Dane oryginału

INTRODUCTION TO SOCIAL NEUROSCIENCE

by Stephanie Cacioppo and John T. Cacioppo

© 2020 by Princeton University Press

Recenzent prof. dr hab. Michał Harciarek

Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor Dorota Polewicz

Redaktor prowadzący Agata Kołacz

Redakcja techniczna Maria Czekaj

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2022

ISBN 978-83-01-22596-4

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022r. (Wydanie I)

Warszawa 2022

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Fragment

ROZDZIAŁ 1. Wprowadzenie do neuronauki społecznej

1.1. Ewolucja zachowań społecznych

1.2 Mózg społeczny szarańczy pustynnej

1.3. Neuronauka i neuronauka społeczna

1.4 Co czyni nas ludźmi?

1.5 Doktryna analizy wielopoziomowej i złoty trójkąt

1.6 Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 2. Kontakty społeczne są ważne

2.1 Zdrowe więzi społeczne

2.2 Pomiar obiektywnej i postrzeganej izolacji społecznej

2.3 Ewolucyjna teoria samotności

2.4. Ścieżki i konsekwencje izolacji społecznej

2.4.1 Teoretyczne ścieżki łączące samotność ze śmiertelnością we współczesnym świecie

2.5. Postrzegana izolacja społeczna a funkcjonowanie mózgowia

2.6. Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 3. Mózg społeczny

3.1. Metody badania mózgu społecznego

3.1.1 Metody neuroobrazowe

3.1.2 Procesy epigenetyczne i ekspresja genów w mózgu społecznym

3.2 Ewolucja mózgu społecznego

3.2.1 Narodziny Homo sapiens

3.2.2 Hipoteza mózgu społecznego

3.3. Rozwój mózgu społecznego w okresie niemowlęcym

3.4 Rozwój mózgu społecznego dzięki zdrowym związkom społecznym

3.5 Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 4. Siły łączące

4.1. Zarażanie emocjonalne, przyjmowanie perspektywy afektywnej i empatia

4.2. Imitacja i identyfikacja

4.3 Mentalizacja

4.3.1 Perspektywa egocentryzmu

4.3.2 Perspektywa symulacji

4.3.3 Perspektywa teorii umysłu

4.3.4 Wiele ścieżek

4.4 Uczenie społeczne

4.5 Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 5. Percepcja społeczna: czytanie twarzy

5.1 Postrzeganie twarzy

5.2. Sygnały statyczne

5.3 Sygnały powolne

5.4 Sygnały sztuczne

5.5 Sygnały szybkie

5.5.1 Ekspresja emocji

5.5.2 Badania pacjentów i zwierząt

5.5.3 Negatywne emocje moralne

5.6 Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 6. Oszustwa społeczne: czytanie oczu

6.1 Zwodnicze ekspresje

6.2. Czytanie oczu

6.3 Kierunek spojrzenia

6.4 Umiejętność oszukiwania i wykrywanie oszustw

6.4.1 Organizacja funkcjonalna ośrodkowego układu nerwowego

6.4.2 Zwodnicze sygnały i ekspresje – nowe spojrzenie

6.5. Integracja wpływów fizycznych, kontekstowych i behawioralnych

6.6 Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 7. Procesy grupowe

7.1. Konkurencja międzygatunkowa i wewnątrzgatunkowa

7.2. Wzajemność

7.3 Grupy własne i grupy obce

7.4 Neuronalne podłoże uprzedzeń i stereotypów

7.4.1 Stereotypizacja

7.4.2 Uprzedzenia i dyskryminacja

7.4.3 Łagodzenie stereotypów i uprzedzeń

7.5 Altruistyczne karanie i współpraca

7.6. Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 8. Wpływ społeczny

8.1 Konformizm

8.2 Posłuszeństwo wobec autorytetów

8.3. Perswazja

8.3.1 Ewolucyjny i kulturowy wkład w perswazję

8.3.2 Komunikacja i perswazja

8.4 Uwagi końcowe

ROZDZIAŁ 9. Zdrowe więzi społeczne

9.1. Od „ja” do „my”

9.2 Namiętna miłość romantyczna

9.3 Inne rodzaje miłości i popędy biologiczne

9.4 Szybkość miłości w ludzkim mózgu

9.5 Romantyczne odrzucenie

9.6 Poznawcze korzyści miłości

9.6.1 Korzyści miłości dla poznania ucieleśnionego

9.6.2 Korzyści miłości dla poznania społecznego

9.7 Uwagi końcowe

ZAŁĄCZNIK A. Ewolucyjna teoria samotności Cacioppo (ETL)

