Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Fotografia na okładce Tropinina Olga/Shutterstock

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący Jolanta Kowalczuk

Redaktor Jolanta Świetlikowska

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Mobisfera

Recenzent dr hab. Beata Pituła

Wydanie publikacji dofinansowane przez Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

Publikacja dofinansowana przez Krakowską Akademię im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw,jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty,nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)
Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-19052-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl, www.pwn.pl

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Wstęp

Rozdział 1. Kompetencje społeczne dziecka, ich znaczenie dla jego rozwoju i funkcjonowania w grupie przedszkolnej i klasie szkolnej

1.1. Pojęcie kompetencji społecznych

1.2. Znaczenie kompetencji społecznych dla rozwoju i funkcjonowania dziecka w relacjach z rówieśnikami

1.3. Znaczenie posiadania kompetencji społecznych dla realizacji zadania rozwojowego przypadającego na młodszy wiek szkolny

Rozdział 2. Umiejętność współpracy

2.1. Komunikowanie się

2.2. Orientacja na działanie

2.3. Udzielanie i przyjmowanie pomocy

2.4. Empatyczne reagowanie na emocje innego dziecka

2.5. Zachowanie się w sytuacjach konfliktowych

Rozdział 3. Poznawanie kompetencji społecznych dziecka w przedszkolu i klasie szkolnej

3.1. Socjometria

3.1.1. Technika Jacoba L. Moreno – klasyczny test socjometryczny

3.1.2. Skala socjometryczna (Plebiscyt życzliwości i niechęci)

3.1.3. Technika „Zgadnij kto?”

3.2. Obserwacja atrakcyjności dziecka dla rówieśników i jego kompetencji społecznych

3.2.1. Obserwacja bezpośrednia

3.2.2. Obserwacja pośrednia

3.3. Wywiad

3.3.1. Poznawanie wiedzy dzieci o programach działania w sytuacjach społecznych

3.3.2. Poznawanie rozumienia sytuacji społecznych przez dziecko

3.4. Poznawanie kompetencji społecznych dziecka z jego perspektywy

3.5. Łączenie pochodzących z różnych źródeł informacji o kompetencjach społecznych dzieci w celu wyodrębnienia dzieci potrzebujących pomocy

Rozdział 4. Model diagnozy umiejętności współpracy dzieci w młodszym wieku szkolnym oparty na socjometrii, obserwacji i wywiadzie

4.1. Dane o spójności obrazu umiejętności współpracy uzyskanego za pomocą socjometrii i obserwacji

4.2. Poznawanie umiejętności współpracy z perspektywy dziecka

Rozdział 5. Zalecenia etyczne

5.1. Podstawowe standardy etyczne w badaniach z udziałem dzieci

5.2. Zasady prowadzenia badań socjometrycznych

Zakończenie

Bibliografia

Aneks

O Autorkach

Wstęp

Nowe technologie powstające w wyniku intensywnego rozwoju nauki zmieniają sposób życia ludzi, prowadząc do ograniczania bezpośrednich kontaktów między nimi już w okresie dzieciństwa, co utrudnia rozwój kompetencji społecznych istotnych dla dobrych relacji z innymi ludźmi – tak ważnych w życiu każdego człowieka.

To zagrożenie i potrzebę przeciwdziałania dostrzeżono w naszym kraju, czego wyrazem jest podkreślenie konieczności wspierania rozwoju kompetencji społecznych dzieci w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej (2014). Odpowiedzią na nie są też Zalecenia Parlamentu Europejskiego i Rady (2006), sformułowane już dziesięć lat temu, w których zwrócono uwagę na znaczenie kompetencji społecznych. Podkreślono szczególną rolę umiejętności współpracy oraz konstruktywnego porozumiewania się w różnych środowiskach, wyrażania i rozumienia różnych punktów widzenia, negocjowania połączonego ze zdolnością wytwarzania klimatu wzajemnego zaufania, konstruktywnego radzenia sobie ze stresem i frustracją oraz zdolności do empatii.

Podstawa programowa w polskiej szkole podstawowej obejmuje między innymi naukę takich umiejętności, jak: współpraca, komunikowanie swoich spostrzeżeń, potrzeb i odczuć, słuchanie innych, pomaganie innym, przestrzeganie reguł, a do najważniejszych umiejętności zdobywanych przez ucznia na tym etapie edukacji zalicza się umiejętność pracy zespołowej (Rozporządzenie MEN, 2014). Również w Raporcie dla UNESCO powstałym pod przewodnictwem Jacques’a Delors’a (1998) podkreśla się znaczenie wspólnego działania jako jednego z czterech podstawowych filarów edukacji. „Uczyć się, aby żyć wspólnie” oznacza dążenie do pełniejszego wzajemnego zrozumienia, do realizacji wspólnych celów poprzez wykonywanie różnorodnych projektów, uczenie się rozwiązywania konfliktów oraz negocjowania celów wspólnego działania.

