckiego boga kukurydzy. Za: Karl Taube, „La jadeíta y la cosmovisión de los olmecas¨, „Arqueología mexicana”, t. IX, nr 53, s. 36–41 (przyp. red.).

[17] Termin sub-Pedregal określa miejsce, gdzie przed wybuchem wulkanu Xitle znajdowały się osady. Po erupcji uformował się tzw. Pedregal, czyli teren pokryty lawą, znajdujący się dziś na południu miasta Meksyk (przyp. red.).

[18] Chinampa (z j. nahuatl chinamitl – „ogrodzenie”) – znane głównie z epoki postklasycznej sztuczne wyspy tworzone na wybrzeżach słodkich jezior, których celem było zwiększenie powierzchni rolnej i zyskanie najbardziej urodzajnych terenów, które zapewniały dwu – i trzykrotne zbiory plonów w ciągu roku. Tworzono je poprzez obudowanie przestrzeni blisko brzegu palami, które wbijano w dno jeziora, a następnie przestrzeń między palami wypełniano wieloma warstwami plecionek z trzciny, gnijącymi roślinami i mułem. Na brzegach sadzono drzewa, które przytwierdzały wyspę na stałe do dna jeziora. Zob. też r. „Okres postklasyczny w Mezoameryce”, podrozdziały „Odrodzenie tolteckie i masowy napływ Chichimeków” i „Ostatnia stolica imperium” (przyp. red.).

[19] Zob. przyp. 4 w r. „Okres klasyczny w dawnym Meksyku”.

[20] Pionowe płaszczyzny były ozdobione sztukaterią, co tworzyło rodzaj ram, gzymsów czy też fryzu, opasujących piramidę niczym fartuch (delantal). Jest to charakterystyczny element zabytków Majów, zwłaszcza na obszarze Petén (przyp. tłum.).

[21] Drogi te łączące różne zespoły architektoniczne i umożliwiające kontrolę ośrodków podporządkowanych, charakterystyczne są dla regionu Majów. Tworzyły je usypiska z kamieni, ziemi, zaprawy i innych materiałów budowlanych, pokrywane wapiennym tynkiem, a ich wysokość wynikała ze specyfiki warunków klimatycznych – w porze deszczowej nisko położone tereny są często zalewane przez występujące wody (przyp. tłum.).

[22] Majowskie „podniesione pola” są odpowiednikiem chinampas z Doliny Meksyku, choć „podniesione pola” tworzono głównie na zalewanych równinach rzek (przyp. red.).

[23] Od ajaw – „władca” (przyp. red.).

[24] Tzw. escritura istmeña. Hiszp. istmo – przesmyk, od przesmyku Tehuantepec (przyp. tłum).

[25] Ten wywodzący się z epoki przedhiszpańskiej rytuał totonacki (wybrzeże Zatoki Meksykańskiej, okolice miasta Papantla w stanie Veracruz) przeprowadzany był w celu przywołania deszczu i zapewnienia urodzaju. W tańcu bierze udział 5 tancerzy (voladores), którzy wspinają się na wysoki maszt (palo); jeden z nich gra na flecie i bębenku, pozostali (symbolizujący cztery strony świata), przywiązani do sznurów zwisających z platformy, rzucają się głową w dół, wykonując 13 obrotów (co pomnożone przez liczbę 4 tancerzy daje wynik 52 – tyle lat liczy wiek w kalendarzu prekolumbijskim). W 2009 r. rytuał został wpisany na listę Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO (przyp. tłum.).

[26] Zapotekowie, nazywający sami siebie Bènizàa („Ludźmi Pochodzącymi z Chmur”), w epoce przedhiszpańskiej zamieszkiwali głównie tereny dzisiejszej Oaxaki, gdzie w okresie preklasycznym i klasycznym stworzyli jedną z najważniejszych kultur Mezoameryki. Ich największe osiągnięcia to rozwój pisma, budowanie wspaniałych grobowców dla rodzin arystokracji oraz wykonywanie bogato zdobionych glinianych urn sepulkralnych. W okresie postklasycznym zostali zepchnięci na wschód (aż po przesmyk Tehuantepec, gdzie żyją do dzisiaj) przez dokonujących ekspansji Mixteków, którzy zajęli ich dawne ośrodki, m.in. Monte Albán i Mitlę (przyp. red.).

[27] Hiszp. moldura en delantal. Zob. przyp. 20.

[28] Zob. r. „Okres klasyczny w dawnym Meksyku – Wstęp”.