ZAŁĄCZNIK B. Skala namiętnej miłości

PIŚMIENNICTWO

O AUTORACH

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 1

Wprowadzenie do neuronauki społecznej

Mózg jest najbardziej złożonym narządem w znanym nam Wszechświecie, a opisanie mechanizmów neuronowych stanowiących podłoże struktur i kontaktów społecznych stało się jednym z największych wyzwań neuronauki XXI wieku¹. Przedsięwzięcie to jest ekscytujące i zniechęcające zarazem, ponieważ wymaga zintegrowania teorii, metodologii i danych z różnych poziomów organizacji, uwzględnianych w licznych dyscyplinach i dotyczących różnych gatunków społecznych. Żeby sprostać takiemu wyzwaniu, obszar neuronauki społecznej rozrósł się spektakularnie, przekształcając się w dziedzinę interdyscyplinarną. Celem, który przyświecał nam podczas pisania tej książki, jest wprowadzenie cię w ten obszar.

1.1
Ewolucja zachowań społecznych

Rozpoczynamy naszą podróż od pytania, jak wyewoluowały zachowania społeczne? Zachowania społeczne można klasyfikować wedle skutków dla dostosowania jednostki i jej partnerów społecznych. Oto cztery rodzaje zachowań społecznych stwierdzane u różnych gatunków, od bakterii po ludzi²: (1) wzajemne korzyści – zachowanie społeczne przynoszące korzyści wszystkim stronom zaangażowanym w daną interakcję; (2) samolubstwo – zachowanie dające korzyść kosztem innych jednostek zaangażowanych w interakcję; (3) altruizm – zachowanie kosztowne dla jednostki, dające korzyści innym i (4) złośliwość – zachowanie kosztowne dla wszystkich jednostek zaangażowanych w interakcję².

Zachowania społeczne zaliczające się do kategorii wzajemnych korzyści czy samolubstwa mają bezpośredni wpływ na dostosowanie i tym samym są wzmacniane przez dobór naturalny. Zachowania z kategorii altruizmu i złośliwości zmniejszają dostosowanie jednostki, niemniej procesy ewolucyjne mogą im sprzyjać, o ile spełnione zostaną pewne warunki reguły Hamiltona.

Zgodnie z regułą Hamiltona zachowania altruistyczne są preferowane, jeśli koszty jednostki są mniejsze niż iloczyn zysku obdarowanego (obdarowanych) i współczynnika jego (ich) pokrewieństwa z ową jednostką, gdzie pokrewieństwo genetyczne rozumiane jest jako genetyczne podobieństwo dwóch jednostek w odniesieniu do danej populacji. Przykładowo, pokrewieństwo dodatnie oznacza, że dwie jednostki mają więcej genów wspólnych niż przeciętnie, ujemne zaś, że łączy je mniej wspólnych genów niż średnia w danej populacji. Według tej samej logiki zachowania złośliwe mogą być preferowane, jeżeli koszty dla jednostki są mniejsze niż iloczyn kosztów innej jednostki (innych jednostek) i jej (ich) ujemnego pokrewieństwa z jednostką ujawniającą zachowanie, albo jeżeli wzajemnie kosztowne zachowania są dla jednostki mniejszym kosztem niż iloczyn korzyści dla trzeciej strony i jej pokrewieństwa2, 3.

Z reguły Hamiltona wynika również, że pokrewieństwo genetyczne, sygnalizowane przez taki czynnik jak rozpoznawanie krewnych, może odgrywać większą rolę w ewolucji zachowań społecznych wpisujących się w kategorię altruizmu czy złośliwości niż tych w kategorię wzajemnych korzyści lub samolubstwa.

Zasady ewolucyjne sprzyjające zachowaniom społecznym są takie same niezależnie od gatunku i wyewoluowały długo przed pojawieniem się człowieka. Ludzki mózg ujawnia liczne podobieństwa z mózgami innych organizmów i zarówno badania porównawcze, jak i modele zwierzęce są ważne w odkrywaniu sekretów funkcjonowania tego narządu. Poza podobieństwami ludzki mózg różni się od mózgów innych gatunków. Wyjątkową cechą ludzkiego mózgu jest zdolność do kontemplacji historii Ziemi, zasięgu Wszechświata, pochodzenia naszego gatunku, genetycznej matrycy życia i fizycznej podstawy naszej własnej, wyjątkowej umysłowej egzystencji⁴. Oto dwie obserwacje nieprzerwanie pojawiające się podczas naszej podróży po neuronauce społecznej: (1) u podstaw zachowań społecznych leżą utrwalone mechanizmy neuronalne, hormonalne, komórkowe i molekularne; (2) powiązania społeczne (np. pokrewieństwo), złożoność społeczna (np. możliwi partnerzy wzajemnych kontaktów) oraz uczenie się społeczne i kulturowe są siłami napędowymi ewolucji niesamowitych możliwości ludzkiego mózgu.