Kompetencje społeczne ludzi są bardzo ważnym składnikiem kapitału społecznego rozumianego jako zjawisko kulturowe obejmujące „obywatelskie nastawienie członków społeczeństwa, normy społeczne wspierające działania wspólne oraz zaufanie interpersonalne i zaufanie obywateli do instytucji publicznych” (Czapiński, 2011, s. 284).

Kapitał społeczny służy między innymi:

rozwojowi ekonomicznemu;

integracji i solidarności społecznej przeciwdziałającej wykluczeniu społecznemu i dyskryminacji;

„kontroli sektora rządowego i wymuszaniu jego odpowiedzialności;

kontroli sektora komercyjnego;

uzupełnianiu i wyręczaniu niewydolnych instytucji państwa;

budowaniu i ochronie kultury lokalnej przed jej komercjalizacją” (Czapiński, 2013, s. 296; 2015, s. 335).

Janusz Czapiński (2013, 2015, s. 418) pisze, iż polska młodzież ma tak dużą wiedzę o społeczeństwie, że wygrywa pod tym względem międzynarodowe rankingi. Jednocześnie w tych samych rankingach zajmuje ostatnie miejsce w praktycznym stosowaniu tej wiedzy przejawiającym się między innymi w umiejętności współpracy i samoorganizacji. Autor postuluje, by wprowadzić do przedszkoli i szkół przedmiot „kompetencje obywatelskie”, który nie będzie klasycznie rozumianą lekcją „z wykładem i podręcznikiem”, lecz taką formą wychowania, która pokaże młodym Polakom konkretne korzyści wynikające z „podjęcia ryzyka” współdziałania (Czapiński, 2013, s. 378).

Projektowanie procesu edukacji w zakresie kompetencji społecznych wymaga postawienia diagnozy dotyczącej zasobów grupy przedszkolnej, klasy szkolnej oraz obszarów, w których dzieci potrzebują wsparcia. Książka, którą oddajemy do rąk Czytelnika, ma na celu ułatwienie nauczycielom w przedszkolu i klasach I–III przeprowadzenia postępowania diagnostycznego, które może być zarówno punktem wyjścia w planowaniu pracy wychowawczej, jak i sposobem sprawdzania efektów podjętych oddziaływań w przedszkolu i szkole.

Praca składa się z pięciu rozdziałów[1]. W rozdziałach pierwszym i drugim charakteryzujemy pojęcie kompetencji społecznych i wybrane właściwości dzieci składające się na nie.

W rozdziale trzecim prezentujemy sposoby ich poznawania bardziej i mniej ustrukturowane.

W rozdziale czwartym przedstawiamy model diagnozy umiejętności współpracy dzieci w młodszym wieku szkolnym wykorzystujący socjometrię, obserwację bezpośrednią i pośrednią. Jego zaletą jest możliwość poznawania tej złożonej umiejętności z perspektywy rówieśników, nauczyciela, który na co dzień pracuje z dzieckiem oraz z perspektywy badacza – osoby niezwiązanej z dzieckiem i nieznającej go bliżej. Prezentowane w tym modelu narzędzia były stosowane w praktyce, mają określoną rzetelność i teoretyczną trafność.

Rozdział piąty poświęciłyśmy na omówienie wybranych aspektów etycznych diagnostycznych badań pedagogicznych w grupie przedszkolnej i w klasie szkolnej.

W zakończeniu prezentujemy założenia tworzonego przez Marię Deptułę modelu postępowania diagnostycznego pedagoga jako podstawy planowania pracy profilaktyczno-wychowawczej w danej grupie dzieci.

[1] W rozdziałach pierwszym, drugim i czwartym wykorzystano część rezultatów szerszego projektu badawczego Agnieszki Misiuk zrealizowanego pod kierunkiem prof. dr hab. Marii Deptuły w ramach rozprawy doktorskiej Diagnoza następstw wybranych praktyk edukacyjnych dla rozwoju kompetencji społecznych uczniów w klasach I–II szkoły podstawowej, obronionej na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Projekt był współfinansowany ze środków grantu promotorskiego nr N N106 432940 przyznanego przez Narodowe Centrum Nauki.