1.2
Mózg społeczny szarańczy pustynnej

Gatunki społeczne są tak określane właśnie dlatego, że często kontaktują się z innymi osobnikami swojego gatunku, by kształtować struktury (czyli wzorce wzajemnych kontaktów, jak łączenie się w pary, więź matka– dziecko czy grupy) wykraczające poza samą jednostkę. Częste kontakty z osobnikami własnego gatunku rodzą złożoność, wymagania, wyzwania, zagrożenia, możliwości i korzyści niespotykane u gatunków niespołecznych. W rezultacie mózg nie tylko jest podstawą procesów i struktur społecznych, ale te procesy i struktury mogą zwrotnie wpływać na jego funkcje i struktury. Zakłada się, że te oddziaływania zachodzą na przestrzeni pokoleń w procesach ewolucyjnych, chociażby w wyniku doboru naturalnego. Ale wpływ środowiska społecznego na struktury i funkcje mózgu daje się też zaobserwować na przestrzeni życia jednostki.

W każdej chwili pojedynczy osobnik gatunku społecznego może zajmować różne pozycje na kontinuum integracja społeczna (zdrowe relacje społeczne i więzi) – izolacja społeczna (np. wykluczenie, zaniedbywanie). Miejsce osobnika na tym kontinuum można badać w różnym czasie w warunkach naturalnych lub manipulować nim eksperymentalnie w laboratorium w celu określenia zależności przyczynowo-skutkowych kontekstu społecznego. Badania wykazały, że miejsce osobnika na tym kontinuum może wpływać na struktury i funkcje jego mózgu⁵. Przeanalizujemy to zagadnienie w rozdziale 2, ale teraz przyjrzyjmy się szarańczy pustynnej (Schistocerca gregaria) dobrze ilustrującej opisywane zjawisko (ryc. 1.1).

Szarańcza pustynna występuje w Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie. To żarłoczny owad pochłaniający dziennie tyle pożywienia, ile sam waży. Żywi się owocami, liśćmi, nasionami, kwiatami, łodygami, korą i pędami. Dzienne spożycie jednego osobnika wynosi 2 gramy i jest nieistotne, ale kiedy te szybko latające owady zorganizują się w chmary liczące nawet 50 miliardów osobników, potrafią dziennie zjeść 200 ton pokarmu. Chmary szarańczy pustynnej całe wieki niszczyły plony i sprowadzały głód.

Tym, co czyni szarańczę pustynną wyjątkowo interesującą, jest fakt, że potrafi ona wielokrotnie przechodzić od samotniczego trybu życia do trybu stadnego. Faza samotnicza jest bardziej typowa i w tym czasie osobniki unikają spotkań z przedstawicielami własnego gatunku. W szczególnych warunkach (stymulacja do tworzenia chmary) szarańcza przechodzi z fazy solitarnej do stadnej i wtedy mózgi tych owadów rosną o około 30% zapewne po to, by mogły sprostać wymaganiom przetwarzania dodatkowych informacji występujących w nowo powstałym, bardziej złożonym środowisku społecznym (ryc. 1.1)⁶.

A

B

Rycina 1.1. A. szarańcza pustynna (Schistocera gregaria). iStock.com/MaYcal. B. połowy mózgu szarańczy żyjącej samotnie (strona lewa) i stadnie (strona prawa) widziane z przodu w tej samej skali (podziałka 1 mm). Obie szarańcze były niemal tej samej wielkości. Zdjęcie pokazuje neuropile wzrokowe płata wzrokowego obejmujące trzy płytki, kolejno: medulla (kolor limonkowy), lamina (cyjan) oraz kompleks lobula (czerwony).
Adaptacja za: Ott i Rogers⁶. Za: ryc. 1 w: Swidbert R. Ott i Stephen M. Rogers. Gregarious desert locusts have substantially larger brains with altered proportions compared with the solitarious phase. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, http://doi.org/10.1098/rspb.2010.0694.

Brak kontaktów społecznych powoduje powrót do fazy samotniczej, czemu towarzyszy redukcja objętości mózgu. Co istotne, mózgi tych szarańczy nie rosną równomiernie, ale raczej w tych obszarach, które są szczególnie ważne w fazie stadnej (ramka 1.1).